დიანეთის საქმეთა სამმართველოს გამომცემლობა:1697
ჯიბის წიგნები:413/16

საერთაშორისო საქველმოქმედო ფონდი muslim-georgia

ბეჭდვითი მონიტორინგი
დოქ. ფატიჰ ქურთი

კოორდინატორი
ლოქმან არსლანი

grafika da dizaini
bilal ilkai

გამოცემისთვის მოამზადა
უღურ ალთინთოფი

ნაწარმოების განმხილველი კომისიის გადაწყვეტილება: 12.11.2019/119

ISBN: 978-605-7730-86-2
2019-34-Y-0003-1697
სერთიფიკატის ნო: 12930
1. გამოცემა, სტამბოლი 2019

გამოცემა
İleri Basım Matbaacılık A.Ş.
B. Evler Mah. F.Çakmak 2 Cad. Güzelşehir Sit. 22 Villa No: 1 ANP/22 B.Çekmece / İSTANBUL • Tel: +90 212 454 35 10
Sertifika no: 41157

© თურქეთის რესპუბლიკის რელიგიის საქმეთა სამმართველო

საკონტაქტო ინფორმაცია
რელიგიური პუბლიკაციების გენერალური სამმართველო
უცხო ენასა და დიალექტებზე საგამომცემლო სამმართველო

Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Yabancı Dil ve Lehçelerde Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/Ankara/TÜRKİYE
ტელ: +90 312 295 72 81
ფაქსი: +90 312 284 72 88
e-posta: yabancidiller@diyanet.gov.tr

xutba- mowodeba WeSmaritebisken

თურქეთის რესპუბლიკის რელიგიის საქმეთა სამმართველო

warsulidan dRemde xutbas Sesaxeb

nesimi iaziji

rogorc cnobilia hanefis mimdevrobis swavlulTa umravlesoba, maT Soris ebu iusufi da imami muhammedi miiCneven, rom xutbas arabulad wakiTxva aucilebeli pirobaa. amis sapirispirod Tavad ebu hanife da sxva hanefi swavlulebi am Sexedulebas ar iziareben da Tvlian, rom xutba SesaZlebelia sxva enazec iqnas wakiTxuli. Cven osmaleTis istorias rom gadavxedoT da daviwyoT Zieba imperiis dasawyisidanve ra enaze kiTxulobdne xutbas, saamisod zusti wyaroebi ar mogvepovba, magram es danamdvilebiT viciT, rom xutbas enasTan dakavSirebuli problemebi da pretenziebi mecxramete saukunis meore naxevridan daiwyo da droTa ganmavlobaSi ufro da ufro aSkara gaxda.

osmalTa periodSi pirveli xutba jer kidev Turq-selCukTa dros, qarajahisaris (dRevandeli esqiSehiri) raionSi, igive saxelobis soflis meCeTSi iqna Sesrulebuli. xutba waikiTxa dursun faqihma. es iyo daaxloebiT 1289 an 1291 weli. am dRidan moyolebuli yovelTvis osmalTa sulTnis saxliT kuTxulobdnen xutbas. es ase grZeldeboda rogorc adgilze, ise yvela im teritoriaze, sadac osmalTa gavlena vrceldeboda. amasTanave isic unda aRiniSnos, rom indoeTis, afrikis da evropis konkretul teritoriebze osmalTa mmarTvelobidan gasvlis Semdegac igive grZeldeboda. anu aq yuradReba unda mivaqcioT Semdeg nawils, rom mTel am teritoriasa da mTel am periodSi xutba sruldeboda arabul enaze.

zogadad zutba, rogorc qadageba mrevls unda esmodes, amitom iseT adgilebSi, sadac arabuli ena ar esmodaT misi arabulad wakiTxva kiTxvis niSnebs badebda. osmalebma am problemas nawilobriv mouZebnes gamosavali da jumis locvis Semdeg arabulis mcodne imamebi mrevls imdRindeli xutbas Temas ganumartavdnen xolme. amasTanave isic unda aRiniSnos, rom es mxolod did qalaqebSi, ramodenime meCeTSi xdeboda.

Turqulenoval regionebSi xutbas Turqulad wakiTxvis sakiTxi, pirvelad osmalebTan erTad yazanSic wamoiWra. meoce saukunis dasawyisSi es sakiTxi ufro metad aqtualuri gaxda. sakiTxis Sesaxeb aqtiurad iwereboda Jurnal-gazeTebSi. zog meCeTebSi xutbas ukve Turqul enaze kiTxulobdnen, zogan ki jer arabulad waikiTxavdnen, xolo Semdeg igives imeorebdnen Turqulad. am sakiTxs saboloo gadawyvetileba mainc respublikis daarsebis periods emTxveva. 1922 wlis 22 noembers hoja mufid efendim xalifa abdulmejidis saxeliT arabuli locva-vedrebis Semdegi nawili Turqulad waikiTxa. amis Semdeg TurqeTis mTavrobam sakiTxis mimarT ufro damajerebeli gadawyvetileba miiRo.

xutbas sakiTxi 1925 wlis TebervalSi kidev erTxel gaaqtiurda da is TurqeTis mejlisSi gaitanes gansaxilvelad. warmoiSva problema, rom mTeli TurqeTis teritoriaze ar iyo sakmarisi mqadageblebi, romlebic xutbas Turqulad moamzadebdnen da amas mrevlTan waikiTxavdnen. aseve ar iyo xutbaTa krebuli, romliTac imamebi isargeblebdnen. aRniSnuli msjelobis Sedegad sul mcire xanSi ahmeT hamdi aqseqma dawera xutbaTa krebuli.

ahmed hamdi aqseqis xutbaTa krebuli 1927 da 1928 wlebSi orjer daibeWda. aRniSnuli xutbaTa krebuli 51 xutbas Seicavda da is didi xnis ganmavlobaSi imamebis erTaderTi saxelmZRvanelo iyo. 1936-1937 wlebSi igive mwerlis avtorobiT Seiqmna ufro didi saxelmZRvanelo, romelic 980 gverdisgan Sedgeobda.

amis Semdeg aRnuSnuli xutbaTa krebulis gamocema da analizi iTava cnobilma religiurma swavlulma qamil mirasma. man am krebuls daurTo epilogi, romelic xutbas Temas da zogad mimoxilvas Seexeboda. am werilSi mis mier darTuli epilogidan amoRebul calkeul nawilebs SemogTavazebT:

„CvenSi xutba da zogadad qadageba am dromde sakmaod uyuradRebod darCenili sfero iyo. wlebis ganmavlobaSi Cvens imamebs hqondaT warsulSi dawerili, gaurkveveli avtoris mier Seqmnili saxelmZRvanelo, romelic ZiriTadad Tveebis madlianobis Sesaxeb iyo. es yvelaferi iyo arabul enaze da mrevli verafers xvdeboda. aseve daSvebuli iyo uxeSi Secdomebic. Sedegad jamaaTi ismenda, magram codnas ver iRebda.

arada RvTis winaSe erT-erTi gamorCeuli mniSvnelovani RvTismsaxureba jumis namazia. aRniSnuli RvTismsaxurebis Sesrulebis procesSi gansakuTrebuli mniSvneloba eniWeba xutbas. dRes rwmenis naTeli da RvTismsaxurebis survili adamianebSi mxolod da mxolod efeqturi qadagebiT gaRvivdeba da ara ZaldatanebiT. gamomdinare aqedan udidesi mniSvneloba aqvs xutbas da efeqtur qadagebas.

am mniSvnelovan krebulSi garda mniSvnelovani informaciisa, aseve aris didi gulwrfeloba Rma xedva. warsulidan dRemde mravali religiuri literatura Seqmnila, magram konkretuli kviris aqtiur sakiTxebs arcerTi maTgania r exeboda. aq mivdivarT daskvnamde, rom xutbas mniSneloba bolomde ar iyo gaazrebuli. Tumca xutba aris saSualeba mimarTo milionobiT morwmunes. Suamavali did mniSvnelobas aniWebda xutbas da misi mniSnelobis gaubraloeba gana codva ar iqneba?

Suamavlis qadagebebi

veisel nargul

xutbas ganmarteba da mniSvneloba

xutba jumisa da bairamis namazebis dros Sesrulebuli qadagebaa. is sruldeba meCeTSi an meCeTis statusTan gaTanabrebul adgilas. Sesabamisad xutba ZiriTadad moicavs konkretul droisTvis mniSvnelovani sakiTxebis mrevlze gacnobas. cnobilia, rom Suamavali bairamisa da jumis gardac kiTxulobda xutbas, magaliTad wvimis vedrebisas, omis dros da a.S. amis TvalsaCino magaliTia veda, anu gamosamSvidobebeli qadageba.

xutba, xalxisadmi mimarTvaa da is islamamdel arabeTSic sakmaod gavrcelebuli movlena iyo. Suamavlis periodSi xutba socialuri cxovrebis mniSvnelovani nawili gaxldaT. am periodSi is Camoyalibda da miiRo Cveuli forma. garda RvTismsaxurebisa xutba atarebs saganmanaTleblo funqcias, riTic milionobiT adamiani sargeblobs. xutba zogadad kviraSi erTxel sruldeba da mrevlisaTvis mniSvnelovani SemecnebiTi mniSvnelobis matarebelia.

hz. Suamavlis qadagebebi

xutba Suamavlis hadisebSicaa dafiqsirebuli da Suamavlis mier wakiTxuli xutbeebis magaliTebi dRevandelobamdea moRweuli. mravali hadisiTaa cnobili, rom Suamavali paraskevobiT namazis win, bairamis dReebSi namazis Semdeg da aseve sxva da sxva drosa da adgilebSi kiTxulobda xutbas.

gadmocemis Tanaxmad pirveli xutba Suamavlis mier Sesrulda isev Tavisive saxleobis meCeTSi, medinaSi. mas Semdeg xutba jumisa da bairamis namazebi erT-erTi mniSvnelovani nawili gaxda. xutba erT-erTi saSualebaa muslimi mrevlisTvis religiuri debulebebisa da moraluri wesebis gasacnobad. is Suamavlis periodidan dRemde aqtualuria da mrevlis gaTviTcnobierebis saqmeSi mniSvnelovan rols TamaSobs.

Suamavlis Semdeg periodSi xutba sistematiurad inarCunebda aqtualurobas. Sesabamisad iqmneboda xutbaTa krebulebic. dres Cven zusti mtkicebuleba ar gvaqvs imis Sesaxeb Tu romel xutbas kiTxulobda Suamavali jumisa Tu bairamis namazebze. Tumca cnobilia, rom Suamavali jumisa da bairamis namazebis garda sxva drosac mimarTavda xalxs.

Suamavlis qadagebis formebi

Suamavlis xutba zogadad didi xani ar grZeldeboda. ufro metic, arsebobs varaudi, romlis Tanaxmadac Suamavali gvirCevda xutba mokled wagvekiTxa. „namazis xangrZlivoba da xutbas mokled warmoTqma adamianis codnis niSania. amitom xutba mokled, xolo namazi xangrZlivad SeasruleT“. (musned, 4)

am hadisiT naTeli xdeba, rom xutba didxans ar unda grZeldebodes. aseve cnobilia, rom arsebobda gamonaklisebic da Sesaferisi situaciis mixedviT Suamavali xutbas xan mokled, xan kidev grZlad kiTxulobda. bunebrivia dagegmili xutba ufro mcirexniani iyo, vidre daugegmavi. bunebrivia gaCndeba kiTxva, rogor unda ganvsazRvroT konkretuli xutba xanmoklea Tu xangrZlivi? Suamavlis xutba ramdeni xani grZeldeboda? Cemi azriT amasTan dakavSirebiT raime konkretuli da zusti kriteriumi ar arsebobs.

Suamavlis xutbaTa Sinaarsi

rac Seexeba xutbaTa Sinaarss, cnobilia rom is sxvadasxvagvari iyo. yofila Semtxvevebi, rodesac Suamavali mxolod aiaTebisa da surebis wakiTxviT Semoifargleboda xolme. garda amisa Suamavali situaciisa da saWiroebis mixedviT qadagebda. magaliTad misi vaJis, ibrahimis gardacvalebis dRes mze dabnelda. zogi am movlenas ibrahimis sikvdils ukavSirebda. Suamavalma im dRis xutbaSi am sakiTxze isaubra da amgvar moarul xmebs pasuxi gasca. xalifebis drosac mrevli xutbas saSualebiT gebulobda Tu ra moxda mniSvnelovani im periodSi. es dasturia imisa, rom Suamavalic igive mizniT qadagebda da xalifebis drois stili mis mier iyo danergili.

cnobilia, rom Suamavalma pirveli xutba medinaSi waikiTxa. Tu gaviTvaliswinebT, rom medinas periodi aTi weli grZeldeboda, iq naqadagevi jumis xutbaTa jamuri raodenoba xuTasamde unda yofiliyo. samwuxarod am xutbaTa Sesaxeb zusti cnobebi da narkvevebi ar moipoveba.

misi xutba RmerTis didebas, qebas, RvTiuri wyalobisadmi madlierebas da islamis principebis gacnobas exeboda. qadagebisas Suamavali mrevls uxsnida amqveyniuri cxovrebis wesebs da aseve saiqiosTan dakavSirebul sakiTxebs. aswavlida madlierebis gamoxatvas, RvTismsxaxurebas da aseve afrTxilebda mrevls im codvebis Sesaxeb, romlebic saiqioSi sasjelis mizezi gaxdeboda.

Suamavalma erT-erT ostats patara, samsafexuriani „minberi“ gaakeTebina, qadagebis dros am minberze adioda da ise mimarTavda xalxs. is aramarto minberze kiTxulobda xutbas, aseve arsebobs varaudi, rom mSvildze dayrdnobilsac uqadagia da amxedrebul mdgomareobaSic.

Suamavlis pirveli da ukanaskneli xutba

1. rogorc cnobilia, Suamavali hijris Semdeg medinas maxloblad sofel qubaSi ToTxmeti dRe darCa. amis Semdeg paraskev dRes mis Sesaxvedrad mosul medinelebTan erTad medinasken aiRo gezi. gzaze salim bin avfis memkvidreebis dablobi iyo, sadac Suamavalma ori xutba waikiTxa da mrevlTan erTad juma namazi iloca. pirvel xuTbeSi RvTis sadidebeli aRavlina, xolo Semdeg bevr sakiTxebs Seexo, maT Soris gamoacxada, rom jumis locva ukve savaldebulo gaxda. meore xutbaS Suamavalma rwmenis pirobebze isaubra mrevls Seaxsena scodnodaT RvTiuri wyaloba da madlierni yofiliyvnen.

2. Suamavlis ukanaskneli xutba ensarebs exeboda. Suamavalma rCeva-darigebebi misca maT. amis Semdeg Suamavali meCeTSi aRar misula.(ibn sad, 2. 251). Suamavalma am xutbaSi brZana, rom muslimebis mier dReSi xuTi drois namazis erTad locva didi madli iyo da vinc ase moiqceoda gankiTxvis dRes „bewvis xidze“ elvasaviT gaiqrolebda.

Suamavlis mimarTvis formebi

Suamavlis movlinebis periodSi arabeTSi umecrebis xana iyo, magram amis miuxedavad literatura da oratoruli xelovneba sakmaod maRal safexurze idga.

cnobilia, rom Suamavali saukeTeso TvisebebiT Semkuli moevlina im epoqas. Suamavali sityvis xelovnebas Zalian kargad flobda da am TvisebiT gamorCeuli iyo. islamis istoriaSi WeSmariti sarwmunoebis gavrcelebis saqmeSi erT-erTi efeqturi meTodi swored rom qadageba da sityvis xelovneba iyo. Suamavalic am meTods Zalian efeqturad iyenebda. Suamavlis metyvelebis formebi sam nawilad SeiZleba gavyoT:

1. Suamavalis mimarTva mokle da gasagebi sityvebisgan Sedgeboda. misi xutbac mokle da gasagebi iyo yovelTvis. mis saubarSi ver aRmoaCendiT raime gadaWarbebuls da misi sityvebi yovelTvis aSkara simarTles gamoxatavdnen. Suamavali sityvas zedmetad ar agrZelebda. rogorc ki rames ityoda, msmeneli maSinve xvdeboda Tu ras gulisxmobda is.

2. Suamavali saWiroebisda mixedviT saubrobda. Tu ar iyo saWiroeba Suamavali ar laparakobda. laparaks Tu iwyebda sityvas bolomde ambobda. saubrisas yovelTvis cdilobda msmenelis mdgomareoba gaeTvaliswinebina da yvelasTvis gasagebad esaubra. amis gamo zogjer sityvas samjer imeorebda. amiT surda darwmunebuliyo, rom misi sityvebi adamianTa gonebaSi da gulSi sakmarisad aRwevda. ganmeoreba imis xazgasma iyo, rom konkretuli sityva swori da miznis Sesabamisi iyo. sasurvelia dRevandelma imamebmac, miuxedavad imisa, rom winaswar momzadebul werilobiT xutbas kiTxuloben, mniSvnelovani adgilebi gaimeoron xolme.

3. saubarisas Suamavali zust jestikulaciasa da mimikas iyenebda. misi sityvebi da mimika harmoniulad iyo Sexamebuli. aseTi harmoniuloba msmenelze udides gavlenas axdenda. saubrisas aseve iseT sityvebs iyenebda, romelTa JReradobac mocemul situacias zustad Seesabameboda. rogorc vTqviT saubrisas efeqturad iyenebda Jestikulaciasa da sxeulis enas. sityvebis Sinaarsis mixedviT saubrisas xmas xan aimaRlebda, xan kidev dauwevda. zogjer saubrisas gabrazebasac gamoxatavda. saubrisas wina kbilebi yovelTvis uCanda da mnaxvelebSi iseT simpaTias aRZravda, TiTqos vardma ixarao.

da bolos, Suamavlis qadagebebi Seicavda rogorc cxovrebiseul aspeqtebs, ise sulier wrTvnaze orientirebul darigebebs. am qadagebebSi iyo individualuri da sazogadoebrivi problemebis analizi da gadaWris gzebi. gamomdinare aqedan dRevandeli qadagebebi mimdinare problemebis analizs da gadaWris gzebs unda exmianebodes. am mimarTulebiT ki ra Tqma unda Suamavali unda iyos Cveni gzamkvlevi.

Suamavlis gamosamSvidobebeli qadageba

632 wels, zilhijjes mTvaris me-9 dRes, Suamavalma arafatze 124 aTasamde morwmunesTan erTad mTel kacobriobas mimarTa. am qadagebaSi islamis mniSvnelovani principebi gaJRerda.

es gamosamSvidobebeli qadageba iyo da Suamavali male samaradJamo sasufevelSi unda wasuliyo, amitom man gamoxata, rom mis sityvebs yvelaze didi mniSvneloba unda miniWeboda.

am xutbas dros Suamavalma brZana, rom adamianis sicocxle, qoneba, namusi da Rirseba wmindaa da yovelgvari xelyofisgan daculi una iyos.

am qadagebisas Suamavalma kidev erTxel Seaxsena morwmuneebs, rom sikvdili gardauvalia da adre Tu gvian gamCenis winaSe gankiTxva aucileblad moxdeba.

Suamavalma aseve Seaxsena morwmuneebs, rom mibarebuli xelSeuxebelia da yvelam aucileblad unda daubrunos Tavis patrons.

Suamavalma morwmuneebs acnoba, rom procenti sastikad akrZalulia da morwmuneebma misgan Tavis Sors unda daiWiron. aseve man brZana, rom aRebuli vali aucileblad unda iqnas gastumrebuli.

am qadagebis dros umecrebis xanidan moyolebuli sisxlis aRebis wesi aikrZala.

rac Seexeba qalTa uflebebs, Suamavalma gaafrTxila morwmuneebi, rom daecvaT qalTa uflebebi da am sakiTxTan dakavSirebiT RvTis SiSi hqonodaT.

Suamavalma morwmuneebs Seaxsena, rom ori mniSvnelovani amanaTs tovebda. eseni iyo RvTis wigni yurani da Suamavlis suna.

aseve ikrZala omis warmoeba zilyades, zilhijjes, muharremisa da rejebis TveebSi.

Suamavalma morwmuneebs mouwoda, rom erTianoba da Tanasworoba daecvaT. yvelani adamis modgma varT da aravin aravisze upiratesi ar aris. RvTis winaSe upiratesoba mxolod da mxolod RvTismoSiSobaSiao, brZana man.

Suamavlma morwmuneebs urCia gulwrfelad mokidebodnen RvTismsaxurebas da mouwoda SeesrulebinaT xuTi drois namazi, ramadanSi marxva da zeqaTi.

bolos Suamavalma iq myofebs sTxova mowmeni yofiliyvnen imisa, rom man sarwmunoeba srulad gaacno da auxsna maT.

leqsiT, xutbaTi da qadagebebiT WeSmariti sityva
mehmeT aqif ersoi

soner gunduzoz

is WeSmaritebis gamomxatveli Zlieri sityva iyo. xan berlinSi, xan udabnoebis miRma medinaSi, xanac stambolSi, suleimanies meCeTSi, faTihis meCeTSi, beiaziTis meCeTSi...

misi xma xan baliqesirSi, zaRanos faSas saxelobis meCeTSi ismoda. xanac kastamonSi, nasrullahis meCeTSi, ngrevis procesSi myofi imperiis Sefiqrianebuli xalxis gulebs exmianeboda. germaniaSi afrikelebma, azielebma, tyved Cavardnilma mrevlma mis xutbas eziarnen. iusdorfis meCeTSi misi qadagebis Sedegad cremli daiRvara. is Tavisi sityvebis sulis siRrmeebamde aRwevda da Turqul-islamur kulturaSi didi wvlili Seitana. bolos ki uxmod dagvtova da wavida. is aqifi iyo. ra Tqma unda, misi cxovrebac leqsis msgavsi unda yofiliyo.

misi suli pepelas frTebiviT faqizi iyo, magram mas hqonda rwmena, romelic foladis javSaniviT icavda.

aqifi 1873 wels daibada. sul patara iyo, roca ruseT-TurqeTis omi gamoscada. mogvianebiT misi megobari, miThaT jemal qunTai ambobda: „am omSi sami ram usazRvro iyo: avadmyofoba, SimSili da mSobliuri miwa“...

es xalxi am sircxvils ver aitanda. kavkasia, Canaqqale, balkaneTi sisxliT moirwyo. mere bursa... bursaSi mterma SeaRwio, Tqves... aqifis piridan mTeli eris gminva leqsad iRvreboda...

aqifi pirad grZnobebs yovelTvis gverdze tovebda da eris dardiT iyo gamsWvaluli. misi leqsebi: „avadmyofi“, „kafe“, „mama seifi“, „Cvili“, dResaswauli“, „ubnis yavaxana“ da sxvebi am miswrafebis da tkivilis aSkara dadastureba iyo. is yvelas tkiviliT iyo daavadebuli.

is fuWi da Rirebulebebisgan daclili ideebi WeSmaritebas ebrZoda. am WeSmaritebas xedavda da axmovanebda aqifi. misi es xma qveynis Tavze Camowolil Sav Rrubels umowyalod fantavda. bevri tkivili iyo. balkaneTis omi, stambolis rkinis gasaRebi, edirne... misi mtris fexqveS gaTelvisgan wamosul did tkivils ganicdida mTeli eri.

balkaneTis omis tragedia mTeli eris tkivili iyo. xalxSi uimedoba mZvinvarebda. am dros aqifi suleimanies meCeTSi xalxs afrTxilebda, rom sakuTari kulturisa da Rirebulebebis damkargavi eri ver iarsebebda. am tkivilis miuxedavad eri unda gamofxizldes da fexze unda dadgeso, mouwodebda. Canakkales omis dros aqifi sisxlis ukanasknel wveTamde mebrZol gmir jariskacebs exmianeboda da amxnevebda.

berlinSi yofnisas aqifi tyved Cavardnil muslim jariskacebs Sexvda da didxans esaubra. Semdeg iqidan rom dabrunda gansakuTrebuli davalebiT medinaSi wavida da ori Tvis Semdeg erT-erTi yvelaze cnobili leqsi „udabnodan medinamde“ dawera.

pirvel msoflio omSi osmalebis damarcxebam poetze didi gavlena iqonia. is Tvalcremliani aRwerda am mwuxarebas. qveynis yvela mxareSi warmoudgeneli sasowarkveTleba igrZnoboda. yvelgan omi, SimSli da uimedoba mZvinvarebda. Tumca aRmosavleTidan ukve Canda gariJraJis msgavsi naTeli, romelic TandaTan izrdeboda da es naTeli erovnuli gadarCenis dasawyisi iyo. am Znelbedobis Jams aqifi anatoliis sxvadasxva mxareSi dauRalavad mogzaurobda da Tavisi saubrebiT, religiuri swavlebiT, qadagebebiT da leqsebiT xalxs momavlis imeds usaxavda. dauRalavi brZoliT xalxis erovnuli sulis da simtkicis SenarCunebas cdilobda. is dadioda mTeli qveynis masStabiT da jariskacebis moraluri simtkicisTvis zrunavda. sadac is midioda pirdapir xalxs mimarTavda da yvelgan optimistur da imedian gzavnilebs tovebda.

is meCeTidan meCeTSi, soflidan sofelSi, gzaSi, kvalSi, yvelgan dadioda da mTel anatoliis mosaxleobas sulierad amxnevebda. swored aqifma auxsna kastamonSi mosaxleobas, rom sevris SeTanxmeba tyveoba da dacema iyo. misi saubris dros xalxTan erTad „nasrullahis meCeTis kedlebic ki TrToda“.

„hei muslimTa jamaaTo! eri ar CamoiSleba arc zarbaznebiT, arc TofebiT da arc SeiaraRebuli jaris TavdasxmiT. eri CamoiSleba mxolod maSin, roca adamianebi erTimeoresTan kavSirs gawyveten, gaTiTokacdebian, yvela sakuTari Tavis Svelas Seecdeba da yvela sakuTari gamorCenisTvis izrunebs. rodesac cixesimagre Signidan iryeva, es SeniSna mterma da isini Cvens winaaRmdeg gaerTiandnen da Seqmnes erToba, maSin roca Cven, muslimebs gvWirdeba es erToba. isini TiTo SeteviT Cveni samSoblos TiTo nawils itaceben. muslimebo, Tvali gavaxiloT da magaliTi aviRoT!“

1920 wels aqifi baliqesirSi, zaRanos faSas saxelobis meCeTSi xalxs mimarTavs:

„roca samyaro ingreoda Soridan seirs uyurebdiT, axla ki sakuTar samSobloSi ra dReSi aRmoCndiT“. ase daiwyo aqifma im dRes saubari. Tu ar imoqmedeb, tyulad dardsa da wuxils ra azri aqvso, ekiTxeboda xalxs. is mouwodebda xalxs, rom yvelam samSoblosTvis is unda gaakeTos rac SeuZlia da rac evaleba. am dros aravis aqvs ufleba gverdze gadges.

aqifis cxovreba sul brZoliT iyo naqsovi. is iyo poeti, sazogado moRvawe da aseve sasuliero piri. gansxvavebiT sxva leqsebisgan mis ukanaskneli leqsebi misticizmiT iyo gaJRenTili. egvipteSi erT mzian dRes gadaRebul fotoSi udabnos qviSaze gawolili Crdili moxvda. suraTs aseTi ram waawera:

„yvela wasula, aRar arian Tanamgzavrebi.

es SenRa darCi marto, Seni tomisgan ase Sors...

droa Senive CrdilTan erTad waiSalo da waxvide!“

marTalia ase dawera, magram misi Crdili ar waSlila. misi samudamo samyofelSi gacileba beiaziTis meCeTidan moxda. Cven jer kidev gvesmis misi yoveli xutba, romelic am meCeTSi warmoiTqvams.

aTaTurqis Sexeduleba xutbas Sesaxeb da xutba baliqesirSi

ali sariqoiunju

1923 wlis 7 Tebervals baliqesirSi, zaRanoz faSas saxelobis meCeTSi aTaTurqma xutba waikiTxa. minberidan Camosvlis Semdeg man ocze met SekiTxvasac upasuxa. maT Soris SekiTxva Seexeboda xutbasac. misi pasuxi aseTi iyo:

„batonebo, xutba mimarTvas, xalxze mimarTvas, anu sityviT miarTvas niSnavs. xutbas mniSvneloba esaa. rodesac xutbas axseneben amisgan sxvadasxva terminebi da mniSnelobebi ar unda gamoviyvanoT. xutbas xatibi kiTxulobs, anu is, vinc sityvas warmoTqvams. Cven yvelam viciT, rom Suamavali saman cocxali iyo xutbas Tavad kiTxulobda. Tu davakvirdebiT Suamavlis da aseve oTxi didi xalifas xutbaebs, yvela maTgani im dRis mimdinare sakiTxebs exeboda. eseni iyo im dRis samxedro, mmarTvelobiTi, politikuri da sazogadoebrivi sakiTxebi. islamis mimdevrebis gamravlebis gamo praktikulad SeuZlebeli gaxda Suamavals an xalifebs rom yvelas winaSe xutba waekiTxaT, amitom saWiro gaxda sxva adamianebis CarTuloba, raTa xalxisTvis xma miewvdinaT. isini ra Tqma unda yvelaze maRali saxelmwifo Tanamdebobis pirebi iyvnen. isini meCeTebSi an moednebze xalxis winaSe warsdgebodnen xolme da xalxis gaTviTcnobierebis mizniT maT mimarTavdnen. es meTodi rom gagrZelebuliyo, hqonda piroba, romelic gulisxmobda, rom es adamiani aucileblad lideri unda yofiliyo, xalxisTvis simarTle eTqva da xalxsac unda moesmina. mimdinare sakiTxebSi xalxis gaTviTcnobiereba Zalian mniSvnelovani iyo. yvelafris Riad dafiqsireba xalxis zrovnebis meqanizms amoZravebda, xalxs dadebiTi da saWiro rameebis keTebisken ubiZgebda da saziano azris ganviTarebas da gavrcelebas xels uSlida. moxda ise rom damales is, rac xalxs ekuTvnoda. asi, orasi da ufro metic, aTasi wlis winandeli xutbas dRes wakiTxva xalxis umecrebaSi datovebas niSnavs. haTibebma unda iswavlon iseTi mimarTva, rom xalxma es gaigos. SarSan parlamentSi gamosvlisas me vTqvi, rom minberebi xalxis gonebisa da sindisis gakeTilSobilebis wyaroa. es ase rom iyos minberidan wamosuli sityvebi xalxs unda esmodes. pativcemulma haTibebma Tvalyuri unda adevnon mimdinare pilitikur da sazogadoebriv movlenebs. Tu es ar ecodinebaT xalxs mcdar informacias miawvdian. gamomdinare aqedan yvela haqibma Turqulad unda mimarTos mrevls da maTi xutba epoqis gamowvevebs unda pasuxobdes.“

amrigad, aTaTurqis Sexedulebidan gamomdinare xutba xalxisTvis gasageb enaze unda yofiliyo da amasTanave epoqis gamowvevebisTvis unda epasuxa. islamis brZanebac am mimarTulebiTaa. am sakiTxTan dakavSirebiT arsebobs yuranis aiaTebi:

„swored, ase gavaioleT igi Sens enaze, egeb gaixsenon da Seisminon!“ (duhan 58)

„ueWvelad, Cven gardmovavlineT igi arabulad, egebis mogexmoT gonebisTvis!“ (iusuf 2)

dReisaTvis igive azris gaTvaliswinebiT yovel xutbaSi mimdinare sakiTxebis Sesaxeb rCeva-darigebebi Turqul enazea.

aTaTurqi Tavis mxriv xalxze mimarTvis aucileblel formebze Semdegnairad saubrobs:

„batonebo, meCeTebi is wminda adgilebia, saidanac xalxis sulieri da zneobrivi ganviTarebis wyaro moedineba. gamomdinare aqedan, meCeTebSi warmoebuli qadagebebi xalxis gaTviTcobierebas, maTTvis swori gzis Cvenebas da am saSualebis uzrunvelyofas unda isaxavdes miznad. xalxisTvis im enaze mimarTva, romelsac is gaigebs maT gulsa da gonebaze Sexmianebas uzrunvelyofs. amiT islamis sazogadoebrivi sxeuli gajansaRdeba, goneba daiwmindeba, rwmena gaZlierdeba da guli simamaces SeiZens. saamisod saWiro unarebis SeZena ki msoflioSi mimdinare movlenebis codnas saWiroebs.

aTaTurqis mier wakiTxuli xutba

1923 wlis 7 Tebervals mustafa qemal aTaTurqma baliqesirSi, zaRanos faSas meCeTSi SuadRis namazi mrevlTan erTad iloca. namazis Semdeg omSi daRupuli Sahidebis sulis mosaxsenieblad mevludi waikiTxes, xolo Semdeg aTaTurqma xalxs mimarTa:

„xalxo, RmerTi erTia! misi saxeli diadia. misi wyaloba, siyvaruli da sikeTe ar mogklebodeT. Suamavali muhammedi RmerTis mier movlenili Suamavali iyo, romelic movlenili iyo raTa xalxisTvis WeSmariteba eswavlebina. adamianis cxovrebisTvis aucilebeli ZiriTadi kanonebi, rogorc TiToeulma Cvenganma viciT, yuranSia mocemuli. Cveni sarwmunoeba islami WeSmaritebaa da is ukanaskneli sarwmunoebaa. is unaklo da universaluria. islami gonebas, logikas da WeSmaritebas srulad asaxavs. es ase rom ar iyos maSin misi kanonebi bunebis kanonebs aRar Seesabameboda. amgvari Tanxvedra aris dasturi, rom samyaroSi arsebuli kanonebi RmerTma daadgina.

megobrebo, Suamavals samuSaod Tu sacxovreblad ori saxli hqonda. erTi Tavisi saxli, xolo meore RmerTis saxli iyo. sazogadoebriv saqmianobas RmerTis saxlSi eweoda. Cvenc Suamavlis wminda gza rom gavagrZeloT aq varT, RmerTis saxlSi, raTa Cveni eris dRevandel da xvalindel dReze vimsjeloT. Cemi aq yofnis mizezi baliqesiris morwmune da gmiri mosaxleobaa.

amis gamo me Zalian kmayofili var. imedi maqvs am mizeziT did madls veziarebi. batonebo, meCeTebi imisaTvis ar aris agebuli, rom iq erTmeoris saxes ar SevxedoT da ise vakeToT moZraobebi. meCeTebi aSenebulia imisaTvis, rom mivyveT wesebs, SevasruloT RvTismsaxureba da amasTanave religiisa da qveynisaTvis risi gakeTeba SegviZlia imaze vimsjeloT. eris mmarTvelobaSi Cabmuli yoveli adamianis goneba efeqturad unda muSaobdes. aq imitom varT, rom vimsjeloT risi gakeTebaa saWiro Cveni religiisa da qveynisaTvis. me mxolod Cemi azris Tqma minda. aseve minda gavigo ras vfiqrobT Cven yvela. eris azri, aris xma mxolod erTi adamianis azri da xma ar gaxlavT. is mTeli eris survilebsa da TiToeuli pirovnebis azrs unda iTvaliswinebdes. gamomdinare aqedan, gTxovT yvelam mkiTxoT is, ris gagebasac Cemgan elodebiT“.

dRevandeli xutba

ahmed Ceqin

jumis xutbeebi, garda imisa rom RvTismsaxurebaa, aseve aris is mniSnelovani saSualeba, riTac mrevli xvdeba sasuliero pirs da misgan mniSvnelovan rCeva-darigebebs ismens. Cveni qveynis zrdasruli mosaxleoba paraskevobiT sistematiurad dadis meCeTebSi da radganac xutba namazis locvamde ikiTxeba, isinic am xutbas usmenen. 1924 wlis sakanonmdeblo cvlilebebis Semdeg TurqeTis respublikaSi xutba Turqul enaze sruldeba da mrevlis nawilisaTvis mniSnelovani informaciis miwodebis erT-erT wyarod iTvleba. garda amisa daCqarebulma urbanizaciam da soflidan qalaqebSi axlgazrda ojaxebis masobrivma Camosaxlebam Seqmna reloba, romlis mixedviTac ojaxebSi religiuri codna Sesustda, radgan ojaxebSi am codnis Taobidan Taobaze gadacemisTvis xelsayreli garemo aRar darCa. jumis xutba ki metnaklebad am sicarielis Sevsebas uzrunvelyofs. Catarda kvlevebi, romlebic miznad isaxavda imis dadgenas Tu ramdenad didi gavlenis moxdena SeeZlo qadagebas adamianis gonebasa da gadawyvetilebebze. SeirCa jgufi, romelTa Sexedulebebi sxvadasxva sakiTxis mimarT, Caiweres da Semdeg ukve igive jgufi sistematiurad usmenda qadagebebs meCeTSi. aRniSnuli qadagebebi exeboda im sakiTxebs, romlebic kvlevis kiTxvarSic iyo mocemuli. aRmoCnda, rom qadagebebma mniSvnelovani gavlena iqonia adamianebis azrovnebasa da sakiTxisadmi damokidebulebaze, radgan igive jgufma qadagebebis Semdeg sakmaod gansxvavebuli pasuxebi daafiqsira.

amdenad meCeTSi qadagebebs didi mniSneloba aqvs da didi gavlenis moxdena SeuZlia mrevlis damokidebulebasa da azrovnebaze. aqedan gamomdinare qadagebas vinc awarmoebs an vinc wers unda gaiTvaliswinos bevri ram, rac aucilebelia efeqturi qadagebisTvis da sazogadoebrivi azris normalurad warmarTvisaTvis. aRniSnuli sakiTxebi SesaZlebelia ramodenime nawilad davyoT:

urbanizacia dacivilizacia

urbanizaciis Sedegad Cvens qveyanaSi mosaxleobis 70 % qalaqebSi, xolo darCenili 30 % soflebSi cxovrobs. warsulSi es maCvenebeli TiTqmis piriqiT iyo. amgvari cvlilebebi mosaxleobis mraval sferoze axdens gavlenas. icvleba cxovrebis stili, ekonomikuri mdgomareoba, ganaTleba da sxva. amgvarma cvlilebebma religiurobis TvalsazrisiTac iqonia gavlena. Sedegad soflis mosaxleobaSi religiurobis maCvenebelma kleba daiwyo, xolo qalaqebSi piriqiT, gaizarda.

cxovrebis iseT sferoebSi, sadac qalaquri cxovrebis stili ufro mkafioa, cxadad aris gamokveTili religiurobis maCvenebelic. soflad mcxovrebTaTvis religiis iseTi mimarTulebebi, rogoricaa RvTismsaxureba da religiuri kanonebis dacva, ufro mniSvnelovania, maSin roca qalaqelisTvis religiuri identobis damadasturebel funqciebs ufro meti yuradReba eqceva. arigad qalaqSi mcxovrebi adamiani qalaqis gamaucxoebeli efeqtis gasaneitraleblad religias Seefareba xolme, raTa ufro usafrTxod ugrZnos Tavi.

am realobis gaTvaliswinebiT yoveli xutba ise unda momzaddes, rom umravlesobis, anu am 70 % mosaxleobis mdgomareoba da mzaoba iqnas gaTvaliswinebuli. qalaqis cxovrebasTan dakavSirebuli socialur-fsiqologiuri problemebi, sazogadoebis demografiuli, socialuri da kulturuli Taviseburebebi da sxva msgavsi is faqtorebia, romlebic mqadageblebma unda gaiTvaliswinon.

xutbas ena da warmoTqma

xutba aris xalxisadmi mimarTva, romelic sazogadoebis religiur sakiTxebSi gaTviTcnobierebas isaxavs miznad. Sesabamisad xutbas mizans rom mivaRwioT aucileblad unda gaviTvaliswinoT mTeli rigi faqtorebi, rogoricaa Tema, Sinaarsi, salaparako ena, mimarTvis forma, samizne jgufis Taviseburebebi, xutbas mizani da a.S. gansakuTrebiT mniSvnelovania ena da gamoyenebuli terminologia. muslimTaTvis juma yvelaze mniSvnelovani RvTismsaxurebaa da xutbac jumis Semadgeneli nawilia, amitom xutba sarwmunoebis ZiriTad principebs unda eyrdnobodes da amasTanave adamianebis sulier samyaroze gavlenis moxdena unda SeeZlos. cxovrebis daCqarebulma wesma yvelaferTan erTad salaparako enis Taviseburebebic Secvala. am mimarTulebiT gansakuTrebiT moqmedi sfero mas-mediaa. mediaSi momxdari gadatrialebebi mosaxleobis saSualo fenisTvis gasagebi terminebis Semcirebas iwvevs. soflad mcxovrebi adamianebis salaparako ena SeiZleba naxevarze mets religiur terminologias Seicavdes, magram qalaqSi savsebiT piriqiTaa. amdenad qadagebisas aucileblad unda gaviTvaliswinoT, rom mrevlma yvelaferi gaigos da amasTanave maTi gagebis arealis gafarToebaze unda vizrunoT. gansakuTrebiT mniSvnelovania fundamenturi terminebis gamoyeneba. religiam pirovnebas identoba rom misces saamisod erT-erTi faqtori religiuri terminebis codna da gamoyenebaa. sekularuli enis gamoyeneba am tipis moTxovnilebisTvis Seusabamoa. xutbas dros aseve mniSnelovania sazogadoebis saerTo mdgomareobis gaTvaliswineba da ara calkeuli gamonaklisi jgufebis. ase saSualod aRebuli mimarTvis forma da mizani sazogadoebis ufro met fenas gaswvdeba.

xutbas enis, Sinaarsisa da mimarTvis formebTan dakavSirebiT zogadi mimoxilva da punqtebad Camoyalibeba SeiZleba Semdegnairi iyos:

a) xutbas, qadagebisa da konferenciebis dros fokusireba religiuri da erovnuli erTianobis Sesaxeb unda keTdebodes. saubrebis Sinaarsi unda Seicavdes prevenciul azrebs, romlebic erTianobas SesaZlo zians moutans.

b) meCeTSi qadagebis mizani aseve unda iyos xalxis cnobierebis amaRleba da kulturis ganviTareba. yuradReba unda gamaxvildes siyvarulis, pativiscemis, Semwynareblobisa da sxva dadebiTi mimarTulebebis kuTxiT. mrevlma unda icodes raoden cudi Sedegebis momtania Suri, gautanloba, gulgriloba da sxva msgavsi negatiuri movlenebi sruliad sazogadoebisTvis.

g) xalxze mimarTvis formebi da saubris stili Zalian mniSvnelovania. saWiroa gulwrfeli da sandoobis gamomwvevi damokidebuleba. saubris dros zomiereba, imedianoba da pozitivi aucilebelia. gamoyenebuli terminebic am yvelafers xels unda uwyobdes. dauSvebelia damangreveli, zedmeti, gadaWarbebuli, mosabezrebeli stiliT saubari da Sesabamisi terminebis gamoyeneba.

d) mrevlTan saubris dros politikuri da piraduli sakiTxebi ar unda ganixilebodes.

meCeTSi ganxorcielebuli mowodebebi yvelas Tanabrad unda exebodes, raTa mrevls Soris ganxeTqilebis an kamaTis mizezi ar gaxdes. aseve ar unda gamoiwvios politikuri spekulaciebi. meCeTSi mosuli yvela fenis, eTnikuri Tu politikuri kuTvnilebis adamiani Tanabrad unda Rebulobdes im informacias, rasac mowodebebSi moismens da yvelasTvis misaRebi unda iyos.

xutbas dros gamoyenebuli leqsika da Sinaarsi SemecnebiTi xasiaTis unda iyos. aseve yuradRebiT unda iqnas gamoyenebuli magaliTebi da argumentebic. saubris dros aiaTebisa da hadisebis gamoyenebisas mTeli sizuste unda iqnas daculi. mxolod aseTi formiT miwodebuli xutba SeiZleba mrevlma bolomde ver gaigos, amitom Sesabamisi ganmatrebebi aucilebelia. magaliTad Tu moZRvari RvTismsaxurebis mniSvnelobaze saubrisas moiyvans magaliTs, rom Suamavali fexebis dasivebamde loculobda, aq misi gzavnili zustad unda mitanos mrevlTan da mrevli RvTismsaxurebis mniSvnelobaze daafiqros da ara SeaSinos da RvTismsaxurebis sirTuleze afiqrebinos.

xutbas dros aucilebelia magaliTebis moyvana, magram aseve aucilebelia iq myofi mrevlis realuri cxovrebis Sesabamisi magaliTebis gacnobac.

erT-erTi mniSvnelovani sakiTxia xutbas Tema. Temis arCevisas moZRvarma unda gaiTvaliswinos iseTi gamowvevebi, rogoricaa globalizaciis procesi da amis religiasTan kavSiri, sazogadoebrivi problemebi, mrevlis moTxovnilebebi da sxva. rodesac mrevli paraskevobiT an bairamis dReebSi meCeTSi midis, maT ainteresebT yoveldRiur cxovrebaSi mimdinare sakiTxebis religiuri Sefasebebi, amitom maT es informacia unda miiRon. aris SemTxvevebi, roca zogi sakiTxis mimarT mcdari warmodgena gagvaCnia, magram SemdegSi kompetenturi pirebisgan movismenT swor ganmartebas da gavigebT ra yofila swori. meCeTSi amis saSualeba mudmivad unda iyos.

xutbas wamkiTxvelsa da msmenelebs Soris urTierTkavSiri

dRes xutbas imamebi kiTxuloben. xutbas msmenelamde srulad misatanad saWiroa vflobdeT oratorul xelovnebas da xalxze mimarTvis teqnikas. am dros aseve mniSvnelovania Jestebis, mimikebis da ritorikis efeqturad gamoyeneba. amrigad xutbas efeqturobisa da dasaxuli miznis misaRwevad saWiroa religiur pirsa da mrevls Soris sando komunikacia Camoyalibdes. orive mxare erTimeoris mimarT pativiscemas unda iCendes da erTmaneTis saWiroebebi da moTxovnilebebi unda esmodeT. 2006 wels xutbas momzadebis wesSi garkveuli cvlilebebi Sevida, rasac axla warmogidgenT.

am cvlilebebis 11-e muxlis Sesabamisad yoveli raionis mufti sul mcire oTxi, maqsimum ki Svidi kacisgan Seqmnil „xutbas komisias“ qmnis da es komisia raionis masStabiT wasakiTxs yovelkvireul xutbas moamzadebs.

aseve SesaZlebelia konkretuli soflis an sxva dasaxlebuli punqtis saWiroebis mixedviT konkretuli meCeTis mrevls gansxvevabuli xutba SesTavazos.

aRniSnuli praqtika sxvadasxva teritoriul erTeulebSi mdebare meCeTebis imamebs saSualebas aZlevs gaiTvaliswinon konkretuli adgilisa da drois specifika da Tavis mrevls Sesabamisi qadageba SesTavazon. xutbas centralizebuli momzadeba da yvelagan darigeba xutbas avtorsa da samizne jgufs Soris pirdapiri komunikaciis saSualebas ar iZleva. avtorsa da adresats erTnairi pirobebi da erTnairi moTxovnilebebi unda hqondeT, raTa xutbas dros maTi komunikacia efeqturi iyos.

da bolos

Tanamedrove msoflioSi mimdinare procesebma, globalizaciam, mimdinare procesebSi sazogadoebrivi CarTulobis momatebam, gamoxatvis Tavisuflebam, propagandis saSualebebis mravalferovnebam da sxva msgavsma faqtorebma srulad sxvagvari dRis wesrigi Seqmna. am mimarTulebiT gansakuTrebiT mniSvnelovani rolis matarebelia demokratia, sityvis Tavisufleba, Tavisufali da konkurenciaze damyarebuli vaWroba, ganaTlebisa da mediasferoSi sazogadoebrivi CarTuloba da iniciativebi da sxva. am yvelafridan gamomdinare Tanamedrove adamians kulturisa da azrovnebis mimarTulebiT sruliad axali midgomebi uyalibdeba. Sesabamisad yoveli xutba Tanamedrove gamowvevebs srulad unda pasuxobdes. adamianebi religiis codnas swori formiT unda iRebdnen da aseve unda iTvisebdnen sxva Rirebulebebs.

xutbadan molodinebi

niazi usta

yoveldRiur cxovrebas Tu davakvirdebiT Tanamedrove adamiani gacilebiT nakleb dros uTmobs im sferos, rac piradad mas ar exeba. es bunebrivicaa da arcerT adamians ar siamovnebs, roca roca damatebiT raime evaleba an iZulebuli xdeba moiTminos. bevri rom ar gavagrZeloT da sakiTxTan axlos mivideT, meCeTSi mimdinare qadagebebi SeZlebisdagvarad mokled unda warimarTos, gansakuTrebiT zamTris civ da zafxulis cxel dReebSi. rogorc viciT xutba ZiriTadad paraskevobiT juma namazis win ikitxeba da am dros meCeTebSi xSirad adgili ar aris, Sesabamisad mrevlis nawils gareT uwevs xutbas mosmena da aseve locvac. unda gaviTvaliswinoT, rom sasaubro Temis efeqturobisTvis mis Sesaxeb xangrZlivi laparaki ki ara, mokled da mkafiod Tqmaa saWiro da Tu saWiroa xSirad gameorebac dadebiTi Sedegis momtania.

xutba sazogadoebriv cxovrebaSi simSvidis da keTildReobisTvis wvlilis Semtani funqciisT unda gamoirCeodes. Suamavali brZanebda, rom is mxolod maRali zneobis srulyofisTvis iyo movlenili. es hadisi qcevebis regulirebis mxriv gansakuTrebiT yuradsaRebia. dRes morwmuneobis gamovlineba qcevebSi ufro metadaa saWiro. saamisod ki wamaqezebeli da maprovocirebeli gzavnilebi ufro meti sixSiriT unda keTdebodes. Cemi azriT Sesafebis TvalsazrisiT zneobrivi qceva RvTismsaxurebasTan unda gaTanabrdes, raTa sarwmunoebis sazogadoebrivi aspeqti amaRldes. Sesabamisad xutba sazogadoebrivi cnobierebis amaRlebisken unda iyos mimarTuli.

sxva SemTxvevaSi SeiZleba warmoiSvas mcdari azri, rom RvTismsaxurebis Sesruleba sakmariasia da religiurobis sxva sferoebSi gamovlineba imdenad mniSvnelovani aRar aris.

gamomdinare aqedan, meCeTSi mosul mrevls unda avuxsnaT religiis saWiroeba, misi cxovrebis nebismier sferoSi saWiro gavlenebi da aseve misi roli qcevebis regilirebis sakiTxSi.

Tu pirobebi icvleba es cvlilebebi unda gaviTvaliswinoT. Tavis droze efeqturi modeli SeiZleba sxva dros iseTi efeqturi aRar iyos. Sesabamisad mrevlis cnobierebis amaRlebis procesSi mrvelis mdgomareoba da zogadi dinamikaa gasaTvaliswinebeli. adamianSi rwmenas bevri faqtori ayalibebs. maT Sorisaa codna, Sexedulebebi, gageba, msoflmxedveloba, goneba, aRzrda da sxva. am yvelaferis kombinaciuri gavleniT yalibdeba sarwmunoebisadmi damokidebuleba. sasuliero pirebma es unda gaiTvaliswinon, raTa gaigon Tu saidan modis religiuri gagebis sxvadasxvaoba. amis gageba zogadad Semwynarebluri atmosferos Camoyalibebas Seuwyobs xels. am dros unda davfiqrdeT ratom aris, rom erTi adamiani ase fiqrobs, meore ki sxvagvarad da orives sakuTari simarTle aqvT. amis gacnobiereba da gaTvaliswineba TiToeul kiTxvaze logikuri pasuxis gacemaSi dagvexmareba da amasTanave zemoT xsenebuli tolerantuli garemos Camoyalibebas Seuwyobs xels.

yoveli sazogadoebrivi wyoba da sistema misi Semadgeneli nawilebis urTierTSeTanxmebiTa da harmoniuli kavSirebis Sedegad funqcionirebs. sazogadoebrivi wyobis Semadgeneli elementebidan romelimes an ramodenimes Tu problema Seeqmna da religia am problemas amomwurav pasuxs ver scems, es Seqmnis sxva saxis problemebs, romlebic religiis sferoSi gadaikveTeba. es hgavs jaWvis princips. racarunda magari jaWvi iyos, Tu jaWvis erTi rgoli sustia mTliani jaWvis simagre am erTi rgolis mixedviT unda Sefasdes. sazogadoebrivi wesrigis Semadgeneli elementebis SemTxvevaSic asea.

religia Teologiuri TvalsazrisiT rac ar unda Zlieri iyos, misi srulyofilebisTvis aucilebelia funqcionirebisTvis saWiro elementebis gaTvaliswineba.

kuTxvari xutbas Sesaxeb

ali riza demirjan
goqhan ozjan
omer ozTof

ras tovebs xutba dRevandeli mrevlis warmodgenaSi?
ali riza demirjan

idealuri xutbas TvalsazrisiT, garda gamonaklisi SemTxvevebisa, Sinaarsisa da mocemul drosTan SesabamisobiT, iseTi xutba ar momismenia, romelic me da Cems irgvliv myofebze imoqmedebda.

me mjera, rom aseTi mokle xutbeebi, romelTa Sinaarsica da gamoxatvis fromebic erTi da igivea, sasurvel Sedegebs ver mogvcems. minda Cemi mosazreba gagiziaroT.

yvela regionisa Tu raionis meCeTebi or nawilad unda gaiyos. pirveli kategoriis meCeTebSi maRali donis xutba unda ikiTxebodes da saamisod yvela religiuri piri, Teologi da am mxriv ganaTlebuli adamiani Tavisuflad unda iyos CarTuli.

goqhan ozjan

bunebrivia, ukve didi xania jumas vloculob da Sesabamisad xutbasac vusmen. ra Tqma unda am xutbeebisgan bevri ram viswavle da bevr sakiTxSi gavnaTldi, magram ver vityvi, rom es sakmarisi iyo. aq saubaria ocdaaT welze da mTeli am xnis ganmavlobaSi, ra Tqma unda iyo iseTi swavlebac, romelmac Cemze didad imoqmeda. maTi raodenoba samwuxarod Zalian mcire iyo. xutbaSi aris aiaTebi, hadisebi da sxva sibrZnec, romlebic Zalian Zvirfasia da Cemi aseTi damokidebulebis miRmaa. xutba meCeTSi Sekrebili jamaaTis mdgomareobasa da moTxovnilebebs unda Seesabamebodes da Sesabamisi formiTa da leqsikiT unda iyos gadmocemuli. xutbas dros sazogadoebis TiTqmis naxevari pirdapiri gziT ismens religiur swavlebas da bunebrivia gvinda, rom es yvelaferi Sedegiani iyos. me vfiqrob sami ZiriTadi problemaa:

pirveli aris Sinaarsis damkvidrebuli stilis rutinad gadaqcevis saSiSroeba. aseT SemTxvevaSi xutba iqneba kviraSi erTxel sistematiurad ganmeorebuli TiTqmis erTnairi Sinaarsis teqsti. magaliTad me zogjer meCeTSi misvlamde SemeZlo mosalodneli xutbas Sinaarsisa da leqsikis gamocnoba. am dros sazogadoebaSi arsebuli sakamaTo sakiTxebi xutbas Temis miRma rCeba. samwuxarod es isev ase grZeldeba. Sesabamisad adamianebi damokidebuli gaxdnen tele-programebze, romlebic aRniSnul sakamaTo sakiTxebs xSir SemTxvevaSi arc Tu ise efeqturad da Sedegianad warmoaCenen. arada es problema mogvarebadia da Sesabamisi swori moqmedebebis Sedegad es yvelaferi meCeTis arenas daubrundeba. Tu SevZlebT, ufro efeqturad, ufro mravalferovnad, ufro Zlierad rom gamovxatoT saTqmeli...

meore problema isaa, rom Cveni sasuliero pirebi wlebis ganmavlobaSi erTi da igive saqmis keTebiT gamowveul daRlilobas ganicdian. amdeni xania Zalian cota meCeTSi Sevxvedrivar imams, romelic xutbas kiTxvisas pirdapir xalxs uyurebs da esaubreba. imamebis umravlesoba im furclebs uyurebs, romlebic xelSi uWiravs da samwuxarod teqstsac cudad kiTxulobs. namazamde am teqstis wakiTxva da gameoreba xom aucilebelia. simarTle rom vTqvaT, me xSirad vxedav, rom am yvelafrisgan xalxi male iRleba, yuradReba efanteba da Zalian male iSlebian. es praqtikuli problemaa da praqtikuli xasiaTis prevenciuli RonisZiebebiT unda mogvardes. amis erT-erTi gamosavalia imamebma izrunon Temis aqtualurobasa da xalxze gadacemis efeqturobaze.

mesame problema isaa, rom TurqeTis sociologiis siRmiseuli kvleva ar momxdara da samwuxarod sazogadoebis yvela fenaSi zedapiruloba SeiniSneba. es TiToeul Cvengan exeba da raRac doziT Cvenze moqmedebs. TurqeTSi bolo periodSi gonebrivi arastabiluroba sakmaod arajansaRi siswrafiT imatebs. aman gamoiwvia is, rom TaobaTa Soris kulturuli sxvadasxvaoba ufro mkveTri gaxda. sxvadasxva TaobebSi zogadi gageba da xedvebi didi kontrastulobiT gamoirCeva. me vfiqrob 25 wlamde axalgazrdebis cxovrebiseuli xedvebi unda gamovikvlioT da maTTan midgomebic Sesabamisad davgegmoT.

sakiTxi, ra Tqma unda sakmaod farTo da siRrmiseulia. aq seriozuli fiqri da kvlevebia saWiro. es gamowveva seriozulad unda miviRoT da aseve seriozuli nabijebi unda gadaidgas. Cemi mizani kritika ar gaxlavT. Cemi mizani am kvlevebSi monawileoba da Cemeuli wvlilis Setanaa. es sakiTxi sazogadoebis TiToeuli wevris problemaa da me vgrZnob pasuximgeblobas.

omer ozTofi

rogorc cnobilia dReisaTvis yovelkvireuli xutbeebi mzaddeba centraluri sistemiT an regionuli samufToebis organizebiT. amas aqvs rogorc dadebiTi mxareebi, ise -uaryofiTic. bunebrivia meCeTi ar aris is adgili, sadac mxolod moxdenili saubaria saWiro, magram xutbas centralizebuli momzadebis sistema xelfexs ukravs im unarian da ganaTlebul imamebs, romlebsac SeuZliaT konkretul meCeTSi, konkretuli moTxovnilebebis mqone mlocvelebs efeqturi xutba SesTavazon.

xutbeebi zogadad samuftoebSi mzaddeba. aqve unda aRiniSnos, rom piradad im imamis mier momzadebuli xutba, romelmac is unda waikiTxos da sadme kabinetSi momzadebul xutbas Soris didi gansxvavebaa. am yvelafers Tu davakvirdebiT xutbas mosmenis procesSic vigrZnobT.

meores mxriv aRniSnuli xutbeebi umeteswilad aqtualur Temebs ar exeba da aseve maTi regionis da soflis imamebisTvis droulad miwvdena gviandeba.

Sinaarsis mixedviT aseTi xutbeebis umetesoba saocrad kargia. gzavnilebi, wyaroebi da Sinaarsi erTmaneTTan srul TanxvedraSia. Tu kargad waikiTxes aseTi xutba ufro ukeTesi xdeba. aseT xutbas siamayiT vusmen xolme.

Tumca, zogierT xutbas mosmenisas Zalian ganvicdi. marto stambolSi yovel paraskevs sam milionamde adamiani usmens xutbas da amis warmodgenaze ufro uares gancdebSi vvardebi. es maSin xdeba, roca xutbas Tema saerTod ar aris aqtualuri. Temis SerCevisas ar ufiqriaT, rom yvelaze mniSvnelovani SeerCiaT. xutba Seicavs grZel da damRlel winadadebebs. msmenelebis kulturuli Taviseburebebi ar aris gaTvaliswinebuli. dasawyissa da daskvnas Soris ar aris kavSiri. bolos ki, xutbas mosmenisas msmeneli iRleba.

me mjera, rom am yvelafers Tu yuradReba mieqceva, yvelaferi ufro Sedegiani da sasargeblo iqneba.

ra adgili ukavia xutbas sazogadoebis religiur ganaTlebaSi?
ali riza demirjan

paraskevis xutba religiuri swavlebis TvalsazrisiT imdenad mniSvnelovania, rom sxva arcerT religiur ativobas ar Seedreba. saamisod sami ZiriTadi mizezi arsebobs:

a. xutba farzia, anu savaldebuloa.

paraskev dRes, rogorc ki jumis namazis ezani ikiTxeba mlocvelebi meCeTSi ikribebian da xutbas ismenen da maTTvis es savaldebulo RvTismsaxurebaa.

b. xutba sistematiurad xorcieldeba.

jumis xutba aris sistematiuri qadageba, romelsac adamianebi zrdasrulobidan sikvdilamde ismenen.

g. xutba Seudarebelia

xutbas didi madli da valdebuleba gaaCnia. is am mxriv didi mniSvnelobis matarebelia. muslimebisTvis religiuri debulebebis Seswavla aucilebeli movaleobaa.

xutbas gaaCnia Taviseburebebi, romlebic mlocvelebisTvis religiuri swavlebis TvalsazrisiT unikaluria.

am yvelafridan gamomdinare xutbas momzadeba idealur doneze unda ganxorcieldes.

goqhan ozjan

religiuri sakiTxebis sazogadoebaze gacnoba sasuliero pirebs evalebaT da maT mier momzadebuli xutbas efeqturoba da Sedegianoba ukiduresad mniSvnelovania. swori swavleba mniSnelovania rogorc religiuri swavlebisaTvis, ise sazogadoebrivi cxovrebis mowesrigebis TvalsazrisiT. miuxedavad imisa, rom msoflioSi mudmivad didi cvlilebebi mimdinareobs, religiiis roli sazogadoebriv cxovrebaSi ar iklebs. Sesabamisad religiis codna da misi wesebisamebr cxovreba sazogadoebisa da misi Semadgeneli individebis cxovrebaSi mniSvnelovani moTxovnilebaa. dRes komunikaciis saSualebebi swrafad viTardeba. es ganviTareba codnis gadacemisa da gavrcelebisaTvis efeqturad unda iqnas gamoyenebuli. es yvela sferos exeba, magram roca saqme religias exeba, aq ufro meti yuradReba da sensitiuri damokidebulebaa saWiro. aqve unda aRiniSnos, rom yovelkvireulad xutbas mosaxleobis naxevari mainc usmens da komunikaciis xelmisawvdomobis TvalsazrisiT es sakmaod Zlieri saSualebaa. amdenad farTo masebze gavrcelebadi aqtivoba Tavis mxriv didi Rirebulebis matarebelia da Sesabamisad mniSnelovania misi gegmazomierad gamoyenebac. aseve didia pasuxismgeblobac.

omer ozTofi

xutba religiuri msaxurebis aucilebeli Semadgenelia. xutba RvTismsaxurebaa. is gavrcelebuli religiuri swavlebebidan erT-erTi mniSvnelovani rolis matarebelia. xutba mowodebaa. is mogviwodebs movusminoT RmerTs da mivyveT Suamavlis gzas. is mogviwodebs sikeTisa da silamazisaken. is gvaswavlis rogor avaridoT Tavis borotebas da codvas. is mogviwodebs morwmuneTa sulebis gacocxlebisaken. yoveli morwmune valdebulia am mowodebas guli gauxsnas.

am yvelaferidan gamomdinare im morwmune ZmebisTvis, romlebic paraskevobiT meCeTSi modian, mxardamxar dgebian da xutbas usmenen, srulyofilad Semkuli xutba movamzadoT. Sesabamisad yvela moZRvari unda grZnobdes im pasuximgeblobas, rasac minberze asvla da xalxis winaSe warsdgoma hqvia. imams unda gaaCndes Sesabamisi codna, gadmocemis unari, myari rwmena da Sesaferisi cxovrebis stili. xalxze SesaTavazebeli xutba zustad SerCeul Sinaarss da aqcentebs unda Seicavdes.

rogori unda iyos idealuri xutba?
ras unda velodoT xutbasagan?
ali riza demirjan

islami aris sarwmunoeba, romelic adamianis cxovrebas sruliad moicavs. gamomdinare aqedan islamis yvela swavleba, romelic Seexeba adamianis piradul, sazogadoebriv Tu socialur mimarTulebas, adamianebamde srulad unda iqnas mitanili.

a. xutba yvela sakiTxs unda exebodes.

yuranisa da misi praqtikuli mxaris, anu sunas yvela sakiTxi xutbas Tema unda gaxdes.

aseve unda ganixilebodes adamianis uflebebi, mSvidoba, keTildReoba, qorwineba, siyvaruli, siZulvili, codva, madli da sxva mravali sakiTxi

b. xutba sazogadoebriv moTxovnebs unda pasuxobdes.

namazi, RvTismsaxureba, madli, codva, procenti, borotebis winaaRmdeg brZola, mruSoba, musika, sporti, esteTika da sxva msgavsi sakiTxebi sazogadoebrivi cxovrebis aucilebeli Semadgenelia. adamiani am yvelaferTan erTad cxovrobs.

b. xutba xalxSi gavrcelebul eWvebs unda aqarwylebdes.

SesaZlo kiTxvebs, romlebic xalxSia gavrcelebuli, xutba amomwuravad unda pasuxobdes da amis dasturad magaliTebi yuranidan unda iqnas moyvanili.

d. xutba araswori interpretaciebis saSualebas ar unda iZleodes.

xutbaSi gaJRerebuli sakiTxebi eWvs ar unda iwvevdes da rwmenisa da qcevis kuTxiT sruliad amomwuravi unda iyos. sxvanairad rom vTqvaT, zogierTi saero valdebuleba religiurad ar unda warmovaCinoT da xalxs farzad ar unda warvudginoT.

e. xutbaSi codnasa da grZnobas Soris wonasworoba unda iyos daculi da es yvelaferi sadad da martivad unda iqnas gadmocemuli.

goqhan ozjan

simarTle giTxraT am SekiTxvaze zepiri pasuxis gacema ar msurs. rogori unda iyos idealuri xutba? am SekiTxvaze pasxis gasacemad swori iqneba Tu CavatarebT mniSvnelovan kvlevebs da siRrmiseul analizs gavakeTebT. xutbas safuZvelSi ra Tqma unda religiuri faqtoria, magram amasTanave misi Semadgeneli sxva komponentebic arsebobs, iseTebi, rogoricaa sociologia, fsiqologia, oratoruli xelovneba, leqsika, literatura da sxva. aseve unda gaviTvaliswinoT msmenelTa kategoriis mravalferovneba; maTi ganaTleba, asaki, msoflmxedveloba da a.S. igive unda vifiqroT im sasuliero pirebze, romlebic xutbas amzadeben da xalxs warudgenen. me ar vici ramdenad SesaZlebeli iqneba es praqtikulad, magram visurvebdi, rom am mimarTulebiT seriozuli kvlevebi Catardes. aseTi kvlevis Sedegad xutbasa da sazogadoebriv molodinebs Soris arsebuli SeuTanxmebloba mniSvnelovnad aRmoifxvreba. aseve SesaZlebloba mogvecema arsebuli droisa da pirobebis mixedviT movamzadoT xutba. amiT ufro mravalferovan mimarTulebas avirCevT, rutinulobas Tavs davaRwevT da adamianebis gulebsa da grZnobebamde iolad mivaRwevT. kidev bevri ramis gakeTeba da gaTvaliswineba SeiZleba, magram erT kvlevaSi sxvadasxva mimarTulebis CarTulobiT SeiZleba gadavtvirToT da Sedegi efeqturi aRar iyos.

omer ozTofi

Tanamedrove adamiani presis, televiziisa da internetis saSualebiT mravalferovan informacias Rebulobs. aseTi infromacia rogorc wesi Sereulia da raime sistematiurobiT ar xasiaTdeba. aseve sakamaToa amgvarad miRebuli informaciis WeSmaritebac.

amgvari arastabiluri da saeWvo informaciis miRebisgan morwmuneTa dasacavad isev da isev sasuliero pirebma unda izrunon da maTi roli didia.

idealur xutbas idealisti imami sWirdeba, romelsac bolomde gaazrebuli aqvs sakuTari movaleobis mniSvneloba da am movaleobis saukeTeso formiT Sesruleba swadia. misi qcevebi gulwrfeli da Sinaarsiania, riTic msmenelTa gulebamde iolad aRwevs. aseTi imami mxolod maRali idealebisTvis zrunavs da amqveyniur wvrilman gamosarCens yuradRebas ar aqcevs. idealisti imami xutbas momzadebas minimum erTi kviris win daiwyebs da yvela detals gaiTvaliswinebs.

idealuri xutba rom movamzadoT saamisod zusti da mizanmimarTuli Tema unda SevarCioT. xutbaSi aiaTi da hadisi Temis mixedviT zustad unda SevarCioT. xutbas leqsika martivi da yvelasTvis gasagebi unda iyos. idealur xutbaSi msmenelTa Taviseburebebia gaTvaliswinebuli da Sesabamisad kargad momzadebulia.

idealur xutbaSi daculia zomiereba. RvTiuri dapirebac da gafrTxilebac zomieradaa gamoyenebuli. xutbas kiTxvisas dauSvebelia yvirili da uxeSoba. xutba ar unda iyos radikaluri, romlesac msmenelebis daZabva SeuZia. sasurvelia tkbilad, lakonurad da martivad gadmovceT.

idealuri xutba es ar aris didi zomis, xangrZlivi da damRleli mowodebebi. idealur xutbaSi dro zedmiwevniT aris SerCeuli. xalxis mosmenis unari ar unda gadavlaxoT da SevecadoT mokled da gasagebad mivitanoT saTqmeli msmenelamde. xangrZlivi da erTferovani xutba msmenelze uaryofiTad moqmedebs.

aseve ar aris sasurveli, roca imami Sesabamisad ar aris momzadebuli da xutbas borZikiT kiTxulobs. es yvelaferTan erTad sakuTari Tavis mimarT upativcemulobaa.

garda amisa xutbas kiTxvisas araswori sityvis an winadadebis warmoTqma xutbas didad azianebs. sityva xmaliviTaa. amitomaa, rom imamma umjobesia winaswar momzadebuli da dawerili xutba waikiTxos.

Cemi azriT did meCeTebSic ki xutbas xangrZlivoba 10-12 wuTs ar unda scildebodes.