T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Genel Yayın No: 2276
Halk Kitapları: 628

DİN NEDİR NE DEĞİLDİR?
Adnan Bülent BALOĞLU

Yayın Yönetmeni :
Doç. Dr. Fatih KURT

Yayın Koordinatörü
Bünyamin KAHRAMAN

Editörler
Elif ERDEM
Hale ŞAHİN
Dr. Rukiye AYDOĞDU DEMİR

Tashih
Esma ÇETİN

Grafik Tasarım
Uğur ALTUNTOP

Baskı
Epa-Mat Bas. Yay. Prom. San. ve Tic. Ltd. Şti.
+90 312 394 48 63

2. Baskı, ANKARA – 2022

Eser Yayın Kurulu Kararı: 16.03.2022/18

ISBN: 978-625-435-335-2
2022-06-Y-0003-2276
Sertifika No: 12930

© T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 295 72 93 - 94
Faks: 0 312 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr
www.diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye Daire Başkanlığı
Tel: 0312 295 71 53 - 295 71 56 Faks: 0312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

ADNAN BÜLENT BALOĞLU

Din Nedir?

Din…

Üç harfli, tek hece bir kelime.

Söylenmesi ve akılda kalması kolay ancak asla sıradan, alelade, önemsiz, değersiz, lüzumsuz bir kavram değil. Günlük hayatın en yerleşik, en sık duyulan, en çok konuşulan kavramlarından biri. Tarihin en eski ve en köklü kavramlarından biri olarak insanlık kadar yaşlı. Bir diğer deyişle, insanın yeryüzü serüveninin başlangıcına kadar gider yaşı. Dün her yerde vardı, bugün de var ve insanın yeryüzü varlığı sürdüğü sürece var olmaya devam edeceğinden şüphemiz olmasın. Her yeni nesil onu konuşmaya, tartışmaya devam edecek. Din dediğimizde, insanın nefes aldığı, varlık belirtisi gösterdiği her yerde âdeta bir ışık, bir gölge gibi onu takip eden, tüm zamanlarda ona yoldaş olmuş bir kavramdan bahsediyoruz.

Din…

Kimi zaman hafife alınıp alay edilen, küçümsenip görmezlikten gelinen, kimi zaman toptan reddedilen, artık devri kapandı, modası geçti denen bir olgu. Kimi onu halkı uyutan bir afyona benzetti, kimi onu mit ve hurafelerle denk tuttu. Kimi için korku ve hezeyanlardan türeyen bir kurmacaydı, kimi içinse zihnin saçma bir ürünüydü. Bir gerçek var ki, nice inkârcı, eğer aksini tembihlemediyse, dininin merasimleri eşliğinde gömüldü kara toprağın bağrına. Ona koyu bir kin, amansız bir nefret ve düşmanlık besleyen niceleri kin ve nefretlerinin yakıcılığında kavrulup kahroldular. Bugüne kadar dinin mabetlerine, sembollerine ve inançlarına savaş açan, ismini ve fikrini dahi duymaya tahammülü olmayan sayısız insan gelip geçti, fakat din varlığını hâlâ sürdürüyor. Ali Fuad Başgil’in dediği gibi, dini ‘küflü’ geçmişin bir mirası, artık mazide kalmış bir ‘gericilik’ olarak görenler “kendi hayallerini gerçek sanan çocuklar” gibi yanıldılar. (Başgil 1982: 15, 30)

Her Daim Güncel Bir Kavram: Din

Tarih sayfalarına geçmiş dinsiz bir toplum adı henüz yok. Şu veya bu şekilde bir tür dine veya bir tür inanca sahip olmayan bir topluluk adı henüz bilinmiyor veya en azından biz bilmiyoruz. Umutsuzluk, köksüzlük ve yozlaşma artık sıradan bir durum günümüzde. Allah’ın varlığına ve ölüm ötesi hayata (ahiret) inanmayanların sayısının artışta olduğuna dair bazı araştırmaları kaynak gösterip dinlerin bir gün ortadan kalkıp kalkmayacağını soranlar var. Bu soru geçmişte de çokça soruldu ve tartışıldı. Ortada bir gerçek varsa o da toplumların ortak hafızalarından ve kültürlerinden, insanların günlük yaşamlarından ve iç dünyalarından dinlerini, inançlarını, kutsallarını silip atmak isteyenlerin hüsrana uğramış olduklarıdır. Bugüne kadar buna hiç kimse, hiçbir rejim, hiçbir zorba güç yetiremedi, muvaffak olamadı. Devletler, uluslar, toplumlar hangi tür siyasi rejimle yönetilirlerse yönetilsinler, hangi siyasi modele veya ideolojiye sahip olurlarsa olsunlar bir din veya inanca hep sahiptiler. Dine toptan savaş açılan ülkelerde halkların dinlerine, inançlarına ve mabetlerine hasretleri hiç dinmedi, kalbî bağlılık ve aidiyetleri hiç sönmedi. Dinin girmediği, etkilemediği tek bir coğrafya, tek bir ülke, tek bir toplum veya topluluk yok. İbadet mekânlarının kapısına kilit vurulduğu dönemlerde din, evlerin tavan aralarında, gizli köşelerinde sığınacak bir kovuk hep buldu. Kalplerdeki ve gönüllerdeki müstesna yerini hep korudu.

Din…

İnsan hayatını beşikten mezara kuşatırken güncelliğinden hiçbir şey kaybetmedi. Bugün de önemini koruyor. Kalpsiz dünyanın kalbi olmaya, ruhların sancısını dindirmeye her zaman olduğu gibi bugün de en güçlü aday. Bu satırların kaleme alındığı an itibarıyla yaygın kullanılan bir arama motoruna “religion” kavramını girdiğimizde karşımıza 898 milyon; Türkçe “din” kelimesini yazdığımızda ise 1 milyar 650 milyon sonuç çıktı. Aynı şekilde, “İslam” kelimesi için 630 milyon, Hristiyanlık için 329 milyon, Budizm için ise 281 milyon sonuç bulduk. “Allah” kavramı için 464 milyon, “God” kelimesi için 1 milyar 950 milyon sonuç girilmiş. Diğer ilgili kavramları sıralamayı gereksiz buluyoruz, zira bu kadarı yeter. Dijital dünyada din kavramına ve alanına giren sayısız kavrama her yıl binlercesi ekleniyor. Bu, insanlığın en temel kavramları arasında yer alan dinin her devirde önemini koruduğunu gösterirken, dijital teknoloji de bu hakikati açıkça gözler önüne seriyor.

Din…

Bir Yahudi için, yazılı kutsal metin olan Tevrat ile onun tamamlayıcı sözlü ifadeleri olan Midraş ve Talmud’da açıkça beyan edildiği üzere, ataları İsrailoğullarının Tanrı Yahve/Yehova ile yaptıkları ahittir. Bir Hristiyan için, kutsal metin İncil’de ifadesini bulduğu üzere, Hz. İsa’nın doğumu, hayatı, ölümü ve yeniden dirilmesi üzerine kurulu bir inançlar bütünüdür. Bir Hindu için, çeşitli felsefe, inanç ve ritüellerde gizli bir hakikattir. Tanrılarının, adına “rüyavakti” denen bir dönemde erkekleri, kadınları, hayvanları yarattığına inanan bir Avustralya yerlisi (aborjin) için din, bu tanrılar tarafından belirlenmiş davranış kurallarının, yeme-içme, tapınma, evlenme ve ölümün kanunlarının tamamıdır. Tanrılar insanların aralarına gizlenir, bu kural ve kanunlara uyup uymadıklarını sürekli izler. (www.aboriginal-art-australia.com)

Din…

Bir putperest için, kendi eliyle yarattığı insan yüzlü veya gövdeli heykellere, bir kaya veya taş parçasına tapmaktan ibarettir. Onun için hayat yalnızca bu hayattır, ölüm sonrası hayat yani yeniden dirilme ve adına ahiret denen bir günde yapıp-etmelerin bir hesabını vermek söz konusu değildir. (En’âm, 6/29) Aynı şekilde vaktiyle Cahiliye müşrikleri de buna ikna olmuşlardı. Sürekli sordukları soru, çürümüş kemikleri yeniden kimin dirilteceği idi. (Yâsin, 36/78; Mü’minûn, 23/82)

Din…

Bir Müslüman için, Allah’ın kelamı olarak kabul ettiği Kur’an-ı Kerim’de ifadesini bulduğu üzere, tek, eşsiz ve yüce olan Allah’a gönüllü teslimiyet, emir ve yasaklarına samimi itaattir. Onun için din İslam’dır. Allah’ın birliğine, Muhammed’in O’nun elçisi olduğuna tüm kalbiyle inanmaktır. Namaz, zekât ve hac ibadetlerini yalnızca O’nun için ve yalnızca rızasını ve sevgisini kazanmak için derin bir samimiyet ve bağlılıkla yerine getirmek, sanki O’nu görüyormuş gibi yapmaktır.

Cahiliye
Arapların İslam’dan önceki dönemine verilen ad.

Müşrik
Allah’a ortak koşan kimse.

Teslimiyet
Teslim olma, kendini verme, boyun eğme.

Din…

Bir Müslüman için aklın, düşüncenin, düşünmenin değer bulduğu bir sistemdir. Müslüman için Allah’a ortak koşmak şirktir. Müslüman, canından çok sevdiği Hz. Peygamber’in (s.a.s.) peygamberliğini reddetmenin, tek, eşsiz ve Yüce Allah inancını inkâr etmenin küfür olduğunu gayet iyi bilir. Şirk ve küfrün cehennem ateşine davette en büyük iki günah olduğundan en ufak şüphe etmez. Dahası, bir Müslüman için din, kalpteki eğriliğin atılmasıdır; fitne ve fesatlıktan uzak durmaktır. Allah’a karşı gelmekten sakınmak, insanlıkta yücelmektir.

Din Tanımları

Meraklı bir varlık olan insan her zaman bir şeylerin peşindedir. Yeni şeyler bulmak, görmek ister. Bulduğunu tanımak, öğrenmek, çözmek ister. Din de tarih boyunca bu merak ve ilgi alanının değişmezlerinden olmuştur. İhtiyaç duyulan, yaşanan, duyulan, öğrenilen, tecrübe edilen bir gerçeklik olarak din sayısız ilahiyatçı, filozof, sosyolog, psikolog, tarihçi, antropolog için bir araştırma alanı olmuştur. Bu kişiler kendi ilgi, uğraş ve ilim alanlarına, kendi bakış açılarına, gözlemlerine göre dini anlama, tanımlama ve yorumlama çabası içinde olmuşlardır. Bu sebepler nedeniyle pek çok bakış açısına ve farklı tanımlara sahip olmaları bizi şaşırtmamalıdır.

“Din, insan ve Allah arasındaki bağdır.”

Din tanımlarının fazla olmasının bir başka sebebi de, din ile kastedilen amaç ve anlamın farklı olmasıdır. Her tanım, dinin farklı bir yönünü vurgulamıştır dersek yanlış söylemiş olmayız. Aynı şekilde, bireysel duygu, yönelim, değer ve dünya görüşleri de dinin tanımlanmasında etkin rol üstlenirler. İlkel toplumların din anlayışları ile modern toplumların din anlayışları da birbirinden farklıdır. Her toplumun dinden anladığı ve kastettiği anlam farklı farklı olunca, din tanımları da çoğalmaktadır. O hâlde şunu rahatlıkla söyleyebiliriz ki, herkesin birleştiği, ortak kabul görmüş bir din tanımı yoktur.

Meşhur Rus yazar Leo Tolstoy dini, insanın sonsuz varlık ile kurduğu ilişki olarak tanımlar. Ona göre, bir din bu ilişkiyi kurabiliyorsa dindir, yoksa din görünümlü yoz bir yapıdır. Tolstoy daha başka din tanımları da sunar okuyucusuna. Onun naklettiği din tanımlarından birkaçını burada sıralayalım:

“Din, insan ve Allah arasındaki bağdır.”

“Din, insan ile Allah arasındaki meseledir.”

“Din, ruhun ihtiyaçlarının ve aklın etkilerinin sonucudur.”

“Din, insana kendisini bağımlı hissettiği insanüstü ve esrarlı güçlerle ilişkisini bildiren belli bir yöntemdir.”

“Din, insanın kendisi ve dünya üzerindeki hükümranlıklarını tanıdığı ve birlik hissettiği esrarlı ruhlarla arasındaki bağı esas alan bir insan hayatı tanımıdır.” (Tolstoy 2016: 13-14)

Tolstoy daha başka tanımlar verirse de bu kadarı yeter. İsterseniz başka kaynaklarda din nasıl tanımlanmış, onlardan da örnekler verelim:

“Din, insanın kutsal saydığı şeylerle olan ilişkisidir.”; “Din, bir cemaati bir araya getiren ibadet ve inançlar sistemidir.” (Çelik 2005: 13) “Din, bu dünyanın ötesinde Tanrı adını verdiğimiz bir gerçekliğin varlığına inanmaktır.” (Holloway 2019: 10)

Diyanet İşleri Başkanı olarak da görev yapan rahmetli Ahmet Hamdi Akseki (ö. 1951) için din, Allah’ın peygamberler aracılığıyla insanlara bildirdiği kanunların tamamıdır. (Akseki 1967: 184) Bir başka din âlimimiz Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır (ö. 1942) ise dini şöyle tanımlar: “Din, akıl sahiplerini kendi hür seçimleriyle bizzat hayırlara ve güzel işlere yönelten bir ilahi kanundur.” (Elmalı, 2021:113)

İlahi
Allah’la ile ilgili olan, Allah’a özgü olan.

Bütün bu tanımlar bize birkaç şey söylüyor. Din, her şeyden önce, Allah ile insan arasındaki bir mahrem yani özel ilişkidir. Nihayette insanlar kendi inanç ve ibadetlerinin sorumluluğunu üstleneceklerdir. Din kavramı, belli bir inanç sistemini, belli bir tutum ve davranışlar bütününü içine alır. Aynı zamanda din, insanın varoluş amacını, hayatın anlamını açıklayan bir sistemdir. Dahası din; doğum, evlenme, boşanma, hastalık ve ölüm gibi hayatın dönüm noktası sayılabilecek anlar ve olaylar ile de ilgilenir, bunlara dair anlamlar üretir. Bir anlamda din, hayatın sıra dışı olaylarının anlam ve öneminin kavranmasında, bizi üzüntü ve kedere sevk eden olayların “kabul edilebilir” izahlarını sunmada, omuzlarımıza binen yükün hafifletilmesinde ciddi roller üstlenir. Hayatı yaşamaya değer kılan anlam ve değerleri ile din insana hayat yolculuğunda bir kılavuzdur.

İnsan ve Din

Din…

Daha doğarken baş ucunda bekler insanı. Hayatın olmazsa olmazlarından, vazgeçilmezlerinden. İnsan varlığını ayakta tutar, ona anlam yükler. Varlığa, var olmaya, varoluşa değer katar. Daha derin bir hayatın şifrelerini bağrında saklar. Bugüne kadar milyonlarca esere, kitaba, sayısız ders, sohbet ve toplantıya konu olmuştur. Hakikatin peşine düşmenin, onunla bağ kurmanın değişmezi olmuştur. Adına sayısız kurum, okul, enstitü, üniversite inşa edilmiş, sayısız araştırma ve projenin konusu olmuştur.

Din…

Medeniyetlerin somut görünümleri olan hukuk, sanat, düzen, yaşam biçimi, aile ve şehir hayatı gibi temel unsurlarını biçimlendirmiş, hayat vermiş ve beslemiş. Varlığa ve anlamına dair en temel ve genel sorulara bir metafizik çerçeve, bir tasavvur, bir dünya görüşü sunmuş. “Dünya görüşü” denen şey, varlık karşısında oluşturulan, takınılan tavırdır. Sadece varlığın açıklanması ile sınırlı değildir. Bir dünya görüşü, aynı zamanda varlığa karşı sergilenmesi gereken tavrın nasıl olacağına dair bir yol haritası anlamı taşır. Bu tavır, hayatın sosyal, siyasi, hukuki, ahlaki ve ekonomik boyutlarına da yansır. Dahası, insanın duygu ve davranış dünyasına, metafizik anlayışına da yol bulur. Dolayısıyla kapsam ve içerik bakımından olağanüstü geniştir. (Kalın 2020: 128-29)

Din…

İnsana değer verip onu aklını kullanan, düşünen, düşünce ve bilim üreten, medeniyet kuran bir varlık kabul edendir. Onu diğer varlıklar arasında üstün bir konuma yerleştirip onurlandırandır. Ruhi varlığı ve “esrarengiz bir kudret hazinesi” olan bilinci/şuuru ile fevkalade değerli bir canlı organizma olduğunu ona daima hissettirendir. Onu evren denizinde hakikate yelken açmış bir yolcu görüp el üstünde tutandır. Ona değersiz bir saman çöpü mesabesinde olmadığını sürekli hatırlatandır. (Başgil 2017: 26-27) Her türlü potansiyele sahip olduğunu, isterse kanatlanıp iyilik, güzellik ve erdemlerde meleklerle yarışabileceğini, isterse ruhunu kötülüklerin karanlığına hapsedip düşebileceğini de söyler ona. (Ökten & Sayar 2021: 125) Kendisine bahşedilen yüce değere yaraşır biçimde kalbini Allah sevgisiyle doldurmasını, Allah’ın kullarını sevmesini, bütün yaratıklarına ve evrene, tabiata merhamet ve şefkatle bakmasını ister ondan.

Din…

Kimine göre de üzerinde kafa yormanın, düşünmenin, ciddiye almanın gereksiz olduğu bir kavramdır. Bu kimseler için din hayatın lüzumsuzları arasındadır. Onlara göre, dinden çok daha önemli şeyler vardır. Ne ki bu kişiler, kulaktan dolma değersiz ezber bilgilerinden ibaret görseler de dini bir türlü hafızalarından silip atamazlar. Onların gözünde din, eskimiş, hükmü kalkmış ve kurumuş bir gelenek ve bir alışkanlıklar toplamıdır. Dini anlamaya çalışmaktan, ona tarafsız, ön yargısız yaklaşmaktan özenle hatta inatla kaçarlar. Onlara göre din, anlaşılmayı hak edecek değerden yoksundur; dolayısıyla onu anlamaya çalışmak boştur, yararsızdır, zaman harcamaktır. (Guénon 2019: 124, 155)

Din…

Menfaat, çıkar, rüşvet, kazanç, istismar amaçlı kullanıldığında, baskı, dayatma ve zorbalığa alet edildiğinde nice yıkımların, nice kanlı savaşların da sebebi olmuş. Ruhunu şeytana satmış din simsarlarının elinde niceleri canından, malından ve yurdundan olmuş. Niceleri özgürlüğünü kaybetmiş, zindanlarda çürümüş. Nicelerinin hayatı giyotinle veya palayla son bulmuş. Azgın simsarların elinde kiminin akıbeti yağlı bir sicimle asılmak ya da kızgın, kor ateşe atılmak olmuş. Örnek mi istiyorsunuz? Roma Kilisesi’nde işlenen günahlara, itiraf edildiği takdirde, bir kefaret kabul edilen “endüljans” uygulaması papaların elinde bir ticari kazanca dönüşür. Papa adına günah çıkarma uygulaması adı altında halka parayla, rüşvetle cennete gidiş için af belgesi satılır. Kim daha iyi para verirse, cennette daha iyi yeri garantiler. Aynı şekilde “engizisyon” uygulaması ile insanlar siyasi ve dinî görüşleri yüzünden yargılanır, hapse atılır ve türlü işkencelere tabi tutulur. Katolik Hristiyan dinine mensup olmayanlara karşı başlatılan ve hedefinde özellikle de Yahudilerin ve Müslümanların bulunduğu engizisyonun başlangıcı on ikinci yüzyıla kadar gider. İnsanın izzet ve haysiyetini ayaklar altına alan korkunç ceza yöntemleriyle ün ve dehşet salan engizisyonun en kötü örneği İspanyol engizisyonu olur. On beşinci asrın sonlarına doğru İspanya kralı ve kraliçesi tarafından başlatılan bu engizisyonda, İspanyol Katolik Kilisesi’nde yozlaşmaya sebep oldukları gerekçesiyle sapkın (heretik) muamelesi gören yaklaşık 200 bin kişi çeşitli işkenceler yüzünden hayatını kaybeder. (www.history.com/topics/religion/inquisition)

Giyotin
Ölüm cezasına çarptırılanların başını kesmek için kullanılan araç.

Endüljans
Hristiyanlıkta işlenen günahlardan dolayı dünyada çekilecek cezanın belirli şartlar karşılığında Katolik Kilisesi tarafından affedilmesi.

Engizisyon
Orta Çağ’da, Katoliklerde katı din inançlarına karşı gelenleri cezalandırmak için kurulan kilise mahkemeleri.

Yine Kilise, “cadı avı” adı altında şeytanla işbirliği yaptığına ikna olduğu kimseleri diri diri yakmıştır. Bu olaylarda ezici çoğunluğu kadınlar olmak üzere on binlerce kişi özellikle de yakılma cezasıyla öldürülür. Luther’in, Roma Katolik Kilisesi’ne bir başkaldırı hareketi olan Reform (1517) hadisesi ile kanlı bir Katolik-Protestan kavgası patlak verir. Tarihe “Din Savaşları” olarak geçen bu amansız çekişme kesintisiz 30 yıl sürdüğü için “30 Yıl Savaşları” (1618-48) olarak da anılır. Kimi tarihçilerin para, güç, imtiyaz, toprak kavgası olarak da adlandırdığı bu savaşlarda ölen insan sayısı farklı kaynaklara göre 4,5 ile 8 milyon arasında değişmektedir.

Benzer şekilde, İslam dünyasında da din, kötülerin, radikal grupların, terör örgütlerinin elinde siyasi ve ekonomik bir çıkar, bir baskı ve istismar aracı olarak kullanıldığında büyük yıkımlar, insan kayıpları ve toplu göçler meydana gelmiştir. Bütün bunlar, dinin özellikle güç ve iktidarı ele geçirmenin bir aracı olarak kullanıldığında insanlığa çıkan faturanın ağır ve yıkıcı boyutlarını açıkça gösteren inkâr götürmez tarihî örneklerdir.

Din…

Sanattan siyasete, eğitimden hukuka, ahlaktan estetiğe, bilimden spora insanın tüm düşünce ve faaliyet alanlarına şu veya bu şekilde, az veya çok iz bırakmış, etki etmiş. İlham, fikir, hareket ve eylem kaynağı olmuş; duygu, eylem ve davranışlara rengini vermiş, rehberlik yapmış. Zorluk, darlık ve musibet anlarında yardım ve morale ihtiyaç duyanlara güç, destek ve dayanak olmuş. İzin veren veya yasaklayan kural, ilke ve normlarıyla toplumların hayatına biçim ve yön vermiş. Kültüre, geleneğe, örf ve âdetlere şekil verirken onlarla birlikte de şekillenmiş. Medeniyetlerin taşıyıcı sacayaklarından biri olmuş. İlah ya da ilahlar, kutsal kitap ya da metinler, inanç esasları, ahlak ve davranış kalıpları onun örgüsünü oluşturmuş.

Din insanlığın toplu hikâyesinin yazılmasında hep başrolde olmuş.

Din…

Korku ve endişeleri yenmede; belirsizlikleri gidermede; umut ve hayalleri tazelemede hayati rol üstlenmiş. Darda kalan, derde düşen, yolunu kaybeden için tutunacak bir dal olmuş, gölgesine sığınacağı bir şemsiye olmuş. Maneviliğin dünyası olarak insana ve topluma görünmez bir kalkan olmuş. Dik kafalı, hırçın, nankör vicdanların ıslahında önemli görev üstlenmiş. Ruhun daralıp bunaldığı, kalbin burkulup sıkıştığı, gönlün ferahlık arayışına çıktığı anlarda en büyük teselli kaynağı olmuş. Bunalan, huzursuz ruhlara gıda olmuş, şifa sunmuş, onları mana ile buluşturmuş. Her toplum, kültür ve medeniyetin en temel, en güçlü, en dinamik, en canlı, en görünür ve en etkili unsurlarından biri olmuş. İnsanlığın toplu hikâyesinin yazılmasında hep başrolde olmuş.

Din Hayatımızı Anlamlandırır

Tarihin, insan hayatının, evrenin yorumlanmasında, ruh ve mana kazanmasında dinin büyük katkıları olup onu basit bir gelenek ve görenek sayanlara inat din, duygu ve düşüncenin filizlenmesinde ve beslenmesinde en eski, en köklü, en derin ve en etkili kaynak olmuş. Dünya tarihinin sayısız düşünürü, filozofu, sanatkârı, bilim, siyaset ve aksiyon adamı ondan ilham almış, beşeri duygu ve düşünceleri diri tutmuş, onlara derinlik katmış, yoğurup şekil vermiş. Din, insanların yeni bir usul ve yöntem geliştirmelerinde, hayatın basmakalıp tarzlarının dışına çıkmalarında, özgün ve zengin bir fikir, duygu ve hayat iklimi oluşturmalarında rehber olmuş. Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Hacı Bektaş Veli, Ahmed Yesevi ve Yunus Emre gibi kültürümüzde derin izler ve kıymetli eserler bırakan şahsiyetler, iliklerine kadar hissettikleri dinî duygu, coşku ve heyecanı basmakalıp, sıradan bir din anlayışının çok ötesine, her bakımdan örnek bir hayat tarzına taşıyan güzel insanlardır. Her biri, kendine has, yeni ve canlı bir üslubun mimarı olarak içinde yaşadıkları topluma birer rol model olmuşlardır. En ileri, en insani, en vicdani hayat ilkelerini dinin içinde bulmuş ve hayatla buluşturmuşlardır. (Kaplan 1970: 122, 144-45) Toplumun bilge ermişleri olarak hem “dinli” hayatın hem de “hayatlı” dinin en güzel, en saf, en duru örneklerini sunmuşlardır.

Din…

“Ben kimim? Niçin varım? Nasıl bir hayat istiyorum? Ölüm neden var?” gibi hayatın zor, büyük, çetrefil sorularını merak eden, soran akıl ve idrak sahiplerine cevaplar sunar. Kendinden emin kimselerin meraklı arayışlarına kılavuzluk yapar, ellerine bir yol haritası verir. İnsana yalnızca hayatın çetin sorularının cevaplarını bulmada rehberlik yapmaz, aynı zamanda ona, duyu organlarıyla algılanması mümkün olmayan soyut âlemin sırlarını çözmede de ne kadar sınırlı ve âciz bir varlık olduğunu hatırlatır. Yol göstericiliğini kabul ettiği takdirde güç soruların ikna ve tatmin edici cevaplarını bulmada asla yalnız ve çaresiz olmadığını fısıldar kulağına. Bu amaçla, sahte ile gerçeğin arasını ayırt etmesine yardımcı olacak ölçütler koyar önüne.

Din…

Allah’ın kendi varlığını ilahi vahiy yoluyla bize açtığını ve bizimle irtibat kurmak istediğini söyler. Bize Allah’ı daima hatırlamamızı, O’nu unutmamamızı tembihler. Allah’ı unutanın kendi varlığını da unutacağı uyarısını yapar. Allah’ı unutanın yoldan çıkacağını söyler. (Haşr, 59/19) Hayatın en çetin sorularının cevaplarını Allah’ı hesaba katmadan ve hatırlamadan bulmanın imkânsız olduğunu vurgular.

Din…

Katı somut nesneler dünyasından hayatın aşkın anlamlarını çıkarmanın yoludur. İnsanın “var olan ve varlık sahibi” bir canlı olduğunu, yaratılmış varlıklar âlemini tamamlayan en “hayati parça” olduğunu kavramanın yoludur. İnsana bütün varlıklar içinde özel bir önem atfeder. Çok özel bir varlık türü olarak ona ayrıcalık tanır. Onu evrenin “göz bebeği” mesabesinde tutar; bu iltifata layık yegâne varlık olduğunu hissettirir ona. İnsana, kendi varlığının sırlarının hayatın içinde gizli olduğunu, bunu keşfetmek için hayatın kaynaklarıyla temasa geçmesi gerektiğini öğütler. Hem evrenin hem kendisinin bilmecesini ise ancak Allah ile olan ilişkisini güçlü ve sağlıklı kurduğu takdirde çözebileceğini söyler.

Din…

Akıllı, özgür, bilinç sahibi bir varlık olarak tanımlanan insanı iyi, doğru ve güzel olana götüren, hayatına yön veren, onu aşırılıklardan ve sapmalardan koruyan “ilahi” bir sistemdir, bir nizamdır, bir kalkandır, bir inançlar bütünüdür. Onun hem bu dünyada hem ahirette mutlu olmasını hedefler. Onu ölüm korkusundan, yokluğa karışma kaygısından, yapayalnız olma hissinden kurtarır. Onun için karanlıkları aydınlatan bir ışıktır.

Din…

Bize hayatta her şeyin bir sınırı olduğunu söyler. İnsan türü olarak “sonlu” bir varlık olduğumuzu ve tabiatıyla sınırlılığımızı hatırlatır. Bedenimizin, hayatımızın, aklımızın, duyularımızın, bilgimizin, yeteneklerimizin, tecrübelerimizin de dolayısıyla sınırlı olduğunu, bunlarla böbürlenmememiz gerektiğini sürekli hatırlatır. Bu sınırlı oluşu, Rahman olan Allah’ın rahmet okyanusundan payımıza düşen birkaç damlacığa benzetir. Din, içine fazlaca daldığımızda bize hem kendimizi hem Rabbimizi unutturan dünyamızın da sınırlı olduğunu söyler. Sınırlı ve sonlu bir dünyada sınırlı ve ölümlü bir varlık olan insanın, gönlünü Allah’a açtığında O’nun uçsuz bucaksız rahmet ummanında sonsuzluğu ve sınırsızlığı tadacağını anlatır. Oysa hayatın sadece doğum ve ölüm arasında belli bir süreyle sınırlanmadığını söyler insana. (Ökten & Sayar 2021, 13-14) Kendisine kulak verene, kalbini ve yüreğini açana, samimi olana, ön yargılardan sıyrılana çok şeyler söyler. Dinleyene yoldaş, anlayana sırdaş, kalbini açana arkadaş olur. Darlıkta en büyük teselli, ferahlıkta en büyük huzur olur ona. Yolunu kaybettiğinde ışıtır yolunu, çıkarır onu aydınlık ve saadete.

Din…

İnsana sadece bu dünya için değil, iki âlem yani hem dünya hem ahiret için yaratıldığını hatırlatır. Bedensel ölümün iki âlem arasında bir sınır çizgisi görevi gördüğünü söyler. Varlığın sadece bu dünya ile sınırlı olmadığını anlatır. Bu dünyanın geçici ve hayatının aldatıcı, diğer dünyanın ise sahici, kalıcı olduğunu vurgular ve kişiyi asla aldanmaması için uyarır. Bu manada, dinin, ahiret huzuru için hazırlığın bu dünyada tamamlamasını haber veren bir erken uyarı sistemi görevi de gördüğünü söyleyebiliriz. Sahip olunan ömrün eldeki tek fırsat ve sermaye olduğunu her vesile ile anımsatır ve heba edilmemesi, kıymetinin bilinmesi tembihinde bulunur.

Din Taşıdığı Değerlerle Hayata Nefestir

Din…

Tutulan, gidilen yol, kendini kutsala adamak, ceza ve mükâfat demek. Yaratılanlar arasında en üstün dereceye sahip insanın bütün benliğiyle, bütün hücreleriyle her türlü eksik ve kusurdan uzak (münezzeh) olan Yüce Yaratıcı’ya bilinçli bir biçimde teslim olması demek. Allah’a kayıtsız şartsız, gönüllü bir teslimiyet demek; isteyerek, bilerek, bilincinde olarak boyun eğmek, özgürce ve tek başına. İmanı samimi, sağlam, sağlıklı bir irade ile bulmak; güçlü bir iradeyle hakiki bir imana yol almak demek.

Din…

Hayata istikamet ve yön verendir, hedef belirleyendir; anlam ve değer yükleyendir, kalite katandır. Hayatı yüce amaçlar için programlar. Sade, gösterişten uzak, sakin, huzurlu, mutlu bir hayatın şifrelerini verir insana. Böyle bir hayat için davranış kalıpları sunar, ahlak anlayışını ve değerleri belirler.

Din…

İnsanın kendisi, çevresi ve dünya ile ilişkisidir. İnsan aklına ve kalbine bir yoldur. Cehalete savaş açmak, bilime yoldaş olmaktır. Ahlakın sırdaşıdır. Din hem iman hem ibadet hem de ahlaktır. İnsana uygun olandır, insan için olandır. Vahyin aydınlığını aklın kılavuzluğu ile buluşturandır. Bilgiye, okumaya, araştırmaya teşvik edendir. Vicdana seslenendir. Taşıdığı değerleriyle hayata nefestir.

Din…

Haramı, çirkin, pis ve yasak olanı bilmek, silmek, yok etmektir. Helal, temiz, iyi, güzel olanı tanımak, gözetmek, yaşamak ve yaşatmaktır.

Din…

Haramı, çirkin, pis ve yasak olanı bilmek, silmek, yok etmektir. Helal, temiz, iyi, güzel olanı tanımak, gözetmek, yaşamak ve yaşatmaktır. Helali sahiplenmek, haramı elinin tersiyle itmek, reddetmektir. Haramın günah, helalin sevap olduğunu kavramaktır. Haramın can yakan, helalin gönül yapan olduğunu anlamaktır. Allah’ın ve Sevgili Peygamberinin “Yapın” ya da “Yapmayın” dediği şeyleri samimi bir teslimiyetle kabullenmek, boyun eğmektir. Sınırları, kuralları gözetmek, sınırsızlığa ve kuralsızlığa meyletmemektir. İtaat ile asilik, kabul ile inkâr, tevazu ile gösteriş arasında çok ince bir çizginin bulunduğunu bilmektir.

Din…

Kurallı ve düzenli bir yaşam tarzı demektir. Müminlerle birlikte belli bir amaç ve idealde, belli bir dünya görüşü etrafında buluşmaktır. Birbiriyle kenetlenmek, kardeş olmak, yardımlaşmak, dayanışmaktır. Sevinç, neşe, tasa, hüzün ve kederde omuz omuza olmak, el ele tutuşmaktır. Yüreklerin darlıkta ve ferahlıkta bir atmasıdır. Kan, ırk, soy, kabile, ulus ayrılığını din kardeşliğinde eritip yok etmektir. Müminlerin ancak “kardeş” olabileceğini zihinlere ve gönüllere kazımak, kalplere yerleştirmektir. (Hucurât, 49/10) Kişiyi menfaat için değil, sadece Allah için sevebilmektir. Kişisel hesapları bir kenara bırakarak sevdiğini Allah için sevmek, nefret ettiğinden de yine Allah için nefret etmektir.

Din…

Salih amel; iyi ve güzel iş; doğru davranış ve tevazudur. İnsanlık için iyi, güzel ve faydalı olana talip olmak, insanlara güzel ahlakla davranmak, ahlakın en soylu örneklerini sunmaktır. İyilikle kötülüğün bir ve aynı olmadığını idrak etmektir. Komşusu aç iken uyumamaktır. Alın teriyle kazanmak, helalinden yemek, haramdan kaçmaktır. İyiliğe iyilikle karşılık vermek, yapılan bir iyiliğin kadrini ve kıymetini bilmektir, vefakârlıktır, kadirşinaslıktır. Yaptığı bir iyiliği ise başa kakmamaktır. Ahde vefadır, söze sadakattir.

Ahde Vefa
Verdiği sözde durma.

Din…

Doğumda ezan ve kametle kulağa gelendir. Anne babaya hayırlı bir evlat olmaya çağıran, onlara “öf” demeyi ayıp sayan, kınayandır. Kişiyi eşine, çocuklarına, kardeşlerine, akrabasına, dostlarına, insanlığa ve doğaya karşı sevgi, şefkat ve merhametle davranmaya davet edendir. Her zaman herkese güzel, nazik ve duyarlı olmaya çağırandır. Öksüze, yetime kol kanat germek, akraba ile bağları sıkı tutmaktır. Her türlü nezaketsizlikten, küstahlıktan, kibirden sakınmak, uzak durmaktır. Misafirperverliktir, ikram ahlakıdır; ekmeği bölüşmek, lokmayı paylaşmaktır. Misafire ikramın bolluk bereket olduğunu bilmektir. Cömertliktir, cimrilik ve pintilikten sakınmaktır. Ne israfın ne cimriliğin tuzağına düşmektir, tam aksine ikisi arasında bir denge kurmaktır. Kalbin cimrilik ile imanı yan yana kabul etmeyeceğini bilmektir. Yolda kalmışı gideceği yere sağlam şekilde ulaştırmaktır. Yoldaki taşı kaldırıp kenara koymaktır. Yere düşeni elinden tutup kaldırmaktır. Fakir öğrenciye destek olup onu okutmaktır. Öksüz ve yetimi sahiplenmek, malına ve hakkına el uzatmamak, korumaktır. Ölçü ve tartıda adaleti gözetmektir. Kendi aleyhine de olsa doğruyu konuşmaktır. (En’âm, 6/152)

Din…

Darlık ve yoklukta sadaka ve zekât ile sevindirendir. Soğuğu bir torba kömürle ısıtan, zifiri karanlığı bir çıra ile aydınlatandır. Açlıkta bir tas sıcak çorba, bir parça somunla kapıyı çalandır. Vicdan ve sorumluluk sahibi yürekleri “Dicle nehrinin kenarında bir kurt gelip bir koyunu kapsa, Allah’ın adaleti bunun hesabını Ömer’den sorar.” (Mehmet Akif Ersoy) uyarısıyla titretendir. Hayırda, iyilikte, güzellikte ve insaniyetlilikte mümini birbiriyle yarıştırandır. Zorluğun, darlığın, kıtlığın Müslümanları kavurduğu günlerde Tebük Seferi’ne hazırlanan İslam ordusuna Hz. Peygamber’in (s.a.s.) bir sözüyle elinde avucunda ne varsa verdiren aşktır. O gün, sadakatiyle nam salan Hz. Ebu Bekir’e (r.a.) malının tamamını, adaletiyle şöhret bulan Hz. Ömer’e (r.a.) malının yarısını yardım için gözünü kırpmaksızın, içi cız etmeksizin ortaya koyduran güçtür. Harama el uzatmaktan, yasağı çiğnemekten meneden bir vicdandır. Sabahın seherinde derin uykuyu güzel bir ezanla bölen bir tatlı sedadır. Açların doyduğu sofraya, helalinden harcanan eve bütün bereketiyle doğandır.

Nefs
İnsanın özü, kendisi, beden, kötü huyların ve arzuların kaynağı.

Din…

Hayâdır, utanmadır, iffettir, arlanmaktır, edep duymaktır. Edeple yüceleceğini, edepsizlikle alçalacağını idraktir. Nefsin çirkinliklerinden yüzü kızarmak, yerin dibine girmektir. İmanı hayâ ile süslemek, taçlandırmaktır. Sabır ve tevekküldür, Allah’a sonsuz güvendir. Allah’a dayanmak, inandığı ve güvendiği takdirde O’nun daima kendisiyle beraber olduğunu bilmek, duymak, iliklerine kadar hissetmektir. Affedici olmaktır, hata ve kusurları deşen ve yüze vuran değil, örten olmaktır. Kardeşini affettiğinde Allah katında kendi şerefinin de o oranda artacağının bilincinde olmaktır. Küs ve dargın olanların arasını bulmaktır. Laf getirip götürmenin dargınlık ve fitne sebebi olduğunu idrak etmektir. Bozguncu ve yıkıcı değil, yapıcı ve inşa edici olmaktır.

Din…

Gönül incitmemektir, kalp kırmamaktır. İncinen, kırılan kalpleri yapmaktır. Bir kalp kırdığında yapacağı ibadetin ibadet olmaktan çıkacağını bilmektir. Kalp kırmanın insan ruhunu yerle bir etmek, onu değersizleştirmek ve aşağılamak olduğunu hatırdan çıkarmamaktır. Ruhu yaralamanın Allah’ı gücendirmek olduğunu unutmamaktır.

Din…

İşin, çalışmanın, emeğin önünü besmele ile açan, zorlukları kolay edendir. Yapılan işin en iyi şekilde layıkıyla yapılmasını, hakka hukuka uygun olmasını öğütleyen, tavsiye edendir. Sabır ve tahammül gücü tükenme sınırına dayandığında “Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi’l-aliyyi’l-azîm” (Güç ve kuvvet Yüce ve Büyük Allah’ın yardımıyla gelir.) ifadesini söyletip kişiyi yepyeni, taptaze bir güç ve azimle donatandır. Ölüm döşeğinde artık tükenmek üzere olan enerjiyi son kez toplatıp bir “kelime-i şehadet” ile son nefesi verdirendir.

Kelime-i Şehadet
“Şehadet ederim ki Allah’tan başka ilah yoktur ve yine şehadet ederim ki, Muhammed (s.a.s.) O’nun kulu ve peygamberidir.” anlamına gelen; “Eşhedü en lâ ilâhe illallah ve eşhedü enne Muhammeden abdühû ve Resûlühû” sözü.

Din…

Cehalet ve bağnazlıkla savaştır. Dünyevi basitliklerden kaçmak; düzensizlik ve başıboşluktan uzak durmaktır. Kötü alışkanlıkları terk etmektir. Tiksindiren, nefret ettiren huylardan vazgeçmektir. Yaka silktiren, illallah dedirten davranışlardan sakınmaktır.

Din…

Maddeye tutkulu bedenleri manada eriten, onları mana ile terbiye ve ıslah eden ilahi bir güçtür.

Din…

Varlığın, varoluşun, benliğin zorunlu ihtiyaçları arasında özel ve müstesna bir yere sahiptir. Günahlardan samimi ve gerçek bir tövbe ile arınmanın kapısıdır. Aşırı tüketimin ve bencil hazların kucağında erimekten, kaybolmaktan kurtulmaktır. Maddeye esirlikten kurtuluştur.

İrfan
Bir şeyin etkilerini derinlemesine düşünerek o şeyi anlama, gerçeğe ulaştırıcı güçlü seziş.

Din…

Maddeye tutkulu bedenleri manada eriten, onları mana ile terbiye ve ıslah eden ilahi bir güçtür. Allah’ı görüyormuş gibi yaşamaktır (İhsan). Aşktır, ahlaktır, hakikat ve irfanı aramaktır. Bilgi ve akıl ile imanı, ahlak ile inancı kavuşturmaktır. İman ve ahlakı aklıselime yoldaş etmektir. Eylemi iman ile yoğurmak, ahlak ile süslemektir. İçi dışı bir ve aynı olmaktır. Fikirde, işte, çalışmada, eylemde, davranışta, huyda, duyguda, ahlakta bütünlüktür. İyilik, güzellik ve erdemdir; fazilet ve yüceliktir. İnsan olmanın derin sırrına erişmek, yüceliklerine ulaşmaktır.

Din…

Nasihattir, öğüttür, ibrettir, derstir. Sağduyudur; dengedir, dengeli olmaktır. Hoşgörüsüzlüğe, her türlü aşırılığa, radikalliğe, fanatizme sırt dönmektir. Sevgiye, barışa, saygıya, hakkaniyete sahip çıkmak; haklının, güçsüzün ve mazlumun yanında durmak; haksızın, zorbanın ve zalimin eğilip bükülmeksizin karşısına dikilmektir. Düşmanlığı kardeşlik duygularıyla yumuşatmak, küsleri barıştırmak, hasımlığı söküp atmaktır. Azgın tutkuların çılgın seline set çekmek, nefsin kaba, haşin ve dizginsiz hırslarına gem vurmaktır.

Din…

Vicdandır. Safiyetini, doğallığını korumuş, bozulmamış vicdandır. Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa’nın (s.a.s.) tam da tanımladığı gibi böyle bir vicdana sahip mümin, kendisi için istemediği bir şeyi başkaları için de asla istemeyen, kendisinin sevdiği ve istediği şeyi başkaları için de aynı şekilde seven ve isteyendir. Bir başka deyişle, hakiki ve samimi bir mümin ise, kendisine nasıl davranılmasını istiyorsa başkalarına da öyle davranandır. Kalbiyle, diliyle, eliyle hiç kimseye zarar vermeyendir. Böyle bir mümin, dinin aynasıdır.

Din…

Sabır, sebat, tahammül ve samimiyettir. Riya ve gösterişten uzak olmaktır, alçak gönüllülüktür (tevazu). Vefa ve sadakattir; rızadır, razı olmaktır; gönül almaktır; elindekiyle yetinmek, mutlu olmaktır. Kanaattir, tok gözlülüktür, kabuldür; şükürdür, teşekkürdür, minnettir. Tatlı söz ve güler yüzdür. Ümide bağlanmak, ümitsizliği yenmektir. Çölde suya kavuşmaktır.

Riya
İkiyüzlülük.

Din…

Coğrafyadır, vatandır, topraktır, bayraktır, hürriyettir, ezandır, özgürlüktür. Sevdirendir, merhamet ettirendir, yakınlaştırandır, kucaklaştırandır. Kolaylaştırandır, müjdeleyendir, özgürleştirendir. Korkutan, yıldıran, nefret ettiren, uzaklaştıran, azdıran, arayı bozan, düşman ettiren, birbirine kırdıran, birbirinin kuyusunu kazdıran, boynunu vurduran değildir.

Din…

Umuttur. En başta Allah’a güvenmek, bel bağlamak, dayanmak, O’nun sonsuz ve kuşatıcı rahmetine güvenmektir, bizim hakkımızda iyi niyet beslediğini bilmektir. (Yûsuf, 12/53, 87; Zümer, 39/53) Umut yittiğinde yerini yıkıcılık alacaktır. Nihayette kişinin düşünce, yargı ve eylemleri bir “hınç ahlakı” tarafından tutsak edilecektir. Bir çürümedir umutsuzluk. Umutsuzluk ruha sindiğinde, yalnızca bedeni ve duyguları zapt etmekle kalmaz, “yüreğin dalları arasına da karanlık ağlarını örer.” Böyle bir sonun kişiye ödeteceği bedel ise bir özyıkım, depresyon, kaygı ve tükenmişlik olacaktır. Umut, bittiğinde hayat da nihayete erecektir. (Groopman 2021: 16-17) Bu bir süngerin suyu yavaş yavaş emmesine benzer. Umutsuzluk ruhu teslim almaya başladığında ona direnç ve dayanma gücü veren son kalelerini de teker teker ele geçirecek ve onu yavaş yavaş zifiri karanlığa gömecektir.

Din…

Ruhlar umutsuzluk, şehvet, bencillik, kıskançlık ve düşmanlığın kucağına düştüğünde insanın insanlığını kaybedeceğini, alçalacağını söyler. Kıskanç, zalim, sapkın, tatminsiz ve narsist bir kişilik olup çıkacağı uyarısını yapar. Bu ruh hâline sahip insanların sayıları toplumda artmaya başladığında toplumsal huzur ve barışın tehlikeye gireceğini haber verir. Kötülüklerle kuşatılan bir toplumda bir arada ve kardeşçe yaşamanın, huzur, ahenk ve düzen içinde bir hayat sürmenin imkânsız olduğunu vurgular. Böyle bir toplumun başının kavga, kargaşa ve fitneden kurtulamayacağını, dünyada gün yüzü görmeyeceğini söyler.

Ve nihayet din…

Arayıştır. Aradığına kavuşmaktır. Yüce ve kutsal olanı özlemek, onun peşine düşmektir. Maddenin insanı çepeçevre kuşatan kabuğunu kırmaktır. Hayatın en derin bölgelerine, en kutsal, en kıymetli bölgelerine bilinçli bir yolculuktur. Öze ulaşmak için kabuğu kırmak şarttır. Bu yolculuk, kendi varlığımızın, varoluşumuzun, gerçekliğimizin derinlerindeki anlamını keşfetmek, bizi kuşatan evreni anlamak için yapılan bir yolculuktur. Huzursuz kalplere huzur verecek hakikati bıkmaksızın arama yolculuğudur. Bu arayış yolculuğu insanın, dünyaya merhaba deyişinin simgesi olan ilk ağlayışla başlar, ölüm döşeğinde son kez verilen derin nefesle biter. İçindeki sonsuzluğu arayış özlemi ancak son nefesle nihayet bulur insanın.

Allah Katında Din İslam’dır

Buraya kadar pek çok şey söyledik. Dinin ne olduğu, ne anlama geldiği, ne işe yaradığı hususunda daha pek çok şey söylenebilir. Akıllara şöyle bir soru gelebilir: Buraya kadar sıralanan bütün bu özelliklerin işaret ettiği bir ideal din var mı? Aslında bu sorunun cevabını ya açık ya da ima yollu verdik, ancak bir kez daha açık, net ve tereddütsüz bir biçimde cevabımızı burada vermiş olalım: İslam. Bütün bu özellikler özünde sağlam, her türlü rehavetten, gevşeklikten, eğrilip bükülmekten uzak, her türlü eksiklik ve kusurdan salim ve temiz tek din olan İslam dinini anlatır. Hak ve gerçek olan İslam dinini tanımlar ve anlatır tüm bu güzellikler. (Bk. Akseki 2017: 22-23) Yüce Allah, bu ideal dinin, olgunlaşmış, tamamlanmış dinin yalnızca “İslam” olduğunu Kur’an-ı Kerim’de açıkça bildiriyor: “Bugün sizin için dininizi olgunlaştırdım, size nimetimi tamamladım. Sizin için din olarak İslam’ı beğendim.” (Mâide, 5/3)

Din kavramı ile neyin kastedildiğini, zihinde nasıl bir resmin, bir tasavvurun oluşması gerektiğini de anlatır bütün bu söylediklerimiz. “Her arayan bulamaz ama bulanlar arayanlardır.” sözünün sahibi meşhur İranlı İslam mutasavvıfı Bayezid Bestami (ö. 874) ile bu bahsi burada kapatalım isterseniz. Şöyle der Bestami:

Din
Arayıştır. Aradığına kavuşmaktır.
Yüce ve kutsal olanı özlemek,
onun peşine düşmektir.

“Başlangıçta şu dört hususta hata yaptım; ben Allah’ı zikrettiğimi, O’nun hakkında bilgi sahibi olduğumu, O’nu sevdiğimi ve aradığımı sanıyordum. Ancak sonunda gördüm ki ben O’nu zikretmeden O beni zikretmiş. Ben O’nu tanımadan önce O beni tanımış. O’nun bana olan sevgisi benim O’na olan sevgimden daha eskiye dayanıyormuş. Ve O’nun beni araması, benim O’nu aramaya başlamamdan önce imiş.” (Finley 2021: 112)

Tevhid
Allah’ın bir ve tek olduğunu zihin ve kalp yoluyla kabul etme.

Umutsuzluğa kapılmadan kutsal olanı, mükemmel olanı hayat boyu arayan insan, koca varlık âleminde kendi varlığını tevhidin ışığında bulmak, kavramak ve anlamlandırmak ister. Özünde sevgi ile hayat bulan bu arayış âdeta bir bayrak yarışı gibi nesilden nesile kesintisiz devam eder. İnançta ve dinde, ruhta ve bedende, yerde ve gökte, hayatta ve ölümde, dünyada ve ahirette, duada ve ibadette birlik, bir olmak, tek olmaktır tevhidin anlamı. Dahası fertte ve toplumda çokluğu değil, birliği bulmaktır; ayrışmak değil, sevgi, merhamet ve şefkatle beslenen tek beden, tek ruh olmaktır. (Çağrıcı 2021: 205-206) Tevhidin dininde yani İslam’da insanlığın zirvesini yakalamak, değer vermek ve değerlenmekse amaç, bu arayış ilelebet devam edecektir.

Dinler Çeşitlidir Ama Eşit Değildir

Din dediğimizde yelpazesi son derece geniş bir sosyal ve kültürel sistemden konuştuğumuzun farkında olmamız gerekir. Bu sebeple, dinin farklı kültür ve topluluklarda çeşitli biçimlerinin olması garip karşılanmamalıdır. Bu durum, dinlerin farklı coğrafyalarda farklı yerel ve kültürel değerlere göre anlam, biçim ve tarzlara büründüğünü ve hayata aktarıldığını gösterir. Şüphesiz her dinde inanılan, tapılan, ibadet edilen, kendisine adaklar adanan bir Tanrı ya da tanrılar grubu vardır. Buna göre dinler genelde tek tanrılı ve çok tanrılı dinler şeklinde bir ayrıma tabi tutulmuştur. Bunların içinde bir peygamberi, kurucusu, kutsal kitabı, kutsal metinleri olan dinler var. Hemen her dinin kendine has ibadet biçimleri, ayinleri, merasimleri, uygulamaları var. Hemen her dinde saygı gösterilen, korunan kutsal mekânlar, kutsal nesneler var. Hemen her dinde uyulması ve kaçınılması gereken bir dizi kural var, isterseniz buna emir ve yasaklar bütünü diyelim. Dinlerin kendilerine özel ahlak anlayışları, dünya görüşleri, hayat tarzları var. Neticede dinler çeşit çeşittir derken neyi kastettiğimiz sanırım şimdi daha iyi anlaşılmaktadır.

Agnostik
Tanrı veya tanrısal varlıkların bilinemez, varlığı ya da yokluğunun kanıtlanamaz olduğunu savunan felsefi görüş.

Bugün geniş yeryüzü coğrafyasında yaklaşık 4300 din var. Bu rakam sakın bir abartı görülmesin. Dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 75’i “en nüfuzlu” beş dinden (Hristiyanlık, İslam, Hinduizm, Budizm ve Yahudilik) birine mensup. Diğer taraftan, kendisini seküler, ateist veya agnostik kabul edenlerin sayısının bir milyarın üstünde olduğu söyleniyor. (theregister.com) 1,3 milyar ile 1,7 milyar arasında değişen Müslüman sayısında belli bir kotanın olabileceği ihtimali lütfen gözden uzak tutulmasın. Müslümanların hanesine yazılması gereken kalabalıklar “potansiyel Hristiyan” yani Hristiyan olmaya aday kabul edildiklerinden bu rakamlara dâhil edilmiyorlar. Bu amaçla Hristiyan misyonerlerinin bu bölgelerde hummalı bir Hristiyanlaştırma çabası içinde olduklarından emin olabilirsiniz. Fakat her ne hikmetse, İslam en hızlı büyüyen din olma özelliğini hâlâ koruyor. Hâlihazırda en kalabalık Müslüman ülkesi Endonezya olurken, en küçük Müslüman ülkeler ise Brunei, Bahreyn ve Maldivler şeklinde sıralanıyor.

Mevcut dinleri kendi içinde kategorilere ayıran bir gruplama şöyledir: İlahi dinler, Hint dinleri, Japon dinleri, Vietnam dinleri, Kore dinleri, İran dinleri, Pagan dinleri ve Yeni Dinî Hareketler.

İlahi dinleri tarih sırasına göre sayacak olursak bu, Yahudilik (Musevilik), Hristiyanlık (İsevilik) ve İslam şeklinde olacaktır. Bu üç din arasında bir ayrım gözetmeksizin kökenlerini Hz. İbrahim’in din anlayışına götürerek hepsine birden “İbrahimî dinler” diyenler de var. Ancak bunun kesinlikle doğru bir adlandırma olmadığını burada vurgulamış olalım. Bir iddiaya göre, İbrahim dinleri kategorisine girenler sadece bu üç din değildir. Bahailik, Yezidilik, Dürzilik, Sâmirilik, Rastafarilik gibi dinler de İbrahimî dinler sınıfındandır. (Abulafia 2019)

Diğer taraftan bu kavramın farkına varmadığımız sakıncalı bir boyutu daha var. Ardında “dünya dini, dinler birliği, ılımlı İslam, dinler arası diyalog” gibi kavramları saklar. Hep birlikte bu kavramlar güya sevgi, barış, kardeşlik, hoşgörü, bir arada yaşama, dünya vatandaşlığı gibi kulağa hoş gelen cazip şeyler fısıldasalar da aslında İslam’la mücadelenin “modern” bir türü olarak özenle seçilmiş ve kullanıma sunulmuşlardır. (Beşer 2018)

Hz. Muhammed (s.a.s.) asla bir din icat etmemiştir. Bilakis o, ilk Peygamber Hz. Âdem’den (a.s.) itibaren yeryüzüne Allah’ın tevhid dini olan İslam’ı tebliğ etmek için gönderilen peygamberler halkasının son ismidir.

Diğer taraftan, İslam dinini “Muhammedilik” şeklinde adlandıranlar da var. Hemen söyleyelim ki, bu isim de gerçeği saptırma amacı güdüyor, dolayısıyla tamamen bir yakıştırmadan ibaret. İslam kelimesi yerine bu kavramı geçmişte kullananlar daha ziyade İslam’a, onun Peygamberine ve Müslümanlara karşı konulmaz bir ön yargı ile yaklaşan oryantalistler yani Batılı İslam araştırmacıları idi. Bu kavram da kendinde sinsi bir anlam içerir. Güya İslam dini peygamberlik iddiası ile ortaya çıkan Mekkeli bir Arap olan Muhammed isminde biri tarafından kurulmuştur. Dolayısıyla, bu anlayışa göre, Muhammed’in peşinden körü körüne giden, ona tapan, onun icat ettiği, ürettiği fikirlere din diye inanan kimseye de “Muhammedi” denir.

Biz bunu da kesin olarak reddediyoruz.

İslam ve Müslüman kavramlarını kasıtlı olarak kullanmaktan, ağızlarına almaktan çekinen, onu Hristiyanlıktan kopya çeken bir din kabul edenlerin bu çirkin yakıştırmasından kendimizi uzak tutuyoruz. Hz. Muhammed (s.a.s.) asla bir din icat etmemiştir. Bilakis o, ilk Peygamber Hz. Âdem’den (a.s.) itibaren yeryüzüne Allah’ın tevhid dini olan İslam’ı tebliğ etmek için gönderilen peygamberler halkasının son ismidir. Bir kısmının adları Kur’an-ı Kerim’de anılan çok sayıda peygamberin de dini olan İslam’ın peygamberidir. Bu din ne Hz. İbrahim’le başlamıştır ne de iftiracı inkârcıların dediği gibi Hz. Muhammed tarafından icat edilmiş ya da uydurulmuştur.

Bir kere daha vurgulamış olalım ki, bu tür kavramlar gerek İslam’ı gerek onun Peygamberini ve gerekse Müslümanları aşağılamak için bilinçli kullanılmaktadır. Biz bu kavramları ve türlü yakıştırmaları kesinlikle kabul etmiyoruz.

İslam, Kur’an’da da açıkça belirtildiği üzere, Allah katındaki hak dinin karşılığıdır. Allah’ın razı olduğu yegâne dinin özel adıdır. Müslüman ise Allah’ın dinine inanan, Allah’ın varlığına ve birliğine hiçbir şüphe taşımaksızın gönülden, samimi bir şekilde iman edendir. Bu bakımdan “Müslüman” kimlik ve sıfatını taşıyan kişi aynı zamanda şu gerçeğin de farkında olmalıdır. Müslüman kimliği ve sıfatı, özünde, insanı yücelten, onu özel ve değerli kılan bir anlama sahiptir. Bilinçli bir Müslüman için Hz. Muhammed (s.a.s.), bu vahiy dinini insanlara eksiksiz ulaştırmak için Allah’ın görevlendirdiği bir elçidir, bir peygamberdir. O, asla bir ilah değildir, Allah ile bir akrabalık bağı yoktur. O sadece bir insandır (beşer). Onu ilahlaştırmaz, ona ilahlık özellikleri yükleyip tapmaz. Böyle bir hadsizlik, onun gözünde Allah’ın tekliğini, yüceliğini ve eşsizliğini açık bir ihlal ve inkârdır.

Müslüman gayet iyi bilir ki, Allah’ın yücelik (ulûhiyet) ve birlik (vahdâniyet) bakımından hiçbir ortağı yoktur ve Hz. Muhammed (s.a.s.) yalnızca bir kul ve son peygamberdir. Dilinden hiç düşürmediği kelime-i tevhid (Lâ ilâhe illallah Muhammedûn Resûlullah / Allah’tan başka ilah yoktur; Muhammed Allah’ın Resûlü’dür.) bu inancın dil ve kalp ile yapılan açık ve kesin ilanıdır. Müslüman’a kimliğini ve sıfatını veren en temel dinî düstur budur.

Müslüman için “hakiki” din İslam’dır; tevhid de onun biricik temelidir.

Dolayısıyla, bir Müslüman için hiçbir din İslam dini ile denk değildir.

Bugün, dinlerin eşit olduğunu, aralarında herhangi bir farkın bulunmadığını sıklıkla dillendiren seküler bir anlayış da vardır. Bu anlayışa göre, bütün dinler aynı zamanda bir ahlaki sistemdirler ve birtakım metafizik (fizikötesi) ayin ve ibadetlerden ibarettirler, bu sebeple birbirlerine denk olup aralarında bir ayrım ya da tercih söz konusu olamaz. Bu iddia sahiplerine göre, hiçbir dinin verdiği bilgi ve mesaj herhangi bir değere sahip değildir, karşılığı da yoktur. Dahası dinler, dinî konularda aklı dışladıkları için gereksizdirler, ciddiye alınmamalıdırlar.

Faslı çağdaş âlim Taha Abdurrahman, seküler bilgiyi ve salt akılcılığı temel alan bu iddiaların birkaç nedenden çürük ve asılsız olduğunu söyler. (Abdurrahman 2021: 103-108)

İlk olarak, din, aklın kavrama gücünü göz ardı etmez, bilakis bu güce alan açar. Bununla birlikte, aklın soyut bir Varlık (Allah) tasavvurunun varabileceği son noktayı kavraması ancak dinin yol göstermesi ile mümkündür. Başka bir deyişle, eşi ve benzeri bulunmayan bir Yüce Varlık’ı kavramada din, merkezî bir rol üstlenir ve akla bu konuda yol gösterir. Onun adına “vahiy” denen ilahi bildirimleri aklın önünü açar, ufkunu genişletir.

İkinci olarak, insanı tek ve Yüce bir Allah’a kul olmaya davet eden tevhid dini şirk dinlerinden her zaman üstündür. Şirk dini, birden fazla tanrıya tapınmayı ve kulluk etmeyi içerir. Hâlbuki insan için doğru ve makul olan tutum, çok sayıda tanrı yerine tek bir İlah’a kulluk etmektir. Çünkü tanrı kavramı tek, yüce, eşsiz ve benzersiz olmayı zorunlu kılar.

Üçüncü olarak, dinler birbirlerinden hem türleri hem süreçleri bakımından üstündürler. Şirk dinleri insan icadıdır. Tevhid dini ise, uzun bir vahiy sürecinin ürünüdür. Dinî mükemmellik ve yetkinlik söz konusu olduğunda, vahiy süreciyle oluşan tevhid dini bu sürece sahip olmayan şirk dinlerinden derece bakımından çok üstündür.

Bu özellikler dikkate alındığında, bir vahiy ve tevhid dini olan İslam dini diğerlerinden daima üstündür.

Kur’an’da Din

Kur’an’da dinin ne olduğunu, Kur’an’ın dininin nasıl ve hangi özelliklere sahip olduğunu görmek için adım adım gidelim. Öncelikle bilmiş olalım ki, Kur’an-ı Kerim hakiki din ile sahte dinlerin arasını ayırt etmemiz için bizlere açık ve anlaşılır beyanlarda bulunur. İnsana hem bu dünyada hem ahirette saadet ve huzurun kapısını açacak bir dinin nasıl olması gerektiği ile ilgili değerli ipuçları verir.

Kur’an’a göre din…

İslam’dır.
Tevhiddir,
Allah’ın birliği esasına dayanır.

Kur’an’a göre din…

Bir eğlence ve oyun değildir. Dünyayı bir oyun ve eğlence yeri kabul edenler dinlerini de kendilerine bir oyun ve eğlence edinirler. Onu küçümserler, önemsemezler ve hatta alaya alırlar. Bu yaptıkları aslında bir tür dinlerini inkârdır, yok saymaktır. Bunu yapanlara uyarı açık ve serttir: Herkes yaptığı, işlediği günahın bedelini ödeyecektir. Böyle bir densizliğe kalkışan kendisini kaçışı olmayan bir helakın, “can yakıcı” bir azabın kucağına sürüklemiştir. Kendini kurtarmak için her şeyini fidye olarak verse dahi bu asla kabul görmeyecektir. (En’âm, 6/70)

Kur’an’a göre din…

Rahmettir, Allah’ın biz insanlara bir lütfudur. Sade ve katışıksız bir tevhid inancının gölgesinde gerçek kulluk için yol gösterici bir rehberdir. Kıyamet Günü’ne kadar sürecek rehberliğinde hiçbir aldatmaca, saptırmaca, sahtelik yoktur. Başka hiçbir din Allah’ın dinine denk değildir. Allah’ın dininin dışındaki dinlerin bir hükmü yoktur, hepsi geçersizdir. (Beyyine, 98/5)

Kur’an’a göre din…

Tektir; yeryüzü halifesi olan insan için Allah tarafından seçilen dindir. O biricik din İslam’dır. İslam, onunla şereflenmek isteyen herkesin dinidir. “Müslüman” olmayı seçenin dinidir. (Bakara, 2/132) Allah’ın razı olduğu yegâne dindir. (Âl-i İmrân, 3/19)

Kur’an’a göre din…

İslam’dır. Tevhiddir, Allah’ın birliği esasına dayanır. Âlemlerin Rabbi olan Rahmân ve Rahîm Allah’a eş ve ortak koşmamaktır. Allah’ı yegâne yâr ve yardımcı kabul etmektir, O’ndan başka dostlar edinmemektir. O’nun yol göstericiliğine, kılavuzluğuna sığınmadır. O’nu hiçbir eksik ve noksan sıfatla nitelememektir. Eşsiz gücü ve yaratıcı kudreti önünde tereddüt etmeksizin boyun eğmektir. Allah’ın doğan, doğuran, doğurulan olmadığını kabul ve tasdik etmek, O’na babalık veya oğulluk atfetmemektir.

Rahmân
Şefkat ve merhamet eden, acıyan anlamında Allah’ın güzel isimlerinden biri.

Rahîm
Çok merhamet eden anlamında Allah’ın güzel isimlerinden biri. Ahirette sadece müminleri kapsayan ilahi rahmet.

Fıtrat
İnsanın doğuştan sahip olduğu bütün özellikler, yaradılış.

Kur’an’a göre din…

Teslimiyettir, her türlü şüpheden uzak bir boyun eğiştir. Rabbin “Teslim ol!” çağrısına “Âlemlerin Rabbine teslim oldum.” diyen Hz. İbrahim misali samimi bir teslim oluştur. (Bakara, 2/131) Rabbe teslimiyet için bir mazeret olamaz. Allah, insanın fıtratına uygun olarak seçtiği dinini insanlara peygamberleri aracılığıyla, onların kültür ikliminde, onların diliyle, sade ve anlaşılır bir biçimde göndermiştir. Dolayısıyla dinin kaynağı Allah’tır, bir vahiyler bütünü olarak din sadece Allah’tan gelmiştir. Hedefi, insanın her anlamda iyiliğini gözetmek, mutluluğunu sağlamaktır. Din, layıkıyla özümsendiğinde rahatlamadır, ferahlamadır, mutluluktur; daralmadan, sıkıntıdan, huzursuzluktan kurtulmadır. Karanlıktan aydınlığa çıkıştır. Tünelin ucundaki ışıktır.

Kur’an’a göre din…

Asla zorlama ve dayatma kabul etmez. (Bakara, 2/256) Bir din eğer “gerçek/hakiki” din ise her türlü dayatma ve zor kullanmaya tamamen karşıdır. İnsanı bir dine inanmaya veya din değiştirmeye zorlamak demek, onun şeref ve haysiyetini hiçe saymak, ayaklar altına almak demektir. Din, gönül işidir, kalp işidir, ikna işidir, akıl ve kalbin şüphe etmeksizin buluşmasıdır. Yalnızca ama yalnızca Allah’a dayanmaktır, güvenmektir, inanmaktır. Din, Allah’ın sağlam ipidir, kulpudur. Onu sımsıkı kavrayan, onu kendisi için bir hayat tarzı olarak benimseyen kimse kendisini her türlü tehlike ve fitne karşısında sağlama almıştır.

Kur’an’a göre din…

Gayet dengeli bir dindarlık ile hayat bulur, tezahür eder. Kur’an’ın dini, ruh ve bedeni yani ruh ile cismi Allah’a gönülden bağlılıkta buluşturur. Kur’an’ın dininde kuru, sıradanlaşmış bir kulluk anlam ve değerden yoksundur. İmanı ibadet ve ahlakla taçlandırmayan bir kullukta haz, lezzet ve ahenk yoktur. Böyle bir kulluk, tadı ve lezzeti uçmuş, suyu çekilmiş, yavan, küflenmiş bir meyveye benzer. İmansız bir ruh da bütün kuvvet ve bereketini yitirmiştir, nefessizlikten hücreleri ölmüş, kararıp sönmüş bir ciğer gibidir.

Kur’an’a göre din…

İnsanı ve insanlığı koruyan ve yaşatan, insanın onurunun çiğnenmesine izin vermeyen değerler ve ilkeler bütünüdür. Bu amaçla çirkin ve kötü olan yasaklanmış, haram kılınmış; iyi ve güzel olan övülmüş, helal kılınmıştır. Bu bakımdan din, insan için Allah’ın bir lütfu ve rahmetidir.

Akıl Varsa Din Var

Din, akıl yetisi olanlar için geçerlidir. Başka türlü söyleyecek olursak, dinin muhatap olarak kabul ettiği kişi, aklını kullanan, idrak eden, kavrama kabiliyeti olandır. Yani iyi ve kötü, doğru ve yanlış, güzel ve çirkin, faydalı ve zararlı olanın arasını ayırt edebilendir. Gerçeği gören, tehlikeyi sezen ve tedbirli davranandır. Din, biraz daha farklı söylemek gerekirse, sezebilen, düşünebilen, bilebilen, anlayabilen, kavrayabilen bir kimse için vardır. Her hâlükârda bu din, insan fıtratıyla ve ihtiyaçlarıyla uyumludur. İnsanın doğuştan getirdiği özellik ve kabiliyetlerle asla çatışmaz. Böyle bir din, herkesin doğuştan bir ruh temizliği ile doğduğunu kabul eder. Daha açık söylemek gerekirse, bu dine göre, insan, anasından masum, kirlenmemiş, tertemiz, suçsuz, günahsız bir şekilde doğar. Her insan doğuştan kendisini yaratan Allah’ı keşfetme ve tanıma özelliğine sahiptir. Bu özellik ona doğuştan bahşedilen bir lütuftur. Yine bu din, herhangi bir kavme ya da topluluğa ait değildir. Bu din evrenseldir, geneldir, herkesindir, bütün insanlık içindir. Onunla şereflenmek, onunla huzur ve saadeti tatmak herkesin hakkıdır. Hakikatin basit, sade ve katışıksız bir ifadesi olarak hiç kimsenin tekelinde değildir. Bu özelliklere sahip yegâne din İslam’dır. Ahmet Hamdi Akseki’nin, “İslam fıtrî, tabiî ve umumî bir dindir.” ifadesi bizim burada açıkladığımız hususların veciz bir özetidir. Bir başka ifadesiyle, “Müslümanlık insanlık dinidir.” (Akseki 2017: 23)

“Müslümanlık insanlık dinidir.”

Akıl sahip olduğu kabiliyetlerle, ürettiği, elde ettiği bilgilerle insanı yönlendirebilir, bir yerlere götürebilir, ne yapması gerektiğini ona söyleyebilir. Bu noktadan bakıldığında, akıl, insanın düşünce ve eylemlerini harekete geçiren, zekâsına bir motor görevi gören ama aynı zamanda onu tamamlayan hayati bir araçtır. Ne var ki bütün bu üstün yeteneklerine rağmen bu araç yani akıl, her şeyin en iyisini ve doğrusunu iddia eden bir bilgiç tavrı sergilese de insan hayatının tamamına dokunamaz. Çünkü insan hayatının inkâr götürmez gerçeklikleri olan ruh ve kalp de vardır. Ruhun ve kalbin kendini kolay kolay ele vermediği bir de duygular alanı mevcuttur. Bu alanda aklın müdahalesine nadiren izin vardır. Karmaşık duyguların, aşkın ve itici iradenin devrede olduğu bu alanda yetki ruhun ve kalbindir. Bu alan aynı zamanda ilahi hakikatin gölgesinin düştüğü, varlığını hissettirdiği alandır. İlahi hakikatin ilk işaretlerini alan ve sesini duyan kalp, elle tutulabilir, gözle görülebilir, tecrübe edilebilir madde dünyasında tek hâkim güç olma iddiasındaki akla bu hakikati birlikte keşfetme ve anlama çağrısı yapar. Ruhun ve kalbin çağrısıyla aklın devreye girdiği yerde din vardır. Bu akıl, adına “zekâ” denen düşünme, tefekkür, nesnel gerçekleri algılama, kavrama, yargılama ve sonuç çıkarma yeteneklerinin tümüne sahip ise din söz konusudur.

Fıtrî
Doğuştan, yaradılışa uygun.

Bu manada, aklı olanın dini vardır demek aşırı bir ifade olmayacaktır. Açıkçası, aklını ruhunun ve kalbinin çağrılarıyla buluşturan için din bir anlam ve önem taşır. Kalp akla kutsal duygular sunar ve böylece onu daha etkili ve kaliteli bir hayata teşvik eder. Bu kutsal duyguları dikkate almayan aklın elinde hayatın kuru, dünyanın anlamsız ve tatsız tuzsuz olacağı uyarısını yapar. Dolayısıyla din, aklın, ruhun ve kalbin yollarının kesiştiği yerdedir; onları birlikte bekler. Bilir ki, biri hepsi, hepsi biri içindir; biri eksikse din orada yoktur. Onları buluşturur ama bununla yetinmez. Onların birbirleri için ne kadar önemli olduklarını, aralarında kopmaz bağların bulunduğunu ve biri olmadan diğerinin eksik olacağını söyler. Kalpsiz ve ruhsuz bir akıl, akılsız bir ruh ve kalp her an tökezleyip düşmeye hazırdır.

İslam, Allah’a ve O’nun Sevgili Peygamberi Hz. Muhammed’e (s.a.s.) herhangi bir şüphe duymaksızın itaat ve teslimiyetin dinidir.

Dinin akıl kadar önem arz eden bir diğer kavramı da itaattir. Bu kavram, günümüz dünyasını kuşatan kapitalist liberalizmin ikliminde din kavramıyla birlikte, ne yazık ki, en fazla istismar edilen kavramlardan biridir. Burada şu kadarını söylemiş olalım ki, Kur’an’da itaat, Allah’ın belirlediği sınırlar içinde kalmak, bu sınırları aşmamaktır. Bir diğer deyişle, Allah’ın emir ve yasaklarına uymaktır. Dolayısıyla biz, din aynı zamanda bir itaat ve teslimiyet duruşudur dediğimizde, başka herhangi bir yere gönderme yapmaksızın, açık ve net bir biçimde, Allah’a ve Peygamberine itaati kastediyoruz. Bir Müslüman için din işte tam olarak budur. Öyleyse İslam, buradan bakıldığında, Allah’a ve O’nun Sevgili Peygamberi Hz. Muhammed’e (s.a.s.) herhangi bir şüphe duymaksızın itaat ve teslimiyetin dinidir. İtaatsizlik ise, açıkça anlaşılacağı üzere, bir isyan ve inkâr hâlidir ki bu, “Ben bir Müslüman’ım” diyen bir müminin tavrı asla olamaz. Müslüman kesin olarak bilir ki, Allah itaatsizliğin cezasını açıkça belirlemiştir ve bu da cehennem ateşidir. (Nisâ, 4/14) Peygambere itaat eden Allah’a itaat etmiş olurken, yüz çeviren de Allah’tan yüz çevirmiş olur. (Nisâ, 4/80; Mâide, 5/92; Enfâl, 8/20) Daha pek çok ayette, insanlar Allah’a ve Resûlü’ne itaat etmeye çağrılırlar. Bu çağrıya uyanların ebedî mutluluğa erişecekleri ifade edilir.

Resûl
Kendisine kitap indirilmiş peygamber.

Nebi
Kendisine kitap indirilmemiş peygamber.

Dinde peygamberin rolü de inkâr götürmez bir öneme sahiptir. Peygamberler de bizim gibi birer insan/beşer idiler. Allah’ın dinini insanlara eksiksiz olarak ulaştırma görevinden sorumluydular. Biraz daha açarsak, Peygamberler, adına “din” denilen Allah kanunlarını insanlara ulaştırmak için yine bizzat Allah tarafından seçilmiş, ahlakı, şahsiyeti, karakteri, hâl ve hareketleri ile örnek kimselerdir. Peygamber kavramının yanı sıra biz Müslümanlar Resûl veya Nebi kavramlarını da hayatı herkese örneklik teşkil eden bu şahsiyetler için kullanırız. Onlar Allah ile aramızdaki elçilerdir. Özele inersek, Müslümanların İslam’ı hayatlarına nasıl yansıtacaklarına dair yegâne örnek, Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed’in (s.a.s.) hayatıdır. Sünnet dediğimiz şey, işte bu hayatın kendisidir. Onun sözleri, davranışları, eylemleridir; kendisinin de bizzat yaptığı, yapılmasını ya da yapılmamasını yerine göre emrettiği, yerine göre tavsiye ettiği şeylerdir. Adları bize Kur’an’da bildirilen peygamberlerin dışında adlarını bilmediğimiz pek çok peygamber de dini tebliğ için gelmiştir. Bu halka, ilk peygamber Hz. Âdem ile başlamış, Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.s.) ile son bulmuştur. Bütün bu peygamberlerin hangi dini tebliğ için geldikleri sorulacak olursa, cevap Kur’an-ı Kerim’de açıkça verilmiştir. Bu konudaki en net ayet, Âl-i İmrân suresi 19. ayettir: “Allah katında din ancak İslam’dır.” Aynı surenin 85. ayeti de bu konuda oldukça nettir ve başka bir din arayanlara açık bir uyarıdır: “Kim İslam’dan başka din ararsa, bilsin ki bu asla kabul edilmeyecektir. Ve o, ahirette kaybedenlerden olacaktır.” Peygamberimiz de Allah’ı Rab, İslam’ı din ve kendisini peygamber olarak kabul eden bir kimsenin, imanın haz ve lezzetini alacağını söylemiştir. (Müslim, Îmân, 56)

Kim İslam’dan başka din ararsa,
bilsin ki bu asla kabul edilmeyecektir.
Ve o, ahirette kaybedenlerden olacaktır.”

Din Ne Değildir?

Buraya kadar dinin içeriğini, anlamını, ne olduğunu, nasıl tanımlandığını anlatma gayreti içinde olduk. Şimdi ne olmadığı konusunda belli başlı söylenmesi gereken hususları özetleyerek yavaş yavaş satırlarımızı sonlandıralım. Aslında başından itibaren dinin ne olduğuna dair epeyce şey söyledik. Söylediklerimiz, dinin ne olmadığına dair ipuçlarını da barındırır. Daha doğrusu, dinin ne olduğunu anlamışsak ne olmadığını da anlamışız demektir. Ancak yine de biz, dinin ne olmadığına dair vurgulanması gereken birkaç maddeyi burada hatırlatmakla yetinmiş olalım.

Din…

İdeoloji değildir. Kökeni Fransızca olan ideoloji, hâkim bir toplumsal grup veya sınıfın kendi iktidarını meşrulaştırması demektir. İdeoloji, belli bir toplumsal düzeni korumak, değiştirmek, yıkmak ya da yeniden inşa etmek için üretilmiş olabilir. İdeoloji dendiğinde aklımıza daha ziyade baskılama işlevi gören bir araç gelmektedir. (Eagleton 2015: 23-24) Bu anlamda, komünizm, sosyalizm, faşizm, liberalizm, kapitalizm birer ideolojidirler. Din ise ideolojiler üstüdür. Hakiki bir din hiçbir ideoloji ile özdeşleşmez veya ideolojilerin fonksiyonlarını üstlenmez. İdeolojide karalama, tehdit, yıkma vardır. Din çıkar amacıyla ideolojiye araç yapıldığında yozlaşacak, aslını ve işlevini kaybedecektir.

Hakiki bir din
hiçbir ideoloji ile özdeşleşmez veya

Din…

İstismar aracı değildir. İstismar, kısaca, birinin bir başkası üzerinde kontrol ve güç sağlamak amacıyla iyi niyetini kötüye kullanmasıdır. Din üzerinden başkalarına zarar vermektir. Dinin kavram ve değerlerini maddi veya manevi çıkar ve kazanç elde etmek için yozlaştırmaktır. Dine hizmet kılıfı altında makam, mevki, para, güç, şöhret peşinde koşmaktır. Din istismarının varlığı yozlaşma, cehalet ve ahlaksızlığın varlığı demektir. İstismar gerçeğin çarpıtılması demektir, hile, yalan ve riya/ikiyüzlülük demektir. Dini istismar edenlerin tipik ve ortak özellikleri vardır. Allah ve peygamberle görüştüklerini söylerler. Dini anlamada ve öğretmede kendilerini tek ve eşsiz kaynak/otorite olarak sunarlar. Grup aidiyetini ve bağlılığını aile, millet ve ümmet aidiyetinin ve bağlılığının önüne geçirirler. Alternatif mabetler, ibadet ve toplanma yerleri açarlar. Hakikat tekelciliği yaparlar. Kendi grup, mezhep, oluşumlarını gerçek hakikat yolcusu, görüşlerini ise tek ve değişmez hakikat olarak sunarlar. Çağrılarına uymayan, kendi ideolojileri ile bağdaşmayan kim varsa tekfir ederler. Mehdi ve Mesihlik iddiasıyla kendilerine özel bir misyon yüklerler ve yeryüzünü adaletle dolduracaklarını söylerler. Allah tarafından özel olarak seçildiklerini, her türlü günahtan korunmuş, masum olduklarını iddia ederler. Görünmez güçlerden yardım ve destek aldıklarını söyleyip üfürükçülük, büyü, sihir gibi batıl işlerle de meşgul olurlar ve bunlardan maddi kazanç sağlarlar. Dinî kavramları, ibadetleri, dinî metinleri kendi çıkarları için kullanmakta asla tereddüt göstermezler. (Diyanet 2021)

Mehdi
Dünyanın son zamanlarında ortaya çıkıp doğru inancı ve adaleti yeryüzüne hâkim kılacağına inanılan kurtarıcı.

Mesih
Muhtelif dinlerde dünyanın sonuna doğru gelmesi beklenen kurtarıcının Yahudilik ve Hristiyanlıkta kullanılan adı.

Din…
Herhangi bir mezhep, tarikat veya cemaatin kendisi değildir.

Din…

Şekilcilik, tektipçilik, tekelcilik değildir; hele terörün aracı hiç değildir. Bozma, yıkma, zarar verme, yok etme, korkutma, sindirme vasıtası hiç değildir. Şekilci, tektipçi, tekelci bir zihniyetin nihayette varacağı yer, köktencilik ve radikalizmin kucağıdır. Din, heves ve arzuları tatmin aracı da değildir.

Din…

Herhangi bir mezhep, tarikat veya cemaatin kendisi değildir. İslam dini söz konusu olduğunda bu daha net ve açıktır: Hiçbiri İslam’ın kendisiyle özdeş değildir. Bunların her biri gerçekte dinin farklı anlayış, yorum ve uygulamalarını temsil eder. Daha açık ve özel bir ifadeyle, hiçbir mezhep, tarikat ya da cemaatin temsil ettiği din anlayışı, yorumu ve uygulaması İslam’ın kendisi değildir, olamaz. Aksi takdirde bu, İslam’ın belli bir anlayış ve kalıba sıkıştırılması; anlam, etki ve alanının daraltılması; evrensel ve kucaklayıcı olma iddiasının yok sayılması anlamını taşır. Dahası, dinin belli bir mezhep, tarikat ya da grubun tekeline terk edilmesi demek, diğerlerinin din dairesinden dışlanmaları tehlikesine düşmek demek olur. Esasen din, akılla bilinebilir olanın ötesine, onu aşan bir şeye olan inancı ifade eder. Aşkın olanın bilinmesi ve kavranması olmak bakımından her türlü yorum ve anlayışı aşar. Tarih; Hakk’ı ve hakikati bilme ve tanıma, iman esaslarını yorumlama ve ibadetleri yerine getirme hususunda kendine has yöntemler geliştiren sayısız oluşumun varlığına şahittir. İslam’ın ve Kur’an-ı Kerim’in ruhuyla, Peygamberinin sahih sünnetiyle çelişmediği müddetçe, insanın değer, onur ve şerefini aziz bilip koruduğu, insani fıtratı gözetip sevgi, barış ve hürriyete sahip çıktığı sürece hangi tarih diliminde ve coğrafyada vücut bulmuş olursa olsun her bir yorum ve uygulama “makbul” bir yorum ve uygulama olarak görülmelidir. Unutmayalım ki, İslam insanlığın ortak paydasıdır. Nihayette, gerçek olan ile sahte olan arasındaki kesin hüküm, son söz Allah’a aittir. Allah adına bu yetkiyi hiç kimse kullanamaz.

Allah katında din, İslam’dır.

Son Sözler

Buraya kadar söylediklerimiz, din hakkında söylenmesi gereken şeyleri tamamen tükettiğimiz anlamına gelmez. Tarihi insanla yaşıt olan din, hayatın zorluklarına karşı tahammül gücü veren bir “anlam denizi” olarak insanın yanı başındadır. Ona “anlamlı” bir hayatın şifrelerini sunar. Bununla birlikte din, insanın yalnızca ruhsal, psikolojik ihtiyaçlarını karşılayan bir “paket anlam programı” değildir. (Göka 2019: 123) Elbette din, bu işleve de sahiptir ama etki ve kapsam alanı bundan çok daha fazladır. İnsanın sonsuz bir çaba ve özlemle hakikat arayışının genel adı olan din, hayatla iç içedir. Hakikati bulmak veya bulduğunu zannetmek görevin bittiği anlamına gelmez. Önemli olan, hayatı hakikatin evrensel değerleri ile de buluşturmaktır. İnsan, tabiat ve Allah arasında sınırları belirlenmiş bir ilişkiler ağının ahlak ile ahenkli kaynaşmasından doğan bir din anlayışında gerek duygu ve düşünce gerekse davranış ve eylem en ideal formunu bulmuş olacaktır. Bu ideal formun Allah katındaki adı olan İslam, bu manada, insanı aziz ve şerefli bir varlık kabul eden bir din sıfatıyla hem insana hem de tabiata karşı kurgulanan her türlü kötülük ve fenalığı, Allah adına yapılan her türlü aldatma ve istismarı kesin olarak reddeder.

Tüm bu söylediklerimizi kuşatacak şekilde, insanoğluna hayat yolunda kılavuz olacak nihai gerçekliği bir kere daha tekrar edelim: Allah katında din, İslam’dır.

KAYNAKÇA

ABDURRAHMAN, Taha, (2021), Dinin Ruhu, Çev. Soner Gündüzöz, İstanbul: Pınar Yay.

ABULAFIA, Anna Sapir, (2019), The Abrahamic Religions, www.bl.uk/sacred-texts/articles/the-abrahamic-religions (erişim: 09.01.2021).

AKSEKİ, Ahmed Hamdi, (2017), İslam Fıtrî, Tabiî ve Umumî Bir Dindir, Ankara: DİB Yay.

BAŞGİL, Ali Fuad, (1970), Din ve Laiklik, İstanbul: Yağmur Yay.

BAŞGİL, Ali Fuad, Gençlerle Başbaşa, İstanbul: Yağmur Yay.

BERDYAEV, Nikolay, (2020), İnsanın Yazgısı, Çev. Hüseyin Arslan, İstanbul: Paradigma Yay.

BEŞER, Faruk, (2018), “İbrahimî Dinler de Ne Demek?”, www.yenisafak.com-2047504, (erişim: 09.01.2018).

DİYANET, (2021), Din İstismarı ile Mücadelede Sahih Dinî Bilginin Önemi. Ankara: DİB Yay.

EAGLETON, Terry, (2015), İdeoloji, Çev. Muttalip Özcan, İstanbul: Ayrıntı Yay.

FINLEY, Guy, (2021), Kutsal Olanı Arayabilmek, Çev. Mine Madenoğlu, İstanbul: Destek Yay.

GÖKA, Erol, (2019), Hayatın Anlamı var mı?, İstanbul: Kapı Yay.

GROOPMAN, Jerome, (2021), Umudun Anatomisi, Çev. Faik Cem Arı, İstanbul: Albaraka Yay. (Buradaki alıntı Kemal Sayar’ın esere yazdığı Ön söz’den alınmıştır.)

HOLLOWAY, Richard, (2019), Dinin Kısa Tarihi, Çev. Tufan Göbekçin, İstanbul: Alfa Yay.

KALIN, İbrahim, (2020), Barbar, Modern, Medeni, İstanbul: İnsan Yay.

KAPLAN, Mehmet, (1970), Nesillerin Ruhu, İstanbul: Hareket Yay.

KIZILGEÇİT, Muhammed, (2017), Din Psikolojisinin 200’ü, Ankara: Otto Yay.

ÖKTEN, Sadettin & SAYAR, Kemal, (2021), Dünyaya Geldim Gitmeye, İstanbul: Turkuvaz Yay.

YAZIR, Elmalılı M. Hamdi, (2021), Hak Dini Kur’an Dili, Sad. İsmail Karaçam vd. İstanbul: Azim Dağ., 1-10 c.

YILDIZ, Mehmet, (2021), Arayış, İstanbul: Timaş Yay.