DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI - 939
İLMİ ESERLER - 147

Tashih
Mustafa KAYA

Grafik & Tasarım
İsa YÜCEL

Baskı
Kalkan Matbaacılık San. ve Tic. Ltd. Şti.
0312 341 92 34

Din İşleri Yüksek Kurulu Kararı:
04.03.2013 / 07

1. Baskı - 2013

ISBN: 978-975-19-5620-0 (TK)
ISBN: 978-975-19-5622-4 (2.C.)
2013-06-Y-0003-939
Sertifika No: 12930

© T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 295 72 93 - 94
Faks: 0 312 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü
Tel: 0 312 295 71 53 - 295 71 56
Faks: 0 312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

Yaygın Din Eğitimi
Sempozyumu - II

30 Mart - 01 Nisan 2012

A N K A R A

DÜZENLEYEN
Diyanet İşleri Başkanlığı
Eğitim Hizmetleri Genel Müdürlüğü

SEMPOZYUM TERTİP HEYETİ
Prof. Dr. Hasan Kâmil YILMAZ (Başkan)
Prof. Dr. Ali ERBAŞ
Prof. Dr. İrfan AYCAN
Prof. Dr. Muhammet Şevki AYDIN
Dr. Ulvi ATA
Bünyamin ALBAYRAK
Belgin AYDIN
Kadir DİNÇ
Hacı Osman KILIÇ
Hasan ÖRÜCÜ

Eserde yer alan bildirilerde ileri sürülen görüşlerin
bilimsel sorumluluğu sahiplerine aittir.

BİRİNCİ OTURUM:

CAMİ İÇİ YAYGIN DİN EĞİTİMİ

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Raşit KÜÇÜK

Konu: Yaygın Din Eğitimi Açısından Cami dersleri
Tebliğ: Dr. Pehlul DÜZENLİ
Müzakere: Yrd. Doç. Dr. Mustafa CAN

Konu: Yaygın Din Eğitimi Açısından Camilerde Kur’an Öğretimi
Tebliğ: Dr. Ulvi ATA
Müzakere: Doç. Dr. İrfan BAŞKURT

Konu: Yetişkinlik Dönemi Din Eğitiminin Temel İlkeleri
Tebliğ: Prof. Dr. Mustafa KÖYLÜ
Müzakere: Prof. Dr. Abdullah ÖZBEK

Konu: Bir ‘Mahalle Mescidi’nde Yaygın Din Eğitimi Bağlamında
Yapılan Örnek Çalışmalar
Tebliğ: Halil ÇELİK
Müzakere: Mehmet KESKİN

Yaygın Din Eğitimi Açısından
Cami Dersleri

Dr. Pehlul DÜZENLİ[1]

Giriş

Yeryüzünde ilk ev ve mescid olması bakımından aynı zamanda ilk eğitim kurumu da olan yer şüphesiz Kabe’dir. Kabe’de Hz. Adem ile başlayan bu eğitim son Peygamber Resulullah (s.a.s.) ile Mekke’de Kabe bitişiğindeki Dâru’l-Erkam’da, Medine-i Münevvere’de ise Mescid-i Nebevî’de devam etmiş, ondan da günümüze kadar varlığını sürdürmüştür.

Hoca, mekân, program ve katılımcıların katkıları ile devam eden bu eğitimin verim ve başarısı da şüphesiz bu dört unsurun niteliklerine göre değişmiştir. Bu tebliğde günümüzde uygulanan cami derslerindeki uygulamalar örnek programlar ışığında beklenti, proje, problem ve çözüm önerileri üzerinde durulacaktır.

Yaygın Eğitim Türü Olarak Cami Dersleri

Cami dersleri, adından da anlaşıldığı gibi camilerde yapılmakta olan eğitim-öğretim faaliyetlerini ifade eden bir kavramdır. Cami görevlisi, mekân, program ve katılımcılar olmak üzere dört unsurdan oluşmaktadır. Derslerin kapsam ve muhtevası sosyal, kültürel ve hatta siyasi şartlara göre genişleyip daraldığı gibi, cami görevlileri ve katılımcılara göre de değişkenlik arz etmektedir.

Cami Görevlisi

Cami ve cami görevlisinin en genel ve temel misyonu Âl-i İmrân, 96-97 ile Bakara 151. âyet-i kerimelerinde şu şekilde belirtilmiştir: “Şüphesiz, âlemlere bereket ve hidayet kaynağı olarak insanlar için kurulan ilk ev (mâbet), Mekke’deki (Kâbe)dir. Onda apaçık deliller, İbrahim’in makamı vardır. Oraya giren güvene erer…”; “Nitekim Biz size, ayetlerimizi okuyacak, sizi her kötülükten arıtacak, size kitabı ve hikmeti öğretecek ve bilmediklerinizi bildirecek aranızdan, bir Peygamber gönderdik.” Bu âyet-i kerimelerde misyon bereket, hidâyet, âyât-ı beyyinât, makâm-ı İbrahim ve emniyet ile özetlenmiş, bu misyonun icrası ise âyetlerin tilâveti, ahlakî eğitim, kitap ve hikmetin öğretimi olarak sıralanmıştır.

Cami görevlisi rûhâniyeti ile hayata bereket kazandırıp gönülleri doyuran; kişiliği ile güven verip, kitleleri peşinden sürükleyen; bilgisiyle çevresini ikna edip, hayata yön veren ve nihayet duruş ve davranışıyla hayranlık uyandırıp, güzel bir kişilik (üsve-i hasene) sergileyerek benlikleri etkileyen ve şekillendiren kişidir. Böyle bir kişilik ile o camisinde insanlara Allah Teala’nın âyetlerini okuyup yorumlayan bir yorumcu; kitap ve hikmeti öğreten bir muallim ve insanları ahlaken eğiten iyi bir eğitimcidir.

Sayılan bu özellik ve faaliyetleriyle bir cami görevlisinin ilk örneği şüphesiz Resulullah (s.a.s.)’dır. Bundan dolayı da görevde nitelik, sorumluluk, verimlilik ve devamlılık açısından onun (s.a.s.) hayatını detaylı bir şekilde bilmeli ve kendisine örnek almalıdır. Böylesi bir şahsiyetin nitelik ve sorumluluklarını İmam Tirmizî’nin (ö. 270/883) eş-Şemâilü’l-Muhammediyye[2] adlı eserinde detayları ile verdiği bilgilerden hareketle özetlemeye çalışırsak şunları söyleyebiliriz:

Nebî imamın makamında yapılacak imamet hizmetinin her şeyden önce nebevî özellik taşıması gerekir. Nebevî imamet rûhunu Resulullah (s.a.s.)’dan alan bir imamettir. Mus’âb b. Umeyr ile başlayıp, Hz. Ebubekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali (r.a.) ile devam eden bir misyon ve aşk kervanı.

Nebevî imam, Nebî İmam’a her gün salat ve selamlar okur, onu hergün özel bir programla anar, ona günlük programında yer verir, gününün belirli bir zamanında onunla gönül bağı kurar, zihnen ve rûhen hep onunla birlikte olur.

Nebevî imamın hayalini Nebî İmam süsler. Ufkunu o belirler, hedeflerini o tayin eder.

Nebevî imam, Nebî İmam’ın ağladığına ağlar, güldüğüne güler.

Nebevî imam, değer yargılarını, ölçü ve prensiplerini nebiden alır. Kalabalıkların ve yığınların peşinden değil, nebinin yolundan ve izinden yürür.

Nebinin gurbetine, yalnızlığına, itilip-kakılmışlığına, uğradığı her bir hakaret ve aşağılanmışlığına hazır, onun yaşadığı her bir sıkıntıya talip bir imamdır Nebevî İmam.

Enerjisini Rabbinden alan, gündüzün harcayıp kaybettiği heyecan ve dinamizmini geceleri seccadesinden toplayan; geceleri seccadede, gündüzleri rahlesinin başında, toplumun önünde bir hizmet eridir o.

Dost ve düşmanını, çevre ve arkadaşlarını Resule bakarak oluşturur.

Nebî gibi sade yaşar. Nebî gibi doğana beşik, ölene mezar olacak paylaşımcı, cefâkâr, vefakâr, sabırkâr bir imamdır o.

Salavatlarla anılan Resulün, dualarla anılan bir temsilcisidir.

Cebrailin vahyine mazhar olan Nebinin, meleklerin ilhamına mazhar olan mirasçısıdır.

Kalbine Kur’an nâzil olan bir nebînin, kalbini Kur’an ile doldurmuş bir dostudur. Sözü ve hayatıyla Kur’an-ı beyan eden Nebî’nin, söz ve fiillerini hayatıyla anlatan bir numunesidir.

Dünyevî çıkarları putlaştıran; dünyevî değerleri bayraklaştırıp, gönül ve beyinlerini dünya malı çöplüğüne çeviren, makam, mevki ve servet şaşkınlarının karşısında, el öpen değil, el öptüren; kıyam duran değil kıyâma durduran, huşu, haşyet ve heybetin sahibi bir imamdır Nebevî İmam.

Ehl-i dünya keyfine dalıp, zevkleriyle uyuşurken, ehl-i derdin derdine derman olabilmek için her türlü zevkinden, safasından ödün veren, zevk-ü safasını cennete erteleyen ahiret adamıdır o.

Dünya konusunda gözü hep aşağılarda; fakir, miskin ve yetimlerin dünyasında, ahiret konusunda ise gözünü nebilerden ayırmayan yüce ufukların adamıdır Nebevî İmam.

Aç kalıp susuz yatarken, nebevî sorumluluğun bir sonucu bin bir problem ve sıkıntı ile kıvranırken Tâif yolcusu Nebi’yi hatırlayan, Nebevî makamın onur ve haysiyetini incitmemek için derdini Rabbinden başkası ile paylaşmayan iman ve onur abidesidir Nebevî İmam.

Kalabalıklara aldanmayan, varlıklara asla gözünü daldırmayan, kimsesizlerin kimsesi Rabbinden başka hiçbir şeye sırtını dayamayan yalnız, sessiz ve derya gibi derinden akar Nebevî İmam.

Cahillerin, haddini bilmeyenlerin, görgüsüz ve arsızların her türlü eza ve cefalarına, iyilikle karşılık veren; su gibi aziz, su gibi leziz, su gibi halîm ve hayırlı; düşmanlarının bile kendisiyle hayat bulduğu su misali rahmet abidesidir Nebevî İmam.

Mahallesinin imamı, cemaatinin önder ve rehberi, küçüklerin abisi, büyüklerin kardeşi, dertlilerin sırdaşı, gençlerin sır yoldaşı, aşıkların gönüldaşı, yetimlerin can yoldaşı, cahillerin şifası, muhtaçların hâmîsi, ufukların efendisidir o.

Varlığı rahmet, yokluğu hasret, ölümüne yer ve göklerin ağladığı bir ruhun ve heyecanın insanıdır o.

Nebevî imam hüzünle bakar allı pullu dünyaya, tatlı tebessümler gönderir gördüğü her simaya. Acı acı gülümser düşmanca atılan oklara. Kur’an ile dalan manevi deryaya, namazla uçup giden Hazret-i Yüce Mevla’ya, dualarıyla yol bulan felah-ı dünya ve ukbaya.

Yaşanmamış tatların, tadılmamış hazların, rüyalara gömülmüş hayallerin, cennete ertelenmiş bir hayatın sahibidir o.

Nebiler, sıddıklar, şehitler ve salihler yolunun yorulmaz yolcusu, yılmaz davacısıdır nebevî imam.

Hulasa Nebevî İmam, Allah’ın (c.c.) yeryüzü şahidi, kıyamet gününün itibarlı misafiri, cennette Resulün komşusu; dost olan, dost kalan, gönül insanı, hayat pınarı, yol pusulası, Nebî İmam’ın her daim her yerde şaşmaz takipçisi ve temsilcisidir.

Mekân

Adından da anlaşılacağı üzere, bu programın uygulama alanı cami ve müştemilatı olacaktır. Camiler, âyet-i kerimelerde ifadesini bulduğu gibi, “tertemiz”[3], “saygın, sabah-akşam Allah’ın adının anıldığı”[4], “ondan başkasına dua edilmeyen”[5] yerlerdir. Buna göre camiler, insanların gönüllerini okşayacak zerafet, nezaket ve nezahet mekânları, kulun rabbiyle buluştuğu manevi ve ruhani ortamlar olmalıdır.

Hadis-i şeriflerin ifadesine göre camiler, Allah Teala’nın âyetlerinin okunduğu, halakalar hâlinde müzakere edildiği[6] dini-ilmî mekânlardır. Erkek, kadın, çocuk, toplumun her kesiminden insanların bir araya gelerek dinlerini öğrendikleri eğitim kurumlarıdır. Suffa örneğinde olduğu gibi çevresinde oluşturulan kurumlarıyla da bu eğitimin daha kalıcı ve derinlemesine verildiği ihtisas merkezleridir.

Resulullah (s.a.s.)’ın uygulamasına göre, camiler her zaman özendirilmesi ve cazibe merkezi hâline getirilmesi[7] gereken önemli mekânlardır. Toplumun her türlü probleminin istişare edildiği, nikahların kıyılıp düğünlerin yapıldığı, fakirlerin doyurulup, ihtiyaç sahiplerinin ihtiyaçlarının giderildiği hayatın merkezindeki sosyal hizmet merkezleridir.[8]

Bu ve benzeri diğer uygulama ve tavsiyelere göre cami dersleri toplumun her türlü dini-kültürel-sosyal ihtiyaçlarının karşılandığı, teori ile pratiğin buluştuğu, öğretimin yanında eğitimin de verildiği en önemli eğitim-öğretim yuvaları, vazgeçilmez sosyal hizmet müesseseleridir.

Program

Cami derslerinin başlatıcısı ve şekillendiricisi şüphesiz Resulullah (s.a.s.)’dır. Sohbet usulü ile başlattığı bu dersler toplumun her kesiminin dinini öğrendiği yerlerdi. Gelen vahiy burada insanlara iletilir, açıklanır ve örneklendirilirdi. Gerek Resul-i Ekrem döneminde ve gerekse ondan sonraki devirlerde sahabe-i kiram bu geleneği devam ettirmiş, mescidde halakalar oluşturarak sohbet usulü ile toplumun her kesiminin dini bilgilenme ve görgülenme ihtiyacını karşılamışlardır.[9] Cami dersleri sadece erkeklere münhasır olmamış; kadınlar için de Mescid-i Nebevî’de ayrı bir gün tahsis edilmişti.[10]

Genelde sabah namazından sonra olmak üzere günün müsait olan her zamanında Mescid-i Nebevî’de halakalar oluşmuş, dersler yapılmıştır. Resulullah (s.a.s.) Mescid-i Nebevî’de oluşan bu ilim halakalarını sürekli teşvik etmiş ve şöyle buyurmuştur: “Ben bununla emrolundum ve buna davette bulundum”.[11] Resulullah (s.a.s.) bu dersleri bizzat kendisi yaptığı gibi, sahabe-i kirâmdan yardımcıları da olmuştur. Abdullah b. Revâha[12] ve Ubâde b. Sâmit bunların başında gelirdi. [13] Bu dönemde “meclis” olarak adlandırılan cami derslerinde Kur’an-ı Kerim okuma, iman ile ilgili konular, farzlar, sünnetler[14] ve okuma-yazma öğretilmiştir.[15] Sonraki dönemlerde bu gelenek aynen devam ettirilmiş, camiler teme dinî bilgilerin yanında, ihtisas seviyesinde eğitim-öğretimin de merkezi olmuştur. Nitekim mezhep imamları bu camiler de yetişmiş ve buralarda ders okutmuşlardır. İmam Şafiî küçük yaşlarda mescitlerdeki ders halkalarına katılmış, daha sonra buralarda ders vermiştir. Ebû Hanîfe kendi mescidinde ders okutmuş, talebelerinin mescidde yüksek sesle müzakere yapmalarına müsaade etmiştir. İmam Mâlik Mescid-i Nebevî’de, Hasan-ı Basrî Basra Cami’nde öğretimle meşgul olmuşlardır.[16] Tabiînden Saîd b. Müseyyeb, Mescid-i Nebevî’deki meclisinde Arap şiiri hakkında dersler vermiş, sonraları camilerde nazarî tıp dersleri dahi verilir olmuştur.[17] Osmanlı döneminde bunlara ilaveten hat meşki gibi sanata dair dersler de verilmiştir. Öyleki bu dönemde İstanbul’da bazı camiler geleneksel olarak yerleşmiş dersleriyle meşhur olmuştur. Örneğin Nuruosmaniye ve Amasya Beyazıt camileri hat sanatının en meşhur merkezleri arasında yer almıştır.[18]

Cami derslerinin verim ve kalitesini yükseltmek için camilerde kütüphaneler oluşturulmaya başlanmıştır. Müellifler bağlı oldukları şehir veya mahalle camilerine, isteyenlerin okuması için eserlerinin birer nüshasını bağışlamayı âdet edinmişlerdir. Yâküt el-Hamevî’nin rivayetine göre Horasan’ın en büyük şehri olan Merv’deki on kütüphanenin ikisi camide bulunuyordu. Vakıf eserlerden oluşan, Azîziye ve Kemâliye denilen bu iki kütüphaneden sadece birincide 12.000 civarında kitap vardı.[19]

Cami dersleri konusunda Osmanlı dönemi önceki dönemlerin devamı mahiyetinde olmuştur. Ancak bu dönemde gerek hizmet birimleri ve gerekse müfredat açısından önceki dönemlere nispetle daha bir gelişme yaşanmıştır.

Osmanlı döneminde, Muhammediyye, Envârü’l-âşıkîn, Müzekki’n-Nüfûs, Kara Dâvûd, Ahmediyye, Mızraklı İlmihal, İmâdü’l-İslam, Birgivî’nin Vasiyetnâme ve Tarîkatü’l-Muhammediyye’si, Delâilü’l-Hayrât, Tenbîhü’l-gâfilîn, Şerhu Şir‘ati’l-İslam, Süleyman Çelebî’nin Mevlid olarak bilinen Vesîletü’n-necât’ı, Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Ma‘rifetnâme’si, Sahîh-i Buhârî, Kısas-ı Enbiyâ ile Mesnevî ve şerhleri halkın yaygın biçimde okuduğu ve etkilendiği eserlerin başlıcaları olmuştur[20] ki bu eserler kimi yerlerde cami ve tekkelerde, kimi yerlerde ise köy odaları ve evlerde okunmuştur. Yine Osmanlı dönemi cami dersleri kapsamında cüzhanlık, devirhanlık, en’âmhanlık, musallihanlık, şifâhânlık ve sûrehânlık gibi görevler de ihdas edildiğini vakfiyelerden öğreniyoruz. Örneğin 20 Ramazan 1178/13 Mart 1765 tarihli Laleli Külliyesi vakfiyesine göre Laleli Cami’nde yapılması istenen eğitim amaçlı hizmet birimleri şunlardır: Cuma vaizi, haftalık vaiz, şeyhül kurrâ, ders-i âm, cuma, bayram hatibi, yasinhân, nebehân, sure-i fetihhan, Buhari ve Müslimhân, devirhan, aşr-i şerifhân, na’thân ve ihlashân. 25 Aralık 1932 tarihli nizâmnâme ile camilerdeki cüzhanlık, devirhanlık, sûrehanlık gibi hizmetler imam, hatip ve müezzinlik görevleriyle birleştirilmiştir.

Yine bu dönemde cami derslerini takip eden talebe ve namaz vakitleri arasında boş vakti olan cemaat için oluşturulan kütüphaneler çok faydalı olmuştur. Osmanlı cami kütüphaneleri ya Medine’deki Mahmûdiye kütüphanesi gibi Mescid-i Nebevî’nin hareminde, ya da Ayasofya ve Süleymaniye örneklerinde olduğu gibi cami içerisinde demir şebeke ile ayrılan bir kısma yerleştirilmiş veya Fatih, Beyazıt Veliyyüddin Efendi, Kayseri Râşid Efendi, Konya Yûsuf Ağa kütüphanelerinde olduğu gibi camiye bitişik olan ve bir iç kapı ile girilip çıkılan ek binalarda tesis edilmiştir.[21]

Katılımcılar

Camiler Allah’ın evi olunca, katılımcılar da her çeşidiyle O’nun kullarından oluşacaktır. Buna göre camiler, Müslim, gayr-i Müslim; erkek-kadın, çocuk-yaşlı, zengin-fakir toplumun her kesiminin rahatlıkla ulaşabileceği, her türlü problemine rahatlıkla çözümler arayabileceği yerler olmalıdır.

Cami Derslerinin Bugünü

Cami derslerinin bu gününü resmi mevzuat ve uygulama olarak iki başlık altında ele almaya çalışacağız:

Resmî Mevzuat Açısından Cami Dersleri

Diyanet İşleri Başkanlığı B.02.1.DİB.0.65.02-010.06.02-920 sayı ve 06/08/2007 tarihli genelgesinde cami dersleri hakkında şu hükümler yer almaktadır:

MADDE 13- (1) İl ve ilçelerdeki merkezî camilerde aşağıdaki usûl ve esaslar çerçevesinde halka yönelik cami dersleri verilecektir:

a) Dersleri verecek elemanlar öncelikle müftü, müftü yardımcısı, şube müdürü, Kur’an Kursları müdürü, vaizler, Kur’an Kursu öğreticileri, murakıplar, imam hatipler ile Başkanlık personeli iken emekli olan ve bizzat müftülerce uygun görülecek liyakatli elemanlar arasından tespit edilecektir.

b) Cami derslerinde Kur’an-ı Kerim ve meali ile Temel Dinî Bilgiler dersleri, Cuma günleri hariç olmak üzere; mevsim şartları, mahallî şartlar ve vatandaşların talepleri de dikkate alınarak il ve ilçe müftülerince tespit edilecek gün ve saatlerde, birer saat olarak haftada en az iki saat uygulanacaktır.

c) Cami dersleri; erkeklere ve kadınlara yönelik olmak üzere ayrı ayrı düzenlenebilecektir. Kadınlara yönelik cami dersleri, bayan din hizmetleri uzmanları ve vaizeler tarafından verilecektir. Bunlar bulunmadığı takdirde fahrî vaizeler ile liyakatli bayan Kur’an Kursu öğreticilerinden istifâde cihetine gidilecektir.

ç) Cami dersleri, 01 Ekim-30 Nisan tarihleri arasında sürdürülecektir. Ancak Ramazan Ayı özel programları sebebiyle bu ay içinde derslere ara verilecektir.

d) Bu derslere daha çok katılımın sağlanması için gerekli duyurular, usûlüne uygun olarak zamanında yapılacaktır.

e) Cami dersleri uygulamasından müftüler birinci derecede sorumlu olacak, Başkanlık müfettişlerince yakından takip edilecektir. Müftü ders vermiyorsa, zaman zaman derslere katılarak ders veren hocalarla dinleyicileri yönlendirerek, açıklamalarıyla destek olacaktır.

f) Cami dersleri ile ilgili faaliyet raporları, her yıl müftülüklerce hazırlanan yıllık irşat raporlarında ayrı bir başlık altında, olumlu, olumsuz yönleri ile önerileri de ihtiva edecek şekilde hazırlanacak ve değerlendirilmek üzere Başkanlığa gönderilecektir.

g) Cami derslerinde kaynak eser olarak Başkanlık yayınları esas alınacaktır.

Uygulamalar Açısından Cami dersleri

Tarihi, unsurları ve mevzuatını bu şukilde özetleye çalıştığımız cami derslerinin uygulaması, uygulamada karşılaşılan problemler ve çözüm önerilerini de, cemaat profili açısından önem arzeden dört ayrı bölgeden, dört farklı camide yapılan uygulamalar ışığında tespit etmeye çalışacağız.

Laleli Cami (Cami İmamı: Dr. Pehlul DÜZENLİ)

Ticari, tarihi ve turistik bir bölgede, Üniversite ve Büyükşehir Belediyesi yakınında cemaati en karmaşık camilerimizden birisidir. Haftanın altı günü öğle namazından evvel Riyâzussâlihîn hadis dersleri, saatlerin geri alınmasıyla akşam-yatsı arası, ileri alınmasıyla da 19.00’dan akşam namazına kadar üç gün Kur’an-ı Kerim, iki gün ilmihâl ve meal/tefsir dersleri yapılmaktadır.

Cami müştemilatından olan ve özel bir vakıf (Ebü’l-Vefa) tarafından kullanılan Laleli Külliyyesi İmarethânesi’nde, vakıf yöneticileri ile kurulan iyi ilişkiler sonucunda, din görevlisi, ilahiyat öğrencisi ve esnaf gruplarına yönelik tashîhn-i hurûf, dinî musikî, Arapça, tefsir, hadis ve fıkıh seminerleri icra edilmektedir.

Namaz önceleri ya da sonraları İslam dünyasından gelen ziyaretçilerle ilgilenilmeye, İstanbul, Laleli Cami vb. tarihi meraklar ile ilgili sorularına cevaplar verilmektedir. Ayrıca cami kapısında İngilizce, Rusça ve İspanyolca Kur’an-ı Kerim mealleri, kırk hadis metinleri ve Laleli Cami tanıtım broşürleri dağıtılmaktadır.

Çevrenin ticari ve turistik muhit olması hasebiyle, cami cemaati daha çok ticari ve Müslim-gayr-i Müslim ilişkileri özellikle de gayr-i Müslimlerle yapılan evliliklerde yaşanan problemlerle ilgili konular üzerinde durmaktadırlar.

Müslüman yabancı ziyaretçiler, özellikle de Tunus, Fas, Cezayir ve Körfez ülkelerinden gelenler, camilerimizin tarihi-kültürel boyutları hakkında sorular sordukları gibi, namaz öncesi ve sonrası icrâ edilen tesbihat ve tilâvetler konusunda da yoğun sorular sormaktadırlar.

Zaman zaman Avruya ve ABD gibi ülkelerden ülkemizi ziyarete gelen öğretmen ve öğrenci gruplarının dinî, kültürel ve tarihi sorularına cevap vermeye çalışılmaktadır. Bu tür grupların yoğunlukla üzerinde durdukları konuların başlıcaları şunlardır:

• Kur’an-ı Kerim yazılı bir metin hâline nasıl gelmiştir?

• Sizin dininize göre Kader nedir?

• Kadın-erkek eşitliği hakkında dininizin görüşü nedir?

• Kadınlar neden örtünmektedirler ve niçin?

• Camilerde neden kadınlar erkeklerden ayrı yerde ve arka tarafta namaz kılmaktadırlar?

• İslam’ın dışındaki diğer din mensupları cennete girebilecekler mi?

• İslam’da cihad ne demektir?

• İsrail’de Filistinliler Yahudileri neden öldürmektedir?

• İslam hak dindir diyorsunuz, İslam’a göre doğru tekdir diyorsunuz. Ancak Şii-Sünni diye ayırımlar oluşmuş ve en azından dışarıdan bakıldığında iki ayrı din gibi gözüküyor. Bu konuda ne dersiniz?

• Bütün Peygamber değer ve görev olarak eşit midir?

• Camilerde imamnasıl olunur? Türkiye’de dini eğitim nasıl yapılıyor?

• İmamların özellikleri ve görevleri nelerdir?

• Müslüman olmak kişiye ne kazandırır?

• Amerika’da yaygın bir kanaat var: Bir Müslüman dini için kendisini feda ederse, savaşıp ölürse öteki dünyada kendisine bir çok huri verilecekmiş? Doğru mu? Böyle bir iş yapan kişiye Allah ne vadetmektedir?

• Danimarka’daki karikatür meselesi hakkında ne düşünüyorsunuz? Bir Danimarkalı gördüğünüzde aklınıza ne geliyor?

Laleli Cami türündeki camilerde yaşanan problemler ve çözüm önerilerine ileride temas edilecektir.

Behram Çavuş Cami (Cami İmamı: Rüşdü İZGÖER)

Fatih Kumkapı’da bulunmaktadır. İstanbul’un en fazla göç alıp, en hızlı nüfusu değişen yerlerinden bir çevresi vardır. Göçler genelde Güneydoğu Anadolu bölgesinden olmaktadır. Caminin çevresi ailelerden çok, pansiyonlardan oluşmaktadır.

Cami dersleri üç aşamalı yürütülmektedir. Salı, Çarşamba ve Perşembe günleri yapılmaktadır. Katılımcılar esnaf ve öğrencilerden oluşmaktadır.

Hazırlık: Her sene Ramazan ayında başlar, bir yıl sürer. Öğle ve ikindi namazlarından sonra Kur’an-ı Kerim’i yüzünden okuma, geceleri de ilmihâl dersleri verilir. İlmihal dersleri Ekim ayında başlayıp, Haziran ayında biter. Ders kitabı olarak Ömer Nasuhi Bilmen’in Büyük İslam İlmihali takip edilmektedir.

Birinci aşama: Bir yıl sürer. Siyer, Kur’an-ı Kerim ve ilmihâl çalışılır. Kur’an-ı Kerim’den kısa sureler ve Namaz duaları manaları ile birlikte ezberletilir. İlmihal bilgileri tekrar edilir. Ders kitabı olarak İrfan Yücel’in Peygamberimizin Hayatı adlı kitabı takip edilir.

İkinci aşama: Bir yıl sürer. Ekim ayında başlar, Haziran ayının sonunda biter. Kur’an-ı Kerim, Akaid ve İlmihal çalışılır. Kur’an-ı Kerim’den her hafta bir konuda bir ayet ezberlenir. İlmihalden oruç ve zekât konuları işlenir. Prof. Dr. Ahmet Lütfi Kazancı’nın İslam Akaidi kitabından akaid konularına çalışılır.

Üçüncü aşama: Süresi açık. Fatiha suresinden başlayarak kısa meal-tefsir çalışması yapılır. İşlenilen bölümlerden ay sonu test usulü imtihan yapılır. Yine Kur’an-ı Kerim konularından her hafta bir ayet mealiyle birlikte ezberlenir.

Dördüncü aşama: Süresi açık. Kur’an-ı Kerim, Hadis ve biyografi çalışması yapılır. Kur’an-ı Kerim’den farz ve haramları beyan eden, ahlak ve fıkıh ağırlıklı âyetler mealleriyle birlikte ezberletilir. Yaklaşık 50-60 ayet civarında ezber yapılır. Hadisten, Zebîdî’nin Sahih-i Buhari Muhtasarı, Tecrîd-i Sarîh okutulur. Biyografi olarak sahabe, tabiin, mezhep, hadis ve kelam alimleri ile önemli görülen İslam büyüklerinden bir isim listesi yapılır, bunların hayatlarının okunup değerlendirilir.

Ayrıca: Üçüncü aşama ile birlikte kitap okuma çalışması yapılır. Belirlenen bir listeye göre onbeş günde bir kitap okunur.

İkinci aşamadan sonra derslere gelenlerden aidat toplanır, caminin etrafında bulunan fakirlere ve öğrencilere dağıtılır.

Her ayın son Salı günü akşamı toplu genel çalışma yapılır. Katılımcıların bütünü programa katılır. Misafir de getirebilirler. Bu programda konusunda uzman hoca efendilerden va’z-u nasihat dinlenir.

Yazın kamp ve piknikler yapılmaktadır.

Ramazan ayında toplu hatimler okunup, Kadir gecesinde duaları yapılır. Ramazan ayında 2-3 defa toplu iftar programı yapılır.

Her sene kutlu doğum haftasında bir kitap dağıtmaya çalışırız. Bu güne kadar Prof. Dr. Abdurrahman Çetin’in, Örneklerle Peygamberimiz; İrfan Yücel’in, Peygamberimizin Hayatı adlı kitaplarını dağıttık Bu sene de Ali Haşimi’nin Müslümanın Şahsiyeti adlı kitabı dağıtmayı düşünüyoruz.

Problemler

Camimizin bahçesi çok geniş olmadığından, yaz kursuna gelen öğrencilerin oynayabilecekleri yeterli bir alanımız bulunmamaktadır. Masa tenisi ve voleybol oynayabilecekleri bir alan olması iyi olurdu.

Sınıf biçiminde bir dersliğimiz yoktur. Yaz Kur’an Kursları erkekler için camimin içi, kızlar için caminin dışındaki müstakil mekân kullanılmaktadır. Dersliğimiz olabilseydi iyi olurdu.

Namaz aralarında cemaatin oturup, çay içip sohbet edebileceği bir yerimiz yoktur. Olsaydı fevkalade iyi olurdu.

Müstakil bir kütüphanemiz yoktur. Cami içindeki kitaplığımız ise yetersizdir.

Örnektepe Cami (Cami İmamı: Selim DEMİRCİ)

Kağıthane’de, daha çok Doğu Anadolu ve Karadeniz bölgesinden gelen insanların meskun olduğu bir mahallede bulunmaktadır.

Cami dersleri hafta içi her gün ve hafta sonu sabah namazlarından sonra yapılmaktadır. Hafta içi her gün sabah namazından sonra (akşam derslerine katılamayan yaklaşık on öğrenci ile) Kur’an-ı Kerim dersi yapılmaktadır.

Hafta içi ikindi namazlarından sonra 22 tane ilköğretim ve ortaöğretim öğrencilerinden oluşan bir grupla Kur’an-ı Kerim dersi, yine akşam namazlarından sonra (Perşembe hariç) yaşı daha ileri olan cemaatten yaklaşık 20 kişi ile yine Kur’an-ı Kerim dersi yapılmaktadır. Yani camide Kur’an-ı Kerim dersleri her yaştan öğrencilerle sabah-ikinci-akşam namazlarından sonra yapılmaktadır.

Pazartesi ve Perşembe günleri yatsı namazlarından on dakika önce Riyazu’s-salihin takip edilmektedir.

Cemaatin geneline yönelik Perşembe akşam namazından sonra temel din eğitimi dersi başlığı ile başlatılan programda önce Akaid dersi yapılmıştır. Bu derslerde Ahmet Lütfi Kazancı’nın Akaid kitabı takip edilmiştir. Bu derslerden sonra yine aynı saatlerde başkanlığın ilmihâli takip edilerek birinci ciltteki ilmihâl konuları da bitirilmiştir. Hali hazırda Kur’an-ı Kerim’in meal-tefsiri yapılmaktadır. Bu çalışmada ise Sabuni tefsirinin tercümesi üzerinden ders takip edilmektedir.

İki hafta bir kez Pazar günleri ikindi namazlarında kitap tahlil programı yapılmaktadır. İslam tarihi, kültürü ve hatırat türünde bugüne yirmi beşten fazla kitabın tahlili yapıldı. 20 tane öğrenciye bu kitaplar hediye edildi ve kütüphanelerine kazandırılması temin edildi.

Hadis ezberleme grubu ile arzu ettikleri vakitte dinletebilecekleri şekilde hadis ezberleme çalışması devam etmektedir. 12 öğrenci 40-350 arasında ezberledikleri hadislerle bu sene ikincisi yapılacak hadis meclisi hazırlıkları kapsamında iki öğrenci de veda hutbesinin Arapça metni ile beraber ezberlemiştir.

Problemler

Dersler genellikle caminin son cemaat yerinde yapılmaktadır. Son cemaat yeri cami dışında kaldığı için, caminin ısıtma sistemi burayı kapsamıyor, ısınma sıkıntıyı yaşanıyor. Fiziki yapının klasik sisteme uygunluğu tercih edildi, ders zemini sünger ve uzun rahlelerden oluşturuldu. Ancak öğrenci grupları bu tarz oturuşlara alışık olmadıklarından, yaşlıların da rahatsızlıkları sebebiyle verimli olmamaktadır.

Cami görevlileri olarak, cemaat ve gençlerin dünyası ile ilgili iletişim sorunları yaşanmaktadır.

Cami derslerine katılan öğrencilerin, bu çalışmalarının okul derslerine engel olduğu yönündeki düşünceler, katılımları olumsuz etkilemektedir. Bu şekildeki düşünenler ise cami cemaati olan velilerdir. Anne-babalardan gelen baskılar sebebiyle cami derslerini bırakmak zorunda kalan öğrencilerimiz bulunmaktadır.

Cami cemaatinde, daha önce hiçbir kurumda eğitim almamış, okuma yazması olmayan, söylenenleri anlamakta güçlük çeken insanlar var. Özellikle ilmihâl çalışmasından bu tür insanlardan verim almak oldukça güç olmaktadır.

Yukarıda bazıları sayılan problemlerin çözüm ya da azaltılması için:

1-Ders vakitleri okul ya da diğer öğretim kurumları gibi sabit zamanlı olmamalı, esnek olmalı. Örneğin Kur’an dersleri için akşam-yatsı arası belirlenen vakit özellikle geç saate kadar çalışanlar için sıkıntı oluşturmaktadır. Alternatif olarak sabah vakti sunulduğunda büyük bir kısmı sabah derse gelebilmektedir. Şu an sabah Kur’an dersi on katılımcı ile devam etmektedir.

2-Okula giden öğrenci gruplarında iki haftalık kitap tahlilleri ve bu kitapların öğrencilere hediye edilmesi etkili olmaktadır. Kitap tahlillerinde hatırat, tarih ve biyografi kitapları daha ilgi çekmekte ve başarılı sonuçlar vermektedir.

3-Cami derslerine katılan genç öğrenci gruplarının oluşması ve devamında, cami dışı etkinlikler faydalı olmaktadır. Herhangi bir sosyal etkinlik yapılan hafta, öğrencilerin motivasyonları zirvede olmaktadır. Örneğin kışın kar oyunları, yazın piknik ve yüzme gibi etkinlikler cazibe ve motivasyon açısından ihmal edilmemesi gereken etkinliklerdir.

4-Cami derslerinin önemini cemaatin kavrayabilmesi için, zaman zaman evlerde ders yapılması. Örneğin birkaç evde düzenlenen Riyazussalihîn dersleri sonucu, aileler kendi aralarında toplanarak hadis dersleri yapmaya başlamışlardır. Bu şekilde yapılan dersler, cami derslerinin mahiyet ve önemini aile ortamında tanıtmaya vesile olmaktadır.

5-İlmihal derslerinin örnekler üzerinden anlatılması etkili olmaktadır. Gerek orta-lise seviyesi ve gerekse üzeri insanlar, fıkhî konular bir senaryo üzerinden anlatıldığında daha rahat anlaşılmakta ve kolayca öğrenilebilmektedir.

Hasan Paşa Cami (Cami İmamı: Levent UÇKAN)

Kadıköy’de Balkan göçmenleri ve Karadeniz kökenli vatandaşlarımızın oluşturduğu bir muhitte bulunmaktadır.

1. Tefsir Dersleri: Pazartesi, Salı, Çarşamba, Perşembe, cumartesi günleri öğle namazını müteakip 10 dk. süreli seçme ayetler tefsiri yapılmaktadır. Dördüncü yılımızda Ankebut suresine ulaşıldı. Ortalama 30 kişilik bir cemaat tarafından takip ediliyor.

2. Genel Sohbet ve Kahvaltı: Dört yıldır cumartesi sabahları namaz sonrası 20 dk. Genel sohbet ardından yaklaşık 50 kişinin katıldığı kahvaltıya geçilmektedir. Bu kahvaltılar Ramazan ayında sahura dönüşmektedir.

3. Hadis Sohbetleri: Cuma akşamları 20:30-21:30 saatlerinde Ekim-Haziran olarak planlanan ve icra olunan dersleri ortalama 40 kişi katılmaktadır. Buhari’den seçilen hadisler üzerinden genel sohbet formatında yapılmaktadır.

4. Cami Seminerleri: Prof. Dr. Hayreddin Karaman, Prof. Dr. İsmail Lütfi Çakan, Prof. Dr. Ali Murat Daryal vb. hocalarımızın konuşmacı olduğu genel katılımlı konferanslar yapılmıştır. Ortalama 300 katılımcılık bir zemin oluşmaktadır.

5. Kur’an-ı Kerim Dersleri: Haftada iki akşam sınıf sistemiyle yapılan dersler dışında “Sizin İstediğiniz Her Saatte” afişiyle duyurusu yapılan ve randevu usulüyle çok farklı saatlerde icra olunan özel Kur’an dersleri verilmektedir. Bu dersler çalışanların ailece katılabildikleri, mesai sonrası uygulamalara da açık tutulmuştur. Yıllık ortalama 50 kadar yetişkin insana Kur’an-ı Kerim öğretilmiştir.

6. Kur’an öğrencilerinin gelişimi ve genel ibadet kalıbı olarak yıl boyu sabah öncesi ve ikindi sonrası mukabele okunmaktadır. Mukabele de dört yıldır devam etmektedir.

7. Cemaatimizden bayan-erkek yaklaşık 150 kişinin düzenli olarak katıldığı haftalık hatim okumalarımız da ortalama 1-2 cüz dağıtımı üzerinden 8-9 hatim okunmakta ve bunların duası her Cuma akşamı yatsı öncesi yapılmaktadır.

8. Aile İrşad ve Rehberlik Buro faliyeti kapsamında 2011-2012 yılında camimizde her hafta Salı ve Çarşamba günleri 9:30-15:30 saatlerinde blok dersler ve teneffüs ikramları formatında seminerler yapılmaktadır. Bu seminerlere Kadıköy genelinden yaklaşık 100 bayan katılmaktadır. Seminer programımız şöyledir:

• Arapça: Necati Umman

• Kırık Meal: Şerafettin Paksoy

• İslam Tarihi: Levent Uçkan

• Tefsir: Zeynep Ayhun

• Kur’an’da İnsan İlişkileri: Ayşenur Özkan

• Akaid: Sevil Uçkan

9. Yine Aile İrşad ve Rehberlik Buro Faliyeti Kapsamında 15 haftalık “Aile Eğitim Seminerleri” düzenlenmiştir. Devam etmekte olan bu faliyete ortalama 80 hanım katılmaktadır. Program hâlen devam etmekte olup Haziran 2012 de son bulacaktır.

10. Eğitim faliyetleri kapsamında ibadet coşkusunun arttırılmasıyla ilgili olarak da: 2011 yılı ramazanında Hatimli Teheccüd namazı ve cami bahçesi sahurları organize edilmiştir. Normalde 60 hanım, 80 kadar beyin katılımıyla gerçekleşen bu ibadet programına kadir gecesinde yaklaşık 600 kişi katılmıştır. İtikaf vb. ramazan organizelerine ortalama 20 cemaatimiz katılmaktadır. Bu zeminlerde 12 yaşından 70 yaşına kadar farklı yaşlarda insanımız olmaktadır.

11. Çocuk menülü çocuk iftarları, hanım ve beylere yönelik genel iftarlar cami bahçemizde küçük bir Eyüp Sultan havası oluşturmaktadır. Çocuk iftarlarımızda 100, bayan iftarlarımızda 200, erkek iftarlarımızda 300 e yakın mahalle sakini ağırlanmaktadır.

12. Bayan Günleri: Camimizin sadece bayanlara yönelik kullanıldığı yaklaşık 3 saatlik programlar icra edilmektedir. Sohbet ve tanışma çayları ve cami bahçesi ikramlarıyla gerçekleşen bu programlarda, cami tanışıklıkları organize edilmeye çalışılmaktadır. Ortalama 150 bayan katılmaktadır.

13. Geziler: Çanakkale gezileri vb. il dışı ve içi geziler organize edilmektedir. Bazen gençlere bazen ailelere yönelik yapılmaktadır. Ailelere yönelik gezilerimize 150 kadar cemaatimiz katılmıştır.

Hulasa teorik anlatımlı dersler yanı sıra geziler, ibadet organizeleri, yardım kampanyaları, cami temizlik hizmetleri vd. elden geldiğince her alan İslami eğitimimizde yararlanılan bir unsur olarak görülmekte ve icra edilmeye çalışılmaktadır. Gerek camimizde ve gerekse çevre camilerde yapılan çalışmalardan elde ettiğimiz tecrübe ve intibalara göre cami hizmetlerinde şunlara dikkat edilmelidir.

1- Vaaz ve derslerde genel “Din Dili” kullanılmalı, kuşatıcı ve birleştirici bir üslup kullanarak, politik ya da fraksiyonel bir hizipleşmeye meydan verilmemelidir.

2- Dersler organize edilirken STK lar, Kur’an Kursları ve İmam Hatipler gibi dini eğitim ve öğretim yapan çalışmalarla eşgüdüm sağlanmalıdır. Aynı programların mükerreren; aynı muhatap kitleye sadece farklı mekân ve üsluplarla sunulması probleminin aşılmasına çalışılmalıdır.. Kurslar ne yapar, cemaat sohbetleri hangi boşluğu doldurur, cami vaazları neye taliptir vb. konular bir üst çatıda tekrar dizayn edilmelidir. Bir öncesi ve bir sonrası belirli bir ilmi gelişim için örgün ve yaygın İslami eğitim faaliyetlerinin başının ve sonunun, hangi aşamada hangi kurumun ne katkı sağlayacağı tekrar düşünülmelidir.

3- Değer aktarımlarında teorik anlatımlı ders ve sohbetlerin ötesinde; caminin her bir parçası eğitim ve irşada hizmet edecek şekilde tanımlanıp kullanılmalı. Cami temizliği, WC lerin temizlikleri, aşevi hizmetleri, hastane ziyaretleri, mahalle gençlerine rehberlik ve ihtiyaçlarıyla ilgilenme, eğitim faaliyetlerinin bir bölümü vb. nin cemaatten uygun vasıflara sahip kişiler tarafından meccanen yapılması sağlanmalıdır. Bu hizmetleri yürütürken İslam’ın değerleri hem teorik olarak sohbetleştirme, hem de fiilen yaşanmasını sağlamak gerekir.

4- Okuma kampları vb. hafta sonu öğrenci faaliyetlerinin camilerde yatılı (itikaf tarzı) zeminlerle ibadet ve cemaat havasında organizeleri yapılmalı.

5- Avrupa’da görülen “Yaşlı Hobi Evleri” benzeri yapılanmalar Cami Mücavir alanlarında organize edilmeli. Cami Çay Evlerinde dedikoduya hapsedilen emekli nüfus hem kültürel gelişimlerini sürdürme, hem de mütevazice ürettiklerinin değerlendirildiği sosyal alanlar marifetiyle irşadın bir başka boyutunun tamamlanması.

6- Özellikle kış aylarında çalışma saatlerimiz itibariyle çalışan ve okuyan nufusa ki “ana etkin nüfusumuzdur” yönelik namaz vakitlerine endeksli olmayan özel zamanlarda hafta sonu, mesai sonrası saatler vb. de programlar düzenleyerek, muhatap alanının genişletilmesi.

7- Dokuz Haftalık Yaz Kur’an Kurslarımızın bir haftasında belediyelerin izcilik, yaz kampları ve yaz spor okulları gibi cazip etkinliklerinden yararlanmalı. Yaz kurslarımız yatılı çadır kampları ve sahil etkinlikleriyle süslenmelidir. Yıllardır STK larca kullanılan bu vb. yöntemleri Devlet Kurumu olma avantajlarıyla daha geniş kitleler için kullanabilirsek oldukça etkili ve verimli olabilir.

Genel Değerlendirme

Yukarıda cami derslerinin Resulullah (s.a.s.)’den günümüze kadar ki uygulamasına kısaca temas edildi. Günümüzdeki uygulamasına da İstanbul’un özellikli dört bölgesinde yapılan aktif uygulama ile bu uygulamalarda ortaya çıkan problem ve talepler özetle verilmeye çalışıldı. Bu tespitleri bir kez daha özetlemek gerekirse şunlar söylenebilir:

Cami Görevlisi

Cami görevlisi her şeyden önce Kabe’nin şubesinde, Resulullah (s.a.s.)’in makamında, nebevî misyonunu Peygamber (s.a.s.) gibi icrâ eden ya da etmesi gereken kişidir. Günümüz cami görevlileri misyon açısından bir değerlendirildiğinde temelde iki gruba ayrıldığı görülecektir: Memur ve din görevlisi.

Memur misyonunda olanlar görevlerini, devletin kendilerine zorunlu kıldığı camiyi açık ve temiz tutma ile camiye gelen cemaate namazlarını zamanında kıldırma ile sınırlandırmaktadırlar. Namaz saatlerinin dışında camide bulunmaz, bulunsa bile ya kimse ile ilgilenmez ya da gelenleri komşu cami veya müftülüğe gönderir. Bu nitelikteki görevlilerin hizmet sorumluluğu idraki ve hizmete teşvike ihtiyaçları vardır.

Din görevlisi misyonuna sahip olanlar ise genelde üç kısma ayrılmaktadırlar: Klasik, akademik ve medyatik.

Klasik misyon sahipleri genelde medrese kökenli olup, kimileri aynı zamanda tekke bağlantılıdırlar. Cami dersleri genelde mev’ize kabilinden olan klasik kaynaklar doğrultusunda yapılır. Menkibe ve hikaye merkezlidir. Hurafe ve bid’atlere açıktırlar. Bu durumdaki görevlilerin temel kaynaklara dayalı sağlam bilgiye; bilginin değerlendirme ve aktarma sorumluluğunu idrak etmeğe ihtiyaçları vardır.

Akademik olanlar, hizmette yeni olduklarında halk ile temas kurmakta güçlük çekmektedirler. Okullarda gördükleri dersler ve alıştıkları gündem ile halkın gündemleri ve konuları arasındaki farklılıklar arasında uyum problemi yaşamaktadırlar. Halkın gündemine adabte olabilmeleri, onların problemleri ve gündemlerine alışıp ona göre bir eğitim verebilmeleri zaman almaktadır. Ayrıca akademik ortamda, akademik üslup ile aldıkları bilgilerin, ilmihâl ortamındaki problemlerini de yaşamaktadırlar. Açık, kesin ve net bir bilginin, gönül dili ile öğretim ve eğitimi demek olan cami derslerinde, dolaylı, esnek ve resmî bir dil olan akademik dil kullanmaları çalışmalarının verimini engellemektedir. Bu gruptaki görevlilerin esnek bilgiden sabit bilgiye, resmî dilden gönül diline geçmeğe ihtiyaçları vardır.

Medyatik görevliler ise genelde görev tecrübesindeki toyluk, gençliğin verdiği heyecan, kimi zaman bir şeye duyulan öfke ya da hayranlık duygularıyla hareket etmektedirler, Bu zümrenin esasen görev yapma iştiyakı olmakla beraber, alt yapısı yeterli olmamaktadır. Medyatik görevlilerin kimileri de maddi çıkar, maddi çıkar ya da kişilik problemleri ile ait oldukları grup ve zümreye taraftar toplama gibi muhtelif sebeplerden dolayı bu yönteme teşebbüs ettikleri etmektedirler. Bu özellikteki görevlilerin çok yönlü eğitim, öğretim ve yönlendirmeye ihtiyaçları bulunmaktadır.

Gerek önceki bölümlerde ve gerekse ileride gelecek konularda da ifade edileceği boyuttaki dinî ihtiyaçlara cevap verecek bir cami görevlisinin, bu görevini orta düzeyde yerine getirebilmesi için şu alanlarda yeterli birikime sahip olması gerekmektedir.

Kur’an-ı Kerim Kültürü

Kur’an-ı Kerim’e kelime-mana verecek seviyede Arapça dil bilgisi,

Elmalılı Hamdi Yazır’ın Hak Dini Kur’an Dili tefsiri gibi bir tefsir takibi ile, Kur’an-ı Kerim’i kelime-mana yöntemiyle hatmetmiş olması.

Hadis Kültürü

Kısa bir hadis usûlü ve hadis tarihinin yanında,

Hadis kaynaklarının genel muhtevâsına vâkıf olabilmesi için Tebrîzî’nin Mişkâtü’l-Mesâbîh’i gibi bir eseri, şerh eşliğinde okumuş olmak.

Cami ders ve vaazlarında temel malzeme olması bakımından, İmam Nevevî’nin, Riyâzussâlihîn’inden seçilecek en az 500 hadis ezberlemiş olmak.

Güncelliği olan ve özellikle de halk tarafından sorulan hadislerin senet ve metin yorumları hakkında bilgi sahibi olmak.

Fıkıh Kültürü

Dinî kaynak ve delil kültürünü oluşturabilmesi için, fıkıh usûlü kaynaklarından birisini okumuş olmak.

İbadetler bahsini ayrıntılı olarak bilebilmesi için Ebu Zeyd eş-Şilebî’nin Nûru’l-İzah’ı gibi bir metni ilgili şerhler doğrultusunda okumuş olmak.

Genel bir fıkıh metni olarak İbrahim el-Halebî’nin, Mülteka’l-Ebhur’u ya da bu ayarda bir fıkıh metnini okumuş olmak.

Din görevlilerinin sıkça karşılaştıkları konular olan namaz, oruç, hac, zekât, nikâh ve talak konularını, güncel sorular ışığında yetkin bir hoca efendi nezaretinde müzakere etmek.

Yine müftülüklere ve görevlilere yansıyan boyutuyla güncel haram-helal problemlerinin tahlillerini yetkili hocalar nezdinde müzakere edilmesi.

Siyer Kültürü

Resulullah (s.a.s.)’ın hayatının, belirlenecek bir ilmi eser doğrultusunda okunması.

Peygamberimizin hayatı ile ilgili güncel konuların tahlil edilerek incelenmesi.

Mûsikî Kültürü

Konservatuar mezunu yetkili hocalar gözetiminde mûsikî nazariyyatı ve uygulaması görmüş olması,

Şan dersi hocaları nezaretinde ses eğitimi almış olması,

Doktor nezaretinde kulak-burun-boğaz tedavisi ve ses bakımı görmüş olması,

Kur’an, ezan ve diğer dinî mûsikî türlerinde eğitim almış olması,

Müzik kültürü ve fıkhı hakkında bilgisinin olması,

Geniş tabanlı yerli ve yabancı okuyucularının, okuyuşlarından oluşan zengin bir mûsikî arşivine sahip olması,

Büyük mûsikişinâsların hâl tercümeleri hakkında bilgi sahibi olmak.

Genel Kültür

İslam tarihi, tasavvuf tarihi gibi konularda gelecek talepler doğrultusunda belirlenecek meselelerde, ehliyetli ve liyakatli hoca efendiler tarafından seminlerler verilmesi.

Ayrıca din görevlisinin mesleki kültür ve birikiminin artırılmasına yönelik olarak yerli ve yabancı dini konularda isim yapmış, ilim erbabı ile din görevlisinin tanıştırılması.

Mekân

Günümüzde cami dersleri genelde cami içerisi veya cami bitişiğindeki bir oda ya da son cemaat yerlerinde icra edilmektedir.

Cami içerisindeki dersler ya namaz öncesi 10-15 dakikalık kısa süreli veya namaz sonrası –ki bu genelde akşam-yatsı arasında olmaktadır– uzun sürecek şekilde yapılmaktadır.

Kısa süreli derslerde yaz/kış durumuna göre caminin havalandırma/ısıtma sorunu çözülmüş ise dersler problemsiz olarak icrâ edilmektedir. Uzun süreli derslerde ise havalandırma/ısıtma problemlerinin yanında oturma düzeni ve diz ağrıları gibi özellikle ileri yaşlarda görüleni rahatsızlıklar nedeniyle dersleri olumsuz yönde etkilemektedir.

Camilerimizde havalandırma/ısıtma probleminin büyük çapta çözüldüğü görülmektedir, ancak oturma sisteminde henüz yerleşik ve kabul görmüş bir sistemin olduğunu söylemek güçtür. Bu konuda Mekke-i Mükerreme’de mahalle camilerinde uygulanan sabit ve açılıp-kapanabilir yer süngeri sistemi uygulanabilir. Bu sistemde süngerler duvar dibinde, yer ve duvara montajlı olduğundan sağa-sola dağılmamakta, açılır-kapanır olduğundan da namaz başladığında kapatılmakta, namaz bittiğinde yeniden açılarak kullanılmaya başlanmaktadır.

Cami dışında olan oda ve revak gibi yerler cami dersleri açısından daha verimli olabilmektedir. Buralarda ders esnasında çay, kahve gibi ikramların da yapılabilir olması derslere ayrı bir cazibe ve canlılık kazandırmaktadır. Ancak bu mekânlar manevi atmosfer bakımından cami iç mekânların yerini tutmamaktadır.

Yaz kurslarında çevrede bulunan okulların kullanımı zaman zaman gündeme gelmektedir. Ancak bu uygulama her ne kadar bazı açılardan verimli gibi gözükmekte ise de, cami derslerinin temel gayelerinden biri olan maneviyat/ruhânîlik açısından cami içi ya da bitişiğindeki mekânlar kadar verimli olmamaktadır. Dahası cami derslerinin bu gibi cami dışı yerlerde yapılması, din eğitimini soyut bir bilgilendirme ile sınırlı hâle gelmesine sebep olmaktadır.

Cami hizmetlerinde mekân problemi olarak dikkati çeken diğer hususların şunlar olduğu görülmektedir:

1-Cami bahçesinde çocukların oynayıp dinlenebilecekleri, kadınların rahatlıkla giriş-çıkış yapabilecekleri, çocukları ile birlikte zamanlarını geçirebilecekleri oyun ve dinlenme alanlarının eksikliği.

2-Gerek cami dersleri esnasında ve gerekse camiye misyon kazandıracak, cazibe merkezi hâline getirecek kütüphane gibi kültür merkezlerinin eksikliği.

Katılımcılar

Günümüz İstanbulunda bir genelleme ile bakıldığında katılımcıların beş kategoride değerlendirilmesi mümkündür:

Birincisi: Mahalle Halkı: Bu zümre genelde bilgi ve eğitim seviyesi düşük/orta kesimlerden oluşmaktadır. Bilgiden çok duyguya ve görselliğe önem verir. Anlatımda bilimsellikten çok, örneklendirmeyi dikkate alır.

İkincisi: Üniversite ve Okul Çevresi: Bu kesim için önemli olan bilimsel, mantıklı ve tutarlı bilgidir. Duygusallık ve ruhânîlik ikinci planda kalır ancak önemlidir.

Orta öğretim ve Lise öğrencileri için daha önemli unsur güvenli, sevecen, ruhânî bir rehberliktir. Ergenlik ve gençlik döneminin önemli ve biraz da gizemli problemleri sıcak, müşfik ve sırdaş bir rehbere ihtiyaç hissettirmektedir.

Üçüncüsü: Bürokrası, Esnaf Çevresi: Bilgi ve rûhânîliğin yanında karizmatik kişiliğin daha çok önemsendiği bir zümredir. İdari ve ticari yorgunluk ve streslerin giderildiği manevi ve ruhânî bir ortam; yol gösterici, hayat tecrübeleriyle dolu sohbetler bu kesimin aradığı önemli hususlardır.

Dördüncüsü: Sosyete Kesimi: Özellikle İstanbul’un Kadıköy, Etiler, Bebek gibi dine/İslam’a yabancı ve uzak kesimlerdir. Bu kesim nezdinde bilgi ve duygunun yanında görselliğin ayrı bir yeri vardır. Bilgili, görgülü, zarif ve nazik, güven ve saygınlık uyandıran bir kişilik ile ikna edici ve doyurucu bir hitâbet bu kesimin önemsediği temel hususlardır.

Beşincisi: Turistik Çevre: İstanbul gibi turizmin canlı olduğu bölgelerde, camileri ziyarete gelen yabancı ziyaretçiler genelde dinler ve ideolojiler özelde ise İslam hakkında sorular sormaktadırlar. Bu kesimden, birinci kaynaklara dayalı bilgi talebi son zamanlarda daha da yoğunlaşmaktadır.

Görüldüğü gibi katılımcılar toplumun her kesiminden oluşmaktadır. Heterojen bir görünüm arzeden bu gibi kurslarda yaşanan problemlerin başında dini gruplar gelmektedir. Cami görevlisinin bu gruplara hem gerekli olan sağlıklı bilgiyi verme, hem de gruplar arasında dengeli bir davranış sergileyerek birleştirici, bütünleştirici bir rol oynama zorluğu ve zorunluluğu bulunmaktadır.

Program

Yukarıda özetle ifade edildiği gibi, cami derslerinin programları birinci derecede Kur’an-ı Kerim ve hadis-i şeriflerdir. Bunların yanında ve bunların eğitim-öğretimine yardımcı olma sadedinde dinî-kültürel her türlü materyal cami derslerinin müfredatını oluşturacaktır. Bu materyaller yukarıda sayılan sosyal grupların her birinin anlayacağı muhtevâ, dil, üslup ve seviyede olmalı.

Günümüzde program olarak başta Diyanet İşleri Başkanlığı yayınları olmak üzere, diğer kurum ve kuruluşların hazırladığı kitap, CD gibi çeşitli eserler ve yayınlar takip edilmektedir. Konu olarak genelde Kur’an-ı Kerim (Meal/Tefsir), Hadis-i Şerif (Tercüme/Şerh), Siyer ve İlmihal olmak üzere dört ana konu üzerinde çalışılmaktadır.

Materyal

Günümüzde cami derslerinde takip edilen kaynaklar hakkında şunlar söylenebilir:

Meal ve Tefsir

Sabit bir kaynak hemen hemen yok gibidir. Genelde Diyanet Vakfı Meali, Elmalılı Hamdi Yazır ve Hasan Basri Çantay’ın Meal/Tefsir’i takip edilmektedir. Yazır ve Çantay meallerinde dil ve güncellik açısından problemler yaşanmaktadır. Diyanet Vakfı meali, adından da anlaşıldığı gibi meal olmakla sınırlı olup, açıklamalar açısından yetersiz kalmaktadır. Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından yayınlanan Kur’an Yolu ise, piyasaya çıktığı günlerde aldığı çeşitli tepkiler nedeniyle güven kaybına uğramış, kaynak sıralamasında hemen hemen son sıralarda yer almıştır.

Takip edilen diğer bir kaynak, Muhammed Esed meal ve tefsiridir. Anlaşılır bir dil ve güncel bir anlatım sebebiyle tercih edilmektedir. Ancak Meali’nin sonundaki makalelerde de görüldüğü gibi bazı konularda yaygın kabullerin aksine görüşlerinin bulunması tepkilere neden olmakta, hak ettiği ilgiyi görememektedir.

Bu konuda arzu edilen, dil açısından sade ve anlaşılır; muhteva açısından inanç, ahlak ve fıkıh konularının güncel problemler ışığında ele alındığı, geleneksel kültür ile barışık, yapılması gereken ıslah ve tashihlerin klasik kaynaklar ışığında yapıldığı bir meal / tefsirdir.

İlmihal

Cami derslerinde genelde üç ilmihâlden birisi takip edilmektedir: Ömer Nasuhi Bilmen, Lütfi Şentürk-Seyfettin Yazıcı ve İSAM tarafından yayınlanan iki ciltlik İlmihal kitabı takip edilmektedir.

Ömer Nasuhi Bilmen hocanın eserinde genelde dilinin ağırlığından dolayı anlaşılma problemi yaşanmaktadır. Bundan dolayı da sadeleştirmelerle problem çözülmeye çalışılmaktadır. Güncel konuların bir çoğunu ihtiva etmemesi dolayısıyla da yetersiz kalmaktadır.

Lütfi Şentürk –Seyfettin Yazıcı tarafından telif edilen İslam İlmihali kitabı tek mezhep üzerinden yazıldığından, özellikle Şafii cemaatin bulunduğu muhitlerde –ki İstanbul’da artık hemen her muhitte bulunmaktadır– ihtiyaca cevap vermemektedir. Hanefi mezhebi ile ilgili konularda da yeterli detaylara inilmemektedir. Bir çok güncel konunun bulunmaması da diğer bir problemdir.

İSAM tarafından yayınlanan İlmihal ise muhteva açısından zengin olmakla beraber ilmihâl tekniği açısından problemlidir. Cümlelerin çok uzun oluşu, akamedik dil ve üslup kullanılmış modern ve yabancı tabirlere fazlaca yer verilmiş olması bakımından problemlidir. Cami cemaati okuduğu zaman bir şey anlamamakta, özel olarak tek tek izah istemektedir. Ayrıca bir çok konuda “olabilir, olmalıdır” gibi esnek tabirlerin kullanılması bilgiye olan güveni sarsmaktadır.

Her üç ilmihâl ile ilgili deneyimler dikkate alındığında dil açısından sade, anlaşılır ve kısa cümeleler; metot açısından akamedik üslup yerine avami ilmihâl üslubu ile telif edilmiş zengin muhtevalı, açık, sade, anlaşılır ve net bilgiler sunan bir ilmihâle ihtiyaç bulunmaktadır.

Akaid ile ilgili konular da genelde ilmihâl kitaplarından işlenmekte, yeterli olmaması hâlinde bu konuda telif edilmiş eser arayışına girilmektedir. Yukarıda sayılan üç ilmihâlin üçünde de konular tarihî malumat hâlinde işlenmiş, güncel ideoloji ve inançlarla ilgili detaylara girilmemiştir. Peygamber, kitap, melek, ahiret gibi akaidin temel konuları çok dar bir anlatıma sahip olduğundan doyurucu olmamaktadır. Dolayısıyla itikadi konuların bütününün Kur’an-ı Kerim’den hareketle temel kaynaklara dayalı olarak sade, anlaşılır ve net ifadelerle, güncel düşünce ve inanç hareketlerini de dikkate alan bir yorum ile telif edilmiş akaid kitabına acil ihtiyaç bulunmaktadır.

Hadis

Hadis derslerinde en yaygın kullanılan hadis kitabı Erkam yayınları tarafından hazırlanan açıklamalı Riyazussâlihîn kitabıdır. Ahlak hadislerinin işlendiği eserin dilindeki sadelik, açıklamalardaki ilmîlik ve anlaşılırlık ile her hadisin sonunda muhteva özetinin verilmesi eseri cami derslerinin vazgeçilmezleri arasına koymaktadır.

Hadis derslerinde akaid konularıyla ilgili hadis kitabına ihtiyaç duyulmaktadır. Riyazussalihîn gibi temel kaynaklardan derleme, itikadi konuları içeren, sade, anlaşılır ve güncel yorumları da içeren bir eser hemen her camide ihtiyaç olarak hissedilmektedir.

Siyer

Siyer konusunda görebildiğimiz kadarıyla anonimleşmiş bir eser bulunmamaktadır. Hemen her cami kendince bir eser takibi yapmaktadır. Bu konuda yaşanan problem siyer kitaplarının bilinen klasik konularının yine alışılmış üslupları ile telif edilmiş olmasıdır. Konular olarak genelde savaş-barış konularının dışına çıkılmamakta, kültürel konulara yeterli derecede yer verilmemektedir. Yorumlarla güncelleştirilmemesi de işin bir başka problemini oluşturmaktadır.

Kimi siyer kaynakları da konuları dramatik bir tablo ile sunarak duygusal tarih oluşturmaktadırlar. Bunu başarabilmek için de mümkün olan her bilgiye yer vermekte, gerektiğinde uydurmalara da tevessül edebilmektedirler. Dolayısıyla siyasi, sosyal ve kültürel alanlarda, insanların dindarlaşmalarına yardımcı olacak, dinin Peygamber üzerinden örneklendirilerek anlatılmasını temin edecek, güvenilir kaynaklara dayalı, anlaşılır ve güncelleştirilmiş siyer kitaplarına ciddi manada ihtiyaç duyulmaktadır.

Bu tespitlere ilaveten, cami derslerinin çevrede bulunan resmi ve sivil eğitim kurumları ile koordineli olması;

Sunumların yalın bilgiden ziyade örnekli olarak yapılması;

Ders saatlerinin daha esnek olması;

Derslerin çeşitli eğlence ve kültürel etkinliklerle desteklenmesi, bu çeşit faaliyetlerde Belediyeler başta olmak üzere diğer devlet kurumlarının imkânlarından yararlanılması;

Derslerin sosyal hizmetlerle çeşitlendirilip, geliştirilmesi hizmetlerin çerçeve, kitle ve verim açısından geliştirilmesi için gerekli görülen taleplerdendir.

[1] Laleli Cami İmam Hatibi Fatih/İSTANBUL..

[2] eş-Şemâilü’l-Muhammediyye, (nşr: İzzet Ubeyd ed-Deâs), Beyrut, 1988.

[3] Bakara, 125.

[4] Nur, 26.

[5] Cin, 18.

[6] İbn Mâce, Mukaddime, 38.

[7] Camilerin faziletleriyle ilgili hadisler için bk.: Tebrîzî, Mişkâtü’l-mesâbîh, (hzr: Muhammed Nezzar Temîm – Heysem Nezzâr Temîm), Beyrut, ts., s. 140-150.

[8] Yılmaz, Hüseyin, Camilerin Eğitim Fonksiyonu, İstanbul, 2006, s. 28-44.

[9] Bk. Kettânî, et-Terâtibü’l-İdâriyye, (çv: Ahmet ÖZEL), İstanbul, 2003, II, 284-288.

[10] Buhari, İlim, 35.

[11] Kettânî, et-Terâtib, II, 288.

[12] Kettânî, a.g.e., II, 288.

[13] Önkal, Ahmet - Bozkurt, Nebi, “Cami - Dinî ve Sosyo-Kültürel Tarihi”, DİA, VII, 50.

[14] Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, I, 132; Kettânî, II, 285, 288.

[15] Önkal - Bozkurt, a.g.md, VII, 50.

[16] Önkal – Bozkurt, a.g.md, VII, 50.

[17] Önkal – Bozkurt, a.g.md, VII, 50.

[18] Önkal – Bozkurt, a.g.md, VII, 51.

[19] Önkal – Bozkurt, a.g.md, VII, 50-51.

[20] Özcan, Tahsin, “Osmanlılar -Dinî Hayat-”, DİA, XXXIII, 540.

[21] Önkal – Bozkurt, a.g.md, VII, 51.

Müzakere

Yrd. Doç. Dr. Mustafa CAN[22]

Giriş

Dr. Pehlul DÜZENLİ Bey’in hazırladığı tebliğe, birkaç tespit ve tenkitten sonra, ağırlıklı olarak “öneriler” şeklinde bir müzakerede bulunacağım. Bu vesileyle siz kıymetli hâzirûnu hürmetle selamlıyorum.

“Cami dersleri” konusu, pratiği olmakla birlikte, hakkında doğrudan teorik bilginin oldukça sınırlı olduğu bir meseledir. “Doğrudan” kelimesini niçin kullandığımı açıklamak isterim. Bu konuda konuşan-yazan birçok kişi cami derslerini anlatacak yerde, “cami hizmetleri” ya da “imamın yaygın din eğitimindeki yeri” şeklindeki başlıklar altında söylenebilecek, yazılabilecek hususları serdetmektedirler. Bunun sebebi de üzerinde fikir üretilmesi zor bir konu olmasıdır. Böyle bir konuyu hazırladığı için Pehlül Beyi tebrik ediyorum.

Tebliğci, giriş bölümünde cami derslerinin unsurlarını cami görevlisi, mekân, program ve katılımcılar şeklinde ele almış, daha sonra tarihçesine ve mevzuatına yer vermiştir. Daha sonra, olabildiğince birbirinden farklı mahalle ve cemaat profiline sahip dört camideki desleri konu edinmiş; görevlilerin anlattıklarıyla konuyu somutlaştırmış; böylece, yönetmelikte yeri olan bir konunun uygulamaya nasıl aktarıldığı gösterilmiştir.

Bu tebliğde cami derslerinin katılımcıları olarak Müslümanlar yanında gayr-i müslimlerin de zikredilmiş olması takdire şayan bir husustur. Tabi, bu din tüm insanlığa hitap ediyorsa bu neden mümkün olmasın..

Tebliğde faaliyetleri örnek gösterilen camiler ve imamların iyi seçildiği görülmektedir; zira hepsinden bir karma program yapıldığı takdirde diğer görevlilere güzel örnek teşkil edecek sonuçlar ortaya çıkacaktır.

Din görevlilerinin “memur misyonunda olanlar” ve “din görevlisi misyonuna sahip olanlar” şeklinde bir ayırımla ifade edilmesi çok yerinde bir tespittir. Zaten hizmetteki başarının büyüklüğü bir din görevlisinin bunların hangisinden olduğuna bağlıdır.

Bu cümleden olarak, camiler dışındaki kimi mekânların insanları camilerden daha çok cezbettiği bir gerçektir. Dini cemaatleri kastediyorum. Cami görevlileri bunun üzerine eğilmelidirler. Bu din camide teessüs etmişken bugün niçin sadece bazı insanların namaz kılma mekânı olarak algılandığı ve uygulandığı üzerinde durulmalı, buna çözüm üretmeye çalışılmalıdır.

Yayınlanmadan önce tebliğin imla tashihine tabi tutulması yerinde olacaktır. Birkaç örnek vermem gerekirse, “sabırkâr” yerine “sabırlı”, “program organizesi” ve “Ramazan organizesi” tabirlerindeki “organizesi” yerine “organizasyonu” denmeli; ayrıca, “ana etkin nüfus” yerine daha uygun bir karşılık “nebevi imam” ve “nebevi imamet” yerine de daha farklı bir karşılık bulunmalıdır.

Cami Deslerinin teorisi ve pratiğine dair Diyanet İşleri Başkanlığına ait genelgenin oldukça net ifadelere sahip olduğu görülüyor. Böyle olmakla birlikte, öncelikle idari / teorik mahiyetli bazı tespit ve önerilerde bulunmak istiyorum. Şöyle ki;

İlim öğrenmek kadın-erkek herkese farz kılındığına göre, cami dersleri konusunda hanımların da katılımını kolaylaştırmak için gereken tedbirler alınmalı, gerek fizik mekân gerekse derslerin mahiyeti ve sunuluş tarzı buna göre tertip edilmelidir. Duruma göre hanımların da katılabileceği ortak dersler yapılabilecekken sırf hanımlara mahsus dersler de yapılabilir.

Cami dersleri için merkezi camiler öngörülmüşken, tüm camiler de aşama aşama bu kapsama alınmalıdırlar.

Cami dersleri deyince vaazlar da bu kapsamda düşünülebilmelidir. Mesela cemaati büyük oranda sabit olan camilerde verilen vaazlar da işleniş itibarıyla olabildiğince cami dersleri formatına yaklaştırılabilir. Örneğin vaazlarda belirli bir eser periyodik olarak takip edilebilir. Vaaz esnasında cemaatin soru sormasına fırsat verilip cevabı bilinenler o anda, bilinmeyenler de sonra cevaplandırılabilir. Bir köy camii, şehrin kenarındaki bir cami, bir işyeri personelinin devamlı olarak cuma namazı kıldığı cami.. örnek olarak zikredilebilir. Bendeniz, Pendik Tersanesinde on sene boyunca Cuma vaazları ve hutbeleri görevim esnasında buna riayet etmeye çalıştım. Soruları cevaplandırdım. Her hafta yanlış kullanılan birkaç tabiri tashih ettim. Namaz sonrasında imkân nispetinde cemaati işyerlerinde ziyaret ettim..

Cami dersleri, şartları gereği, hutbe ve vaazların sahip olmadığı bir potansiyele sahiptir. O da din görevlileriyle cemaat arasındaki kaynaşmayı sağlamasıdır. Din görevlileri bu maslahatı dikkate almalıdırlar.

Gerek müftüler gerekse müfettiş / murakıplar cami derslerine zaman zaman iştirak etmeli, eksik ya da yanlış hususlar tespit edilmesi hâlinde bunları tashih edici, yönlendirici müstakil seminerler düzenlenmeli, aylık toplantılarda da konuya zaman tahsis edilmelidir. Aksi hâlde sadece ‘görev yapılmış’ olur, fakat amaca hizmet etmiş olunmaz.

Yönetmelikte de belirtildiği gibi, müftülerimizin haftada hiç olmazsa bir saatlik bir dersi bizzat yapmaları, bu derslere imkânlar ölçüsünde cami görevlilerinin de katılmaları çok yararlı olacaktır.

Cami görevlilerinin çokça şikâyet ettikleri konulardan biri de mekân yetersizliğidir. Geçici çözümler bir yana, yeni yapılacak camiler namaz dışı faaliyetler de göz önüne alınarak projelendirilmelidirler.

Yine bu anlamda; Kur’an Kursları camilerimizin çok yakınında hatta bitişiğinde olmaları sebebiyle bu mekânlardan da yararlanılabilmelidir. Kız Kur’an Kurslarımız bile gereken özen ve temizliğe dikkat edilmesi şartıyla bu amaçla değerlendirilebilirler.

Cami dersleri ile, cami görevlisinin izinli olduğu bir günde onun yerine beş vakit namazı kıldırabilecek kapasitede bir ya da birden fazla kişinin yetiştirilmesi de hedeflenmelidir. Doğal olarak, bunun için fazladan gayret ve ayrı bir ders saati gerekecektir.

Cami eğitim tarihinden hatırladığımız kadarıyla, örneğin Şam Emevi Camindeki, Ezher Camindeki derslerin namazdan önce örgün eğitim kapsamında öğrenciler için, namazdan sonra da, halk için, cami dersi şeklinde gerçekleştirildiğini hatırlamakta ve hatırlatmakta fayda mülahaza ediyorum. Eskiden vaazların bu şekilde namazdan sonra yapılmakta olduğunu hatırlayanımız ya da babalarından duyanlarımız vardır. Namazdan önce yapılan ders ya da vaazı zorunlu olarak dinleyen cemaat namazdan sonrakine bizzat kendi iradesi ile gelecektir. ‘Bir hocanın başarısının göstergelerinden biri de namazdan sonra yaptığı derslere katılanların sayısı ve kalitesindedir’, dense yeridir.

Cami dersleri, cemaatten önce onu sunacak görevlilerin kendilerini yetiştirme, yenileme ve geliştirmelerine de katkı sağlayacaktır. Sırf bu bilinçle yapılması bile, bu derslerin kaliteyi sürekli artırıcı metotlara ve uygulamalara vesile olacağı aşikardır.

Din görevlileri cami dersleri konusunda uygulamalı programlarla eğitilmeli, eğitim sonunda görevliler huzurunda örnek sunum yapmaları sağlanmalıdır.

İlçeler bazında cami dersleri konusunda çok başarılı görevliler taltif edilmeli, faaliyetlerin aylık toplantılarda görevliler huzurunda anlatılması temin edilmelidir. Böylece enerjinin sinerjiye dönüşmesi sağlanacaktır.

İdeal manada cami dersleri deyince Hoca kardeşlerime şu önerileri yaparak müzakeremi tamamlamak istiyorum;

Her şeyden önce, din görevlisinin örnek insan / örnek müslüman vasıflarına sahip olması gerekmektedir. Zira davranışlarıyla, komşuluk ilişkileriyle olumlu izlenim sahibi bir kişinin dersine katılım da, o dersin etkisi de o doğrultuda olacaktır.

Dersleri veren görevliler bir cemaate-gruba bağlı olduğu izlenimi vermemeli, herhangi bir cemaate intisapları-eğilimleri olsa bile bunu asla derslere yansıtmamalıdırlar. Katılımcılar daha ilk derste hocanın o dersi sırf Allah için ve Allah ve Resulü’nün yoluna çağırmak için yaptığını hemen anlamalı, başka türlü bir vehme kapılmamalıdırlar.

Ders yapan hoca kibirden uzak olmalı, cemaate “gelin sizi kurtarayım” edasından uzak, olsa olsa “gelin birlikte aydınlanalım, birlikte kurtuluş yollarını arayalım” üslubu içinde derslerini yapmalıdır. Hitabında “siz” değil mutlaka “biz” dilini kullanmalı; “sen” değil, “sen, ben, hepimiz” demelidir.

Ders veren kişi bir hoca olmanın ötesinde bir psikolog rehber gibi insanlara yaklaşmalı, sevecen, şefkatli ve anlayışlı tutumu asla elden bırakmamalıdır.

Ders saatleri kararlaştırılırken cemaatin görüşü itibara alınmalıdır. Böylece derslere devam daha sağlıklı ve düzenli olacaktır. Dersin süresi kesin olarak herkes tarafından bilinmeli, ders esnasında bir tedirginlik yaşanmamalıdır.

Din görevlisi dersleri mutlaka hazırlanarak yapmalıdır. Ders esnasında (Kur’an meali, öz/et bir tefsir, bir ilmihâl ve bir fıkıh kitabı.. şeklinde) başvuru eserlerini yanında hazır bulundurmalıdır. Bu hem yöneltilebilecek sorulara cevap vermek için yararlı, hem de hocanın derse hazırlanmış olduğunun göstergesidir.

Cami derslerinin vaazdan farklı olduğu asla unutulmamalı, bir dersin takrir müddeti kadar bir süre de katılımcıların soruları için ayrılmalıdır.

Ders veren kişi, konu dışı sorulara da hazırlıklı olmalı, o anda bilmediği konuları bilmediğini rahatlıkla söyleyebilmeli, ‘hazırlanıp gelecek derste cevaplandıracağını’ ifade edebilmeli; katılımcılara her konuda çekinmeden soru sorabilme rahatlığını vermelidir.

Her derste bir sonraki konunun adı ve kapsamı katılımcılara haber verilmeli; hatta işlenecek konular cemaatin taleplerine göre belirlenmelidir.

Derslerde hurafe ve isrâiliyat türü malumattan uzak durulmalıdır. Konular açıklanırken ve sorular cevaplandırılırken insanların kafaları daha da karıştırılmamalıdır.

Yine vaaz ve hutbelerden farklı olarak, cami derslerinde hayatın her anına dönük Kur’an ve Sünnet ilkeleri öğretilmeli, program çerçevesinde cevapsız ve değinilmeyen konu bırakılmamalıdır. Suffa ashabından başlayarak İslam Cami Eğitimi Tarihinden azami derecede istifade edilmeli, ashabın “biz bir sureyi hayatımıza tatbik etmeden yeni bir sureyi ezberlemezdik” dediği, ayrıca, asr-ı saadette kârî tabirinin sırf Kur’an okuyucuları için değil, Kur’an’ı her yönüyle bilen, onu tefsir edebilenler için kullanıldığı unutulmamalıdır.

Toplumumuzun görünenden çok daha büyük olan bir sorunu aile problemidir. Birkaç ders sadece bu konuya ayrılsa, hatta birkaç haftada bir bu konu yeniden ele alınsa yeridir. Bu tür derslerin ardından gelecek sorulara göre gerekirse bizzat aile fertleriyle görüşmeler yapılmalı, çözüm önerileri fiiliyata dökülmelidir.

Din görevlisi gündemi yakinen takip etmeli, cemaati aydınlatması gereken konular olduğunda derslerde bunları işlemelidir.

Cami görevlisi zaman zaman camiye gelmeyen ya da gelemeyen insanları bizzat işyerlerinde hatta evlerinde ziyaret etmeli, bu ziyaretleri cami dersleri kapsamında görmeli; yoğun ve bıktırıcı olmamak üzere, dini hakikatleri dile getirmelidir.

Son olarak; bir yaygın din eğitimi aracı olması bakımından hutbe ve vaazlar için olduğu gibi, cami dersleriyle de asıl amaca ulaşabilmede işin özü, sahih bilgi, doğru metot ve güzel örneklikten geçmektedir. Bir de, din görevlisindeki fedakârlık, samimiyet ve hasbilik özellikleri. Yeniden, tebliğ sahibini tebrik ediyor, sabırla dinlediğiniz için hepinizi saygıyla selamlıyorum.

[22] İstanbul Üniversitesi Hasan Ali Yücel Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi.

Yaygın Din Eğitimi Açısından Camilerde Kur’an Öğretimi

Dr. Ulvi ATA[23]

I. Giriş

Kur’an-ı Kerim’i okumayı öğrenme, kurallarına uygun olarak okuma, anlama ve yaşama çabası, Kur’an’ın nazil olduğu dönemden günümüze kadar fasılasız devam etmiş ve Müslümanlar, bunu bir ibadet anlayışı ve aşkıyla yerine getirmişlerdir. Bu gayret, tarih boyunca bir plan ve program dâhilinde cami ve müştemilatında, medreselerde düzenli olabildiği gibi, kişisel gayretlerle aile içerisinde, dost meclislerinde; göçebe yaşayan toplumlarda yolda, arazide, çadırlarda yani mümkün olan hemen her yerde olagelmiştir. Hz. Peygamberin (s.a.s.), Kur’an’ı öğrenme ve öğretmenin faziletine dair hadisleri[24], İslam da onu okumayı öğrenmenin ve okutmanın ibadet kabul edilmesi bu konuda önemli bir teşvik unsuru olmuştur.

Camiler ibadet mekânı olduğu kadar önemli birer yaygın din eğitimi kurumlarıdır. İslam›ın başlangıç yıllarında hemen her olumlu konuda hayatın merkezinde yer alan mescitlerin zaman içerisinde bu özellikleri örselenmiş, hizmet alanı olabildiğince sınırlanmış, Cumhuriyet döneminde ise sadece ibadet mekânı hâline gelmiştir. Okulların tatilde olduğu yaz aylarında açılan yaz Kur’an Kursları dışında, camilerde Kur’an öğretimi fedakâr cami görevlilerinin şahsi gayretleriyle yaptıkları hizmetten ibaret olmuştur. Oysa, tarih boyunca camilerin başka mekânlara kıyasla din eğitimi hizmetlerinde olumlu anlamda önemli bir yere sahip olduğu açıkça görülmektedir.

Kur’an Kursu açmanın, mevzuatı gereği uzun ve zorlu bir süreci gerektirmesinin yanı sıra; özellikle göç veren yerleşim yerleri ile köylerde büyük zorluklarla açılan kurslar, kısa sürede öğrenci sayısının azalması ve eğitimde devamlılığın kontrol altına alınamaması gibi sebeplerden dolayı emekler yeterince karşılık bulamamış ve kurs binaları atıl kalabilmiştir. Kur’an Kursu binaları başta hafızlık eğitimi gibi yatılı eğitim verebilecek yerler olmak üzere nüfus yoğunluğu olan yerlerde yapılmaya devam etmelidir. Ancak Kur’an eğitimine ihtiyaç olan yerlerde kurs binası inşası/temini ve açılış için gerekli prosedürleri yerine getirmek için zaman kaybı yaşanmadan ve kaynak israfı yapılmadan camilerde düzenlenecek Kur’an öğretimi pratik bir çözüm olarak değerlendirilebilir.

II. Camilerde Kur’an Öğretimi

A. 2009 Yılı Öncesi Camilerde Kur’an Öğretimi Uygulaması

Diyanet İşleri Başkanlığının Kur’an Kursları arşivi ve bu konudaki mevzuatı incelendiğinde, camilerde Kur’an eğitim ve öğretimi başlığı altında 70’li yıllardan itibaren günün şartları ve ihtiyaçları dikkate alınarak bazı düzenleme ve uygulamaların yapıldığı görülmektedir. Ancak, bu düzenleme ve uygulamaların planlı, programlı ve yürütülen hizmetlerin ölçülebir bir nitelikte olduğunu söylemek mümkün değildir. Kur’an öğretiminde bir fetret dönemi yaşanmamakla birlikte, yürütülen hizmetlerin büyük ölçüde görevli personelin kişisel hizmet anlayışı, camilerin bulunduğu yerleşim yerlerinin özellikleri, yönetici pozisyonunda bulunanların konuya olan duyarlılıklarıyla ilişkili olduğu söylenebilir. 1970 ile 2009 yıllları arasında camilerde yaz Kur’an Kursları dışında uygulanan Kur’an öğretimi ile ilgili tespit edilebilen düzenleme ve uygulamalar şunlardır:

1. 1971 yılında yürürlüğe giren Kur’an Kursları Yönetmeliği’nin 14. maddesinde; “Kur’an Kurslarına gündüz devam imkânı bulamayanlar için, en az 10 kişinin müracaatı üzerine, illerde Milli Eğitim, ilçelerde İlköğretim Müdürlerinin görüşü alındıktan sonra müftülük ve mülkiye amirinin müsaadesiyle Kur’an-ı Kerim’i yüzünden okumak ve bir kısım sureleri ezberletmek için akşam kursları da açılabilir. Akşam kurslarının günlük çalışma süresi üç saati geçemez.”[25] şeklinde ifade yer almıştır. Yönetmelikte, camilerde yapılacak Kur’an eğitim-öğretim faaliyetlerden doğrudan söz edilmemesine rağmen uygulama, Kur’an Kurslarının yanı sıra camilerde de Kur’an eğitimi yapıldığını göstermektedir.

2. 1980 yılında taşra teşkilatına gönderilen 2 nolu Başkanlık Genelgesinin[26] konusu “Camilerde açılacak kurslar” şeklinde belirlenmiş, Genelge’de özetle şu hususlara yer verilmiştir:

• Arzu eden vatandaşlar için camilerde “Kur’an-ı Kerim’i Yüzünden Okuma” kursları açılacaktır.

• Kursların o yıla kadarki dönemde olduğu gibi yaz aylarıyla sınırlı olmayıp devamlı olacaktır.

• Katılacaklarda yaş sınırı aranmayacaktır.

• Her gün en az bir buçuk saat ders verilecektir.

• Her cami görevlisi günde en az 3 saat ders okutacak, ders saatleri mevsim ve mahalli şartlara göre müftülüklerce belirlenecektir.

• Kurslara devam edenler istemeleri hâlinde her yıl Ekim ve Haziran aylarında açılacak imtihanlara katılabilecekler, başarılı olanlara “Kur’an-ı Kerim’i Yüzünden Okuyanlara Mahsus Belge” verilecektir.

• Öğreticilik yapan cami görevlilerinin hizmetteki başarı durumları sicil raporlarının doldurulmasında ve terfilerinde değerlendirilecektir.

• Ramazan aylarında kurslara ara verilecektir.

• Müftülükler kursa katılanların sayılarını her cami için ayrı olmak üzere Ekim, Şubat ve Temmuz ayları itibariyle Başkanlığa bildirilecektir.

3. 1990 yılına gelindiğinde ise Kur’an Kursları Yönetmeliği yenilenmiş bu defa Yönetmeliğin 9. maddesinde Camilerde Kur’an Öğretimi başlığı altında; “Kurs bulunmayan veya bulunup da ihtiyaca cevap vermeyen yerlerde ve müftülükçe uygun görülen camilerde Kur’an-ı Kerim kursları düzenlenebilir. Bu kurslarda, müftülükçe görevlendirilen imam hatip ve müezzin-kayyımlar, arzu eden vatandaşlara Başkanlık mevzuatı ile kendilerine verilen görev ve yetki gereğince, Kur’an-ı Kerim’i ve gerekli dini bilgileri öğretirler.

Bu kursa katılacaklarda yaş sınırı aranmaz. Müracaat çok olduğu takdirde, ilgili müftülük, yaş gruplarına göre bir sınıflandırma yapar ve ders saatlerini bu sınıflandırmayı göz önünde bulundurarak düzenler.

Kursa katılan her gruba, her gün en az iki saat ders verilir. Bu derslerde, Başkanlıkça kurslar için kabul edilen müfredat programlarından ve ders kitaplarından yararlanılır.”[27] ifadesine yer verilmiştir. Camilerde Kur’an eğitimi ifadesinin Yönetmelik seviyesinde bir mevzuat metninde ilk defa yer alması bu düzenlemeyle olmuştur. Yönetmelikte kursa katılacaklarda yaş sınırının aranmayacağının ifade edilmesi ise dikkat çekicidir.

4. Anayasa Mahkemesinin 18.12.1979 tarihinde iptal kararından 1999 yılına kadar geçen sürede, Kur’an eğitim-öğretim ile ilgili hizmetler, yasal dayanağından yoksun olarak yürütülmeye çalışılmıştır. 1999 yılında Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanuna ek 3. madde eklenerek Kur’an eğitim-öğretim hizmetleri yeniden düzenlenmiştir.

2000 yılında ise, bu ek maddeye dayanılarak Kur’an Kursları Yurt ve Pansiyonları Yönetmeliği ve Yönergesi yeniden hazırlanarak uygulamaya konulmuştur. Bu düzenlemede “Camilerde Kur’an Eğitimi” Yönetmeliğin yedinci bölüm, 35. maddesinde şöyle yer almıştır: “Kurs bulunmayan veya bulunup da ihtiyaca cevap vermeyen yerlerde il veya ilçe müftüsünün teklifi, il veya ilçe milli eğitim müdürlüğünün uygun görüşü ve mülki amirin onayı ile camilerde Kur’an-ı Kerim eğitimi verilebilir. Eğitimlerde müftülüklerce görevlendirilen imam hatip, müezzin-kayyımlar arzu eden vatandaşlara Kur’an-ı Kerim’i ve gerekli dini bilgileri öğretirler.

Bu eğitimlere ilköğretim çağını geçenler katılabilir. Müracaat çok olduğu takdirde, ilgili müftülük yaş gruplarına göre bir sınıflandırma yapar ve ders saatlerini bu sınıflandırmayı gözönünde bulundurarak düzenler.

Eğitime katılan her gruba, her gün iki saat ders verilir. Bu derslerde, Bakanlıkça kurslar için kabul edilen müfredat programlarından ve ders kitaplarından yararlanılır.”[28]

Başlangıcından bu güne Kur’an eğitimi hemen her dönemde bir şekilde varlığını devam ettirmiştir. Yürütülen bu eğitim faaliyetlerinin geri bildirimlerine ulaşılamadığı için bir değerlendirme yapma imkânı olamamıştır. Başkanlığın süreli yayınlarından “Diyanet Dergisi”nin anılan yıllardaki sayıları tek tek incelenmiş, özellikle 1976-1980 yılları arasında yer alan haberler içerisinde “Camilerde Kur’an Eğitimi Başladı”, “Memurlar İçin Akşam Kur’an Kursları Düzenlendi” başlıklı haberlere ulaşılmıştır. Sözü edilen bu haberlerde de bazı il ve ilçelerde düzenlenen kurslara işaret edilmiş, yürütülen hizmetin neliği, nasıllığı üzerine bir bilgi yer almamıştır. 70’li yıllardan 2009’a kadar ki dönemde yapılan düzenlemelerde 1980 yılında bütün müftülüklere gönderilen 2 nolu Genelge dikkati çekmektedir. Bu genelgede, konu o günün şartlarında olabildiğince ayrıntılarıyla ele alınmaya, süreç disipline edilmeye çalışılmıştır. Ancak, bu uygulamanın da geri bildirimlerine ulaşılamamıştır.

B. 2009 Yılında Başlatılan Camilerde Kur’an Öğretimi Projesi

2009 yılına gelindiğinde, Kur’an Kurslarında hizmete açık kurs ve öğretici sayısı, öğretim programları ve ders materyalleri vb. hususlarda bir gelişme olduğu gözlemlenmektedir. Kurslara devam eden öğrenci profili büyük ölçüde değişmiş, ev hanımlarının çoğunluğu oluşturduğu bir hedef kitle oluşmuştur. Erkeklerin Kur’an Kurslarına ilgisi ise çok düşük seviyede kalmıştır.

Mevzuatta yer verilmesine rağmen camilerde yaz aylarında açılan yaz Kur’an Kursları dışında neredeyse kurs açılmıyordu. 1971 yılında çıkarılan Yönetmelikte yer alan “Akşam kursları”nın daha sonra iptal edilmesi de bahane edilerek bu konu müzakere bile edilemiyordu. Oysa camiler, ülke sathına yayılmış hâliyle Kur’an eğitim ve öğretim açısından elverişli mekânlardı.

Öyle bir proje ve bu kapsamda öğretim programı hazırlanmalıydı ki o günlerde alanda yaşanan sorunları çözmeli ve Kur’an öğrenmenin önünde engel gibi duran hususları ortadan kaldırmalıydı. Proje hazırlık sürecinde yapılan müzakerelerde, toplumun değişik kesimlerinin öğrenme arzuları olduğu hâlde bir takım nedenlerle uzun süreli Kur’an Kursu programına katılamayanların, Kur’an okumayı öğrenmelerini kolaylaştırmanın ana tema olduğu söylenebilir.

Program Geliştirme Çalışmaları Süreci

Kur’an öğretimi projesinin hazırlanma safhasında Din Eğitimi Dairesi Başkanlığınca bir dizi çalışma yapılmıştır:

a. Ek Ders Ücretleri Düzenlemesi

Camilerde Kur’an öğretiminde görev alacaklara, yapacakları hizmet karşılığında bütçeden ek ders ücreti ödenmesini mümkün kılan bir Bakanlar Kurulu Kararı istihsal edildi. 2009 yılı Temmuz ayında yürürlüğe giren Bakanlar Kurulu Kararı’nın 7. maddesinin 6. fıkrasında; “En az 15 kursiyeri bulunan camilerde açılan Kur’an öğretimi kurslarında görev yapan din hizmetleri sınıfındaki personele; yılda 100 saati geçmemek üzere, haftada 3 gün ve günde 2 saate kadar ek ders görevi verilebilir.”[29] ifadesine yer verilmiştir. Bu uygulamadan alınan geri bildirimler ve konuyla ilgili ihtiyaçlar değerlendirilerek anılan kararda belirtilen limitler artırılabilir.

b. Program Geliştirme Komisyonu ve Çalışmaları

Diyanet İşleri Başkanlığının yönetici ve uzmanları din eğitimi alanından akademisyenler ile ilgili alan uzmanlarından oluşan bir program geliştirme komisyonu kurulmuş ve komisyon, ihtiyaç analizi ve çalışma usulleri belirleyerek çalışmalarına başlamıştır. Komisyonca hazırlanan programda, bu kursların açılmasından yürütülmesine, öğreticilik yapacak personelden kursun açılacağı mekâna varıncaya kadar öğretim sürecine etki edebilecek tüm hususlar dikkate alınmış ve bu konularda temel ilkeler belirlenmiştir.

c. Camilerde Kur’an Öğretimi Programının Hazırlanması[30]

Programın hazırlanmasında, uzun süreli Kur’an Kursları ve yaz Kur’an Kursları uygulamalarından elde edilen tecrübeden yararlanılmış, Kur’an Kursu hizmetleriyle ulaşılamayan hedef kitleler, bu kitlelerin talepleri, özellikle o güne kadar yeterince hizmet götürülemeyen kesimlerin eğitim ihtiyaçlarını karşılamak öncelenmiştir.

Bu programı takip edeceklerin eğitim ihtiyaçları, uygulayacakların mesleki yeterlikleri, hizmetin yaygınlığı vb. unsurlar dikkate alınarak uygulanması oldukça kolay bir program hazırlanmış ve Din İşleri Yüksek Kurulundan onay[31] alınarak uygulamaya geçilmiştir.

d. Programın Amaçları

• Kur’an Kursu hizmetlerinden faydalanma imkânı bulamayan, ama Kur’an-ı Kerim, meali ve gerekli dini bilgileri öğrenmek isteyen bireylerin ihtiyaçlarına cevap vermek,

• Kursiyerlerin Kur’an-ı Kerim’i hatasız ve tecvit kurallarına uygun bir şekilde yüzünden okumayı öğrenmelerine yardımcı olmak,

• Kursiyerlerin ibadetlerini yerine getirirken okudukları sure ve duaları hatasız ve tecvit kurallarına uygun bir şekilde ezbere okumayı öğrenmelerine yardımcı olmak,

• Kursiyerlerin öğrendikleri sure ve duaların anlamlarını öğrenmelerine rehberlik etmek,

• İslam’ın inanç, ibadet ve ahlak konularını kursiyerlerin öğrenmelerine yardımcı olmak,

• Programda yer alan sure/duaların anlamlarından hareketle ve dersler içerisinde yapılan müzakerelerle kursiyerlerin dini duygu ve bilinçlerini geliştirmelerine, katkı sağlamaktır.

e. Programın Temel İlkeleri

Camilerde Kur’an Eğitimi Programının temel ilkeleri şöyle belirlenmiştir:

• Program, Kur’an Kursu bulunmayan veya bulunup da ihtiyaca cevap veremeyen yerlerde açılan kurslarda uygulanacaktır.

• Program, kur esasına göre hazırlanmış ve 3 kur olarak planlanmıştır. 3. kur nihai öğrenme birimi niteliğinde değildir. Bu anlamda 3. kuru başarı ile bitiren kursiyerler daha sonra bu kura yeniden kayıt yaptırarak Kur’an-ı Kerim’in hatmine, ihtiyaca göre belirlenecek sure ezberlerine ve dini bilgiler öğrenimine devam edebilecektir.

• Programda, katılımcıların Kur’an-ı Kerim okuma bilgi ve becerilerini geliştirmeğe ağırlık verilmiştir.

• Programda, kursiyerlerin gündelik hayatlarında özellikle ibadetlerini yerine getirirken ihtiyaç duyacakları temel dini bilgileri edinmeleri ve bu bilgileri anlamlandırabilmeleri öngörülmüştür.

• Programda, sadece “Camilerde Kur’an Öğretim Kurslarında Görev Alacak Öğreticiler Semineri”ne katılan ve bu hizmeti yapması uygun görülen personel görevlendirilecektir.

f. Camilerde Kur’an Öğretimi Programının Özellikleri

• Programda, Kur’an-ı Kerim’i temel tecvit bilgilerine uygun olarak yüzünden okuma ve bazı sure ve ayetlerin ezberlenmesinin yanısıra Türkçe anlamı ve temel dini bilgiler de yer almaktadır.

• 50’şer saatlik 3 kur olarak hazırlanan programın her kurunda 34 saat Kur’an-ı Kerim ve 16 saat dini bilgiler dersi öngörülmüştür. Dini bilgiler alanı kendi içerisinde 5 saat itikat, 5 saat ibadet ve 6 saat siyer-ahlak olarak ayrılmıştır. Ayrıca derslerde işlenecek konular ayrıntılarıyla birlikte programda açıklanmıştır.

• Haftada 6 saatlik programın 3 saati Kur’an-ı Kerim-i yüzünden okuma, 1 saati ezber ve 2 saati dini bilgiler olarak planlanmıştır.

g. Programın Uygulama Esasları

• Camilerde Kur’an Öğretimi Programı, o tarihte yürürlükte olan mevzuata uygun olarak uygulanacaktır.

• Program, Camilerde Kur’an Öğretimi Kurslarında Görev Alacak Öğreticiler Semineri”ne katılan ve başarılı olan personel tarafından uygulanacaktır.

• Kurslar, eğitim-öğretime uygun fiziki şartları haiz cami veya müştemilatında yaygın din eğitiminin bir gereği olarak kursiyerlerin talepleri doğrultusunda, hafta içi veya hafta sonu günün herhangi bir zaman diliminde müftülüğün teklifi ve mülki amirin onayıyla açılacaktır.

• Program uygulanırken, programın bütünlüğünün bozulmamasına dikkat edilerek, kursiyerlerin ihtiyaçlarına göre ders ağırlığında değişiklik yapılabilecektir.

• Öğretim sürecinde, din eğitimi talep eden vatandaşların mezhep vb. farklılıkları öğreticiler tarafından dikkate alınacaktır.

• Görevli ve kursiyer sayısına göre, bir camide birden fazla kurs düzenlenebilecektir.

• Dersler, Kur’an Kurslarında okutulan ders kitapları, Başkanlıkça hazırlanan ve tavsiye edilen İslam ilmihâlleri vb. kaynaklardan yararlanılarak işlenecektir.

• Kursta görevlendirilen personel ders öncesi hazırlıklarını, Başkanlıkça eğiticilerin eğitimi amacıyla hazırlanan kılavuz kitaplarla görsel-işitsel materyallerden faydalanarak yapabilecektir. Derslerin işlenmesinde grupla öğretim tekniklerinden faydalanılacaktır.

• İhtiyaç duyulması hâlinde Kur’an-ı Kerim alanı derslerine bir personel, dini bilgiler alanı derslerine başka bir personel görevlendirilebilecektir.

• Tüm kursiyerlerin katılımıyla dersin birlikte işlenmesi asıl olmakla birlikte, farklı yerleşim yerlerinde, kursiyerlerin ihtiyaçları/talepleri, kursun açıldığı mekân ve kursta görevlendirilecek personelin durumu vb. hususlar göz önüne alınarak ilgili müftülüğün koordinesi ile toplamları en az 15 olan kursiyere aynı gün içinde 2 farklı zamanda gruplar hâlinde de kurs düzenlenebilir.

• Örnek: Kayıtlı 15 kursiyerden 8’i günün ikindi vaktinde, 7’si de yatsı vaktinde derslere devam edebileceğini beyan etmesi hâlinde; müftülüğün koordinesi, görevlendirilecek personelin bu şekilde öğreticilik yapmaya gönüllü olması durumunda her bir grupla günlük 2‘şer saat ders işlenecek ve görevliye o gün için sadece 2 saat ders ücreti tahakkuk ettirilecektir.

• Programda görev alan personelin rehberlik ve denetimi il/ilçe müftülüklerince yapılacak ve kurs faaliyetleri, başarılı görülen personel ile yürütülecektir.

2. Programın Tanıtımı ve Uygulanması İle İlgili Yapılan Eğitim Faliyetleri

Eğitimle ilgili uygulamalarda önemli unsurlardan birisi programın uygulayıcıları olan eğiticilerdir. Programın başarısı onların başarılarıyla doğrudan alakalıdır. Programın başarıyla uygulanabilmesi için eğiticilerin eğitimi konusunda bir dizi çalışma yapılmıştır. Programı hazırlayan ve bütün süreçleri düzenleyen Din Eğitimi Dairesi Başkanlığı ile mahallinde sevk idare edecek müftülükler arasında olabildiğince eşgüdüm sağlanmıştır. Programın uygulamaya konulmadan önce gerçekleştirilen faaliyetler şunlardır:

a) Programda Görev Alacak Cami Görevlilerinin Müftülüklerce Seçilmesi

Camilerde Kur’an Öğretimi Programının, hangi yerleşim yerlerinde açılacağı, açılan kurslarda kimlerin görev alacağı vb. hususların belirlenmesi gönderilen bir yazı ile mahalline yani müftülüklere bırakılmıştır.[32]

b) İl Müftüleri ve Eğitim Merkezi Öğretmenleri Seminerleri

Programın başarılı bir şekilde uygulanmasında uygulama zincirinde yer alan bütün unsurların doğru bilgilendirilmesi ve konuya olan duyarlılıklarının artırılması da büyük önem arzetmektedir. Bu amaçla:

• İl müftüleri, seminer ve toplatılarda bilgilendirilmiş, süreçteki rolleri belirlenmeye çalışılmış, proje hakkındaki soruları doğrudan cevaplandırılmıştır.

• Programda görev alacakların eğitimi eğitim merkezlerinde yapılacağından, bu merkezlerin öğretmenleri proje ve bu kapsamda hazırlanan öğretim programı hakkında bilgilendirilmiş, yapılan müzakerelerle programda görev alacakların hizmet içi eğitim seminer programı öğretmenlerle birlikte hazırlanmıştır.

c) Programda Görev Alacak Cami Görevlilerinin Eğitimi

Kurslarda öğretici olarak görev yapacak personelin hazırlanan programın hedefi, ilke ve amaçları ile uygulama esaslarıyla ilgili bilgi ve becerilerinin artırılması; formasyonlarının artırılması amacıyla Başkanlığa bağlı eğitim merkezlerinde hizmet içi eğitim kursları düzenlenmiştir.[33]

Kurslarda yer alan derslerden bazıları şunlardır:

Diyanet İşleri Başkanlığının Yeni Eğitim Anlayış ve Uygulamaları; Camilerde Kur’an Öğretimi Projesinin Tanıtımı, İlkeleri ve Amaçları; Eğitim-öğretim sürecinde öğrenenin (çocuk, genç, yetişkin) özelliklerini tanımanın önemi; Kur’an-ı Kerim Öğretiminde Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar; Kur’an-ı Kerim Öğretiminde Materyal Kullanımı ve Uygulama Örnekleri; Kur’an-ı Kerim Tilavetinde Yaygın Hatalar ve Bunları Düzeltme Yöntem ve Teknikleri; Ezber Yaptırma Yöntemleri; Grupla Öğretim Yöntemi; Meallerden Faydalanma Yöntemleri; Örneklerden Hareketle Dini Bilgiler Öğretimi vb…

Bu kursları başarıyla tamamlayarak sertifika alanların açılacak kurslarda görev alması sağlanmıştır. 2009-2011 yıllarında açılan bu kurslara katılan ve başarılı olan kursiyer sayısı 5951’dir. Programa gelen taleplere göre ihtiyaçları karşılamak amacıyla bu kurslar açılmaya devam edebilecektir.

Camilerde Kur’an Eğitimi Programında Görev Alacaklar İçin Düzenlenen Hizmet İçi Eğitim Kursuna Katılanları Gösterir Tablo

YILLAR

KURSİYER SAYISI

2009

1.917

2010

2.524

2011

1.510

TOPLAM

5.951

3. Camilerde Kur’an Öğretimi Programının Uygulanması Programın Uygulamaya Konulması

Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından bütün müftülüklere gönderilen bir talimatla[34] Camilerde Kur’an Öğretimi Programı, 11 Ocak 2010 tarihinden itibaren uygulanmaya konulmuştur. Anılan talimatta yürütülmekte olan Kur’an Kursu hizmetlerinde yapılan çalışmalara kısaca değinildikten sonra şu ifadelere yer verilmiştir:

Çeşitli nedenlerle Kur’an Kurslarına devam etme imkânı bulamayan vatandaşların zaman zaman din eğitimi taleplerini Başkanlığımıza ve müftülüklerimize ilettikleri bilinmektedir. Bu çerçevede Başkanlığımız, vatandaşların artan bu din eğitimi taleplerini yeterli ölçüde karşılamak amacıyla Kur’an Kursu bulunmayan veya bulunup da kapasite, öğretici sayısı, çalışma saatleri vb. nedenlerle ihtiyaca cevap veremeyen yerlerde, yaygın bir din eğitimi faaliyeti olarak ‘Camilerde Kur’an Öğretimi Projesi’ni başlatmıştır.

Söz konusu proje kapsamında;

1- Camilerde Kur’an Öğretimi Programı ve bu programda görev alacak personele yönelik seminer programı hazırlanmıştır.

2- Kurslarda görev alacak personelin eğitimi çerçevesinde öncelikle, eğitim merkezi öğretmenlerine konu ile ilgili bir seminer düzenlenmiştir.

3- Müftülüklerce belirlenen bu hizmeti yürütecek personel, eğitim merkezlerinde hizmet içi eğitime alınmıştır.

4- Bu kurslarda görev alacak din hizmetleri sınıfındaki personelin ek ders ücreti alabilmesi için gerekli mevzuat düzenlemesi yapılmıştır.

Bu itibarla; 11 Ocak 2010 tarihinden itibaren ekte belirtilen hususlar dikkate alınarak Camilerde Kur’an Öğretimi kursları başlatılacaktır.

Bu vesileyle söz konusu hizmetin projelendirilmesi, hayata geçirilmesi ve yürütülmesinde emeği geçen/geçecek tüm personelimize teşekkür eder, her kademedeki konuyla ilgili personelin gereken hassasiyeti göstermelerini…

Programın Geri Bildirimlerinin Alınması

Bütün müftülüklere gönderilen talimat ekinde yer alan programın uygulama usul ve esasları başlıklı bölümde yürütülen hizmetlerin değerlendirilebilmesi amacıyla, kursun başlangıcında Kurs Başı Bilgi Formu, bitişinde ise Kurs Sonu Bilgi Formunun doldurulması, formların bir örneğinin müftülüklerde bulundurulması ve bir örneğinin de dinegitimi@diyanet.gov.tr elektronik posta adresine gönderilmesi istenmiştir.

Bu geri bildirimlerin değerlendirilmesi sonucu 2010 yılında 41.827; 2011 yılında ise 32.804 vatandaşımızın camilerde Kur’an öğretimi programından yararlandığı tespit edilmiştir.

Yıllara Göre Camilerde Kur’an Öğretimi Kursuna Katılanları Gösterir Tablo

YILLAR

KURSİYER SAYISI

2010

41.827

2011

32.804

TOPLAM

74.631

III. Değerlendirme ve Sonuç

Camiler ibadet mekânları oldukları kadar aynı zamanda yaygın din eğitimi kurumlarıdır. Günümüzde bu özelliklerinin yeterince değerlendirilebildiğini söylemek mümkün değildir. Kur’an-ı Kerim’i okumayı bilmeyen çok sayıda vatandaşımızın olduğu çeşitli bilimsel araştırmalarla ortaya konulmuştur. Ülkemizde bu ihtiyacın giderilmesi için camilerin aktif olarak değerlendirilmesinde hizmette yaygınlık, sürdürülebilirlik, ekonomiklik vb. açılardan yarar vardır.

Camilerde Kur’an Öğretimi Projesinin, konuya taraf olabileceği düşünülen bütün kesimlerin temsil edildiği bir komisyon marifetiyle bütün süreçlerinin düzenlenmesi, ihtiyaç analizlerinin yapılması, öğretim programının hazırlanması, hizmette görev alan personelin eğitime alınması ve hizmette görev alanlar için ek ders ücretlerinin bütçeden karşılanmasına imkân verilmesi, hizmetin sevk ve idaresinden sorumlu yöneticilerin yeterince bilgilendirilmesi, hizmetin sürekli geri bildirimlerinin alınması vb. hususların düzenlenmiş olması, yaygın din eğitimi uygulamalarında bulunması gereken unsurları ihtiva eden örnek bir proje özelliği taşıdığı görülmektedir.

Aşağıdaki hususların yerine getirilmesi hâlinde, bu hizmetin daha etkin ve verimli yürütülebileceği düşünülmektedir:

• Camilerde Kur’an Öğretimi Projesi kapsamında 2009 yılından itibaren yürütülmeye çalışılan hizmetler, Kur’an Kurslarına devam etme yaşını, kurslarda okutulacak ders içerik, materyal ve kredilerini daraltan ve adeta örgün eğitim kurumuymuş gibi sınırlandırmalar ihtiva eden Kanun ve ona dayanılarak çıkarılmış Yönetmelik, Yönerge sınırları içerisinde yürütülmeye çalışılmıştır. Bu tebliğ, sözü edilen Kanun maddesinin iptal edildiği[35], yeni yönetmeliğin de çıkarılma arifesinde hazırlanmıştır. Camilerde Kur’an öğretim hizmetleri yeni hukuki durum ışığında tekrar gözden geçirilmelidir.

• Bu güne kadar hazırlanan mevzuat ve öğretim programı başta olmak üzere bütün unsurlar değişen ve gelişen şartlar dikkate alınarak yeniden gözden geçirilmeli ve ihtiyaçlara uygun olarak sürekli geliştirilmelidir.

• Hizmetin plan, koordinasyon, sevk ve idaresinde görev alanların hizmetin bütün süreçleri hakkında iletişimlerini sağlıklı hâle getirmeleri temin edilmelidir.

• Uygulayıcı durumunda olan başta cami görevlileri ve diğer ilgili personel, belli periyotlarda seminerlere davet edilmelidir

• Programın tanıtımı mahalli imkânlarla sürekli yapılmalı, bu konuda hedef kitle doğru bilgilendirmeli ve talep artırıcı önlemler alınmalı, varsa engeller ivedilikle kaldırılmalıdır.

• 2010 ve 2011 yılı Camilerde Kur’an Öğretimi uygulama sonuçlarına bakıldığında mahallinde müftülüklerce seçilen ve eğitim merkezlerinde konuyla ilgili bir hafta süreli hizmet içi eğitim seminerine alınan personelin tamamının hizmette yeterince değerlendirilmediği görülmektedir. Bunca emek verilen ve mali kaynak ayrılarak yapılan hazırlıkların sonuç verebilmesi için konuyla ilgili gerekli hizmet içi eğitime alınan personelin mutlaka hizmette değerlendirilmesi sağlanmalı, bu husus Başkanlıkça da yakinen takibe alınmalıdır.

• Kur’an eğitim ve öğretiminin önemli bir hizmet olduğu ve bu hizmette görev alanların konuyla ilgili uzman olması gerektiği açıktır. Geçmişte Kur’an öğrenme ile ilgili yaşanan istenmeyen örneklerin tekrarını önlemek için görev alacak personelin hizmetten önce hizmet içi eğitime alınması önem arz etmektedir. Böyle olması camide Kur’an öğretimi hizmetinin etkili ve verimli bir şekilde yürütülmesini sağlamanın yanı sıra din eğitimi almanın tabii sonuçlarını elde etmeye, yani bilgilerin davranışa dönüşmesine katkı yapacaktır.

• Başkanlıkta ilk defa göreve başlayanlar, yoğunluklu olarak nüfusu az olan küçük yerleşim yerlerinde göreve başlamakta, tamamı adaylık eğitimi çerçevesinde eğitim merkezlerinde hizmet içi eğitime katılmaktadırlar. Adaylık eğitiminin hazırlayıcı eğitim bölümüne Camilerde Kur’an Öğretimi Programının tanıtımı ve uygulanmasına yardımcı olacak derslerin ilavesi ile köylerde bu kursların açılmasına imkân verilmelidir.

• Başkanlıkça 2004 yılından itibaren hazırlanan eğitim programlarında yer alan eğitim felsefesi, Kur’an Öğretim Programının uygulanmasında titizlikle korunmalı; bu günün dünyasının hemen her hizmette aradığı etkililik, verimlilik, yaygınlık, sürdürülebilirlik, ekonomiklik vb. özellikler yaygın din eğitiminin bu alanında da sürekli göz önünde bulundurulmalıdır.

• Özellikle köylerde Kur’an Kursu açmak yerine orada görev yapan imamhatipler bu konuda düzenlenecek seminerlere alınarak bu kursların açılması teşvik edilmelidir.

IV. Ekler

• Diyanet İşleri Başkanlığı 02.06.1980 tarihli ve 2 nolu Genelgesi

• Diyanet İşleri Başkanlığı 24.09.2009 tarih ve B.02.1.DİB.0.72.02/1974 sayılı bütün müftülüklere gönderilen yazısı ve ekleri

• Bir cami görevlisinin Camilerde Kur’an Öğretimi ile ilgili geri bildirimi

[23] Dini Yüksek İhtisas Merkezleri Daire Başkanı.

[24] Bkz. Klasik Hadis Kaynaklarının Fedail’ül Kur’an Babları.

[25] 17.10.1971 tarih ve 13989 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren D. İ. B. Kur’an Kursları Yönetmeliği.

[26] Diyanet İşleri Başkanlığı 02.06.1980 tarih ve 2 nolu Genelgesi.

[27] 16.11.1990 tarih ve 20697 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren D. İ. B. Kur’an Kursları Yönetmeliği

[28] 03.03.2000 tarih ve 23982 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren D.İ.B. Kur’an Kursları ile Öğrenci Yurt ve Pansiyonları Yönetmeliği.

[29] 17.10.1971 tarih ve 13989 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren D.İ.B. Kur’an Kursları Yönetmeliği.

[30] http://www.Diyanet.gov.tr/turkish/dinegitimi/CamilerdeKur’anogretimiProgrami.pdf

[31] Din İşleri Yüksek Kurulunun 07.01.2010 tarihli ve B.02.1.DİB.0.10.358.99/20 sayılı onayı.

[32] 24.09.2009 tarih ve B.02.1.DİB.0.72.02/1974 sayılı Diyanet İşleri Başkanlığınca bütün müftülüklere gönderilen yazı.

[33] Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun’un Ek Madde 3, 28.08.2011 tarih ve 653 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile iptal edilmiştir.

[34] Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun’un Ek Madde 3, 28.08.2011 tarih ve 653 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile iptal edilmiştir.

[35] Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun’un Ek Madde 3, 28.08.2011 tarih ve 653 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile iptal edilmiştir

T.C. EK:1

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

ANKARA

KONU: Camilerde açılacak kurslar. 2.6.1980

GENELGE

NO:2

………………………………………………

Başkanlığımız, Kur’an-ı Kerim öğretiminin yaygınlaştırılması ve bütün Camilerde arzu eden vatandaşlarımız için “Kur’an-ı Kerimi Yüzünden Okuma” kursları açılmasına karar vermiştir. Böylece 50 bini aşan Camide yüzbinlerce vatandaşımız, Kur’an-ı Kerimi yüzünden okuma imkanına kavuşacaktır.

Kursların açılıp yürütülmesinde aşağıda belirtilen hususlara uyulacaktır.

1. Camilerde açılacak “Kur’an-ı Kerimi Yüzünden Okuma Kursları” geçmiş yıllarda olduğu gibi sadece yaz aylarına münhasır değil, devamlı olacaktır.

2. Bu kurslar “Diyanet İşleri Başkanlığı Görev Çalışma Yönetmeliği’nin 240/d ve 243/i maddeleri gereğince Cami Görevlileri (İmam Hatip ve Müezzin Kayyım) tarafından yürütülecektir.

Birden fazla görevli varsa, bunlar arasındaki görev bölümü ilgili müftülükçe yapılacaktır.

3. Kursa katılanlarda yaş sınırı aranmayacaktır. Ancak, müracaat çok olduğu takdirde ilgili müftülük, yaş gruplarına göre bir sınıflandırma yapıp ders saatlerini bu gruplandırmayı göz önünde bulundurarak düzenleyecektir.

4. Kursa katılan her gruba (veya kişiye) her gün en az bir buçuk saat ders verilecektir. Kurs yapılan Camide birden fazla ders grubu varsa, bir kursiyer her gün birden fazla grupta derse girebilecektir.

5. Her Cami görevlisi günde en az 3 saat ders okutacaktır. Ders saatleri mevsim ve mahalli şartlara göre ilgili Müftülüklerce düzenlenecektir.

6. Her yıl Ekim ve Haziran aylarının ilk haftasında, Camilerde “Kur’an-ı Kerimi Yüzünden Okuma”sını öğrenenlerden, arzu edenler ilgili Müftülükçe açılacak imtihanlara katılabileceklerdir.

İmtihan Komisyonu, ilgili Müftünün Başkanlığında Bir Kur’an Kursu öğreticisi ve ilgili Cami görevlilerinden oluşacak, bu imtihanda başarılı görülenlere “Kur’an-ı Kerimi Yüzünden Okuyanlara Mahsus Belge” verilecektir.

Sözü edilen belgeler Başkanlığımızca bastırılıp, Valilik ve Kaymakamlıklara yeter sayıda gönderilecektir.

7. Kursa katılanlar devam mecburiyeti ve sözü edilen imtihanlara katılabilmek için belli bir devam süresi aranmamakla birlikte ilgili Müftülük, öğretim disiplini sağlamak için gerekli gördüğü tedbirleri alabilecektir.

8. Öğreticilik yapan Cami görevlilerinin başarı ve başarısızlık durumları sicillerinde değerlendirilecek ve terfilerinde dikkate alınacaktır.

9. Ramazan aylarında Camilerdeki Kurslara ara verilecektir.

10. Her Müftülük Camilerde kursa katılanların sayılarını (her Cami için ayrı ayrı olmak üzere) Ekim, Şubat ve Temmuz ayları itibariyle Başkanlığımıza (Eğitim Müdürlüğü) bildirecektir.

11. Konu ile ilgili talimat gönderilinceye kadar bu genelge talimat yerine geçecektir.

Gereğinin titizlikle yerine getirilmesini önemle rica ederim.

Tayyar ALTIKULAÇ

Diyanet İşleri Başkanı

EK-2

T.C.

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Din Eğitimi Dairesi Başkanlığı

Sayı : B.02.1.DİB.0.72.03.257-29 07/01/2010

Konu : Camilerde Kur’an Öğretimi Kursu

D O S Y A

Başkanlığımız, halkımızın yaygın din eğitimi ihtiyaçlarına ilişkin taleplerinin önemli bir kısmını, Kur’an Kursları ve yaz Kur’an Kursları aracılığıyla karşılamaya çalışmaktadır. Bu kurslarda yürütülen din eğitimi ve öğretimi faaliyetlerinin daha etkin ve verimli hâle getirilmesi için çalışmalar devam etmektedir.

Çeşitli nedenlerle Kur’an Kurslarına devam etme imkânı bulamayan vatandaşların zaman zaman din eğitimi taleplerini Başkanlığımıza ve müftülüklerimize ilettikleri bilinmektedir. Bu çerçevede Başkanlığımız, vatandaşların artan bu din eğitimi taleplerini yeterli ölçüde karşılamak amacıyla Kur’an Kursu bulunmayan veya bulunup da kapasite, öğretici sayısı, çalışma saatleri vb. nedenlerle ihtiyaca cevap veremeyen yerlerde, yaygın bir din eğitimi faaliyeti olarak ‘Camilerde Kur’an Öğretimi Projesi’ni başlatmıştır.

Söz konusu proje kapsamında;

Camilerde Kur’an Öğretimi Programı ve bu programda görev alacak personele yönelik seminer programı hazırlanmıştır.

Kurslarda görev alacak personelin eğitimi çerçevesinde öncelikle, eğitim merkezi öğretmenlerine konu ile ilgili bir seminer düzenlenmiştir.

Müftülüklerce belirlenen bu hizmeti yürütecek personel, eğitim merkezlerinde hizmet içi eğitime alınmıştır.

Bu kurslarda görev alacak din hizmetleri sınıfındaki personelin ek ders ücreti alabilmesi için gerekli mevzuat düzenlemesi yapılmıştır.

Bu itibarla; 11 Ocak 2010 tarihinden itibaren ekte belirtilen hususlar dikkate alınarak Camilerde Kur’an Öğretimi kursları başlatılacaktır.

Bu vesileyle söz konusu hizmetin projelendirilmesi, hayata geçirilmesi ve yürütülmesinde emeği geçen/geçecek tüm personelimize teşekkür eder, her kademedeki konuyla ilgili personelin gereken hassasiyeti göstermelerini önemle rica ederim.

Prof. Dr. Ali BARDAKOĞLU

Diyanet İşleri Başkanı

Ekler:

Camilerde Kur’an Öğretimi Kursu Uygulama Esasları (1 Sayfa)

Kurs Başı Bilgi Formu (1 Sayfa)

Kurs Sonu Bilgi Formu (1 Sayfa)

Camilerde Kur’an Öğretimi Programı (19 Sayfa)

Dağıtım:

Gereği: Bilgi:

81 İl Valiliğine (İl Müftülüğü) Din İşl. Yüksek Kurulu Başkanlığına

Başkan Yardımcılarına

Merkez Birimlerine

Not: Bu yazı ve ekleri müftülüğünüzün e-posta adresine Word ortamında gönderilmiş olup, Müftülüğünüzce ilçe müftülüklerine duyurulacaktır.

.../01/2010 Şef : K. DİLEK

.../01/2010 Şube Md. : H. KÖKEN

.../01/2010 Şube Md. : A. KORKMAZ

.../01/2010 Daire Bşk. : Dr. U. ATA

.../01/2010 Bşk. Yrd. : Prof. Dr. M. Ş. AYDIN

--------------------------------------------------------------------------

Eskişehir Yolu 9. Km. Çankaya 06530 ANKARA

Ayrıntılı bilgi için irtibat: Y. DOĞAN Uzman

Telefon (0 312) 295 80 59 Faks: (0 312) 287 68 59

e-posta dinegitimi@Diyanet.gov.tr 2010-01

EK-1

07/01/2010 tarihli ve 29 sayılı yazı ekidir.

CAMİLERDE KUR’AN ÖĞRETİMİ KURSU UYGULAMA ESASLARI

1. Camilerde Kur’an Öğretimi Kursları, Kur’an Kursları ile Öğrenci Yurt ve Pansiyonları Yönetmeliği’nin 33’üncü Maddesi çerçevesince;

a. Kur’an Kursu bulunmayan veya bulunup da kapasite, çalışma saatleri gibi nedenlerle ihtiyaca cevap veremeyen yerlerde,

b. “Camilerde Kur’an Öğretimi Kurslarında Görev Alacak Öğreticiler Semineri”ne katılan ve başarılı olan personel bulunduğu takdirde,

c. Eğitim-öğretime uygun fiziki şartları haiz cami veya müştemilatında,

d. Yaygın din eğitiminin bir gereği olarak kursiyerlerin talepleri doğrultusunda, hafta içi veya hafta sonu günün herhangi bir zaman diliminde,

Müftülüğün teklifi ve mülki amirin onayıyla açılır.

2. Program uygulanırken, programın bütünlüğünün bozulmamasına dikkat edilerek, kursiyerlerin ihtiyaçlarına göre ders ağırlığında değişiklik yapılabilecektir.

3. Görevli ve kursiyer sayısına göre, bir camide birden fazla kurs düzenlenebilecektir.

4. Dersler, Kur’an Kurslarında okutulan ders kitapları, Başkanlıkça hazırlanan ve tavsiye edilen İslam ilmihâlleri vb. kaynaklardan yararlanılarak işlenecektir.

5. Kursta görevlendirilen personel ders öncesi hazırlıklarını, Başkanlıkça eğiticilerin eğitimi amacıyla hazırlanan kılavuz kitaplarla görsel-işitsel materyallerden faydalanarak yapabilecektir.

6. İhtiyaç duyulması hâlinde Kur’an-ı Kerim alanı derslerine bir personel, dini bilgiler alanı derslerine başka bir personel görevlendirilebilecektir.

7. Tüm kursiyerlerin katılımıyla dersin birlikte işlenmesi asıl olmakla birlikte, farklı yerleşim yerlerinde, kursiyerlerin ihtiyaçları/talepleri, kursun açıldığı mekân ve kursta görevlendirilecek personelin durumu vb. hususlar göz önüne alınarak ilgili müftülüğün koordinesi ile toplamları en az 15 olan kursiyere aynı gün içinde 2 farklı zamanda gruplar hâlinde de kurs düzenlenebilir.

Örnek: Kayıtlı 15 kursiyerden 8’i günün ikindi vaktinde, 7’si de yatsı vaktinde derslere devam edebileceğini beyan etmesi hâlinde; müftülüğün koordinesi, görevlendirilecek personelin bu şekilde öğreticilik yapmaya gönüllü olması durumunda her bir grupla günlük 2‘şer saat ders işlenecek ve görevliye o gün için sadece 2 saat ders ücreti tahakkuk ettirilecektir.

8. Yürütülen hizmetlerin değerlendirilebilmesi amacıyla, programda yer alan kursun başlangıcında Kurs Başı Bilgi Formu Ek-2, bitişinde ise Kurs Sonu Bilgi Formu Ek-3 doldurulacaktır. Bu formların bir örneği müftülüklerde bulundurulacak, bir örneği de dinegitimi@Diyanet.gov.tr elektronik posta adresine gönderilecektir.

9. Programda görev alan personelin rehberlik ve denetimi il/ilçe müftülüklerince yapılacak ve kurs faaliyetleri başarılı görülen personel ile yürütülecektir.

10. Bu kurslarda görev alacakların ek ders ücretleri; 24 Temmuz 2009 tarihli ve 27298 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Diyanet İşleri Başkanlığınca Düzenlenen Eğitim Faaliyetlerinde Uygulanacak Ders ve Ek Ders Saatlerine İlişkin Bakanlar Kurulu Kararına göre ödenecektir.

EK-2

07/01/2010 tarihli ve 29 sayılı yazı ekidir.

Camilerde Kur’an Öğretimi Kurs Başı Bilgi Formu

KURS BİLGİLERİ

GÖREVLİ PERSONEL BİLGİLERİ

İl

T.C. Kimlik No

İlçe

Adı Soyadı

Cami

Sicil No

Başlama Tarihi

Unvanı

Öngörülen Bitiş Tarihi

Cinsiyeti

Kursiyer Sayısı

Erkek

Eğitim Durumu

Bayan

Hafızlık Durumu

07/01/2010 tarihli ve 29 sayılı yazı ekidir. EK-3

Camilerde Kur’an Öğretimi Kurs Sonu Bilgi Formu

KURS BİLGİLERİ

İl

Başlama Tarihi

İlçe

Bitiş Tarihi

Cami

Kursiyer Sayısı

Düzenlendiği

Günler

1.

Düzenlendiği

Zaman Dilimi

Sabah

Öğle

2.

İkindi

3.

Akşam

Yatsı

GÖREVLİ PERSONELİN

Adı Soyadı

Sicil No

Unvanı

Cinsiyeti

Eğitim Durumu

Hafızlık Durumu

KURSİYERİN

Sıra No:

Adı Soyadı

T.C. Kimlik No

Cinsiyeti

Yaş

Eğitim Durumu*

Mesleği

Katıldığı Kurlar

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

*Kursiyerin eğitim durumuyla ilgili olarak “Okur-Yazar Değil/Okur-Yazar/İlköğretim Birinci Kademe (İlkokul) / İlköğretim (Ortaokul)/Lise ve dengi okul/Yüksek öğrenim” seçeneklerinden uygun olanı yazılacaktır.

NOT: Kursiyer sayısı 15’den fazla olması durumunda ikinci bir tabloda listeye devam edilecektir.

EK-4

CAMİLERDE KUR’AN ÖĞRETİMİ KURSLARI

Bu rapor camide Kur’an öğrenen, tecvid okuyan, dini bilgiler konusunda ders alan kırk kadar yetişkin erkek kursiyerin görüşlerini, davranışlarını, eğitim öğretim sürecindeki tepkilerini düzenlenen kurstan önceki düşüncelerini, beklentilerini içeren, kendi görüşlerimi de sentezleyerek ortaya koyduğum bir çalışmadır.

Ülkemizde cami cemaatlerinin profiline baktığımızda genel anlamda gördüğümüz manzara dini bilgilerin eksikliği, bilenlerin bu bilgileri anlamlandıramadığı, Kur’an-ı bilen ve okuyanların yeterli sayıda olmadığı, Kur’an-ı bilenlerin tecvid bilgisinin az olduğu yönündedir.

Cemaatin birbiriyle kaynaşamadığı, saygı ve sevgi konusunda özellikle farklı kültür ve mezheplerden olanlarla diyaloglarında tolerans göstermedikleri görülmektedir. Bu da camilerin fonksiyonel, işlevsel özelliklerinin gerektiği gibi kullanılamadığın ortaya çıkarmaktadır.

Başkanlığımızın camilerde Kur’an öğretimi projesi fiziki şartların ayarlanması, öğreticinin iyi seçilmesi, merkezi cami ya da pilot yerlerdeki camilerde uygulamanın başlamasıyla birlikte, genele doğru yaygınlaşması ile camilere ait özellikler artacak, işlevlerini yerine getirebilecektir.

Ben bir din adamı ve bu hizmete nefsini vakfetmiş bir Müslüman olarak; insanımızı tanıyorum, onların düşüncelerine tercüman olmak dileğiyle diyorum, söylüyorum, haykırıyorum. Camilerde Kur’an’ın öğretilmesi, dini bilgileri sahih doğru bir merciden öğrenmeleri için atılan bu adımı destekliyorum, alkışlıyorum. Şuan kırk civarında çoğu emekli yetişkin talebem var. Onlarla dertleştiğimde gördüğüm Kur’an eğitimi, öğretimi için fırsat bulamayan, aileleri için çalışmış, çabalamış, kendilerine zaman ayıramamış kişiler olmalarıdır. Acaba bu yaşta Kur’an-ı öğrenebilir miyim? Düşüncesinde olan, acaba insanlar bana ne der? Diye düşünenler, bir çoklarının çocukluğundan itibaren Kur’an-ı öğrenmek ve okumak isteyipte zaman ve ortam bulamaması, okuyanları gördükçe kendilerinde bir eksiklik, mahcubiyet duygusunun oluşması, öğrenememe duygusu, zor olur yapamam korkusu teşvik ve motive edilmemeleri, belli yaştan sonra öğrenememe endişesi, cesaret edememe, toplum tarafından ayıplanma kınanma, yadırganma korkusu,bu yaşa gelmiş Kur’an okumayı bilmiyor,namaz kılıyor Kur’an okumayı bilmiyor gibi dedikodular, gururdan ben bilmiyorum diyememe, öğrenme isteği olupta kimden nasıl olacak? Düşüncesi, sıkılganlık ve utangaçlık sebebiyle isteklerini dışa vuramamak, öğrenme istekli olanların muhatap bulamamaları, kibarca reddolunmaları, Kur’an-ı Kerim-i tecvid kaidelerine göre okumak, namazda uygulama isteği, Kur’an öğrenimi için camilerde kurs açılır mı? Başarılı olur muyum? Eksik dini bilgilerimi öğrenebilir miyim? Gibi soru ve sorunlar...

Diyanet İşleri Başkanlığımızın organizasyonunda, bizler insanımızın, cemaatimizin haklı olarak bu taleplerini en uygun ortam, zaman, personel de dâhil olmak üzere, planlayarak, programlayarak, yerinde bu işe gönül verecek, fedakar, güler yüzlü, ehil, eğitimi üst düzeyde verebilecek, araç-gereç, materyalleri kullanabilecek, motivasyonu sağlayabilecek, imam arkadaşlarla bu işi kotaracağımıza, hizmet sunacağımıza inanıyorum.

Bir milletin ıslahı, kötülerin imhası ile değil neslin eğitim ve terbiyesiyle mümkündür.

• Kursumuza katılan öğrenciler duygularını, kendilerindeki değişiklikleri yaptığım ankete göre kısaca şöyle ifade etmişlerdir:

• Dinimi öğrenmek yeniden bir keşif gibi, yepyeni bir ufuk, şu anda hiçbir baskı, korku ve endişem yok. Yalnız geçmişte dinimi bilinçli bir şekilde yaşayamamanın üzüntüsü içimde bir yara. Bu yarayı kalan ömrümde onarmaya çalışacağım.

• Ölmüşlerimize Kur’an okumak Yasin okumak ve bunu hiçbir hocadan talep etmeden kendimizin yapabilmesi ne büyük mutluluk.

• Kursa başladıktan sonra da içimde hâlâ ya yapamazsam diye tereddüt vardı, ancak kursa başladıktan sonra bulduğum sıcak ve samimi ortam bu tereddüdümün yok olmasına sebep oldu. Kur’an okumayı öğrendim.

• Kur’an-ı Kerim’i öğrenip tecvidli okumaya başladım. Kur’an okudukça hayatımda çok değişiklikler olduğunu gördüm. Yaptığım ibadeti daha bilinçli daha istekli yapmaya başladım. Namaz sure ve dualarının anlamlarını kavradım.

• Kur’an okumaya başladığım da ve hâlen içim huzur dolu, daha mutluyum, Allah’a şükürler olsun onun huzuruna çıkdığım da Kur’an-ı Kerim’i, rabbimizin kelamını okuyor olmak ne büyük mutluluk, çünkü onun yanına gittiğimde bilmeden gitse idim ne cevap verecektim? Psikolojik olarak ruhen çok rahatladım maneviyatım arttı.

• Kur’an’ın Türkçe mealini de okumaya başladım. Onu anlamaya ve hayatım da uygulamaya çalışıyorum. Dini bilgilerden çok eksik, yanlış bilgilerimin olduğunu fark ettim. Doğru yerden öğrenmek insana güven veriyor. Ortamın güzelliği, arkadaşların güzelliği sayesin de çok güzel bir çevre edindim. Böyle bir kurs açıldığı için çok memnunum.

Camilerde Kur’an öğretimi programının çok yerinde, isabetli bir proje olduğunu düşünüyorum. Projede emeği geçen Din Eğitimi Dairesi Başkanlığının en üst düzeydeki hocalarımızdan, bütün alt birimdeki arkadaşlar ve akademisyenlerden Allah razı olsun.

Yaptığım tespit ve çalışma tamamen kendi ürünümdür. Dolayısıyla görüş ve eleştirileri kabul ediyorum. Hayra vesile olması dileğiyle.

Gerçekten Kur’an en doğru yola götürür ve iyi işler yapan mü’minler için büyük bir mükafat olduğunu müjdeler (İsra 9).

Keçiören Müftülüğü

Sahra i Cedid Cami İmam-Hatibi

Hikmet Kıratlı

Müzakere

Doç. Dr. İrfan BAŞKURT[36]

Saygıdeğer başkan, değerli bilim adamları ve katılımcılar. Sayın Dr. Ulvi ATA’nın “Camilerde Kur’an Öğretimi” adlı bildirisini müzakere etmek ve bildiriye katkı yapmak üzere huzurunuzda bulunmaktayım. Her birinizi hürmetlerimle selamlayarak sözlerime başlıyorum.

Dr. Ulvi Bey, uzun yıllardan beri işin teorik ve pratik laboratuarında (Başkanlık bünyesinde) vazife yapmaktadır. Dolayısıyla sunduğu bildiri ile camilerin Kur’an öğretimi ve diğer iman ve ahlak ilkelerinin kazandırılmasına yönelik hizmetlerin yerine getirilmesi için taşıdığı manevi atmosfer ve ilave olarak yasal zeminin de mevcut olduğunu veciz bir şekilde ifade ettiler. Konuyu dile getirirken de tarihi sürece ve bu süreç içerisinde yaşanan hadiselere dikkat çektiler. Bu bağlamda camilerin günümüzde geçmişte sahip oldukları misyon ve yerine getirdikleri hizmetler ile işlevlerinden büyük bir kısmını kaybettiğine dikkat çekerek bu durumu biraz da hayıflanarak ifade ettiler.

Ulvi bey hayıflanmakta haklıdırlar. Zira camiler, ne Peygamberimiz zamanındaki, ne de sonraki dönemlerdeki heyecanı –tamamı olmasa da- artık yaşamamaktadır. Ancak yine de günümüzün Müslüman’ını bir araya getirmekte, onların manen aydınlanmalarına ve sosyalleşmelerine katkı yapmakta, yaygın eğitim anlamında önemli işlevleri yerine getirmeye devam etmektedirler. Bu anlamda camiler, iyi ki var ve iyi ki manevi değerlerin yaşatılması ve aktarılmasına önemli katkıda bulunmaktadırlar.

Şunu belirtelim ki, camilerin işlevlerini geçmiş dönemlere göre nispeten kaybetmeleri, sosyolojik gelişmeler, yeni ihtiyaçların ortaya çıkması, idari yapının yeniden tertip edilmesi ve okullaşma oranı gibi saiklarla ilintilidir. Medreselerin kuruluşuna kadar dini, felsefi ve fenni ilimleri bünyesinde barındıran, çok çeşitli tartışma, münakaşa ve mübahaseye mekân olan camiler, gün geldiğinde ihtiyacı karşılayamaz hâle geldiler ve bir ihtiyacın karşılanması anlamında medreseler doğdu. Bütün bu gelişmelere rağmen camiler, yine de fonksiyonlarını yitirmediler ve üstlendikleri hizmetleri sürdürmeye devam ettiler. Özellikle dini ilimlerin tahsili, eğitim ve öğretim camilerde devam etti ve bu yolla çok sayıda ilim erbabı yetişti. Zaman içerisinde tahsili yapılan ilimlerin cami ve medrese menşeli olmak üzere ikiye ayrılması söz konusu olsa bile cami-medrese birlikteliği hep süregeldi. İnşasında cami öncelikli ise yanına medrese, medrese öncelikli ise yanına mutlaka cami inşa edildi ve kuruluş amaçlarına göre Camili Medrese veya Medreseli Cami şeklinde anıldılar. Bu birliktelikte fen ve din ilimleri hep at başı yürüdü; din-ilim, akıl-vahiy, din-okul birlikteliği tarih boyu devam etti.

Cami-medrese birlikteliği, dönem içerisinde ve özellikle Osmanlılar zamanında zirveye ulaştı; külliyeler tesis edildi ve bu birliktelikte cami, sıbyan mektebi, medrese, çeşme, aşevi, hastane, Daru’l-Hadis, Daru’l-Kurra gibi birimler veya kürsüler yer aldı. Günümüzdeki ifadesiyle bu kampuslarda yapılan eğitim ve öğretimle/ilim ile cehalet, ibadetlerle gönül, su ile maddi kirler yok edildi. Hastanelerle şifa dağıtıldı, aşevleri ile sosyal anlamda fakirlik çeken insanlara el verildi.

Osmanlıda özellikle büyük ve selatin camilerde vaaz kürsüleri, kürsü şeyhlikleri, dersiamlık ve hafızlık kürsüleri ihdas edildi. Özellikle büyük camilerin yanında veya içerisinde mektepler inşa edildi. Buralarda dersleri imamveya müezzinler verdi. Dersiamlar verdikleri icazetnamelerle önemli bilim insanları yetiştirdiler.

1924 yılı Tevhidi tedrisatın kabulü ile birlikte medreseler kapatıldı, dersiamlıklar sona erdi, kürsü şeyhlikleri ise 1965 yılına kadar devam etti. Sadece 9 adet Kur’an Kursu açıldı ve sayıları sınırlı kaldı. Bu durum 1950’li yıllara kadar devam etti. Özellikle harf devriminden sonra ilgili yasa gereği “Arap alfabeli Türkçe ifadeli” kitap veya metinlerin bulundurulması ve bunların üzerinden eğitim-öğretim yapılması yasaklandı. Bu süreçte gizli-açık dersler yapıldı, Kur’an öğretildi, namaz sureleri ezberletildi. Ancak çok zorluklar yaşandı. Demokratik ortama geçiş ve normalleşme sürecine girilmekle birlikte yine de sıkıntılar uzun yıllar devam etti. Ancak son on yıllardır gerek yasal zemin ve gerekse yetişmiş eleman bulunmakla birlikte ne yazık ki o sıkıntılı dönemlerin Kur’an’ı öğrenme ve öğretme heyecanı yaşanmamakta ve çevreyi sanki bir atalet kuşatmış durumdadır.

Diyanet İşleri Başkanlığı, İmam Hatip Liseleri ve İlahiyat Fakülteleri gibi önemli ve ciddi kurumlar bulunmasına rağmen özellikle imam, müezzin ve Kur’an öğreticilerinden arzu edilen hizmetin alınamadığından şikayet edilmektedir. İmam, müezzin ve Kur’an öğreticilerinin yetersizliği, motivasyon eksikliği, gayret ve çaba eksikliği, mesuliyet bilincinden yoksunluk ve ilgisizlik gibi hususlar gündeme gelmekte ve bunların sebepleri tartışılmaktadır.

İmam, hatip, vaiz, müezzin ve Kur’an Kursu öğreticilerinin alan bilgisi, pedagojik formasyon, genel kültür ve temsil açısından yetersiz oluşları sebebiyle çalışmalarından arzu edilen verimin alınamadığı yönündeki tartışmalar ve bunlara yönelik çözüm arayışları kadim meselelerdendir. Özellikle Osmanlı’dan tevarüs eden medrese mezunu imam hatip ve vaizlerin vefatı ile boşalan dini sahada ortaya çıkan büyük boşluğu kapatmak üzere yaklaşık 1930-1950 yılları arasında hiçbir önlem alınmamış, eleman yetiştirilmemiştir. Bu alanın boş bırakılmış olması dini hayat açısından çok sorunlu bir dönem olarak tarihimizdeki yerini almıştır. Özellikle 50’li yıllara kadar devam eden ve sebepleri alanın ilgilileri tarafında gayet iyi bilinen “din görevlilerinin yetersizlikleri hususunun” bunca eğitim kurumuna rağmen hâlâ tartışılmakta olması, üzerinde durulması gereken bir konudur. Esasında burada ilmi yetersizlikten ziyade bana göre bir aşk, bir iştiyak, bir heyecan, emanete sahip çıkma ve mesuliyet bilinci yetersizliği gibi hususlardan bahsedilmesi daha doğru olacaktır. Din hizmetlerinin bir memur zihniyeti veya yaklaşımı ile yapılması ve bu şekilde sonuç alınması mümkün değildir. Uygulayıcılar heyecan, vazife arzusu, iş sevgisi; işi dert edinme, işine gönül verme, birer iman ve ahlak taşıyıcısı oldukları yönündeki şuurdan yoksun olma gibi işin özünü belirleyen değerlerden yoksun iseler, programlar, kitaplar, ders materyalleri, yasalar veya mevzuat ne kadar mükemmel olursa olsun din hizmetlerinden istenilen sonucu almak mümkün olmayacaktır.

Ulvi bey, erkek cemaatin cami derslerine iltifat etmediklerini buna karşılık kadınların daha çok yöneldiklerini belirttiler. Bu doğrudur ve bunun böyle olması gayet doğaldır. Zira yaptığım arşiv temelli çalışmalara göre yaklaşık 1970 yılı başlarına kadar Kur’an Kurslarında neredeyse hiçbir kız öğrencinin kaydedilmediği görülmüştür. Erkekler Cuma, bayram, teravih, cenaze ve beş vakit namazlarda camilere giderek vaaz ve hutbe dinlediler. İmamların günlük sohbetlerine katıldılar ve din konusunda az-çok kendilerini yetiştirdiler. Kadınlar ise uzun yıllar Kur’an ve camilerden mahrum kaldılar. Öğretimin 8 yıla çıkarılmasıyla Kur’an Kursları yetişkin hanımlara hizmet vermeye başladı ve böylece kadınlar da dini hayata katılmaya başladılar. Camiler ve aldıkları dersler sayesinde pratik dini hayata katıldılar. Şimdilerde cami dersleri onların hakkıdır ve kadınlara büyük önem verilmelidir. Elbette ki daha sistemli ve daha programlı bir şekilde cami derslerine devam edilmeli, bu hayri hizmetin bütün halk kesimlerine ulaştırılması cihetine gidilmelidir.

Sonuç itibarıyla; Ulvi beyin görüşlerine katılmamak ve Başkanlığın cami dersleriyle ilgili yaptığı çalışmaları takdirle karşılamamak mümkün değildir. Ancak daha önce de belirttiğim gibi bütün mesele, hayrat hademesinde düğümlemektedir. Genel olarak belirtmek gerekirse, hayrat hademesinin azımsanamayacak bir kesiminde bulunan mesleğine yönelik aşk, heyecan, şuur, mesuliyet bilinci eksikliği, mesleğini sevme ve işini dert edinme noksanlığı bir şekilde giderilmelidir. Meslek bilgisi, genel kültür ve vazifeye dair diğer ihtiyaçların karşılanması yanında esas olarak manevi eksikliğin bir şekilde giderilmesi başat meselelerdendir. Konuyla ilgili ikinci husus, camilerdeki tek görevli uygulamasına son verilmelidir. Ayrıca iyi hizmet verenlerin ve çalışanların takdir, taltif edilmeleri ve umre veya hacca götürme gibi yollarla mükâfatlandırılmaları gerekmektedir. Bu uygulamalar imam, müezzin ve Kur’an öğreticilerini ziyadesiyle motive edecektir. İl ve özellikle ilçe müftüleri tarafından şefkatli bir disiplin ile takip edilmeleri, yanlarında ve arkalarında amirlerinin bulunduğu imajının verilmesi gibi hususlar da imamve müezzinleri teşvik edip cesaretlendirecektir. Hürmetlerimle.

[36] İstanbul Üniversitesi, Hasan Ali Yücel Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi.

Yetişkinlik Dönemi Din Eğitiminin
Temel İlkeleri

Prof. Dr. Mustafa KÖYLÜ[37]

Genel eğitimcilerin, eğitim konularının en temel unsurlarını oluşturan dini ve ahlaki konuları ihmal etmeye hakları olmadığı gibi, din eğitimcilerinin de sistematik ve bilimsel öğretim süreçlerini ihmal etmeye hakları yoktur.
John Dewey (1903)

Giriş

İnsanlığın tarih boyunca ilgilendiği en temel konulardan birisi, hiç şüphesiz din ve eğitim konuları olmuştur. Her ne kadar zaman zaman din eğitimi ve öğretimi konusunda, farklı toplumlarda ve ülkelerde farklı görüş ve uygulamalar olsa bile, bir bütün olarak bakıldığında, tüm toplumların din eğitimiyle bir şekilde ilgilendikleri görülmektedir. Günümüz modern dünyasında ise, geçmiş dönemlerin aksine, dinin birey ve toplumlar açısından gerekliliği ya da gereksizliği gibi konuları tartışma yerine, onun en etkili bir şekilde tüm yaş grubu insanlara nasıl öğretileceği konusu incelenmekte ve araştırılmaktadır. İşte böyle bir ortamda, her ne kadar mazisi çok uzun zamanlara dayansa da, “yetişkin din eğitimi” diye yeni bir inceleme ve araştırma alanı ortaya çıkmıştır.

Burada haklı olarak şu soru akla gelebilir: Şimdiye kadar yetişkinlerin din eğitimi ihmal mi edilmiştir? Ya da din eğitimi onlara çeşitli şekillerde verilmiyor muydu? Elbette yetişkinlere de din eğitimi veriliyordu. Ancak meseleye modern eğitim yöntemleri açısından baktığımızda, gerçekten de yetişkin eğitiminin diğer yaş gruplarına göre oldukça son zamanlarda ele alındığı görülmektedir. Zira 17. asırdan 20. asrın ikinci yarısına kadar, hep çocukların biyolojik, psikolojik ve sosyal gelişimleri incelenmiş, tüm eğitim ve öğretim plan, program ve metotları da onların bu gelişimlerine göre geliştirilmiştir. Dini gelişim açısından bakıldığında ise, yine modern psikolojinin ortaya çıkmasından (19. asrın son çeyreğinden itibaren) 20. asrın son çeyreğine kadar, daha çok çocukların ve ergenlerin dini gelişimleri üzerinde çalışılmıştır. Dolayısıyla bir bütün olarak bakıldığında, yetişkinlik dönemi, hem psikolojik, hem de dini gelişim açısından büyük oranda ihmal edilmiştir. Oysa bu durum, ne eğitim ne de yöntem açısından kabul edilebilecek bir durumdur. Zira nasıl ki, çocuklarla yetişkinlerin fiziki, sosyal, psikolojik ve dini gelişimleri; ilgi, alaka ve kabiliyetleri birbirinden farklı ise, aynı şekilde onların eğitim ve öğretimleri de farklı olacaktır. İşte bir taraftan bilim ve teknoloji alanındaki gelişmeler, diğer taraftan insanın yaşam süresinin uzaması, yetişkinler dünyasına ilişkin araştırmaları da artırmış, sonuçta ortaya tamamen kendine özgü metot ve tekniklerle, “yetişkinlerin eğitimi ve öğretimi sanatı” anlamına gelen “andragoji” bilim dalı doğmuştur. Artık şu anlaşılmıştır ki, yetişkinler çocuk değildir; o hâlde onların eğitimi ve öğretimi de farklı olmalıdır.

Meseleye İslami açıdan baktığımızda durum daha da önemli hâle gelmektedir. Çünkü biz, hem Kur’an’ın ilk emrinin “yaratan Rabbinin adıyla oku” olduğunu, hem de Hz. Peygamberin, “Beşikten mezara kadar ilim tahsil edin,” buyurduğunu biliyoruz. Bu nedenle din eğitimi denince, sadece akla okul dönemi çocuklar gelmemeli, nüfusun diğer önemli bir kısmını oluşturan yetişkinler ve yaşlılar da gelmelidir.

Ancak ülkemizde de son zamanlara kadar genellikle din eğitimi denince, hep çocuklar akla gelmiş ve bu eğitim çoğunlukla sınırlı tutulmuştur. Bizden önceki İslam eğitimcileri de aynı çizgiden giderek, eserlerini daha çok çocukların eğitimi ve öğretimi üzerine yoğunlaştırmışlardır. Oysa dini konular, dini sorumluluk ve yükümlülükler başta çocukları değil, daha çok yetişkinleri ilgilendirmektedir. Örneğin namaz, abdest, oruç, zekât ve hac gibi temel ibadetlerle, hem dünyevi hem de dini boyutu olan ticari işler, yardım severlik, komşuluk ilişkileri, evlilik, boşanma, faiz, kumar, sigorta, vs. öncelikli olarak çocukları değil, yetişkinleri ilgilendirmektedir. O hâlde bu önemli konuların, yetişkinler tarafından öğrenilmesi ve öğretilmesi gerekmektedir. Elbette bunun yolu da yetişkinleri, onların biyolojik, psikolojik, sosyal ve dini özelliklerini, ilgilerini ve zihinsel kabiliyetlerini tanıyıp, ona göre bir eğitim vermekten geçmektedir. İşte bu bildirinin temel amacı da budur.

Bildiri temel olarak üç bölümden oluşacaktır. Birinci bölümde yetişkin eğitiminin tanımı ve kapsamını, ikinci bölümde yetişkinlik dönemi din eğitimini gerekli kılan nedenleri, üçüncü bölümde ise, yetişkinlik dönemi din eğitiminin temel ilkelerini ele alacağız.

A. Yetişkin (Din) Eğitiminin Tanımı ve Kapsamı

“Yetişkin öğrenme,” “yaşam boyu öğrenme,” “mesleki eğitim,” “non-formal” veya “informal eğitim” şeklinde adlandırılan yetişkin eğitiminin farklı adları olduğu gibi, farklı tanımları da vardır. Örneğin bir tanıma göre, yetişkin eğitimi, yaş, seviye, içerik ve uygulanan metoda bakmaksızın, temel eğitimin yerine geçen ya da onu tamamlayan, yetişkinler tarafından izlenen tüm eğitim süreçleridir.[38] Başka bir tanıma göre ise, “normal bir okul veya üniversite sisteminin dışında, 15 ve yukarısında olan bireylerin ihtiyaçlarını karşılamak üzere organize edilmiş ve yapılandırılmış eğitim programlarıdır.”[39] Bir başka tanıma göre ise, “yaşı, toplumsal rolü ve bireysel algılarıyla kendilerini yetişkin olarak tanımlayan kişiler arasında öğrenmeyi gerçekleştirmek amacıyla yapılan etkinliklerdir.”[40] Avrupa Birliği Konseyinin tanımı ise şöyledir: “temel eğitim ve öğretimi bıraktıktan sonra yetişkinler tarafından deruhte edilen tüm öğrenme şekilleridir.”[41]

Bu tanımlardan hareketle yetişkin din eğitimini de şöyle tanımlayabiliriz: “Örgün eğitim kurumlarındaki din eğitimi ve öğretiminin dışında, yetişkinlik dönemi bireylerinin dini inanç, ibadet ve ahlak esaslarıyla ilgili alandaki ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla yaygın din eğitimi kurumları tarafından verilen eğitim şeklidir.”

Yukarıdaki tanımlardaki ortak noktalara bakılırsa, her şeyden önce yetişkin eğitiminin temel eğitimden sonraki dönemde olması, hedef kitlesinin yetişkinler olması, zorunluluktan ziyade gönüllülük esasında dayanıyor olması, muayyen bir içerik ve program yerine, yetişkinlerin ilgi ve ihtiyaçlarına göre farklı programlara sahip olmaları şeklinde özetleyebiliriz. Yetişkin eğitiminin veriliş yerleri farklı olduğu gibi, içeriği de farklıdır. Bunun da nedeni, hedef kitlenin ilgi, ihtiyaç ve beklentileridir. Bilgi toplumu olarak adlandırılan gelişmiş ülkelerde, yetişkin eğitiminde bilgi ve iletişim teknolojilerinin kullanımı ve öğretimi ön planda yer alırken, gelişmekte olan ülkelerde daha çok temel eğitim, ziraat, sağlık ve dini konular gibi yaşamsal alanlar daha çok önem arz eder.

B. Yetişkin Din Eğitimini Gerekli Kılan Nedenler

Her şeyden önce şu hususu belirtmek gerekir ki, biz yetişkin din eğitimi derken ve yetişkin din eğitiminin önemine vurgu yaparken, hiçbir zaman çocukluk ya da gençlik dönemi din eğitiminin önemsizliğinden ya da gereksizliğinden bahsetmiyoruz. Zira yaşamın hangi alanını kapsarsa kapsasın, eğitim, hayat boyu devam eden bir süreçtir. Bu, din eğitimi için de söz konusudur. Hatta İslami bağlamda eğitim, anne karnında başlar, hayatın sonuna kadar devam eder. Ayrıca çocukluk dönemi alınan din eğitiminin niceliği ve niteliği, kişinin daha sonraki yaşamını da olumlu ya da olumsuz anlamda etkiler. Bu yüzden çocukluk dönemi din eğitimi, mümkün olduğunca en iyi bir şekilde verilmelidir.

Ancak şu da bir gerçektir ki, çocukluk döneminde ne kadar din öğretimi verilirse verilsin, alınan dini bilgilerin uygulama alanı daha çok sonraki yıllarda ortaya çıkmaktadır. Bilindiği gibi İslam’da, bireylerin bir takım ibadetlerle, dini, ahlaki ve hukuki yaptırımlarla mesul olabilmeleri için, her şeyden önce onların belli bir yaşa ulaşması gerekir. Bu da en azından büluğ çağı dediğimiz, kızlarda 11-13 erkeklerde ise 14-15 yaşlardır. İslam’a göre, insanlar ancak bu yaş dönemine ulaştıklarında başta namaz, oruç, hac ve kurban gibi ibadetlerle mükellef olurlarken; evlenme, boşanma ve birtakım ticari faaliyetlere katılma hakkına sahip olabilirler. Tüm bunlar da ciddi anlamda yetişkin din eğitimini gerekli kılmaktadır. Zira her ne kadar ailede ve okulda dinle ilgili bazı bilgiler alınsa bile, alınan bu bilgilerin, ideal anlamda bireylerin dini yaşamını devam ettirecek nitelikte olduğu söylenemez.

Gerek bilim ve teknolojik alandaki gelişmeleri, gerek ülkemizdeki örgün din eğitimi ve öğretimi konusundaki uygulamaları göz önüne aldığımızda, yetişkinlik dönemi din eğitimini gerekli kılan pek çok neden vardır. Şimdi bunları kısaca gözden geçirelim.

Yaşam süresinin uzaması: Günümüzde yetişkin eğitimine karşı ilgi duyulmasının en önemli nedenlerinden birisi, yetişkin nüfusunda meydana gelen hızlı artıştır. Bu günkü veriler, insanlık tarihinin hiçbir döneminde, çağımızdaki kadar 21 yaş üstü nüfusa sahip bir devir olmadığını ortaya koymaktadır. Önceleri yaşlılık dönemi olarak adlandırılan dönem, şimdi orta yaş dönemi olarak kabul edilmektedir.[42] Daha bundan iki asır önce (1776 da) ortalama yetişkin hayatı 40 yaş dolayında olup, çoğu insan 40 yaş civarında ölürken, bugün yetişkinler 30-40 sene gibi daha fazla hayat yaşayabilmektedirler.[43] Bu durum, “çift ömür” olarak adlandırılmaktadır. Yapılan araştırmalar, son zamanlarda yaşlı nüfus oranının başta gelişmiş ülkeler olmak üzere, tüm dünya ülkelerinde hızla arttığını göstermektedir. Ülkemizde bile, 2008 yılı itibariyle 65 yaş ve üzeri kişiler, toplam nüfusun % 6.8’ini oluşturmaktadır.[44] Dolayısıyla teorik olarak ülkenin tüm nüfusu lise ya da üniversite mezunu olsa bile, ya da tamamı çocukluk döneminde din eğitimi ve öğretimi alsa bile, geriye kalan 40-50 yıl gibi uzun bir sürede insanların din eğitimi ve öğretiminden uzak kalması ve mevcut bilgileriyle yaşamlarını devam ettirebilmesi düşünülemez.

Bilim ve teknoloji alanındaki gelişmeler: Çağımız tam anlamıyla bir bilgi çağıdır. Bilim ve teknolojik alanlardaki gelişmelerin bir sonucu olarak, bir zamanlar “mevcut bilginin bir sonraki nesillere aktarılması” olarak tanımlanan eğitim anlayışı, artık günümüz toplumlarının ihtiyacına cevap verememektedir. Zira günümüzde elde edilen yeni bilgiler, daha bir nesil bile geçmeden demode olmakta ve geçerlik ve güvenirliliğini kaybetmektedir. Dolayısıyla yukarıda da belirttiğimiz gibi artık, “bilinen bir şeyin nakli” olarak ifade edilen eğitim tanımı, önemini kaybetmeye başlamış, buna karşılık eğitim tanımları arasına, bir yetişkin eğitimci olan Knowles’in belirttiği gibi, “hayat boyu devam eden bir araştırma süreci” olarak yeni bir eğitim tanımı girmiştir.[45]

Bu durum din eğitimi ve öğretimi için de geçerlidir. Zira bundan bir asır önce insanların aklına bile gelmeyen sosyal, ekonomik ve sağlık alanlarında pek çok yeni dini konular ortaya çıkmıştır. Örneğin kredi, sigorta, iş ortaklığı gibi ekonomik konular; ötenazi, farklı yöntemlerle çocuk edinme, organ nakli gibi sağlık konuları; Müslümanların farklı dinlere mensup kişilerle evlenmesi ve doğan çocukların durumu gibi ailevi meseleler, günümüz modern dünyasında ortaya çıkan dini sorunlardan sadece bir kaçıdır.[46] Bu tür konular, sadece din adamlarını değil, aynı zamanda dinini yaşamak isteyen tüm Müslümanları da ilgilendirmektedir. Bu da insanların sürekli olarak okumasını, araştırmasını ve bilgi sahibi olmasını gerektirmektedir.

Yetişkinlerin çocuklarına karşı eğitimcilik görevleri: Belki de yetişkin eğitiminin en önemli yanlarından birisi de, anne ve baba olarak yetişkinlerin, sahip oldukları dini bilgi ve tecrübeleriyle çocuklarına birer model olmalarıdır. Bu alanda yapılan pek çok araştırma, çocuk ve gençlerin dini tutumlarının oluşmasında, aile büyüklerinin en belirleyici faktör olduğunu ortaya koymaktadır.[47] Çocuklar, yaşamlarının ilk yıllarından itibaren, etraflarındaki insanların tutum ve davranışlarını gözetleyerek, tüm tutum ve davranış kalıplarını en ince ayrıntısına kadar kopya ederler. Meseleye dini taklit açısından baktığımızda, psikologlar çocuklarda dini tutumlarının oluşmasında ilk faktör olarak ailenin, daha sonra bireysel düşüncenin ve son olarak da okulun rol oynadığını ileri sürmektedirler.[48]

Günümüz eğitimcileri ailenin önemine dikkat çekerek, geleceğin din eğitiminin aile temelli olması gerektiğini ileri sürmektedirler. Örneğin Lee’ye göre, potansiyel olarak en kapsamlı ve en başarılı din eğitimi programı, aile temelli din eğitimidir. Zira yaşam, en derin ve kişisel seviyede aile içinde yaşanmaktadır. Hatta bu, parçalanmış ya da tek ebeveynden oluşan ailelerde bile geçerlidir. Psikolojik veriler, kişinin değer ve tutum yapısının ilk altı yaşında oluştuğunu ortaya koymaktadır. Bu yıllar da büyük ölçüde aile içinde yaşanmaktadır. O bakımdan, aile hayatı ve aile temelli din eğitimi son derece önemli görülmektedir.[49] Zira aile temelli din eğitimi en tabii, en nüfuz edici, en kişisel ve en etkili olanıdır. Her hangi bir kurumda yapılan din eğitiminden çok daha faydalı ve ürün vericidir.

Aile bireyleri çocuğa sadece gündelik konularda model olmazlar, aynı zamanda onların dini inanç şekillerini de etkilerler. Aile hem sağlıklı hem de sağlıksız dini anlayış ve gelişimde temel olarak kalmaktadır. Diğer tüm değerler gibi, dini değerler de doğrudan ailenin psikolojik durumunu ya da patolojisini yansıtır.[50] Örneğin çocukların Allah inancına ilişkin derinlemesine yapılan araştırmalar incelendiğinde, çocukların yetiştikleri aile ortamına bağlı olarak farklı Allah inancına sahip oldukları görülmüştür. Otoriter, kızgın ve şiddet yanlısı ailelerin çocukları daha olumsuz bir Allah tasvirine sahip olurlarken, sevecen ve sıcak ilişkilerin hakim olduğu ailelerdeki çocukların ise daha olumlu bir Allah tasavvuruna sahip oldukları görülmüştür. Sonuç olarak çocuklar yetiştikleri ailelerde tecrübe ettikleri olayları kendi Allah inançlarına da yansıtmaktadırlar.[51]

İşte günümüz modern dünyasında, eğitim kurumlarının başaramadığı ya da eksik kaldığı bu önemli konuda yetişkinler önemli bir fırsattır. Zira hem çocuklarına ayıracakları boş zamanlarının, hem de yeteri kadar tecrübelerinin olması din eğitimi ve öğretimi açısından son derece önemlidir. Çocuk, desteklendiği ve teşvik edildiği takdirde, bilişsel gelişimi gibi manevi gelişimini de doğal olarak ilerletip, dini sorularına yeterli cevaplar bularak sağlıklı bir dini gelişim sürdürebilir. Ancak bunun da yolu, çocukları yetiştirecek bireylerin yani yetişkinlerin kendilerinin yeteri dini bilgi, yöntem ve metotlara sahip olmasıdır.

Dinin psikolojik ve sosyal sorunlara karşı olumlu katkısı: Dinin en önemli fonksiyonlarından birisi de, bireylerin ruh ve beden sağlığı üzerindeki olumlu katkılarıdır. Din ve sağlık ilişkisi üzerine yapılan araştırmaların tarihi, 1897’lere kadar dayanmaktadır. Bu alanda ilk bilimsel çalışmayı din ve intihar ilişkisi üzerine Emile Durkheim’in yaptığı bilinmektedir.[52] Hemen ondan sonra, Harvard Üniversitesi’nin ilk psikoloji profesörü William James gelmektedir. O da klasikleşmiş kitabında (The Varieties of Religious Experiences) dini inanç ve uygulamaların sağlık ve mutlulukla yüksek derecede bir ilişkisinin olduğunu ortaya koymuştur. Son zamanlarda yapılan ampirik çalışmalar da, dini inanç ve uygulamaların ruh ve beden sağlığına önemli katkılarının olduğunu ortaya koymaktadır.[53]

Sosyolojinin verilerine göre dinler, “düzenleyici” ve “bütünleştirici” fonksiyonları itibariyle sağlıklı yaşam tarzını geliştirirler. Durkheim’in toplumlardaki intihar oranları çalışması, dini grupların yaşamın birçok alanına dair kurallar koyduğu ve bu kuralların bireyler için koruyucu birer fonksiyona sahip olduğu tezine dayanmaktadır. Zira dini yerlere devam etmek cemaat arasında bir birlik oluşturmaktadır. Bu birliktelik de sonuçta cemaat üyelerine bir güç olarak geri dönmektedir. Aynı zamanda bu cemaat üyeleri, birbirlerine sadece manevi açıdan değil, aynı zamanda maddi açıdan da destek sağlamaktadırlar. Bunun neticesinde cemaat üyelerinde yalnızlık hissi, güçsüzlük, umutsuzluk, gayesizlik gibi olumsuz duygu ve düşünceler azalmakta ve psikolojik ve sosyal sorunların ortadan kalkmasına yardımcı olmaktadır. Özellikle depresyonun nedenlerinden biri olan yalnızlık, toplumdan ve insanlardan uzaklaşma, bağımlılık hissinin azalması veya kaybolması olarak düşünülürse, tüm bunların toplu ibadetler yoluyla ortadan kalkacağı ya da azalacağı söylenebilir.[54]

Din sosyal açıdan olduğu kadar psikolojik açıdan da önemli bir destek kaynağıdır. Zira kişi, işlediği günah ve hatalarını yüce bir varlığa itiraf etme ve af dileme fırsatı bulur. Böylelikle iç huzurunu bozup rahatsız eden bir takım duygu ve düşüncelerini yüce yaratıcıya aktararak, onların vermiş olduğu rahatsızlıktan kurtulur. Ayrıca yaşamın pek çok alanında karşılaştığı güçlükler ve stresli olaylar karşısında kendisinden güçlü bir varlığa yalvararak ondan yardım dilemesi, bireysel değerinin yeniden oluşmasına katkı sağlar. Kutsal metinlerde geçen kıssalar, günlük hayattaki olaylarla örtüştüğünde dinleyiciye yeni bir ümit kaynağı olarak, kendi yaşamıyla bir özdeşleştirme fırsatı verir.

Meseleye İslam Dini açısından baktığımızda, yapılan ibadetlerin hem psikolojik hem de sosyal açıdan pek çok faydasının olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Her şeyden önce yapılan ibadetler belli bir zaman alacağından, insanların boş zamanlarını değerlendirmesinde önemli bir yere sahiptir. Örneğin günde beş vakit kılınan namaz, (özellikle camide kılındığında) önemli bir zaman değerlendirme kaynağıdır. Ramazanda tutulan oruç, okunan mukabele, Kur’an okuma, zikir vs, hepsi birer zaman geçirme ve değerlendirme kaynaklarıdır. Aynı şekilde İslam’ın ortaya koyduğu farklı ibadet şekillerinde tezahür eden yardımlaşma prensibi de Müslümanlar arasında bir birlik ve beraberliğin, dayanışmanın bireyler arası olumlu ilişkilerin oluşmasına etki ederek, daha mutlu ve huzurlu bir yaşamın oluşmasına katkıda bulunmaktadır.

Elbette dinin tüm bu psikolojik ve sosyal alandaki faydalarının temini de etkili bir yetişkin din eğitimi faaliyetleriyle mümkün olacaktır.

Örgün eğitim kurumlarında karşılanmayan dini bilgi ve becerilerin kazanılması: Özellikle ülkemizde yetişkin din eğitimini gerekli kılan en önemli nedenlerden birisi de, örgün eğitim kurumlarında yeteri kadar din eğitimi ve öğretiminin verilemeyişidir. Maalesef Cumhuriyet tarihi boyunca okullarımızda din eğitimi ve öğretimi hak ettiği yeri bulamamış, kimi dönemlerde örgün eğitim kurumlarında hiç yer almamış, kimi dönemler seçmeli olmuş, ancak 1982 yılından beri normal müfredat içine girebilmiştir. Ancak bu uygulamanın da yeterli olduğunu söylemek güçtür. Zira bilindiği gibi okullarımızda din öğretimi, ilköğretim dördüncü sınıftan başlamakta ve 4-8. Sınıflar arasında haftada iki saat, ortaöğretimde ise haftada sadece bir saat yer bulabilmektedir. Dünya ülkeleriyle kıyasladığımızda (54 ülke), ilk altı yıl açısından Türkiye’de din eğitimine ayrılan sürenin 144 saat ile toplam zamanın % 3.3’üne; dokuz yılı dikkate aldığımızda da 264 saat ile % 4’üne tekabül ettiği görülmektedir ki, bu oran pek çok dünya ülkesinin gerisinde kalmaktadır.[55] Ayrıca okullarımızda din eğitimi değil, din öğretimi yapılmaktadır. Bir de tüm öğrencilerin ortaöğretime devam etme imkânları olmadığını düşünürsek, yetişen nüfusun önemli bir kısmı, sadece ilköğretim 4-8. Sınıflar arasında aldığı dini bilgilerle yetinme durumunda kalacaktır ki, bunun yeterli olduğunu söylemek imkânsızdır. İşte bu noktada yetişkin din eğitimi çeşitli yaygın din eğitimi faaliyetleriyle bu boşluğu doldurmada önemli bir görev icra etmektedir.

Sonuç olarak şunu söyleyebiliriz ki, artık günümüzde genelde yetişkin eğitimi, özelde ise yetişkin din eğitimi kaçınılmaz bir durumdur. Ancak bu konuda başarılı olabilmek için de, geleneksel yetişkin din eğitimi uygulamaları yerine, yetişkinlerin özelliklerini dikkate alarak, bilimsel temellere dayalı bir yetişkin din eğitimi vermek gerekir. Bunun için de yetişkinlik dönemi eğitiminin temel ilkelerini göz önünde bulundurmak gerekir.

C. Yetişkin Din Eğitiminin Temel İlkeleri

Eğer yetişkin din eğitiminde başarılı olunmak isteniyorsa, hedef kitlesi olan yetişkinlerin özelliklerinin bilinmesi ve dikkate alınması gerekir. Bunları şu şekilde kısaca özetleyebiliriz.

1. Yaşla öğrenme arasında negatif bir ilişki yoktur: Yetişkinler de öğrenebilir

Her ne kadar vücudun diğer organlarında olduğu gibi, öğrenmenin merkezi olan beyinde birtakım gerilemeler olsa da, günümüzde yapılan araştırmalar yaşın öğrenme için bir engel oluşturmadığını ortaya koymaktadır. Bu alanda yapılan araştırmalar, insanların 75 yaşına kadar öğrenebileceğini göstermektedir.[56] Yetmiş beş yaş ve sonrasında öğrenmeye engel olabilecek bir takım fiziksel kayıplar söz konusu olsa da, bir takım düzeltmeler yoluyla –örneğin gözlükler, işitme cihazları, artırılan aydınlanma, öğrenme için verilen zamanın artırılması– bu olumsuz şartların önüne geçilebilir. Bir yetişkin eğitimci olan Knox’a göre “zaman kontrol edildiğinde, 40 ve 50’lerinde olan çoğu yetişkinler, 20’lik ve 30’luk dönemlerindeki gibi aynı öğrenme kabiliyetine sahiptirler.”[57] Bu durum da göstermektedir ki, yetişkinlere yeterli zaman verildiğinde ve uygun metotlar uygulandığında onlar da etkili bir şekilde öğrenebilirler. Dolayısıyla her şeyden önce yetişkinlerin “artık ben yeni bir şeyler öğrenemem” şeklindeki ön yargılarının yıkılması gerekir. Onlara da uygun ortam oluşturulduğunda ve ekstra zaman verildiğinde, her şeyi öğrenebilirler.

2. Yetişkinler daha çok kendi kendilerine öğrenmeyi tercih ederler

Çocuk eğitimiyle yetişkin eğitimi arasındaki en temel farklardan birisi, çocukların bağımlı bir kişiliğe sahipken, yetişkinlerin bağımsız bir kişiliğe sahip olmasıdır. Dolayısıyla pedagojide öğrenci durumunda olan kişi başkalarına bağımlı kişidir. Toplum ya da devlet, okullar aracılığıyla onların ne öğreneceğini, ne zaman öğreneceğini, hatta nasıl öğreneceğine ilişkin tüm sorumlulukları öğretmene vermiştir. Andragojide ise, her ne kadar bazı geçici durumlarda yetişkinler, diğer kişi ya da kurumlara bağımlı olsalar bile, genellikle kendi kendini yönlendirme açısından özgür konumdadırlar.

Yetişkinlerin öğrenmelerine yönelik yapılan araştırmalar, yetişkinlerin büyük çoğunluğunun kendi kendilerine öğrenmeyi tercih ettiklerini göstermektedir.[58] Araştırma sonuçlarına göre bunun dört önemli nedeni vardır: 1) Yetişkin kendisini, kendi öğrenim hızı ve gidişatına göre ayarlar, 2) kendi öğrenim şekillerine kendisi karar verir, 3) öğrenme şeklini kolayca değiştirip daha esnek bir hâle getirebilir ve 4) öğrenme projelerine kendi tarz, yapı ve planlarını uygulayabilir.[59] Bundan dolayı bazı eğitimciler, “kendi kendine yönlendirme” prensibini, eğitimcilerin “akademik amentüsü” olarak adlandırmaktadırlar.[60] Bu konuda Kidd, genellikle yetişkin eğitiminin amacının dış yönlendiriciden ziyade, bireyi sürekli olarak, “iç yönlendirici,” kendi başına yönlendiren öğrenci yapmak olduğunu ifade etmektedir.[61]

Yetişkinleri kendi başına öğrenmeye iten nedenlerden biri de hiç şüphesiz onların farklı bireysel özelliklere sahip olmalarıdır. Bilindiği gibi eğitim ve öğretimde bireysel farklılıklara dikkat etmek esastır. Bu durum, yetişkin eğitiminde daha da önemlidir. Zira bireysel farklılıklar ilerleyen yaşlarda daha fazla göze çarpar. Bir de buna eğitimsel ihtiyaç ve isteklerdeki farklılıkları, öğrenme şekillerini, öğrenmeden beklentilerini, hayat tecrübelerini göz önüne alırsak, niçin yetişkinlerin kendi kendilerine bağımsız olarak öğrenmeyi tercih ettiklerini daha kolay anlayabiliriz.

Ancak bu demek değildir ki, yetişkinlerin öğretmenleri, hiçbir zaman öğrencilerine fikir vermez ya da onlara görüş beyan etmez. Elbette, genellikle kabul edilmiş bilgileri, değerleri ve davranışları onlara aktarır. Ancak buradaki fark, onlara hiçbir zaman bunların kabulü konusunda zorlama yapmamasıdır. Yetişkinlerin çeşitli eğitim etkinliklerine katılma konusunda bizzat kendi zamanlama programları vardır. Yetişkinler çoğunlukla eğitim faaliyetlerine ihtiyari olarak katıldıklarından, istedikleri zaman gelip gitmeyi isterler.

Yukarıda da değindiğimiz gibi bu ilkelerin başında, “yetişkinlerin kendi kendilerine öğrenme” prensibi gelmektedir. Aslında bu ilkenin, hem teolojik hem de eğitim-bilimsel açıdan önemli yansımaları vardır. Her şeyden önce yetişkinlerde bireysel öğrenme arzusu ve isteği yaratmak gerekir. Bunu başardıktan sonra, yetişkinleri ille de bir öğrenme ortamında toplayarak eğitim verme yerine, kendi başlarına öğrenmelerine imkân sağlayacak dini kaynakların ve materyallerin yaygınlaştırılması gerekir. Bunun için de yetişkinlerin diğer özelliklerini de dikkate alarak, küçük ebatlı, problem ve konu merkezli, yaş seviyelerine ve ilgilerine uygun eserlerin yazılması gerekir. Konular, fazla detaylandırılmadan, açık ve sade bir şekilde temel İslami kaynaklar çerçevesinde ele alınıp incelenmelidir. Nasıl ki çocuklara gelişim basamaklarına uygun seri kitaplar hazırlanıyorsa, aynı şekilde yetişkinlere yönelik de konu ağırlıklı, ancak daha çok yetişkinlerin ihtiyaçlarına yönelik kitaplar yazılmalı, CD’ler hazırlanmalıdır.

3. Yetişkinler öğrenmeye karşı farklı motivasyonlara sahiptirler

Yetişkin öğrenmesinin en önemli özelliklerinden birisi de onların öğrenmeye karşı farklı motivasyonlara sahip olmalarıdır. Çocukların eğitim ve öğretimi genelde standart biçimde olup, çoğu zaman da “konu merkezli”dir. Çocuklar öğrenimlerinin çoğunu daha sonraki bir zamanda uygulamaya yönelik olarak alırlar. Dolayısıyla çocuk için eğitim, temel olarak hayatın daha sonraki safhasında faydalı olacak olan bir bilgi birikimidir. Bu yüzden çocukların eğitimi çoğunlukla, konu merkezlidir. Oysa yetişkinler öğrenmeye ancak gerçek hayatla ilgili herhangi bir problemleri olduğunda, böyle bir şeyi tecrübe ettiklerinde ve onları çözmeye ihtiyaç hissettiklerinde hazırdırlar. Büyük oranda yetişkinler, öğrenim için öğrenim görmezler. Onlar bir görevi yapabilmek, bir problemi çözebilmek veya daha iyi bir şekilde yaşamak için, eğitim ve öğretim faaliyetlerine katılırlar. Dolayısıyla onlar problem çözücüdürler. Onlar problemleri ortaya koyma ve onlara makul cevap verme konusuyla ilgilenirler. Bu faraziyenin en önemli sonucu, yetişkinlere yönelik müfredat programları hazırlanırken, bu programlar konu ünitelerine göre hazırlanmaktan ziyade yaşam şartları ve problemlerine yönelik konular çerçevesinde hazırlanmalıdır.[62]

Yetişkinlerin öğrenmeye daha çok “problem merkezli” bir yaklaşımla geldiklerinden, yetişkin kişi öğrendiği şeylerin hemen uygulanmasıyla ilgilenir. “Öğrendiğim bu bilgiyi nasıl kullanırım” sorusu, yetişkin kişi tarafından sorulan temel sorudur. Yetişkinler daha sonraları kullanacakları depo bilgilendirmelere veya sormadıkları sorulara cevap teşkil eden şeylere fazla ilgi duymazlar.[63] Yeni öğrenilecek konu direkt olarak hemen lazım olan ihtiyaca ve kendilerine sağlayacağı fayda ile ilgilidir. Bu yüzden kısa süreli eğitim faaliyetleri yetişkinler için daha önemlidir. Gerçek hayata uygulanabilecek bilgiler, yetişkinler için son derece önemli iken, yetişkinin hayat tarzına uymayan veya pratikte fayda sağlamayacak ilave bilgiler yetişkinler için çok fazla bir anlam ifade etmez.

Yetişkinlerin problem merkezli eğitim anlayışı aslında İslam geleneği açısından bilinen ve uygulanan bir ilkedir. Talebelerinin çoğunu yetişkinlerin oluşturduğu Peygamberimizin uygulamalarına baktığımızda bu ilkenin uygulandığını görmekteyiz. Zira o, sabah namazını kıldırdıktan sonra ashabıyla teker teker ilgilenir, onlarla sohbet eder, sıkıntılarını ve sorunlarını dinler, hatta onların gördüğü rüyaları bile yorumlardı. Günün diğer saatlerinde ise, birebir onların sorunlarıyla ilgilenirdi. Kısacası o, hiçbir zaman, ashabını sadece bilgi yüklenecek kişiler olarak görmemiş, bilgiyi sorunlarıyla birlikte ve sorunlarına çözüm mahiyetinde vermiştir. Ashabının sorduğu lüzumsuz ya da çok detaylı bilgilere ise sıcak bakmamıştır. Aslına bakılırsa, Kur’an ayetlerinin pek çoğu da bir ihtiyaç anında inmiş ve bir sorunu çözmüştür. İşte gerek Kur’an’ın bu metodunu gerekse Peygamberimizin uygulamalarını da dikkate alarak, yetişkin din eğitimcileri, daima hizmet ettikleri bireylerin sorunlarını dikkate alarak, o bağlamda dini bilgileri sunmaya çalışmalıdırlar.

Bu bağlamda hem örgün, hem de yaygın din eğitiminde görev yapan din eğitimcilerine büyük görev ve sorumluluklar düşmektedir. En basitinden, okunan hutbelerin, yapılan vaazların ve TV sohbetlerinin ve konuşmalarının, yetişkinlerin ilgi alanlarına ve sorunlarına yönelik olması gerekmektedir. Burada önemli olan, bir vaizin bilgi seviyesi ve anlatması değil, dinleyici konumunda olan cemaatin anlaması ve anlatılanlardan faydalanmasıdır. Eğer anlatılan ve sunulan bilgiler, cemaati ilgilendirmiyorsa, onun dini, psikolojik, sosyal ve ekonomik sorununa bir cevap sunmuyorsa, o eğitim ve öğretim faaliyetinin bir anlamı yoktur. Dolayısıyla, nasıl ki satış elemanları bir ürünü satarken, önce alıcıda o ürüne yönelik bir ihtiyaç psikolojisi oluşturmaya çalışıyorlarsa, yetişkin din eğitimcisi de, hedef kitlesine önce anlattığı konunun onun hayatındaki önemine ve hayatında bir şeyleri değiştireceğine inandırması gerekir. Kısacası yetişkinlere çok bilgi yüklemek yerine, daha çok onların sorunlarına cevap verebilecek nitelikteki bilgilere ağırlık vermek gerekir.

4. Yetişkin eğitiminde fiziki ve psikolojik çevre son derece önemlidir

Yetişkinler en iyi stres altında olmadıkları zaman öğrenirler.[64] Hoş olmayan ve rahatsız edici durumlar uzun süre hakim olursa, yetişkin, stres ve kaygı içine girer ve öğrenmesini de olumsuz yönde etkiler. Yetişkin eğitiminde iki çevre, yani fiziki ve psikolojik çevre son derece önemlidir.

Yetişkinin fiziki çevresi, onun rahat edeceği ve ferahlık hissedeceği bir yer olmalıdır. Fiziki çevre olarak eğitim yapılacak mekân, güzel bir şekilde düzenlenmeli, sıcaklık sistemi uygun bir şekilde ayarlanmalı, estetik olarak da iyi hazırlanmalıdır. Dekorasyonu ilgi çekici olup aynen bir oturma odasını andırmalıdır. Eğitim ortamı da tabii olarak yetişkinin durumuna göre düzenlenmeli ve akustik ve ışıklandırma yetişkinin görme ve işitme durumları göz önünde bulundurularak yapılmalıdır.[65]

Yetişkinler için fiziki çevre kadar, hatta ondan da önemlisi psikolojik ortamdır. Dolayısıyla yetişkinlerin bulunduğu ortam, yetişkinlerce kabul edilme, saygı duyulma ve desteklenme hissi verecek şekilde olmalıdır. Bu ortamda öğrencilerle öğretmenler arasında birlikte hareket ederek ceza alma ya da gülünç duruma düşme korkusundan uzak, ifade ve düşünce özgürlüğünün olduğu karşılıklı bir ortam olmalıdır. Muhtemelen yetişkin eğitiminde en önemli faktör, yetişkin eğitimcisinin tutum ve tavırlarıdır. Dolayısıyla yetişkinlerin eğitimleriyle uğraşan kişilerin eğitim ve öğretime katılan her bireyin ayrı ayrı değerli birer birey olduğu ve hepsinin de ayrı ayrı saygıya layık oldukları hissini kazandırabilmelidir. Yetişkinlere karşı saygısız davranmak, onların derslere olan katkılarını önemsememek veya onların başarısızlığını toplum önünde sergileyerek onları utandırmak, yetişkin eğitimi için bir felakettir. Böyle bir durumda yetişkinler ya eğitimi terk edecekler veya öğrenme ortamına katılma konusunda bir ilgisizlik gösterecekler ya da toplum içinde yine utandırılacağım hissiyle öğrenmeye karşı olumsuz bir tavır takınacaklardır.[66] Dolayısıyla çocuk eğitiminde olduğu kadar ve belki de daha fazla yetişkin eğitiminde önem verilmesi gereken temel hususların başında, kişisel farklılıkları, farklı düşünceleri kabul etmek, her bireye gereken önemi vermek ve bunu eğitim sürecinin bir parçası olarak görmek gelmektedir.

Meseleye ülkemiz açısından bakıldığında bilindiği gibi yetişkin eğitimi büyük ölçüde ya Kur’an Kurslarında ya da camilerde gerçekleştirilmektedir. Gerçekten de buralar ister ibadet amaçlı, isterse eğitim ve öğretim amaçlı olsun, yetişkinlerin rahat edebileceği şekilde olmalıdır. Ülkemizde son zamanlarda sayıları az da olsa, bazı camilerin sadece ibadet amaçlı değil, birtakım sosyal faaliyetlerin de yapılabileceği yerler olması, yetişkin din eğitimi açısından önemli bir aşamadır. Zaten geçmiş dönemlerdeki medreselere baktığımızda, buraların sadece eğitim ve öğretim amaçlı yerler olmadığını, aksine pek çok faaliyetin yapılmasına imkân sunan bir külliye tarzında olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Dolayısıyla, yetişkinlerin din eğitimi ve öğretimi aldıkları yerlerin de yetişkinlerin her türlü ihtiyaçlarını karşılayacak, nezih ortamlar olmasına özen gösterilmelidir.

Bu prensiple ilgili olarak, yetişkinler açısından fiziki ortam kadar, hatta ondan daha çok psikolojik ortamın önemli olduğunu söyleyebiliriz. Burada da görev, büyük ölçüde yetişkin din eğitimcilerine düşmektedir. Zaman zaman şahit olduğumuz gibi, yetişkinlere hiçbir zaman bağırma, çağırma, küçük düşürme, aşağılama, dışlama ve sorgulama şeklinde hitap edilmemeli, aksine onların yaşına, kişiliğine ve onuruna uygun bir şekilde hitap edilerek, onları kazanmaya çalışılmalıdır. Aslında bu durum, Kur’an’ın da bir emridir.[67]

5. Yetişkin için zaman son derece önemlidir

Çocuklar ve yetişkinler zamanı farklı olarak algılarlar. Örneğin sekiz yaşındaki bir çocuğun zaman kavramı ve dolayısıyla eğitim ve öğretime bakış açısıyla, hayatın hemen hemen orta yaşı olan 35-40 veya 70 yaşına gelmiş kişilerin zamanla eğitim ve öğretime bakış tarzı büyük farklılık arz eder. Bir çocuk veya genç zamanı, “doğumdan şu ana kadar” olarak algılarken, 40’ını aşmış bir yetişkin zamanı, “mevcut andan ölüme kadar” şeklinde değerlendirir.[68] Böylece zaman kısaldıkça, öğrenmenin de daha çok hayatın o anki gerçek problemlerine yönelik olması beklenir ve yetişkin için geçmiş tecrübeler büyük önem arz eder.

Yetişkin için zamanın çok önemli sonuçları vardır. Çocuk ya da genç sadece şu an için değil, gelecek için yaşar. Zaman, çocuk ve genç için sonsuz gibidir. Oysa yetişkin için zaman harcamak, para harcamak kadar önemlidir.[69] Böylece yetişkinin gözünde geçen her yıl bir kayıptır. Sonuç olarak kişi yaşlandıkça, her yıl, yaşanacak olan toplam zamanın eksilen bir bölümü olur ve zamanın önemi artar.

Çoğu zaman yetişkinler öğrenime gönüllü olarak katıldıklarından, zamanı kullanma konusunda oldukça duyarlıdırlar. Yetişkinler zamanlarını boşa geçirmek istemezler. Bu yüzden yetişkin eğitimciler, zamanın nasıl kullanılması gerektiği konusunda çok hassas olmalıdırlar. Bir şeyi zamanında başlayıp zamanında bitirmek, programa uygun bir şekilde hareket etmek, zamanı kullanma konusunda esneklik göstermek, yetişkinlerin durumuna uygun olarak kısa ya da uzun süreli eğitim programları düzenlemek, başlıca zamanı etkili bir şekilde kullanma yöntemleridir.

Yetişkinler için zamanın önemli olmasının bir diğer önemli nedeni de onların halihazırda pek çok görev sorumluluklarının olmasıdır. Zira yetişkinler bir taraftan dini ibadetlerini yerine getirmek ya da bir şeyler öğrenmek için camiye veya herhangi bir öğretim kurumuna gelirken, diğer taraftan da günlük yaşamlarını devam ettirmek için, pek çok görev ve sorumluluklarını yerine getirmek durumundadırlar. Dolayısıyla, yetişkinlerin zamanı hem kısıtlı, hem de çok önemlidir. Bir de buna modern zamanın karmaşıklığını eklersek, zamanı verimli bir şekilde harcamanın ne kadar önemli olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Tüm bu nedenlerden dolayı, yetişkinlerin din eğitimi ve öğretimi için ayırdıkları zamanı son derece iktisatlı ve yerinde kullanmak gerekir. Yine ülkemizdeki yetişkin din eğitimi ve öğretimi faaliyetlerinin merkezi durumunda olan camileri dikkate aldığımızda, buralarda verilen vaaz ve hutbelerde, önemli gün ve gecelerde yapılan dini programlarda veya normal ibadetlerde bu zaman mefhumuna azami gayreti göstermek gerekir. Burada şu hususu unutmamak gerekir ki, önemli olan çok ve uzun konuşmak değil, etkili ve verimli konuşmaktır. Aslında bu durum bizzat Kur’an’ın önemle üzerinde durduğu bir husustur. Cuma namazı gibi, çok önemli olan bir toplu ibadette bile, Allah müminlere, namazı kılar kılmaz yeryüzüne dağılmalarını emretmekte ve şöyle buyurmaktadır: “Namazı bitirince yeryüzüne dağılın! Allah’ın lütfundan rızık arayın!...”[70] Zamanla ilgili olarak Peygamberimiz de, camide çeşitli yaş grubu ve farklı insan gruplarından kişilerin olabileceğine dikkat çekerek, namazın uzatılmamasını emretmektedir. Peygamberimiz, günümüz modern hayata kıyasla, hayatın son derece basit ve sade olduğu bir dönemde bile, böyle bir hatırlatmada bulunuyorsa, günümüzdeki din eğitimcilerinin bu konuya çok daha dikkat etmeleri gerekir. İşte yetişkin din eğitimcileri de hem Kur’an’ın hem de Peygamberimizin bu konudaki uygulamalarını dikkate alarak, yetişkinlerin eğitimi konusunda zamanı en etkili, kısa ve verimli bir şekilde kullanmalıdırlar.

6. Yetişkin eğitiminde ihtiyaçların tespiti, planlanması ve değerlendirme işi yetişkinlerin kendilerine bırakılmalıdır

Geleneksel ya da çocuk eğitimiyle yetişkin eğitimini birbirinden ayıran en önemli faktör, yetişkin öğreniminde yetişkinin ne öğreneceği konusuna kendisinin karar vermesidir. Bu yüzden yetişkin eğitiminde, yetişkinlerin nelere ihtiyacı olduğu hususunda kendilerinin bu sürece iştirak etmesinin büyük önemi vardır. İnsan, karakteri itibariyle, bir şeye kendisi karar verdiğinde ona dört elle sarılırken, aksine dayatmanın ve kendi isteğinin zıddına olan bir şeyi de, sonucu iyi de olsa reddeder. Bu yüzden yetişkin eğitiminde temel unsur, her ne kadar öğretici durumunda olan birey rehberlik etse de, öğrenciler de mutlaka öğrenimleri konusunda planlama sürecine katılmalıdırlar.[71]

Ayrıca yetişkin eğitiminde formal eğitimde olduğu gibi bir sınıf geçme ya da kalma gibi bir şey söz konusu olmadığından, ihtiyaçların ortaya konmasında, amaçların belirlenmesinde, öğrenme metotlarının seçilmesinde ve değerlendirme sürecinde, yetişkinlerin yardımına başvurulmalıdır. Bu süreçte öğretmen sadece yetişkinin eğitimi boyunca ne kadar hedefe ulaştıkları konusunda yardımcı olmaya çalışmalıdır. Ancak değerlendirmede, dersin üstün ve zayıf yönlerini tartışarak, karşılıklı bir durum değerlendirmesi yapılması da ihmal edilmemelidir.

Yetişkinlere yönelik olarak yürütülen din eğitimi hizmetlerinde de, hedef kitlenin ilgi ve ihtiyaçları göz önünde bulundurulmalıdır. Bu bağlamda, tamamen olmasa bile, yapılan din eğitimi hizmetlerinde, yetişkinlerin de görüşleri alınarak, onların hangi tür konulara ihtiyaçları olduğu, ne tür problemlerinin olduğu araştırılarak, o yönde bir din eğitimi verilmelidir. Bunun için de seçilecek konuların, daha önce de belirtildiği gibi, mümkün olduğunca “sorun merkezli” olmasına dikkat edilerek, anlatılacak konuların bizzat bireysel ve toplumsal yaşamı ve sorunları ilgilendiren hususların olmasına özen gösterilmelidir. Cemaati hiç ilgilendirmeyen ya da tamamen geçmiş dönemlerin ve toplumların yaşam tarzına veya o dönemin ihtiyaçlarına yönelik bilgilerin verilmesi, ilgisizliğe neden olacaktır.

Yine bu prensiple ilgili olarak, her yetişkin din eğitimcisi, içinde yaşadığı toplumun sorunlarını yakından takip ederek, din eğitimi konularını ona göre tespit etmelidir. Örneğin bir bölgede, fakirlik ve yoksulluk hakimse, seçilecek konular, daha çok bu sorunun ortadan kaldırılmasına yönelik olmalıdır. Yine bir bölgede, şiddet ve kan davası gibi bir sorun varsa, anlatılacak konular daha çok bu yönde olmalıdır. Kısacası, yetişkin din eğitimcisi, anlatacağı konuları, bizzat hayatın içinden seçmeli ve sorunlara çözüm üretebilmelidir. Bunu yapmak için de, din eğitimcisi, zaman zaman hedef kitlesine yönelik olarak, onların ne tür konulara ilgi duydukları, ya da ne tür sorunlarının olduğuna ilişkin araştırmalar yapmalıdır. Ayrıca yapılan din eğitimi hizmetlerinin olumlu ve olumsuz yönlerini görebilmek için değerlendirme çalışmaları yapılmalıdır. Bu değerlendirme çalışmalarında yetişkinlere mülakat ya da anket gibi teknik ve yöntemler kullanarak, onların, yapılan din eğitimi hizmetlerine ilişkin görüşleri alınarak, yanlış ve eksiklikler giderilmeye çalışılmalıdır. Sonuçta, yetişkin din eğitimi büyük oranda gönüllülük esasına dayalı olup, resmi olarak değerlendirme imkânına sahip olunmadığından, daha etkili bir hâle getirebilmek için, sürekli olarak, hedef kitlenin ilgi, ihtiyaç ve sorunları dikkate alınarak, karşılıklı etkileşim içerisinde din eğitimi faaliyetleri sürdürülmeye çalışılmalıdır.

7. Yetişkin eğitiminde öğretmenin görevi sadece rehberlik etmektir

Geleneksel eğitim ortamlarında öğretmenin fonksiyonu genellikle “öğretmek” olarak tarif edilir. Eğitim-öğretim sürecindeki tüm sorumluklar öğretmene aittir. Öğrencinin görevi ise, sadece öğretmenin aktardığı bilgileri pasif bir şekilde almaktır. Yetişkin eğitiminde ise bu sorumluluk, hem öğretmene hem de öğrenciye aittir. Yetişkin eğitiminde öğretmenin rolü bilgi aktarmadan ziyade, “rehber kişi” olarak tarif edilir.[72] Dolayısıyla onun rolü, öğrenci durumunda olan kişiye ancak yardım etmektir. Bu yüzden bazı yetişkin eğitimciler, yetişkinleri eğitip öğreten kişilere söylenen “öğretmen” kavramı yerine, “kolaylaştırıcı” anlamına gelen facilitator kelimesini tercih ederler. Bu kavram yardım etme, kolaylaştırma ya da muktedir kılma anlamına gelmektedir.[73] Yetişkin eğitimciler kendilerinin tüm bilgiye sahip olarak gören didaktik öğretmenler yerine, öğrenme sürecinde kendilerini bir kaynak olarak görürler. Onlar demokratik ve öğrenci merkezli olarak bireysel öğrenmeyi geliştirme yönünde, öğrenme metotlarını ve öğrenme ortamını hazırlamada ve devam ettirmede kendilerinin de öğrenciler gibi sorumlulukları olduğunu kabul ederler. Bu vasfı taşıyan kişiler, kendilerini genellikle “yardım eden ilişkiler” ve “yardım ilişkileri” olarak vasıflandırmaktadırlar.[74] Böyle bir ilişkiyi oluşturan etmenlerin başında güven, karşılıklı ilişki ve amaçlı katılım gibi hususlar gelir.

Yetişkinler gerek yaş gerekse konum olarak her şeyden önce, çocuklardan farklı olacaklarından, onlara eğitim verecek olan kişilerin de normal öğretmenlerden farklı olması gerekir. Bu bağlamda, yetişkinlerin öğretmenleri her şeyi bilen, sınıfı idare veren, her şeye karar veren, katı disiplin kuralları uygulayan, gerektiğinde ceza verebilen bir eğitici olmaktan ziyade, yetişkinlere bir arkadaş gibi davranan, empati kurabilen, daha esnek, işbirlikçi, birlikte karar alıp karar verebilen, kısacası bir uzman rehber tarzında öğretmen olmalıdır. Yetişkinlerin öğretmenleri bir taraftan öğretirken, bir taraftan da öğrenebilen kişiler olmalıdırlar.

Yetişkin eğiticilerinin böyle davranmalarını gerekli kılan birtakım nedenler vardır. Her şeyden önce onların hedef kitlesi, belli bir yaşa gelmiş, belli bir işi ve mesleği olan, muayyen görev ve sorumlulukları taşıyan olgun kişilerdir. Bilgi birikimi açısından da genellikle çocuklardan daha yüksek seviyededir. Yine çocuklara nazaran çok daha kırılgan ve kişiliklerine önem veren kişilerdir. İşte tüm bunları dikkate alarak, onları hiçbir şey bilmeyen kişiler gibi görmek yerine, onları da ortak paydaşlar olarak ele alıp, fazla zorlamadan, hele hele hiç kaba ve kırıcı davranmadan, hoşgörülü ve empatik bir tarzda yaklaşmak gerekir. Aslında bu konuda da bizim en büyük rehberimiz yine Hz. Peygamberdir. O, nasıl ashabına ve diğer insanlara yaklaştıysa, yetişkin bir din eğitimcisi de aynen o şekilde yaklaşmalıdır. Kur’an-ı Kerim de Peygamberimizin bu yaklaşım tarzını överek şöyle buyurmaktadır: “Allah’ın rahmeti nedeniyledir ki sen, onlara karşı yumuşak davrandın. Etrafından dağılıp giderlerdi, eğer kaba ve katı yürekli olsaydın. Bu nedenle onları affet ve onların bağışlanmaları için dua et! İşlerle ilgili onlarla istişare et! Karar verdiğin zaman, Allah’a güven, tevekkül et! Allah kendine güvenenleri sever.”[75] Dolayısıyla bu ayetten de anlaşıldığı üzere, genelde tüm din eğitimcileri, ama özelde yetişkin din eğitimcileri bu konuya son derece önem vermelidirler.

Yetişkinlere bir rehber olarak yaklaşmanın diğer önemli bir boyutu da, yetişkin din eğitiminin bizzat kendi içyapısından kaynaklanmaktadır. Yetişkin din eğitiminden beklenen temel hedef, onları dini konularda birer uzman yapmak olmayıp, dini emir ve yasakları günlük yaşamlarında aktif hâle getirerek, dindar ve ahlaklı bireyler olarak yaşamlarını devam ettirmeye çalışmaktır. Hedef bu olunca, onlara çok fazla bilgi yığmak yerine, onlarda dini konulara karşı bir ilgi uyandırarak, bir araştırma zihniyeti kazandırmak ve onlarda öğrenme aşkını canlandırmak gerekmektedir. Bunun için de, yetişkin din eğitimcisinin, onları azarlamak ve eleştirmek gibi olumsuz tutum ve davranışlar yerine, daima onlara pozitif enerji vererek, her türlü sorunlarıyla ilgilenen rehber bir öğretmen olarak davranması gerekir.

D. Sonuç ve Değerlendirme

Gerek bilim ve teknolojik, gerekse sağlık alanındaki gelişmelerin bir neticesi olarak artık günümüzde eğitim, sadece belirli yaş grubu kişilerle sınırlı kalmayıp, hayat boyu devam eden bir süreç hâline gelmiştir. Yaşam boyu eğitim, her alanı ilgilendirdiği gibi, din eğitimini de birinci derecede ilgilendirmektedir. Zira pek çok dini ibadet ve uygulamaların hedef kitlesi çocuklardan ziyade, belli bir yaşa gelmiş genç ve yetişkinlerdir. Dolayısıyla her şeyden önce bir yetişkin din eğitimi bilinci geliştirmemiz gerekmektedir.

Bunun için de ilk olarak, yetişkin nüfusunda okuma, araştırma, inceleme ve sorgulama alışkanlığını kazandırmamız gerekir. Aslında bu durum, gerçek anlamda Müslüman olmanın da bir şartıdır. Zira İslam, taklidi iman olarak nitelendirdiğimiz, inceleme ve araştırma yapmadan, sırf başkalarından duyarak ya da miras yoluyla aktarılan bir inancı makbul saymamaktadır. Esas olan kişinin, bilgi ve yetenekleri çerçevesinde kendi çabalarıyla araştırarak, okuyarak bir şeye inanması ve inandığını da yaşamasıdır. Dolayısıyla meseleye İslam’ın özünü oluşturan iman açısından bile baktığımızda, her Müslüman’ın bir kere, doğru ve düzgün bir imana kavuşması için, okumaya ve kendini yetiştirmeye çalışması gerekmektedir.

İkinci olarak, İslam âlimlerinin farz-ı ayn olarak nitelendirdikleri, her bireyin bizzat kendisinin bilmesi ve yapması gereken bazı hususlar vardır. Müslüman bireylerin icra ettikleri mesleklere bu açıdan bakılabilir. Yani herkes, icra ettiği meslekle ilgili dini hükümleri ve yaptırımları bilmek zorundadır. Nasıl ki bir aile reisi, kendi üzerine düşen görev ve sorumlukları bilmek durumunda ise, ticaretle ve sanatla uğraşan bir Müslüman da, kendi mesleki işlerine tekabül eden dini bilgileri ve hükümleri bilmek zorundadır. Bu da her meslek gurubundan insanları, en azından kendi alanlarıyla ilgili dini bilgileri öğrenmeye teşvik etmekte, hatta zorunlu kılmaktadır.

Üçüncü olarak, İslami bağlamda okuma ve araştırma, yalnızca belli bir yaşa hasredilmeyip, yaşam boyu devam eden dini bir vecibedir. Kur’an’ın bu konudaki gerek ilk emrinin, “Yaratanın Rabbinin adıyla oku” olması, gerekse diğer pek çok ayette sürekli olarak insanları araştırmaya, düşünmeye, tefekkür etmeye sevk etmesi, Müslümanlar için bir tavsiye niteliğinden ziyade dini bir vecibedir. Bu durumun en somut örneğini de Peygamberimiz kendi hayatında ortaya koymuştur. Zira sahabe olarak adlandırdığımız, Peygamberimizin en yakın arkadaşları, yaşı ve sosyal hayattaki konumu ne olursa olsun, yaşamları boyunca hep ilimle hemhâl olmuşlar, öğrendiklerini de bizzat uygulamaya çalışmışlardır. Aslında Peygamberimizin İslam’da ilk üniversite olarak kabul edilen, “Ehli Suffa”nın öğrencileri çocuklar değil, yetişkinler ve yaşlılardan oluşuyordu.[76] Diğer taraftan pek çok hadis de ilim öğrenmeyi amelle bir tutmuş, hatta cihat seviyesinde görmüştür.[77] Bu konudaki şu ayet çok ilgi çekicidir: “Müminlerin savaş için topluca gitmeleri doğru değildir. Onların her gruptan bir kesim, dini iyice öğrenmek için kalmalıdırlar ve gruplar savaştan döndüklerinde onları bilgilendirip uyarmalıdırlar. Böylece diğerleri de bir takım olumsuzluklardan sakınmış olurlar.”[78] Yine İslam’ın Müslümanlara bir görev olarak addettiği, “emr-i bil mağruf nehy-i anil münker” vazifesini yerine getirmek de, sürekli olarak ilmi faaliyetlerde bulunmayı gerekli kılmaktadır.

Ancak burada öğrenen durumunda olan yetişkinler kadar onlara öğretmenlik yapacak kişilerin de belli bazı hususlara dikkat etmeleri gerekir. Zira nasıl ki yetişkinler, biyolojik, psikolojik ve sosyal açılardan çocuklardan farklılık arz ediyorlarsa, aynı şekilde eğitim ve öğretim açısından da farklılıklar arz etmektedirler. Bu noktada yetişkin din eğitimcilerine düşen görev, her şeyden önce onların bu özelliklerini tanıyıp, ihtiyaçları doğrultusunda, onlara uygun metotlarla din eğitimi ve öğretimi sunmaktır.

Etkili bir şekilde yetişkinlere din eğitimi ve öğretimi hizmeti sunabilmek için, pek çok kişiye ve kuruma görev ve sorumluluk düşmektedir. Zira yetişkin eğitimine ilişkin yapılan çalışma ve araştırmaların büyük çoğunluğu, batı ülkelerinde, kendi kültür coğrafyaları içinde yapılmaktadır. Yetişkin din eğitimi çalışmaları ise, daha çok kilise-cemaat ilişkisi içinde ele alınıp incelenmektedir. Her ne kadar biyolojik ve psikolojik özellikleri itibariyle dünyadaki tüm insanlar aşağı yukarı aynı gelişim özelliklerini gösterseler bile, ekonomik, sosyal, dini ve kültürel açıdan önemli farklılıklar gösterdikleri de bir gerçektir. Dolayısıyla yetişkin din eğitimine ilişkin batı ülkelerinde geliştirilen yöntem ve tekniklerin aynısını ülkemizdeki yetişkin din eğitimi hedef kitlesine uygulamak sağlıklı sonuçlar vermeyebilir. Bu yüzden biz de kendi ülkemizin ekonomik, sosyal, dini ve kültürel özellikleriyle yetişkin din eğitiminin yapıldığı yerleri dikkate alarak, kendimize has yeni yöntem ve metotlar geliştirmek zorundayız. Bunun için de bu alanda teorik bilgilerin yanı sıra, mutlaka alan araştırmalarına ağırlık vererek, ülkemizdeki yetişkinlerin dini ve ahlaki sorunları, ilgileri ve ihtiyaçları dikkate alınarak, onların gelişimsel özelikleri ve ihtiyaçları doğrultusunda din eğitimi programları düzenleyip uygulamamız gerekir.

Yetişkin din eğitiminde üzerinde durulması gereken diğer önemli bir nokta ise, yetişkinlere din eğitimi ve öğretimi verecek olan kişilerin eğitimidir. Nasıl ki yetişkinler çocuklardan pek çok açıdan farklı bir konumda iseler, onların öğretmenleri de, çocuklara eğitim ve öğretim veren öğretmenlerden farklıdır. Ancak ne yazık ki, pek çok ülkede olduğu gibi, bizim ülkemizde de yetişkin eğitimcilerini yetiştirme konusunda henüz ciddi adımlar atılmamıştır. Bu durum yetişkin din eğitimcileri için çok daha önem arz etmektedir. Zira ülkemizdeki din eğitimi hizmetlerinin en büyük hedef kitlesini yetişkinler oluşturmaktadır. Dolayısıyla bu eksikliğin de bir şekilde giderilmesi gerekir. Belki bu ilk anda, hizmet içi eğitim yoluyla olabilir. Ancak esas olan, bu alanda müstakil bölümlerin ve fakültelerin oluşturulmasıdır. Şunu unutmamak gerekir ki, gerçek anlamda yetişkinlerin özelliklerini ve onlara yönelik metot ve yöntemleri bilen yetişkin din eğitimcileri yetiştirilemediği sürece, etkili bir yetişkin din eğitiminden bahsetmek pek mümkün olmayacaktır.

[37] Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

[38] A Report on Adult Education and Training in Canada, Human Resources Development, Canada, 2001, s.67.

[39] Internationas Standard Classification of Education (ISCED-76), s. 17.

[40] E. Paulette Isaac, “The Future of Adult Education in the Urban African American Church,” Education and Urban Society, vol 37, no. 3 (May 2005, 276-291), s. 278.

[41] Council of the European Union, Brussels, 2006. s. 2.

[42] Ledford J. Bischof, Adult Psychology, second edition, New York: Harper and Row, 1976, ss. 3-4.

[43] Alfred Mc. Bride. “Adult Educatin: A Ministry to Life Cycles.” Religious Education Vol.72, no. 2 (March-April: 1977), s. 171.

[44] Bkz. TUİK, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi, 31 Aralık 2008. Toplam nüfusumuzun 71.517.100 olduğu düşünülürse, 65 ve yukarısında olan kişilerin yaklaşık beş milyon olduğu söylenebilir.

[45] Malcolm S. Knowles, The Modern Practice of Adult Education: From Pedagogy to Andragogy, Chicago: Follett, 1980, s. 41.

[46] Günümüzdeki tartışmalı dini konular için bkz. Nihat Dalgın, Gündemdeki Tartışmalı Dini Konular, Samsun: 2003.

[47] Bu konudaki bazı araştırmalar için bkz. Donald Ratcliff, “Social Context of Children’s Ministry,” Handbook of Children’s Religious Education, ed. Donald Raecliff, Birmingham, Alabama: Religious Education Press, 1992, ss. 119-142; Roger L. Dudley, “The Relationship of Parenting Styles to Commitment to the Church Among Young Adults,” Religious Education, vol. 95, no. 1 (Winter 2000), ss. 39-50.

[48] Bkz. Antoine Vergote, The Religious Man: A Psychological Study of Religious Attitudes, translated by Marie-Bernard Said, Dayton, OH.: Pflaum Press, 1969. s. 275; David Heller, The Children’s God, Chicago and London: University of Chicago Press, 1988, s. 94.

[49] James Michael Lee, “Toward a New Era: A Blueprint for Positive Action,” The Religious Education We Need, ed. James Michael Lee, Mishawaka, Ind.: Religious Education Press, 1977, s. 115.

[50] Samule M. Natale “A Family Systems Approach to Religious Education and Development,” Religious Education, Vol 74, no 3 (1979), s. 248.

[51] Heller, The Children’s God, ss. 79-93.

[52] Emile Durkheim, Suicide, New York: The Free Pres, 1897. (1951).

[53] Bkz. Mustafa Köylü, “Ruh Sağlığı ve Din: Batı Toplumu Açısından Bir Değerlendirme.” Ondokuz Mayıs Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı 23, (2007), ss. 65-92; “Ruh ve Beden Sağlığı ile Din İlişkisi Üzerine Yapılan Araştırmaların Bir Değerlendirmesi,” Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sayı 28, 2010, ss. 5-36.

[54] Charlene E. Westgate, “Spiritual Wellness and Depression,” Journal of Counseling and Development, Vol.75 (September/October 1996), ss. 26-35; Garry J. Kennedy ve Diğerleri, “The Relation of Religious Preference and Practice to Depressive Symptons among 1,855 Older Adults,” Journal of Gerentology, vol. 51B, no 6, ss. 301-308.

[55] Jean-François and Massimo Amadio, “Teaching Time Allocated to Religious Education in Official Timetibles,” Prospects, vol. XXXIII, no. 2 (June 2003), ss. 211-217.

[56] K. Patricia Cross, Adults As Learners, San Fracisco: Jossey-Bass Publishers, 1981, ss. 154-55.

[57] A. B. Knox, Adult Development and Learning: A Handbook on Individual Growth and Competence in the Adult Years for Education and the Helping Professions, San Fracisco: Jossey-Bass, 1979; Alan B. Knox, Adult Development and Learning, San Francisco: Jossey Bass, 1977, s. 422.

[58] Allen Though, The Adult’s Learning Projects: A Fresh Approach to Thery and Practice in Adult Learning, Toronto: Ontario Institute for Study in Education, 1979, s. 1.

[59] Nancy T. Foltz, “Basic Principles of Adult Religious Education,” Handbook of Adult Religious Education, ed. Nancy T. Foltz, Birmingham, Alabama: Religious Education Press, 1986, s. 50.

[60] Stephen D. Brookfield, Understanding and Facilitating Adult Learning, San Francisco and London, Jossey-Bass Pub., 1986, s. 18.

[61] R. Kidd, How Adults Learn? Chicago: Follett, 1973, s. 47.

[62] Knowles, The Modern Practice of Adult Education, s. 12.

[63] Foltz, “Basic Principles,” s. 51.

[64] Foltz, “Basic Principles,” s. 47.

[65] Knowles, The Modern Practice of Adult Education, ss. 49-50.

[66] Brookfield, Understanding and Facilitating Adult Learning, s.13.

[67] Bkz. Kur’an, 80:1-12.

[68] Foltz, “Basic Principles,” s. 39.

[69] J.Roby Kidd, How Adult Learns. New York: Association, 1959, s. 48.

[70] Kur’an, 62:10.

[71] Knowles, The Modern Practice of Adult Education, ss. 49-50.

[72] Knowles, The Modern Practice of Adult Education, ss. 48-49.

[73] Carl Rogers, Client-Centered Therapy, Boston: Houghton, Mifflin, 1951, ss. 388-91.

[74] Brookfield, Understanding and Facilitating Adult Learning, s. 63.

[75] Kur’an 3:159.

[76] Bu konuda geniş bilgi için bkz. Mustafa Baktır, İslam’da İlk Eğitim Müessesesi: Ashab-ı Suffa, İstanbul: Timaş Yayınları, 1990.

[77] Bu konudaki hadisler için bkz. Abdullah Özbek, “İslam Eğitiminin Özelliklerine Genel Bir Bakış,” Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sayı 3, (1990), ss. 255-296.

[78] Kur’an 9:122.

Müzakere

Prof. Dr. Abdullah ÖZBEK[79]

Sayın Başkan, Sayın Misafirler.

Hepinizi saygıyla selamlıyorum.

Mustafa Bey gerçekten renkli bir tebliğ sundular. Her zamanki gibi konusuna vakıftır. Tebliğinde giriş bölümü, mevzu ile ilgili ana konular ve sonuç bölümü bulunmaktadır. Yani tebliğ açısından gerçekten takdire şayandır. Ben onun sözlerine eleştirel bir açıdan yaklaşmak istemiyorum. Ancak bir iki konudaki mülahazamı da arz etmek istiyorum. Birisi yetişkin eğitimi neden batıdan çok sonra bizde başladı. Batıdaki sebebi şudur: Çünkü yetişkinler üreticidir. Yetişkinler eğitimi orada daha çok hizmet içi eğitim kurslarında verilmektedir. Yani batı üretici bir toplum olduğundan dolayı ona tüketici, kaliteli bir üretici ve pazar lazımdır. Onun için batı bu alana çok yüklendi. Bizde geç başlaması belki de dostlar alışverişte görsün kabilindendir.

Eğitim sistemi içerisinde yaygın eğitim önce halk eğitimiyle başladı. Daha sonra yetişkin eğitimine Diyanet İşleri ve diğer bazı kurumlar başladı. Hizmet içi eğitim… yani görev başında eğitim... Nedir bunun anlamı? Bunun anlamı ihtiyaçlardır. Mustafa Bey de bunu gayet iyi bir şekilde aktarmıştır. İhtiyaçlar açısından olaylara yaklaşım söz konusudur. O alanda üretilen ne tür bilgiler var. Tabii ki batıda bu tür yeni bilgiler üretimi artırmak içindir. Sonra yeni problemlere eski çözümler üretmek değildir. Problemler varsa eski tecrübeyi mutlaka dikkate alacağız ama yeni problemlere yeni çözümler üretmek gerekir. Demek ki ihtiyaçlar, bilgi gelişmesi. Yeni problemlere yeni çözümler nasıl üretebiliriz? Şimdi biz bu konuyu din eğitimi alanına uyguladığımız zaman, çok geniş bir alanla karşı karşıyayız. Çünkü din dediğimiz zaman önce bir amaçtan olaya yaklaşmak gerekir. Bugün modern eğitimin amacı insanı mutlu, müreffeh, çok iyi kazanan, yerine göre iyi konuşan, çevresi ile iyi ilişki içerisinde olan ve rahat yaşayan bir insan modeli ortaya koymaktır. Yani biz bu genel eğitimin prensiplerinden din eğitimi ile ilgili bazı prensipler ortaya çıkarmaya çalıştığımız zaman bazı sıkıntılarla karşılaşıyoruz. Bu sıkıntılar nerede odaklanmaktadır? Elbette amaç noktasında… Çünkü bizim yetiştireceğimiz insan bu bilgiyi ne çocuklukta kullanmak, nede yetişkinlikte öğrenip onu yaşlılık döneminde kullanmaya bağlı değil sadece. Bütün bunlar önemli olmakla beraber bizim din eğitiminden amaç Peygamberin öğüneceği ümmeti, Allah›ın razı olduğu insanı yetiştirmektir. Veya bu kısa ve geçici dünyada sonsuz olan alanda mutlu olacak insanı yetiştirmektir. Böylece amaçlarımız değişiyor. Tabii bir taraftan amaçlarımız farklı diğer taraftan da pozitivist bir dünya ile karşı karşıyayız. Çünkü meseleye hep o açıdan yaklaşıldı. Yine Mustafa Bey’in dediği gibi, bir zamanlar Durkheim‘in kültür mirasının toplumumuza aktarılması niye hedefti? Mesela bu kültür mirasının aktarılması başta eğitimde hedefti. Çünkü bazı yerlerde tarifi budur. Çünkü batı dünyası hakikat kavramını toplumda üretilen bir kavram olarak görüyordu. Onun için hakikat nerede? Gençliği, yeni nesli, hakikatle buluşturma söz konusudur. Hakikat, gerçeklik, bugün realite dedikleri olay... Yani Kur’an’ın üzerinde durduğu hak kavramı... Hak neredeydi? Hakkı toplum buluyor ve belirliyordu. O açıdan toplum bunu ne kadar üretti. Toplum, Durkheim’cilikten vazgeçti mi? Ben pek zannetmiyorum. Çünkü hakikat kavramını Peygamberle ilişkilendirmemek için bugün dünyada pozitivist bir çerçeve sürekli varlığını devam ettirmektedir. Materyalist çevre sürekli var. Maalesef Müslümanlarda bu akıntıya kendilerini kaptırmış durumdalar. Ona çok dikkat etmek gerekir. Hz. Peygamberi hep yetişkinlik eğitimi ile ilişkilendirerek anlatıyoruz. Ama öyle bir yetişkin eğitimi ki bakıyorsunuz o yetişkinler 81 yıl sonra Cebel-i Tarık’talar. Büyük bir motivasyon ve gayrete sahiptirler. Çünkü onların amacı Allah’ın adını ötelere götürmektir. Bu motivasyonla onlar Bizans gibi son derece teşkilatlı toplumlar karşısında muzaffer oldular. Temel mesele budur. Buna dikkat edilmesi gerektiği kanaatindeyim. Diğer taraftan yetişkinler eğitimin özellikleri konusuna Mustafa Bey de dikkat çekmiş. Yetişkinliğe hazırlık eğitimi... Ama burada yaşlılar konusunda yetişkinliği nerede başlatıyoruz bilemiyorum Mustafa Bey... Mesela, ‘yetişkin din eğitimini gerekli kılanlar’ başlığı altında bir yerde erkeklerde 14-15 yaş, kızlarda 11-13 yaş ifadesi yer almaktadır. Hemen onun altındaki paragrafta ise 21 yaş üstü nüfusa sahip ifadesi bulunmaktadır. Yani biz yetişkinliği hangi taksimata göre ele alacağız onun da üzerinde düşünmemiz lazım. Yetişkin dediğimizde göreve başlamış, görevini yapan insanlar akla gelir.

Din eğitimi açısından ihtiyaçları nasıl belirleyeceğiz? Mesela, bir yetişkinin hocam ben bankada çalışıyorum, camide duydum ki faiz harammış, faiz işini yapan bir müessesede çalışmak da harammış. Bunun üzerine bazılarına buralarda çalışmanın hükmünü sordum? Haram diye yanıtladılar. Bazıları ise burada çalışmaktan vazgeç diye sorumu yanıtladılar. Bugün böyle bir ihtiyaç var. Teker teker ele alırsak bugün kurulan İslami holdinglerin de amacı insanı daha çok tükettirmeye yöneliktir. Pozitivist dünyanın yetişkinden de gençten de istediği daha fazla tüketmektir. Batıya göre en kıymetli İslam ülkesi en fazla tüketime sahip ülkedir. Bu gün bir taraftan israf etmeyin diyeceğiz. Mesela sabah arkadaşlarla konuşurken bir deneme yaptım. Bazen bu tür denemeler yaparım. Bu denemeyi burada da yapsak aynı sonuçla karşılaşırız. Dedim ki, İslam’a var mısınız? Biraz daha ileri giderek şeriata, salata, savma var mısınız? Diye sorsak varız diye cevap alınacaktır. Bu soruların arkasından bakın İslam’ı tatbik ettiğimiz zaman bugünkü refah seviyeniz yarı yarıya azalacak var mısınız, yok musunuz diye sorsak acaba cevap nasıl olacak? Yetişkinlere sunmak istediğimiz işte böyle bir eğitimdir. Ama anlattığımız İslam’ı tatbik edeceğiz refah seviyemiz yükselecek diyoruz. Ben söylüyorum artmayacak hatta yüzde 25 azalacak diyorum. İşte buna var mıyız yok muyuz? Bu çok büyük bir motivasyon ve imanla olacak bir şeydir. Aslında bu biraz gönül işidir. Mesela 50 yıl kadar bir camide imamlık yapmış, bir yere gitmek için yerine bir adam bırakamadığından dolayı üzülen ve bu yüzden çarşıya pazara gitmeyen öyle cami görevlileri var… Onların bir aşkı vardı. Camilerle çok şeyler geldi bizlere. Değerli Başkanımız sabah oturumunda 85000 civarında caminin olduğunu, umre ve hacca gidenlerin sayısının her geçen gün arttığını söyledi. Tüm bunlar artarken peki ahlaki değerlere verdiğimiz değer de artıyor mu? Bunu iyi hesaplamamız ve başımızı elimizin arasına alıp iyi düşünmemiz gerekir. Yani iç hesaplaşma yapmamız lazım.

Öyle sanıyorum ki yetişkinler eğitimini Yaz Kur’an Kurslarında birkaç kere uygulama imkânı oldu. Bu Kur’an kıssalarına ben çok önem veriyorum. Hadiseler uzakta cereyan etmiş ama bizim de başımıza gelme ihtimali var. Yetişkinler eğitiminde Kur’an kıssalarını baştan sona iyi tahlil etmek lazım. Zira onlar Peygamber kıssalarıdır. Başkan tarafından ifade edildiğine göre belki yeni programda siyer dersi konulacak. Öyleyse bunlarla ilgili kitaplar ciddi yazılmalıdır. Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından Peygamberimi Öğreniyorum adında bir kitap var. Zannediyorum orada şu tür bilgiler de yer almaktadır: Mesela deniliyor ki cahiliye Araplarında bütün kız çocukları diri diri toprağa gömülüyordu. Başka bir kitap da Hılfü’l-Füdûl’ü Hz. Peygambere kurduruyor. Oysa orada söz konusu olan Hz. Peygamberin müspet bir faaliyete katılmasıdır. Hatta Abdullah b. Cüdan ki çokta müspet faaliyetlerle uğraşan birisi de değildir. Ama o faaliyeti güzeldir. Yani Müslümanda bu zihniyeti geliştirmek gerekir ki Müslümanlar sosyalleşebilsin. Yani biz müspet faaliyetlerde başka düşüncedeki insanlarla bir araya gelebiliriz düşüncesinin yerleşmesi gerekir. Yoksa hizmet götüremeyiz. Yetişkinlerle ilgili mekân konusu var. Şu an burası bir oda hâline getirildi. Zaman zaman otellerde bu yapılıyor. Camiler bu hâle getirilebilir mi bilemiyorum? Kurslarda, yaz kurslarında öğrencilere başka bilgiler verilebilir mi? Mesela ben matematiği de dini bilgilerin dışında düşünmüyorum. Hatta bazı Kur’an Kurslarına bu tavsiyelerde bulundum. Çocuklara matematik dersi de verelim. Hatta Kur’an Kurslarında okuyan yetişkin hanımlara ev ekonomisi bilgilerinin verilmesi söz konusu olması lazım ki buraların bir cazibesi olsun. Hâlâ geçmişten gelen bir alışkanlık var. Kur’an Kursuna gitmek, ilahiyata, İHL’ye gitmek, camide görev yapmak bir anlamda hâlâ savunulması sıkıntılı zor bir görev gibi geliyor. Onun için imamlık, vaizlik, müftülük gerçekten büyük fedakârlık isteyen görevlerdir. Görevli dışarıya karşı, çoluk/ çocuğuna karşı bu görevini savunacak. Hâliyle bir takım zevklerden uzak kalacak. Ki bu zevklerin çoğu helal olan davranışlardır. Ama buna rağmen biz bizden olmayan bir dünyaya dini cazip göstermek durumundayız. Bunu nasıl yapacağız. Ahlak merkezli eğitimin üzerinde durmamız lazım. Zira Kur’an, ahlak merkezli; din, ahlak merkezlidir. Ama sıralamada itikat, ibadet, ahlak zaten muamelat ukubat diyemiyoruz. Hep öyle dedik. Merhum Akseki de kitabını yazarken itikat, ibadet, ahlak dedi. Bugün bazı hocalarımız holdinglere fetva veriyorlar. Bu zenginlerimiz hem kapitalist hayat yaşayacaklar hem de hocalarımızdan Kur’an’ı, nebevi referansı elde edecekler. Bizim hocalarımız da derin görünmek için tamam diyor İslam’a uygundur diye fetva veriyorlar. Yetişkinlere fetva verenlerin de çok dikkatli olması gerekir. Kardeşim biz bu sistemde İslam’ın şu kadarını yaşayabiliyoruz. Şu kadarını da yaşayamıyoruz. Ama biz hepsini yaşıyoruz diyoruz. Bu açıdan acaba biz doğru olan İslam’ı götürebiliyor muyuz insanlara? İşte ahlak merkezli olmak demek İslam’ın tamamını yaşıyor olmak demektir. Mesela namaz kıldığında bu işinin rengine sirayet ediyor mu? Kur’an’da Muhsin diye bir kavram var. Kur’an Muhsin olmayanlara rahmet kaynağı olmuyor. O hâlde esnaftır, işçidir, çiftçidir hiç fark etmez insanlara biz din adına önce işlerini güzel bir şekilde yapmalarını telkin etmeliyiz. Bu onun ödevidir 10 sayfa değil de bir sayfa yapacak. Ama ona aşkını, sevgisini katıyor mu? Böyle bir insan yetiştirirsek bu insandan çıkan din hizmetlisi, mühendisi de kaliteli olur. Bunun için bizim çok yönlü, fedakârlık yapmamıza ihtiyaç olduğu kanaatindeyim. Çünkü bizi dinden uzaklaştıran materyaller gittikçe çoğalıyor. Mesela cep telefonları var, öğrenciler ders dinliyorlar mı? Burada hoca hanımlar var kurslardan, üniversiteden hocalar var…

Sayın başkan, muhterem hazirun.

Bu duygularla tekrar selamlıyorum.

[79] Konya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

Bir ‘Mahalle Mescidi’nde Yaygın Din Eğitimi Bağlamında Yapılan Örnek Çalışmalar

Halil ÇELİK[80]

Giriş

Camiler, ilk insan Hz. Âdem (a.s.)’den günümüze kadar hangi inanca sahip olursa olsun insanlık için önem arz eden mekânlar olmuştur. Kur’an-ı Kerim’de ilk inşa edilen mabedin Kâbe olduğu bildirilmektedir.[81] Onun ilk banisi Hz. Âdem (a.s.) olduğu rivayeti esas alınacak olursa, mabedin tarihinin insanoğlu ile eş zamanlı olduğu anlaşılmaktadır.

Yüce Allah ilk mescidi “evim”[82] ifadesiyle yüceltmiş ve “bu beytin rabbi”[83] diyerek onu kendi zatına nispet etmiştir. Bundan dolayı Kâbe’ye “Beytullah” denilmiştir. Efendimiz (s.a.s.), Allah Teala’nın en çok sevdiği mekânların mescitler olduğunu belirtmiştir.[84]

Hz. Peygamber (s.a.s.)’in ise mescitlere ne kadar önem verdiğini uygulamalarında görmek mümkündür. Mekke’den Medine’ye hicreti esnasında Medine’ye 3 km. uzaklıkta bulunan Kuba’da kısa bir süre konaklamasına rağmen Kuba Mescidi’ni inşa ettirmiş, Medine’ye vardığında ise ilk işi bir Mescid inşa etme kararı almak olmuştur. Bunun gibi, medeniyet tarihimizde fethedilen yerlerdeki halka, İslam’ı ulaştırmak için yapılan ilk icraat yine camiler olmuştur.

İmamete gelince, dinimizin ilk imamı Hz. Peygamber (s.a.s.)’dir. Arapça emm “öne geçmek, sevk ve idare etmek” kökünden gelen imam, terim olarak “cemaatle kılınan namaza önderlik eden kimse” ve “devlet başkanı” anlamlarını taşır. [85] Toplumun başında bulunan ve toplumun fertlerini yönlendiren kişiler imamdiye anılmıştır. İmamın sevk ve idare ettiği toplum ise ümmet kelimesiyle karşılanmıştır. Bu durumda imam“ümmetin idaresini üstlenen kişi”, imamet “imamın üzerine aldığı görev” anlamına gelmektedir. Ayrıca cemaate namaz kıldıran kimseye önder ve yönetici niteliği sebebiyle imam, yaptığı göreve imamet denilmişse de karışıklığı önlemek amacıyla devlet başkanlığı için büyük imamlık (el-imametü’l-uzma, el-imametü’l-kübra) ifadesi tercih edilmiştir.[86] Halifeye imam adının verilmesi, ittiba ve iktida bakımından namaz kıldıran imama benzetilmesinden dolayıdır. Resûl-i Ekrem ve dört halife de namaz kıldırma işini mecbur kalmadıkça başka bir kimseye tevdi etmemişlerdir. Ömer’in ve Ali’nin imamlık yaparken öldürülmesi Muaviye b. Ebu Süfyan’ın önlem almasına sebep olmuş ve namaz kıldırırken başına silahlı nöbetçiler bekletmeye başlamıştır. Bazen de namazlarını maksûrede kılmış ve imamlığı başkasına yaptırmıştır. Abbasiler döneminde halifeler vakit namazlarında imamlık yapmayı tamamen terk etmişler ve bu işe resmi görevliler tayin edip Razi Billah’ın ölümünden (329/940) sonra da -Emeviler zamanında hâkimiyet sembolüne dönüşen- Cuma namazlarını kıldırmayı bırakmışlardır. Endülüs Emevileri’nde Cuma namazları başlangıçta yine halifeler, sonraları ise kadılar tarafından kıldırılmıştır.[87]

İmamlık makamının İslam tarihinde, toplumu üzerinde çok önemli ve etkili bir yeri olmuştur. Osmanlı Devletin’de İmam bulunduğu bölgenin adeta her şeyi idi. İmam devlet tarafından atanır, görev yaptığı mahalde sadece namaz kıldırıp vaaz-u nasihatle yetinmezdi; aynı zamanda birlik ve beraberliği sağlayan, toplumun tüm ihtiyaçlarına çare olan önder bir şahsiyet konumundaydı.

Bu tebliğde, caminin toplum hayatındaki yerini ve sosyal işlevini ortaya koyması bakımından Rize Merkez Müftü Mahallesi Berat Cami’ndeki faaliyetlerimizin genel bir tanıtımını ve değerlendirmesini yapmak istiyorum. Bana bu fırsatı veren Başkanlığımızın bütün yetkililerine en içten şükranlarımı sunuyor, bu çalışmaların daha sonra yapılacak ve bunları aşacak güzel çalışmalara mütevazı bir katkı yapmasını umuyorum.

A. Cami Merkezli Yaygın Din Eğitimi Faaliyetlerimiz

Camimiz, şehir merkezinde hızlı bir yapılaşmanın olduğu, nüfusun hızla arttığı bir mahallede, kırk dairelik bir apartmanın giriş katında, iki kattan oluşan, toplam 450 m2 kullanım alanına sahip ve 450 kişinin aynı anda ibadet edebileceği nitelikte bir mekândır. Yakın çevresinde başka bir caminin bulunmamasından dolayı, fiziki şartlar itibariyle bölgenin ihtiyaçlarını karşılamaktan oldukça uzaktır.

Camimize 15.10.2010 da tayin oldum. Göreve başladığımda, cemaatle tanışıp, belli düzeyde bir iletişim kurduktan sonra sırasıyla şu projeleri geliştirmeye çalıştım:

1. “Cami dersleri”

2. “Her Apartmanı Belli Bir Günde Camide Buluşturma”

3. “Yaz Dönemi Kur’an Kurslarında Verimliliği Arttırma”

4. “Okul Dönemlerinde Çocuklara Yönelik Faaliyetler”

5. “İdari ve Mali Destek Unsurlarını Oluşturma”

6. “Kadınlara Yönelik Kur’an Kursu”

7. “İlköğretim Öğrencilerine Öğretmenlerin Gözetiminde Etüt Yapma İmkânı”

1. Cami dersleri

Caminin en önemli amaçlarından biri olan eğitim-öğretim faaliyetlerinin unutulmuş veya unutturulmuş olmasından dolayı toplumumuz camileri; belli yaştaki insanların sadece namaz kılmak için gittiği mekânlar olarak algılamaktadır. Bir İmam Hatibin görev yaptığı camide yapması gereken ilk faaliyetin, eğitim-öğretim işlevini canlandırmak olduğu düşüncesinden yola çıkarak “Cami derslerini” başlattım. Zira camide yapılan ilmi bir faaliyet hem İmam Hatibin yüklenmiş olduğu misyonu yansıtabilmesine hem de cami hizmetlerini topluma ulaştırmak için yardımcı bir ekibin kurulmasında etkin rol almaktadır.

Cami derslerini, şu hususlara özen göstererek tertip ettim:

• Yapacağım programı önce yazılı ve sözlü imkânlar kullanarak ilan ettim.

• Kayıt olan kişilerin telefon numaralarını alıp, müfredat hakkında bilgi verdim.

• Dersler başladığında yoklama almaya ciddiyetle eğildim.

• Derse gelemeyenleri muhakkak telefonla arayıp uygun bir üslupla derse gelmeme sebebini sordum. Zira belli bir yaştan sonra eğitim alan kişiler için moral ve motivasyonun son derece önemli olduğunu tecrübe ettim.

• Derslerimizi yaparken modern eğitim araç ve gereçlerinden istifade etmeye özen gösterdim.

2011 yılında yapmış olduğum Cami derslerinin genel durumu ve içeriği şöyle idi:

“Cami dersleri” ne yirmi üç kişi katıldı. Katılımcılardan on ikisi başarılı oldu. On iki kişiden beşi eğitime Elif-ba’dan başladı. Diğerleri Kur’an-ı Kerim’i yüzünden okuyacak seviyedeydi. Programımızın içeriği hakkında bilgi verecek olursak: Subhaneke, Tahiyyat, Salli-barik, Rabbena ve Kunut duaları, Fatiha ve Fil süresinden Nas süresine kadar yine Ayetel kürsi, Bakara (285-286) ayetleri, Haşr (22-24) ayetleri, ezan duası, kamet getirmek ve son olarak Yasin-i şerif sureleri müfredatımızda ezberlenecek dua ve surelerdendi. Kur’an-ı Kerim’i yüzünden okuma belli bir seviyeye geldikten sonra tecvit kaidelerini öğretim. Nas suresine kadar düzgün okuyabilenleri başarılı kabul ettim. Ayrıca cemaatimizin bütününe hitaben 20 dakikayı geçmemek üzere yatsı namazından sonra bir hadis-i şerif ve kısa yorumu ile birlikte ilmihâl dersleri yaptım. Nihayetinde İl Müftümüz ve İlahiyat Fakültesinden hocalarımızın katılımıyla merasim düzenledik.

Merasim programı şöyleydi: Kur’an-ı Kerim tilaveti, ilahi ve kasideler, cami derslerine katılan cemaatimizin süreç içerisindeki kazanımlarını sunması ve içlerinden birinin hatim duası yapması, caminin ve imam hatibin toplum üzerindeki etkisinin ve yetkisinin işlenmesi, bu konuda Diyanet İşleri Başkanlığının çalışmaları ve son olarak belgelerin takdimi ile merasim sona erdi.

Yapmış olduğumuz bu çalışmadan şu kazanımları elde ettik:

• Camilerin sadece namaz kılınan mekânlar olmadığını, camilerde eğitim ve öğretimin de yapılabileceğini somut bir şekilde göstererek, zihinlerdeki cami imajını değiştirme yolunda bir adım atılmış oldu.

• Camide, ders halkasının disiplinli bir şekilde devam etmesi ve nihayetinde bir mera-simin olması, cemaatimizin nezdinde itibarımızın ve saygınlığımızın artmasına vesile oldu.

• Uzun süre ve samimi bir ortamda devam eden derslerimiz, ders halkasında olan cemaatimle bağlarımızı kuvvetlendirdi ve ileride tasarladığım hizmetleri gerçekleştirecek bir ekibi kurabilmemde yardımcı oldu.

• Cami derslerine rağbetin artmasına sebep oldu.

(Bu konudaki fotoğraf tanımı bk:EK 1)

2. Her Apartmanı Belli Bir Günde Camide Buluşturma

Bu çalışmamızdaki amacımız; modern hayatın insanı adeta mecbur kıldığı “daha çok kazanıp daha çok harcama isteğinin de” getirmiş olduğu bencilliği ve yalnızlığı ortadan kaldırıp İslam’ın kardeşlik, komşuluk, birlik, beraberlik ve paylaşma gibi değerlerini yeniden hayatımıza hâkim kılmak, camilerin sadece namaz kılınan mekânlar olmadığını ortaya koymak, hizmetlerimizde bizlere yardımcı olabilecek ekibi kurmak ve hizmet alanımızdaki insanlara varlığımızı hissettirmekti. Bunun için çalışmayla ilgili bir afiş tasarımı yaptırdım. Afişi, davet edeceğim apartmanın girişine üç-dört gün öncesinde asıyorum. Bir diğer afişi de Cami’nin girişine asıyorum. Bu afişte de hangi apartmanları davet ettiğimi yazıyorum. Bir gün kala ise uygun bir metinle birlikte bütün dairelere davetiye bırakıyorum. Metnin içeriği:

[80] Rize Merkez Müftü Mahallesi Berat Cami İmam Hatibi.

[81] Al-i İmran, 3/96

[82] Bakara, 2/125; Hac, 22/26

[83] Kureyş 106/3

[84] Müslim, Mesacid, 288

[85] Mustafa Sabri Küçükkaşçı, “İmam”, DİA, İstanbul 1998, XXII., 178.

[86] Mustafa Öz-Avni İlhan, “İmamet”, DİA, İstanbul 1998, XXII., 201

[87] Mustafa Sabri Küçükkaşçı, “İmam”, DİA, İstanbul 1998, XXII., 178

Mescidlere devam etmeyi alışkanlık hâline getiren bir adamı
gördüğünüz zaman, onun gerçek mü’min olduğuna şahitlik ediniz”
(Riyâzü’s-Sâlihîn, V/225).

Değerli Kardeşim!

Yüce dinimiz İslam birleştirici, bütünleştirici ve toplumsal dayanışmayı sağlayıcı bir dindir. Bu bağlamda camiler; dinin ilkelerinin tedris edildiği, her kesiminden insanın herhangi bir ayırıma gitmeden bir araya geldikleri, kaynaştıkları, aynı heyecanları yaşadıkları, kardeşlik, birlik ve beraberlik duygularının doruk noktasına ulaştığı kutsal mekânlardır.

Camiler bulunduğu bölgenin adeta kalbi mesabesindedir. Camimiz, bölgesinde en güzel şekilde hizmet edebilmesi için müşterek hareket etmemiz gerekmektedir. Çocuklara, gençlere ve yetişkinlere yönelik yapmış olduğumuz faaliyetlerde, fikirleriniz ve varlığınızla bizlere destelerinizi bekliyoruz. Hedeflerimize ulaşmak için ortaya koymuş olduğumuz “Her bir apartmanı belirli bir günde camide buluşturma” projemiz vesilesiyle sizleri yakinen tanımak ve istişare etmek istiyoruz. Bu meyanda apartman sakinleri olarak sizleri Pazar günü Yatsı Namazında camimize davet ediyoruz. Saygı ve Sevgilerimizle..

Gayret bizden muvaffakiyet Allahu Teala’dan…

FAALİYETLER

Çocuklara Yönelik Faaliyetler

1. Her Cumartesi 14:30’da Vaaz Programı

2. Her Cumartesi Öğle ve Her Pazar Akşam namazından sonra Kur’an Dersi

Bayanlara Yönelik Faaliyetler

1. 09:00-12:00, 13:00-16:00 ve 18:00-20:30 arası Kur’an Dersleri

2. Her Cumartesi Öğle Namazından Sonra Vaaz

Erkeklere Yönelik Faaliyetler

1. Hafta içi her gün Yatsı Namazından Sonra Cami dersleri

İmam Hatip: Halil Çelik (5364311563)

Müezzin Kayyım: İsa Kayış (5358859982)

Bu çalışmada takip edilen usul şöyledir:

• Efendimizin istediği şekilde cemaat olabilmemiz için birbirimizi yakinen tanımamız gerektiğini sık sık vurguluyorum.

• Yapmış olduğumuz faaliyeti cemaatimize ayrıntılı bir şekilde izah edip amacımızın ne olduğunu anlatıyorum.

• Belirlenen apartman sakinleri ile yapacağımız toplantıya cami cemaatinin katılımını sağlayarak yeni dostluklar kurulmasına zemin hazırlıyorum.

• Davete icabet eden apartman sakinlerinin adı ve soyadı, telefon numarası, kan gurubu, e-mail adresi, ilmi seviyesi, mesleklerini kaydedip, görüş ve önerilerini dinliyorum.

• Bir sonraki apartman toplantısına, kendi apartmanlarından gelmeyen bir kişiyi de getirip katılmalarını istirham ediyorum.

Yapmış olduğumuz bu çalışmadan şu kazanımları elde ettik:

• Her Pazar yapmış olduğumuz bu faaliyet toplum üzerinde olumlu bir etki bıraktı ve takdir gördü. Ayrıca cemaatimizin sayısı önemli oranda arttı.

• Cami cemaatimizin arasındaki bağların kuvvetlenmesine vesile oldu.

• Cami hizmetlerine ortak olacak aktif kişiler tespit edilip bu bağlamda istişare heyetlerinin oluşmasına vesile oldu.

• Genel bir tarama olan bu proje, ilerde apartmanlara yönelik özel olarak yapacağımız çalışmalarda bizlere yardımcı olacak kişilerin tespitini sağladı.

• Cemaatimizi yakinen tanımama vesile oldu.

(Bu konudaki afiş tanımı bk:EK 2)

3.Yaz Kur’an Kursu’nda Çocuklara Yönelik Faaliyetler

Geleceğimizin teminatı olan çocuklarımızın dinini öğrenmeleri, sevmeleri ve hayatlarına katabilmeleri için Yaz Kur’an Kurslarına ciddiyetle eğildim. Şu hususlara dikkat ederek Kurslarımızı tertip ettim:

• Verdiğimiz din eğitimi, talebelerimizin hayatlarında alacakları son eğitim olabileceği bilinciyle işlenmiş; din, cami ve hocayı sevdirmek temel prensibim olmuştur.

• Yaş ve seviye farkı gözetilerek, 15-20 talebeye bir hoca düşecek şekilde sınıflar teşkil edilmiştir.

• Talebelerimiz bilgisayar ortamında fotoğrafı çekildikten sonra (kimlik bilgileri; okul, sınıf, adres, telefon) bilgileri kayıt altına alınıp her gün yoklama alınmıştır.

• Ders programımızın, ders saatleri ve teneffüslerine harfiyen uyulmuştur.

• Velilerle zaman zaman değerlendirme toplantısı yapılmıştır.

• Elif-ba, Kur’an, ezberler ve ilmihâl derslerinin her birine not sistemi uygulanmıştır. Böylece çocuklarımıza yaptıkları işin ciddiyeti kavratılmış ve otokontrol sebep imkânı sağlanmıştır.

• Çocuklarımızın, Allah Teala’yı, Efendimizi ve Sahabe-i Kiram’ı tanımaları ve sevmeleri için çocuk kütüphanesi oluşturularak, kısa ve öz olan bu kitapları okumaları teşvik edilmiştir.

• Meharic-i huruf ve tecvid kurallarına azami derecede dikkat edilerek, usulüne uygun bir Kur’an-ı Kerim öğretimi hedeflenmiştir. Dini bilgilerin teorik kısmı öğretildiği gibi pratik uygulamalara da özen gösterilmiştir.

• Cami hizmetlerinde onlara (kamet, ezan vb. duası, Kadir Gecesi gibi programlar düzenleyerek vaaz, ilahi, şiir vb.) görev verip özgüvenlerini sağlayıp, aidiyet hisleri güçlendirmiştir.

• Piknik, halı saha maçları gibi sosyal aktiviteler ihmal edilmemiştir.

• Dönem sonunda muhakkak merasim yapılmış, talebelerimizin kazanımları velilere sunularak, başarılı olanlar ödüllendirilmiştir.

Yapmış olduğum bu çalışmadan kısaca şu kazanımları elde ettik;

• Öğrencilerin gözünde cami, arzulanılan bir mekân, hoca ise sevilen bir şahsiyet olmuş oldu.

• Yaz Kur’an Kursu’nun ciddiyeti ve önemi hem velilere hem de öğrencilere benimsetildi.

• Eğitimdeki verim ve kalite yükseldi.

(Bu konudaki fotoğraf tanımı bk:EK 3)

4. Okul Döneminde Çocuklara Yönelik Yapmış Olduğumuz Faaliyetler

Çocuklarımızın, yaz döneminde elde ettikleri kazanımlarını unutmaması ve cami merkezli bir hayat sürdürmeleri için şu faaliyetlerde bulunuyoruz:

4.1. Kur’an-ı Kerim Dersi

Pazar günleri akşam namazı ile yatsı namazı arasında haftada 1 saat Kur’an- Kerim dersi yapıyoruz. Bir saatlik dersimizin içeriği, Kur’an-ı Kerim’i yüzüne okumak, bölüm bölüm ezberlerin tekrarı, bir hadis ve kısa yorumuyla birlikte onların hayatlarının her lahzasında Cami ve Kur’an’ın olması gerektiğini usulüne uygun bir şekilde vurguluyorum. Aynı zamanda çocuklarımıza her gün en az bir sayfa olmak üzere Kur’an-ı Kerim’den sayfalar taksim edip haftalık ödev veriyorum. Bunun neticesinde Kur’an-ı Kerim’in hatmi tamamlandığında çocuklarımız sırayla her biri cemaatin huzurunda hatim duası yapıyor. Ayrıca çocuklarımızı her gün en az bir vakit camide cemaatle namaz kılmaya teşvik ediyorum.

(Bu konudaki fotoğraf tanımı bk: EK 4)

4.2. Cuma Namazına Davet

Başkanlığımızın, Cami ve Din Görevlileri Haftası’nda belirlemiş olduğu konu çocuklarımızdı. Bundan ilham alıp camimizin yakın çevresinde bulunan İlköğretim Okulunun 7. ve 8. Sınıf öğrencilerini, Din Kültürü öğretmeni ile beraber sınıflarında ziyaret edip Cuma namazına davet ettim. Cuma namazına arzuladığımız rağbet olmadı. Nedenlerini araştırdığım da öğle arası verilen aranın kısa olmasından dolayı hem namaza gelmek hem de yemek ihtiyaçlarını gidermek zor oluyormuş. Çocuklarımızın öğle yemeğini ihtiyacını gidererek Cuma namazına iştiraki artırmak için önce sponsor buldum. Daha sonra konuyla ilgili bir afiş hazırlatıp çocuklarımıza namaz çıkışında tost, sandviç, ayran gibi ikramlar olacağını ilan ettik. Okul müdürleri ve Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi öğretmenleriyle diyaloga geçip onların da desteğiyle tekrar çocuklarımızı Cuma namazına davet ettik. Yoğun bir katılım oldu. Halkın teveccühüne de mazhar oldu. Bu uygulamamız üç ay devam ettikten sonra camimizin fiziki şartlarının yetersizliğinin getirmiş olduğu olumsuzluklardan dolayı nihayete erdirdik.

(Bu konudaki fotoğraf tanımı bk: EK 5)

4.3. Vaaz

Çocuklarımızın camiyle bağını kuvvetlendirerek dinini sevmelerine vesile olmak aynı zamanda kişiliklerini sağlam bir temel üzerine inşa etmek için sadece onlara yönelik bir vaaz program düzenledik. Programımızı afişe edip mahallemizin hemen hemen tamamına ilan ettik. Ayrıca İlköğretim Okul müdürleri ve din kültürü ahlak bilgisi öğretmenlerinden faaliyetimizi desteklenmesini talep ettik. Her cumartesi 14:30’da yapılan bu program toplum tarafından kabul gördü ve hâlâ devam etmektedir.

Bu programlarda özellikle Allah Teala ve Efendimiz Hz. Muhammed (s.a.s.)’i tanımaya ve sevmeye yönelik vaazlarımız oluyor. Farklı kişileri de programımıza vaaz vermesi için davet ediyoruz. Programa gelen çocuklarımızı zaman zaman sosyal aktiviteler yapıyor ve ödüllendiriyoruz.

Yapmış olduğumuz bu çalışmalardan şu kazanımları elde ettik:

Çocuklarımızın Yaz Dönemi elde etmiş oldukları bilgileri ve güzel hasletleri korumasına hatta üzerine yenilerini eklemesine sebep olmuştur.

Çocuklarımızın öz güveni ve aidiyet hissi sağlanmış olundu.

Cami cemaatimizin yaş ortalamasının düşmesine önemli oranda etki edilmiş, aynı zamanda küçük yaşta cemaat bilincinin oluşmasına ortam hazırlanmıştır.

(Bu konudaki afiş ve fotoğraf tanımı bk: EK 6)

5. İdari ve Mali Destek Unsurlarını Oluşturma

Cami merkezli bir hayat için yapmış olduğumuz çalışmalar toplum tarafından kabul gördü. İlk etapta cemaatimiz arasından “istişare heyeti” oluşturduk. Bu heyet, mahallenin saygın kişileri, öğretmenler, kamu veya özel şirketlerden idareci ve mühendisler, esnaf gibi kişilerden müteşekkildir. Akabinde yapacağımız hizmetlerin kapsamını artırmak ve profesyonelce yapabilmek için bir dernek kurmamız gerektiği kanaatine vardık. Dernek tüzüğümüzdeki amaç ve faaliyet alanını oldukça geniş tutup, “Berat Cami Eğitim ve Kültür Derneğini” kurduk.

Hedef belirlemek için yaptığımız genel toplantılara İl Müftümüzü de davet ediyoruz. Böylece hem müftümüzün tecrübelerinden istifade ediyoruz hem de moral ve motivasyonu sağlamış oluyoruz.

6. Bayanlara Yönelik Kur’an Kursu

İstişare heyetimizle sık sık bir araya gelip yapabileceğimiz hizmetleri mütalaa ediyoruz. Mescidimiz, fiziki şartlar itibariyle bulunduğu bölgeye hitap etmekten oldukça uzaktır. Özellikle kadınlar cami hizmetlerinden yararlanamamaktadırlar. Bu açığı bir nebze de olsa kapatabilmek için bir daire kiraladık. Bugün eğitim alanında yararlanılan imkânları kullanıp iki sınıf açıp eğitime başladık. Şu an sabah, öğle ve akşam olmak üzere 80 kişi ders almaktadır. Sonraki döneme kayıt için şimdiden 15 kişi başvurdu. Böylece kadınları cami hizmetlerine ortak etmiş olduk.

Kursa gelen bayanlara, zaman zaman kendilerinin bizlere cami hizmetlerinde yardımcı olmalarını telkin edip sorumluluk veriyoruz. Kadınları daha fazla cami hizmetlerine çekebilmek için mescidimizin alt katını restore edip beş vakit namaza davet edeceğiz. Kadınlar bu tekliften oldukça memnun oldu ve kabul gördü. Bu açılımın cami hizmetleri bağlamında birçok yönden faydası oldu.

(Bu konudaki fotoğraf tanımı bk: EK 8)

7. İlköğretim Öğrencilerine Öğretmenlerin Gözetiminde Etüt Yapma İmkânı

Kadınlara yönelik yapmış olduğumuz derslikleri onlardan arta kalan zamanda nasıl değerlendirebileceğimizi istişare ettik. Nihayetinde 4., 5., 6. ve 7. sınıf öğrencilerinden her bir sınıf için 15 erkek öğrenci alarak hem okul derslerine yardımcı olmak hem de din eğitimi vermeye karar verdik. İstişare heyetindeki öğretmen arkadaşlarımızla bu hizmeti üstlenecek bir ekip oluşturduk. “Yaşasın! Hem dinimi öğreniyorum hem dersime çalışıyorum. Berat Camini çok seviyorum” sloganıyla afiş ve broşür hazırlayıp mahallemizde ilan ettik. Müracaat için belli bir süre tayin edip, başvuran ilk 15 öğrenciyi alacağımızı belirttik. Ara dönemde olması ve benzeri bir uygulama olmamasına rağmen yedinci sınıf hariç talebin üstünde bir müracaat oldu.

Ders saatlerimizi namaz saatlerine endeksli yaptığımız için hafta içi akşam namazında en az otuz, yatsı namazında ise on beş cemaatimiz çocuklardan oluşuyor. Hafta sonu ise öğle ve ikindi namazında çocuklarımız camimizi şenlendirmektedir. Böylece çocuklarımızın hem okul derslerine yardımcı olunmakta hem de dini alandaki eksiklikleri giderilmektedir.

(Bu konudaki fotoğraf tanımı bk: EK 9)

Sonuç ve Öneriler

• Yapılan çalışmalar, toplumun zihnindeki cami ve İmam Hatip profilinin pozitif yönde değişmesine sebep olmuştur.

• Camimiz sadece namaz kılınan bir mahal olmaktan çıkarak yediden yetmişe herkesin bir şeyler bulabileceği mekân olma yolunda mesafe aldı.

• Modern hayatın gölgesinde kalan birlik, beraberlik, komşuluk, kardeşlik gibi değerlerin neşv-u nema bulmasına ortam hazırlandı.

• Dinini öğrenme ve yaşama arzusunda olan kişiler için Cami, güvenebilecekleri bir mekân hüviyetine büründü.

• Çocuklarımıza cami merkezli bir hayat hazırladığımızda severek devam edildiğini ve burada birçok güzel hasletler edinip bunları ailelerine taşıdıklarına şahitlik ettik.

Bir İmam Hatibin Cami Hizmetlerinde başarılı olmasının en önemli etkenleri:

• Yüklenmiş olduğu misyonun kutsiyetinin bilincinde olup;

• Tamamen kendisi bu göreve hasretmeli,

• Hiçbir renge bürünmeden herkese eşit mesafede olmayı başarabilmelidir.

• Önyargılardan uzak olup, toplumun içerinde bulunduğu durumu önce iyi tespit etmeli sonra kabul etmeli nihayetinde ortaya koyduğu projeleri uygulamada sabırlı olmalıdır.

• Toplumun ihyası hususunda camiler alternatifsiz bir role sahiptir.

• Toplumun zihninde genel itibariyle cami ve imam hatip olması gereken değerin ve etkinin çok ötesindedir. Ancak sistemli bir çalışma yapılırsa bunun aksi mümkündür. Zira toplum aktif bir imamhatip ve hayatının merkezinde olacak işlevsel bir camiyi arzulamaktadır.

• Dini alanda hizmetin kalitesini artırmak, milletimizi her alanda arzulanan seviyeye çıkarmak istiyorsak, her yaş ve seviyede insanla muhatap olan İmam hatiplik misyonuna sahip çıkılmalı, zihinlerde mevcut olan İmam Hatip profilini tecdit etmeliyiz. Buna muvaffak olduğumuz takdirde camiyi asıl hüviyetine kavuşturmamız çok daha kolay olacaktır.

• İnsan hayatının her safhasında gerekli olan Din ve onun eğitimi, belli yaştaki çocuklara sadece tatil dönemleriyle münhasır kılınması ne kadar doğrudur? Bu meyanda ülkemizde din dersleri ilköğretim birinci sınıfından itibaren seçmeli de olsa müfredatta olmalıdır. Bu derslere biz İmam Hatipler de eğitimci olarak dâhil edilmeliyiz. Zira mahalle veya köy İmam Hatipleri’nin din derslerine girmeleri çocuklar üzerinde daha etkili ve sonuç verici olacağı kanaatindeyim.

• Günümüzde adeta metalaşan ilmi asıl mecrasına döndürmek için, ilmin topluma açılan kapıları olan Camileri faal hâle getirerek, cami merkezli yeni projelere hız verilmelidir.

• Bir devletin, milleti için yaşaması gereken kadrolarını (eğitimciler) oluşturan kişiler donanım, statü ve yetki bakımından yetersizse, millet olarak yapılması gereken ilk iş bu alanı ihya etmek olmalıdır.

EK 1: (Cami Derslerinin Sonunda Yapmış Olduğumuz “Merasim” Fotoğrafları)

EK 2 (Her Apartmanı Belli Bir Günde Camide Buluşturma ile İlgili Afişler)

EK 3 (Yaz Dönemi Kur’an Kursu Talebelerimizin Yapmış Olduğu “Kadir Gecesi Programı” Fotoğrafları)

EK 4 (Okul Döneminde Kur’an-ı Kerim Dersi Fotoğrafı)

EK 5 (Cuma Namazına Davet ile İlgili Afiş ve Fotoğraflar)

EK 6 (Çocuklara Vaaz ile İlgili Afiş ve Fotoğraflar)

EK 7 (Kadınlara Yönelik Kur’an Kursu ile İlgili Fotoğraflar)

EK 8 (Etüt Programı ile İlgili Fotoğraflar)

Müzakere

Mehmet KESKİN[88]

Değerli çalışmalarıyla ufkumuzu açan Halil Hoca’ma teşekkürlerimi sunuyorum. Görevli bulunduğu camide istenirse ne güzel hizmetler yapılacağını gayet güzel ve sarih bir şekilde bize sundu. Acizane, görev yapmış olduğum Yunus Emre Camindeki faaliyetlerimizi ve bu hizmetlerin arka planını tanıtarak tebliğine katkıda bulunmak istiyorum. Halil Hoca’mın “Cami Merkezli Yaygın Din Eğitimi Faaliyetleri”ni tanıtırken aslında camilerin eğitimin, din eğitiminin, hatta hayatın merkezinde olduğunu, olması gerektiğini vurgulamak istediğini düşünüyorum. Hizmetlerinden ötürü kendisini tebrik ediyor, kendisini dinleme ve istifade etme fırsatını bulduğumuz için de Başkanlığımıza teşekkür ediyorum.

Giriş

• Yüce kitabımız Kur’an-ı Kerim hayatın kaynağıdır. İnsan hayatının bütün alanlarına hitap eder. Camilerimiz Kur’an’ın öğretildiği ana mekânlardır. Bu yüzdendir ki camiler hayatın merkezini oluşturmaktadır.

• Allah Teala kâinatta yarattıklarını insanın kullanımına tahsis ederken insanı bunlar üzerinde düşünmeye ve onları amacına uygun olarak kullanmaya davet etmektedir.

• Bütün kitaplar Kur’an-ı anlamak için okunur. Bütün ilimler de tabiatı tanımak ve Allah’ın razı olduğu ölçülere uygun yaşamak için edinilir.

• Kur’an-ı Kerim bütün ilimlerin kaynağıdır. Biz insanlara doğru yaşamayı öğretmesi gereken camiler Kur’an-ı ve ondan neşet eden ilimleri de öğretmelidir.

• Dolayısıyla camiler sadece dini ilimlerin öğrenildiği yerler değil bütün ilimlerin öğretildiği, öneminin kavratıldığı mekânlar olmalıdır.

• İnsan beşikten mezara kadar ilmin ışığında yaşamaya muhtaçtır.

• Camilerin, insanın hayatının belli bir döneminde uğradığı ve eğitim aldığı yerler olmaktan çıkarılması gerekmektedir.

• Eğitimciler insan karakterinin oluşumunda en önemli dönem olarak 4-6 yaşı görmesine rağmen, camilerimiz bu yaştaki çocukların karakterinin oluşumunda ne yazık ki kayıtsız kalmaktadır.

• Medeniyet bir toplumun bütün yaşam alanlarında ilerlemesiyle oluşur. Gerçek anlamda medeniyetler hep vahiy merkezlidir. Bilim, sanat, zanaat ve bütün diğer yaşam alanları Kur’an’ın ışığında gelişmedikçe toplumda arzu edilen huzur ve saadet bulunamayacaktır. Gelişme ve ilerleme, adalet ve meslekler Kur’an ile beslenmedikçe bugünkü gibi vahşice olacaktır. Âlemin ihtiyaç duyduğu bütün icatlar, keşifler Kur’an’dan ilham alınarak yapılmalıdır. Akşemseddin hazretlerinin ilminin kapsamı ve genişliği bunun en güzel örneğidir.

Camimizde yaptığımız, yapmaya çalıştığımız çalışmalardan yola çıkarak camilerin yapması gereken eğitim hizmetlerini ana başlıklarıyla şöyle sıralayabiliriz:

Camilerin Yapması Gereken Eğitim Hizmetleri

1- İmamet Vaaz-İrşat Hizmetleri

a- Vaaz

b- İrşad

c- Sohbet

d- Cami dersleri

• Ders halkaları (Hadis, Tefsir, Fıkıh, Akaid vb.)

• Takrir usulüyle Kıraat, Ta’lim

• Öğrenci gruplarına Yönelik Kur’an-ı Kerim ve Dini Bilgiler Öğretimi

• Cemaate Yönelik Kur’an-ı Kerim ve Dini Bilgiler Öğretimi

• Kadınlara Yönelik Kur’an-ı Kerim Dini Bilgiler Öğretimi

2- Kitle Eğitim Hizmetleri

a- Sempozyum

b- Konferans

c- Seminer

• Öğreticilere yönelik

• Anne Babalara yönelik

• Halka Yönelik

d- Kurs

• Dil Kursları (İngilizce, Arapça)

• Sanat Kursları

• Meslek Kursları

e- Öğrenci Destek Hizmetleri

• Etüt ve Kurs

f- Kur’an Kursu

• Yaz Kur’an Kursu

• Kış Kur’an Kursu

• Daimi Gündüzlü ve Yatılı Kur’an Kursları

g- İhtisas Eğitimi

h- İstişareler (Yunus Emre istişareleri)

3- Sosyal Hizmetler

a- Cami Cemaatiyle Ortak Etkinlikler

• Gezi

• Anma programları

• Kahvaltılar

• Kaynaşma - tanışma toplantıları

• Kermes

b- Gençlere Yönelik Çalışmalar

• Spor Etkinlikleri

• Gezi, Piknik

• Havuz

c- Yardım Faaliyetleri

• Fakirlerin ve muhtaçların tespiti ve bunlara yardım edilmesi

• Aşevi

• Öğrenci Bursları

d- Basın Yayın Faaliyetleri

• Dergi, Faaliyet Bülteni

• Kitap, Broşür,

• İnternet Sitesi

• Takvim

• Ajanda

• İmsakiye vb.

• Eğitim Materyallerinin Geliştirilip Yayınlanması

e- Sosyal Duyarlılık Projeleri

• Kan bağışı

• Ziyaretler (Çocuk Esirgeme Kurumu, Huzur evi, Özel ve gün ve haftalarda meslek gruplarına yönelik ziyaret)

4- Kurumsal Hizmetler

• Okullaşma hizmetleri (Her caminin bir anaokulu olmalı)

• Din Görevlilerinin kendilerini geliştirmeye yönelik organizasyonlar

• Cami Derneği

• Eğitim Merkezi

• Konferans ve Seminer Salonları

• Kütüphane

[88] Sarıgazi Yunus Emre Cami İmam Hatibi, Sancaktepe/ İSTANBUL.

Cami Eğitimi Hizmetlerinde Başarıyı ve Hizmetlerin İstikrarını Sağlayacak Hususlar

1- Sevgi Merkezlilik

• Camilerimizde hizmetler sevgi ruhuyla sunmalıyız.

• Hizmet ettiğimiz insanlar arasında ayrım yapmamalıyız.

• Kapımıza gelen hiç kimse kovulmamalı, hakir görülmemeli ve dışlanmamalı.

• Allah’ın evinde kendimizi bekçi ve hizmetçi olarak görmeli, bu yüzden kimseyi Allah’ın merhametinden uzaklaştırma hakkımızın olmadığını bilmeliyiz.

• Gerek yaz, gerekse kış dönemi Kur’an Kurslarımızda ve diğer eğitim hizmetlerinde bir öğrencinin dövülmesi söz konusu olamaz.

• Caminin, Allah’ın Evi’nin insanların gönlünde sevgi ile merhamet ve hoşgörü ile yaşaması bizim en önemli görevlerimizdendir.

• Bunu sağlama gayretimizin karşılığında insanların akın akın camimize destek olduklarına bizzat şahit olacağız.

2- İstişare

• İhtiyaç duyduğumuz bir çalışmayı alanının uzmanları ile istişare edip planlamalıyız.

• “İşlerinizi istişare ile yapınız” düsturunca hareket ederek her alanda danışacak ehil insanlara ulaşmalıyız.

• Sadece danışmak yeterli olmamakta, bazen danıştığınız kişilerle sürekli bir iletişim içerisinde olmamız gerekmektedir. Bu durumda belirli sürelerle istişare toplantıları yapmalıyız.

3- Planlama ve Programlama

• Bütün çalışmalarımız bir plan ve programa dayanmalıdır. Yeni bir çalışmayı ortaya koymadan önce elde edeceğimiz sonuçları belirleneli ve bu çalışmada görev alacak ehliyetli insanları tespit edip böylece yola çıkmalıyız.

• İşinin uzmanı olan kişiler bizim hedeflerimizi masaya yatırıyor, planlıyor ve uygulama safhasında bizimle hareket ediyor. Hatta bizzat sorumluluğunu üstleniyor.

• Yapacağımız çalışmayı önce yazılı olarak hazırlamalı, çalışma takvimini belirlemeli ve buna hassasiyetle uymalıyız.

• Bütün kademelerde görev alacakları tespit edip görev paylaşımı ve sorumlulukların takibi konusunda disiplinli bir tutum sergilemeliyiz.

• Planladığımız bir çalışmayla ilgili yazdığımız projenin yanında bütçesini hazırlamalı, hangi süreçlerde ne kadar finansal desteğe ihtiyaç duyduğumuzu ve bunun nerden karşılanabileceğini belirlemeliyiz.

4- Raporlama ve Anket

• Yapılan çalışmaların hepsi belirli süreçlerle raporlanmalı ve arşivlenmelidir.

• Camilerimizde gerek kendi projesini gerek bizim verdiğimiz bir görevi gerçekleştiren bir kişi iş sonunda raporunu sunmalıdır.

• Alınan raporlar daha sonraki faaliyetlerin planlama ve uygulama aşamasında bize yol göstermekte ve hataları en aza indirmektedir.

• Raporlama sadece yazılı olarak değil ayrıca sözlü de sunulmaktadır. Özellikle Yaz Kur’an Kursu esnasında yapılabilecek haftalık zümre toplantıları faaliyetlerin sözlü sunumu ve değerlendirilmesi mahiyetinde olabilir.

• Yapılan çalışmaların sonucunda genellikle memnuniyet anketleri uygulanmalıdır.

• Ayrıca bir çalışmaya başlarken tutum anketleri uygulanıp sonuçları planlamaya yansıtılmalıdır.

5- Gönüllülük

• Camilerimiz hizmet etmeyi arzulayan gönüllülerin buluşma noktası olmalıdır.

• Camilerimiz projesi olan ve hizmet etmek isteyen herkese açık olmalıdır. Bu vesileyle birçok gönüllüye ulaşılabilir.

• Gönüllülerin yaptıkları hizmetler çerçevesinde kendilerini yetiştirebilmeleri de camilerimizin önem vermesi gereken bir durumdur.

• En iyi öğrenme ve gelişmenin hizmet içerisinde gerçekleşeceğine inanıyoruz. Camimize hizmet ederken kendisinin de geliştiğini gören bireyler hem gönüllümüz olmakta hem de çalışmalarında samimiyet ve ihlâsını muhafaza etmektedir.

• Bizimle çalışan insanlar kendi elleriyle hizmet etmenin mutluluğunu tadıyor ve böylece kendini camiye adıyor. Bu durum çok sayıda gönüllünün ortaya çıkmasına ve hizmetlerin sürekliliğine vesile olmaktadır.

• Bir vakit namazını camimizde kılan, birkaç gün öğrencimiz olan veya kısa bir dönem de olsa bizden bir görev alan herkese camimizin sevgisini verebilmeli ve gönüllerinde bir hoş seda bırakabilmeliyiz.

6- Yönetim ve Organizasyon

• Bir imamolarak kendimizi insanlardan müstağni görmeyi kendimize yakıştıramıyorum. Herkesin benden üstün yönleri olabileceğini düşünerek hareket etmeliyiz. Bu yüzden insanları yönetmeyi değil işleri yönetmeyi öne çıkartmalıyız.

• Esnek bir yönetim anlayışına sahip olsak da işin takibi ve sonuçların alınması hususunda asla esnek davranmamalıyız. İş disiplininden taviz vermeden ancak kimseyi de kırmadan hareket edebilmeyi esas almalıyız.

7- Ehliyet ve Liyakat

• Kapımız her insana açıktır ancak kişilere yapmak istedikleri işin zorluklarını ve bunu başarıp başaramayacaklarını hatırlatmak vazifemizdir.

• Eğer bir iş bizim tarafımızdan verilecek ise vereceğimiz kişinin ehliyetine, bizi temsil edip edemeyeceğine bakmak durumundayız.

• Kendi getirdiği çalışmayla beraber bizim yanımızda bulunan kişilerin ise işlerini takip etmek ve gerektiği zaman katkı sağlamakla onun da başarılı olmasını sağlamalıyız.

• Eğitim hizmetlerimizde ve özellikle yaz ve kış Kur’an Kurslarımızda Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi ile İHL Öğretmenlerini görevlendirmeliyiz.

• Ehliyetin samimiyetle buluştuğu böylesi organizasyonlar la camilerimizi taçlandırmalıyız.

Camide Başarılı Bir Eğitim Hizmetinin Dayandığı Temel Unsurlar

1- İnsan Kaynaklarının Etkin ve Verimli Yönetimi

• Yaptığımız her çalışma gönüllülerin omuzları üzerinde yükselmelidir.

• İnsanların sınırlılıkları olabileceğini hesap etmeliyiz.

• İnsanlara görev verirken zorlayıcı olmayıp onların arzu ve kabiliyetlerine uygun iş taksimatında bulunmalıyız.

2- Şeffaf ve İktisatlı Finans Yönetimi

• Camimize zamanını ve mesaisini harcayan; işlerinde samimiyeti ve ihlası ilke edinmiş kişilerin alın terleri camimiz tarafından elden geldiğince karşılanmaya çalışılmalıdır.

• Hizmetlerle ilgili gereksinim duyulan her türlü malzeme ve araç gerecin temini konusunda masraf ve harcamalardan kaçınılmamalıdır.

• Cami gelir giderleri ve hizmetlere yapılan harcamalar konusunda şeffaf olunmalı, özellikle nakit alımı ve harcanması sırasında imamlar olarak yalnız bulunmamaya dikkat edilmelidir.

3- Mekânın Fonksiyonel Kullanımı

• Camimizde hiçbir mekân boş kalmamalıdır.

• Elimizdeki salon ve odaların kullanımı için bir ön planlama yapılmalıdır.

4- Etkili İletişim

• Camilerimiz internet ve telefon iletişimi sayesinde Türkiye’nin her tarafından izlenebilmeli ve istifade edilebilir olmalıdır.

5- Teknolojik Donanım

• Hizmetlerimiz için lazım olan her türlü teknoloji temin edilmeli ve kullanıma sunulmalıdır.

6- Organizasyon

• Camilerimizdeki hizmetler bizim önderliğimizde icra edilmelidir.

• Cami derneği bizim inisiyatifimizle aktif olarak hizmetlerin içine katılmalıdır.

• Her imamcami derneği yönetiminde bulunmalıdır.

Sonuç

• Bu düşüncelerle; Yunus Emre Cami’nde yaptığımız her faaliyette Peygamberimizin (s.a.s.) kurmuş olduğu mescidi kendimize örnek almaya çalıştık, hitap ettiğimiz insan kitlesini ayırmadan hepsine kucak açtık ve hizmetlerimizi mahallemizin yanında bütün Türkiye’ye ulaştırmayı hedef edindik.

• Peygamberimiz (s.a.s.) dönemindeki Mescid-i Nebevi’yi tanıdıkça bütün camilerin onun bir şubesi olması gerektiğine inanıyoruz.

• Peygamberin (s.a.s.) mescidi hayatın içinde kurulmuştu ve hayat onun etrafında şekillenmişti. Toplumun maddi ve manevi bütün ihtiyaçları orada karşılanmaktaydı.

İKİNCİ OTURUM:
YAYGIN DİN EĞİTİMİNDE ÇEŞİTLİLİK

Oturum Başkanı: Prof. Dr. İsmail Hakkı ÜNAL

Konu: Son Dönem Cumhuriyet Hutbelerinin İçerik Analizi
(2003-2011 Yılları Arası)
Tebliğ: Yrd. Doç. Dr. Halise Kader ZENGİN
Müzakere: Prof. Dr. Bünyamin ERUL

Konu: Bir Yaygın Din Eğitimi Aracı Olarak Sinema
Tebliğ: Yrd. Doç. Dr. Bilal YORULMAZ
Müzakere: Sadık YALSIZUÇANLAR

Konu: Yaygın Eğitsel Bir Metin Olarak Takvim:
2012 Yılı Diyanet Takvimi Örneği
Tebliğ: Yrd. Doç. Dr. İbrahim YENEN
Tebliğ: Yrd. Doç. Dr. Adem SAĞIR
Müzakere: Doç. Dr. Mustafa TEKİN

Son Dönem Cumhuriyet Hutbelerinin
İçerik Analizi (2003-2011 Yılları Arası)

Yrd. Doç. Dr. Halise Kader ZENGİN[89]

A. Giriş

Hutbeler üzerinde yapılacak bir çalışma Diyanet İşleri Başkanlığının statüsü, görevleri yönlendirmeleri ve hizmet alanlarını bilmeden ortaya konulamayacağı gibi, dönemin din politikalarının ve devletin dine tanıdığı alanın tespiti yapılmadan da anlaşılması güç olacaktır. Hutbelerin dinî hizmetin bir parçası görülmesi, toplumun ihtiyaç ve beklentilerinin karşılanmasına yönelik faaliyet alanı kabul edilmesi ile ibadetin salt yerine getirilmesinde bir ritüel olarak algılanması da onun şekil, muhteva ve dilinin belirlenmesinde rol oynayacaktır.

Cumhuriyet’in kurulmasıyla birlikte 03 Mart 1924 tarihinde Diyanet İşleri Reisliğini ihdas eden irade, din ile ilgili düzenlemeleri ve dinî kurumları yeniden yapılandırmayı amaçlamıştır. 22 Haziran 1965 tarih ve 633 sayılı Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun’un 1. maddesi ile “İslam dininin inançları, ibadet ve ahlak esasları ile ilgili işleri yürütmek, din konusunda toplumu aydınlatmak ve ibadet yerlerini yönetmek üzere, Başbakanlık’a bağlı Diyanet İşleri Başkanlığı kurulmuştur.”[90] Bu kanunla daha önce zikredilmeyen “ahlak” alanına yönelik hizmetler de kapsam içerisine alınmıştır. 1982 anayasasının 136. Maddesinde “Genel idare içinde yer alan Diyanet İşleri Başkanlığı, laiklik ilkesi doğrultusunda, bütün siyasi görüş ve düşünüşlerin dışında kalarak ve milletçe dayanışma ve bütünleşmeyi amaç edinerek, özel kanununda gösterilen görevleri yerine getirir.” Denilmek suretiyle Diyanet İşleri Başkanlığının hizmetlerindeki amaç ve içeriğin çerçevesi çizilmiştir.

Yukarıda ifade ettiğim Anayasa maddeleri Diyanet İşleri Başkanlığının görev ve fonksiyonlarını yansıtması açısından önemlidir ve aynı zamanda tam da burası hutbelerle ilgili tartışmaları etkileyen kısımdır. Tartışmalara göre 136. Madde ile İslam dini, din olmaktan ziyade ulusal bütünleşmenin bir aracıdır ve İslam “milli”leştirilmektedir. Bir taraftan Diyanet İşleri Başkanlığının laikliğe uygun hareket etmesi istenirken diğer taraftan paradoksal biçimde İslam, toplumsal bütünleşme ve siyasi meşruluğu sağlamak üzere araçsallaştırılmaktadır. Ve din, ulusal bütünlüğün araçlarından biri olarak “laikliğin” gereklerine bağımlı hâle getirilmektedir.[91] Tartışmanın sürdürüldüğü bir başka boyut ise, Diyanet İşleri Başkanlığının hurafelerden arındırılmış dini bilgi ve kültür kazandırma çabasının yanında dinin devlet, Cumhuriyet ideolojisi ve inkılâpları ile uzlaşacak faaliyetlerde bulunduğu iddiasıdır. Bu anlamda “seküler/modern/milli din” yorumunun ortaya çıkması için tedbirler alınmış ve Diyanet İşleri Başkanlığı “devletin din işlerine bakan, devletin eğilimleri, baskıları doğrultusunda açıklama yapan ve halkın din anlayışını dönüştürmeyi hedefleyen bir teşkilat olarak anılır olmuştur.”[92]

Diyanet İşleri Başkanlığının paradoksal ve belki de devletin diğer kurumları gibi bir kurumu olarak mevcut yapı içerisindeki durumu, onun laik devlete aykırı/rağmen bir uygulama geliştirmesine izin vermediği gibi buna süreç içerisinde toplum tarafından da ihtiyaç duyulmamıştır. Fakat Cumhuriyet›in kuruluşundan itibaren din üzerinde yürütülen politikalar[93] ve devletçilik anlayışının devleti toplum güçlerine karşı savunmak gerektiği görüşü,[94] dinin toplumda görünürlüğünü ve ona verilen yerin kesin sınırlarla çizilmesine etki ettiği de bir gerçektir.

Diğer taraftan ulus devlet olan Türkiye Cumhuriyet›i’nin, bunun gereği olarak Türk ulusal kimliğini kazandırması ve halkın Türk vatandaşlığını benimsemesi yönünde çeşitli düzenlemeler yapması kaçınılmazdır. Yine ulus devlet projesinin bir gereği olarak eğitim sistemi, Milli Eğitim felsefesini ve politikasını yansıtan ve milli değerlere dayandırılan sistemdir ve “vatandaşların kendilerini tanımladıkları ve hissettikleri ortak aidiyet duygusunun üretildiği ve ülke çapında yayıldığı kurumsal yapı”[95] olarak tanımlanır. Şu hâlde Cumhuriyet’in, bir taraftan örgün eğitimi etkin hâle getirmeye çalıştığını diğer taraftan halkın eğitimini sağlayarak ideal vatandaş profiline ulaşmayı hedeflediğini söylemek yanlış olmayacaktır.[96]

Her modern devlet, belli grup insanı kendi üyesi ve kendi vatandaş topluluğu olarak resmen tanımlar ve geri kalanını yabancı olarak ilan eder.[97]Bu anlamda dört tür vatandaşlıktan söz etmek mümkündür: Ulusal kimlik veya milliyet olarak tanımlanan vatandaşlık, evraklar temelinde tanımlanan, haklar temelinde tanımlanan[98] ve görev ve sorumluluklar temelinde tanımlanan vatandaşlık.[99]

Yaygın din eğitimi faaliyet ve hizmetlerinde bulunan, Diyanet İşleri Başkanlığı da cami içi ve dışı etkinlikleriyle vatandaşları din konusunda aydınlatmaktadır. Özellikle cami içi faaliyetlerinde yaygın din eğitimi vasıtası olarak kabul edilen hutbelerin, ibadetin bir parçası olmasının yanında, topluma iletilmek istenen mesajın zamanında ve geniş kitleyi kapsar şekilde ulaştırılmasında rolü büyüktür.

Hutbe, hatibin yaptığı konuşma, insanları ikna için fasih ve tesirli konuşma anlamlarına gelmektedir.[100] Kavram olarak, Cuma günleri Cuma namazından önce ve bayram sabahları bayram namazından sonra cemaate yapılan ve ibadetin bir parçası olan dini konuşmalardır. İbadetin bir rüknü olarak hutbe, mezheplere göre değişmekle birlikte, genel olarak Allah’a hamd, Peygambere salavat, cemaate nasihat ve dualardan oluşmaktadır. Genel kanı hutbe ile amaçlanan, cemaate nasihat sunmak, doğru yola sevk etmek, bilgi vermek ve dinî duygu, birlik ve beraberliği geliştirmek olduğu yönündedir.[101]

Diyanet İşleri Başkanlığının hizmetlerine yönelik tartışmalar onun hutbeler vasıtasıyla yaptığı bilgilendirme/eğitme etkinliklerini de kapsar gözükmektedir.[102] Tartışmalara ışık tutabilmek ve mevcut durumu net görebilmek maksadıyla çalışmamda hutbeleri konu edindim. Özellikle 2003-2011 yılları arasındaki hutbeleri incelemeyi amaçladım.[103] Araştırmamın temel sorusu “Hutbeler vasıtasıyla nasıl bir Müslüman vatandaş oluşturulmaktadır/oluşturulmak istenmiştir?” olmuştur. Bu temel soruyla devletin “makbul Müslüman vatandaş” profilini netleştirmeyi düşündüm.

Ana soruya bağlı olarak;

- 2003-2011 yıllarına ait hutbelerin ana temaları nelerdir?

- 2003-2011 yılları arasında Müslüman vatandaşa yüklenen görev ve sorumluluklar nelerdir?

- 2003-2011 yılları arasında Müslüman vatandaşa hangi hakları öğretilmekte/tanınmaktadır?

Yöntem: Çalışma nitel desenli bir araştırmadır. Konuyla ilgili literatür taramasının yanında Diyanet İşleri Başkanlığının arşiv kayıtlarını inceledim. Araştırmaya TC. Diyanet İşleri Başkanlığı Din Hizmetleri Dairesinden alınan 2003 -2011 yıllarına ait toplam 491 hutbeyi (2003 yılına ait 53, 2004 yılına 56, 2005 yılına 54, 2006 yılına 55, 2007 yılına 54, 2008 yılına 54, 2009 yılına 55, 2010 yılına 55, 2011 yılına 55) dâhil ettim. Haziran 2006 yılından itibaren hutbe hazırlama işi il müftülüklerine devredilmiştir. Bu nedenle Haziran 2006-2011 yılları arasında Ankara İli Hutbelerini esas aldım. Hutbelerin sadece Türkçe kısımlarını esas aldım ve Maxqda bilgisayar programına aktararak analiz etmeye çalıştım. Diyanet İşleri Başkanlığının inanç, ibadet ve ahlak alanlarında hizmet ettiğini düşünerek ana kategorilerim arasında bunlara baştan yer verdim. Tümevarım yoluyla yaptığım açık kodlamalar neticesinde diğer kategorilerimi oluşturdum. Ardından araştırma sorularına cevap teşkil edecek hutbelerin içeriklerinin incelemesine geçtim.

Hutbelerin Tarihi Süreç İçerisinde Yapılandırılması ve Denetimi

Hutbelerin içeriklerini “oluşturulan/oluşturulmak istenen Müslüman vatandaş” profili açısından sağlıklı analiz edebilmenin yolu öncelikle hutbelerin süreç içerisinde nasıl ve ne şekilde uygulanmaya başlandığının ve denetlendiğinin bilinmesiyle mümkün olacaktır. Konu seçimi, muhtevanın oluşturulması ve yapılandırılmasına etki eden süreçleri bilmek aynı zamanda konunun neden seçildiğini, kimler tarafından belirlendiğini tespit etmeyi de sağlayacaktır.

Cumhuriyet öncesi dönemde hutbeler dini bilgi kazandırma, doğru yolu gösterme fonksiyonun yanında siyasi[104], sosyal, kültürel kamuoyu oluşturma aracı olarak da kullanılmış ve bu dönemlerde hutbeler üzerinde yapılan tartışmalar onun dili, şekli, amacı, hatibin özellikleri gibi konular üzerinde yoğunlaşmıştır.[105]

Cumhuriyet dönemine geçişle birlikte duruma ve zamana göre değişen uygulamaların yaşandığı görülmektedir. Bu dönemde hutbelerin îradında görülen değişimleri şöyle sıralamak mümkündür:

• Kitap Merkezli Dönem (1924-1965): Bu yıllarda hutbeler imamların tercihine bırakılmış ve merkezden bir müdahale olmamıştır. Daha çok 1927 ve 1936 yıllarında yayınlanan Hutbe Kitaplarındaki hutbeler okunmuştur.[106]

• Kontrollü Dönem Başlangıcı/Diyanet Gazetesi Dönemi (1965-1980): 1965 yılında Diyanet İşleri Başkanlığının Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki Kanunda, Din İşleri Yüksek Kurulunun görevleri arasında hutbe ve vaazların esaslarını tespit etmek ve örnek metinler hazırlamak yer almıştır.[107] 1968 yılından itibaren de Diyanet Gazetesi çıkmaya örnek hutbelere yer vermeye başlanmıştır. 02.10.1978 tarih ve 105 sayılı Din İşleri Yüksek Kurulu kararı ile hatiplerin öncelikle Başkanlıkça tetkik ve kabul edilen hutbeleri okumaları bunun haricinde bireysel hazırlanan hutbelerin Müftülüğün izni ve onayı ile okunabileceği ifade edilmiştir. Hutbe konularının Müftülüklerce planlanması istenmiştir. Ayrıca ilk defa burada “hutbenin okunacağı”, irticali olmayacağı belirtilmiştir.[108]

15 Nisan 1980 Müftülüklere gönderilen yazıda hutbenin nasıl verileceği ile ilgili talimatlar sıralanırken “Günün ve çevrenin ihtiyaçları dikkate alınarak hutbe konusu seçilir”, “Hutbelerini kendileri hazırlayan hatipler, aşırı, kırıcı, hissi, sözler ile şahsiyet ve siyaset yapmaktan milli ve dini birliği zedeleyici sözlerden sakınır” denilmek suretiyle hâlen hatiplerin kendilerinin de hutbe hazırlayabilmelerine imkân tanınmıştır.[109]

• Merkezi Hutbeler Dönemi (1981-2006) 15 Şubat 1981 de hutbelerin başkanlıktan gönderileceği bildirilir ve çeşitli uyarılar yapılır: “İrticalen hutbe okuyanlara izin verilmeyecektir. Hutbeler Başkanlığımızca gönderilen hutbelerden seçilecektir. Hutbe hazırlayarak kendini yetiştirmeye çalışan görevlilerimize de engel olunmayacak, ancak bu gibi hutbeler ilgili müftünün sorumluluğu altında okunabilecektir.” Ayrıca kitap ve sünnetin ışığında din konusunda toplum aydınlatılacağı ve görev yerlerinin Atatürk’ün kurduğu Cumhuriyet Türkiye’si olduğu, bunun idraki içinde çalışılması gerektiği ifade edilmiştir.[110]

Aylık Dergiye Geçiş: Ekim 1993 de il müftülüklerine gönderilen yazıda imamhatip ve vaizlere araştırmaya dayalı ve mahalli ihtiyaçlara cevap verecek nitelikte hutbe hazırlama alışkanlığı kazandırmak ve kendisini yetiştirmek isteyen din görevlilerine şans vermek amacıyla belirli tedbirler alınmıştır.[111]

Mayıs 1997 de illere gönderilen yazıda hutbelerle ilgili şikâyetlerin yaşandığı ve sıkıntıların olduğu bildirilerek müftüler ve din görevlileri uyarılmıştır. Herhangi şikâyet hâlinde Müftüler sorumlu tutulmuştur.[112] Ağustos 1997 de il müftülüklerine gönderilen yazıda geçmiş yıllarda okunan hutbeler tekrar okunurken özellikle dini gün ve gecelerin tarihlerinin güncellenmesi istenmekte, ayrıca camilerde okunacak hutbelerin birer aylık olarak tarih ve konularının Başkanlığa bildirilmesi talep edilmiştir.[113]

Din Hizmetleri Dairesinden 11 Ağustos 1998 de Başkanlık makamına yazılan yazıda genellikle Diyanet Aylık Dergi ekindeki hutbelerin okunduğu, bunların ihtiyaca ve yaşanılan coğrafi ve kültürel ortamlara uygun olamamasına rağmen kullanıldığı ifade edilmiştir. Her ilin ihtiyaç ve özelliklerini dikkate alan mahallin sosyal, kültürel ve ekonomik şartlarını önemseyen hutbelerin hazırlanmasına yönelik tedbir alınması istenmiştir. Çözüm olarak da il müftülüklerinde en az beş kişilik Hutbe Hazırlama Komisyonu oluşturulması, komisyonun her ay belli günlerde toplanıp o ay il genelinde okunacak hutbelerin belirlenmesi ve yazılmasını sağlaması, hazırlanılan hutbelerin tetkik edilerek il genelinde okutulmasının sağlanması, komisyonca telif edilen hutbelerin mahalli şartlar dikkate alınarak hazırlanılması, istenmiştir.[114]

Yukarıdaki talebe rağmen Ağustos 1998’de il müftülüklerine yazılan yazıda sadece Diyanet Aylık Dergi’de yayınlanan hutbelerin okunması istenir. Buna uygun davranmayanlara yasal işlem başlatılacağı bildirilmiştir.[115]

Ekim 1999’da il müftülüklerine yazılan yazıyla müftüler uyarılmıştır ve uyarıda Başkanlık tarafından gönderilmeyen hutbelerin okunmaması istenir: “…bütün cami görevlilerimizin, Başkanlığımızca gönderilen ve müftülüklerimiz tarafından okunması kararlaştırılan hutbelerin dışında hiçbir hutbe metninin okunmayacağı hususunda uyarılmasına ihtiyaç duyulmuştur.”[116]

Web Sayfasına Geçiş: Ocak 2001 de il müftülüklerine yazılan yazıda hutbelerin Diyanet Web sayfasında yayınlanmasının kararlaştırıldığı belirtilmiştir.[117]

Din İşleri Yüksek Kurulunun Onayından Geçiş: Şubat 2002 de il müftülüklerine yazılan yazı ile din görevlileri uyarılır ve asli görevleri tekrar hatırlatılır: “…toplumu dini konularda aydınlatma görevi ifa edilirken; hatiplerin hutbelerinde dini bütünlüğü, milli birlik ve beraberliği güçlendirecek konulara ağırlık vermeleri, siyaset yapmaktan kaçınarak iç ve dış politik konulara girmemeye özen göstermeleri gerektiği…” Bazı görevliler genelge ve talimatların dışına çıkması üzerine 1995/1 Nolu genelge ve sonra gönderilen talimatlar bu yazıda birleştirilir.[118]

Hutbe Projesi: Ağustos 2002’de il müftülüklerine yazılan yazıda “HUTBE PROJESİ” hazırlandığı ve projenin dikkatle incelenerek İl Müftülüklerinde uygulamaya konulması istenmiştir.[119]

Merkeziliğe Son: Şubat 2006 tarihinde İl müftülüklerine gönderilen yazı ile bundan önceki talimatlar geçersiz kılınmıştır. 2006 Mayıs ayı sonu itibariyle Başkanlığın hutbe hazırlamasına son verileceği ve bu nedenle Diyanet Aylık Dergi ve web sayfasında yayınlanmayacağı bildirilir. İl müftülükleri tarafından hazırlanan hutbeler her ayın ilk günü din hizmetleri dairesinin mailine gönderilmesi istenir. Hutbede okunan ayetten sonra hadis okunması ve ilişikte gönderilen yeni hutbe dualarının okunması talep edilir. Hutbenin 2. Bölümünde Hz. Peygambare sonra bütün Peygamberlere, dört halifeye, ehli beyte dua edilmesi istenir. 2002 yılında yürürlüğe konulan Hutbe Hazırlama Projesi de bu yazıyla kaldırılmıştır.[120]

Yerel Hutbeler Dönemi/Yeni Dönem/Yarı Özerk Dönem (Haziran 2006-?)

Haziran 2006’dan itibaren hutbelerin “yerelleşmesi” hedeflenmiş ve uygulamaya geçmiştir. Bundan sonraki uygulamaları anlamada il müftülüklerine vaaz ve irşat kurullarına gönderilen kurallar önemlidir. Buna göre şu hususlara dikkat edilecektir:

1. Dini (kandiller, bayramlar) ve milli günler ile bunların dini hayatımızdaki yeri: “Hazırlanacak programa denk gelen dini ve milli günler…”, 2. Önemli gün ve haftalar: “…verem haftası, orman haftası gibi haftalar Vaaz ve İrşat kurulu tarafından değerlendirilmelidir”, 3. Cemaatin sosyal, ekonomik, eğitim, aile durumu: “….diğer kamu kurum ve kuruluşlarıyla işbirliği yapılarak tespit edilmeli ve her yıl güncellenmeli”, 4. Bölgede yaygın olarak işlenen suçlar, 5. Yaygın hastalıklar, 6. Yanlış ve batıl inançlar, 7. Yaygın hastalıklar, 8. Yanlış ve batıl inançlar, 9. Bir önceki dönemde işlenen konuların genel dağılımı:…”(ahlak, ibadet, inanç, sosyal ve diğer)”, 10. Bayanlara yönelik vaaz ve irşat hizmetlerinin planlanması, 11. Din görevlileri ile yapılan toplantılarda tespit edilen konular, 12. Cemaatten gelen talepler, 13. Başkanlıktan gelen talepler, 14. Aile irşat ve Rehberlik Bürosuna gelen müracaatlar, 15. Fetva hattına gelen sorular.[121]

Yukarıdaki belirleme ve taleplerin dışında Başkanlık tarafından belli zamanlarda belli konularda hutbelerin okunması istenebilmekte ve bazen de hutbeler planlananın dışında merkezden hazır gönderilmektedir.[122] Kimi zaman da çeşitli kurum,[123] kuruluş[124] ve dernekler çeşitli konularda halkın bilgilendirilmesi amacıyla hutbe okunmasını istemekte, hutbeyi kendileri gönderebildikleri gibi bazen de bilgi notu hazırlayarak bilgi paylaşımı talep edilmektedir.

Hutbelerin uygulanmasındaki değişimleri değerlendirecek olursak 4 tür uygulama yaşanmıştır: İlk uygulama 1924 yılında başlanılan kitaptan okuma dönemidir. 1965 tarihinde görülen sistematize etme işlevi ve Din İşleri Yüksek Kurulunun hazırladığı hutbeler örneğinde hutbe oluşturmaya teşvikle başlar ve yerini 1978 yılından itibaren Başkanlığın ya da Müftülüğün onayından geçen hutbelerin okunacağına ilişkin alınan karara devreder. Böylece Diyanet İşleri Başkanlığı, dinle ilişkili halka çok yakın bir alanını kontrolsüzlükten kurtarmayı amaçlar ve dinin dönüştürülmesinde ve öğretilmesinde bu alanı denetimine alır. Merkezi iradenin baskın olarak 1980’li yıllardan itibaren hissedildiği ve gerekirse bu iradeden sapanların cezalandırılacağı dahi ifade edilirken aynı zamanda halkın beklentilerine cevap vermeye çalışma, yerel sorunlara çözüm oluşturmak üzere Müftülük nezdindeki komisyonlarda çaba gösterme faaliyetleri mevcuttur. Hutbelerin din görevlilerine zamanında ulaştırmanın yolu ise Başkanlığın yayın organlarından etkin bir şekilde faydalanmakla mümkün olmuştur. Gazete, dergi ve web sayfası her bir din görevlinin hutbeye ulaşmasında etkin kullanılmıştır. 2006 yılının Haziran ayından itibaren mahalli ihtiyaçlara daha fazla cevap verebilmek maksadıyla merkezi hutbe sisteminden vazgeçilmiştir. Ancak yine bir kontrol sistemi işletilmeye devam edilmiştir. Bu sefer de Müftülük Komisyonlarından geçen hutbeler ancak okunabilecek ve okunacak hutbeler yine merkeze gönderilecektir. Kontrol sisteminden tam anlamıyla vazgeçildiği söylenememektedir. Ancak yurt çapında yeknesaklık bozulmaya çalışılmaktadır.

Bu kadar kontrol ve denetim mekanizmasının işletilmesi hutbe konularının hiçbir şekilde tesadüfî kelime ve cümle barındırmadığını göstermekte ve ulaştırılan mesaj ve bilgilerin belli amaçlar doğrultusunda halka sunulduğu izlenimini vermektedir.

B. Hutbelerin Analizi

Hutbeler incelendiğinde muhtevalarının temelde beş ana konuda toplandığı ortaya çıkmıştır. İnanç, ibadet, ahlak, dinî gün ve geceler, milli bayramlar ve günler, toplumsal/sosyal konular.

Tablo 1: Hutbe Konularının Tasnifi

İnanç alanıyla ilgili 41, ibadet alanıyla ilgili 88, ahlak alanıyla ilgili 102, milli bayram ve günlerle ilgili 48, dinî gün ve gecelerle ilgili 73, sosyal/toplumsal konularla ilgili 139 ve bunların 49’u belirli gün ve haftalar vesilesiyle sunulmuş toplam 491 hutbelerdir.

1. Hutbelerle Oluşturulan/Oluşturulmak İstenen “Müslüman Vatandaş”

Vatandaşlığın çeşitli boyutlar içerdiğini veya farklı açılardan tanımlandığı yukarıda ifade edilmiştir. Bu araştırmada “vatandaş” kavramına “sorumluluk” ve “haklar” bağlamında yaklaşılmış ve hutbelerde ne tür sorumluluklar yüklendiği ve hangi haklardan söz edildiği incelenmeye çalışılmıştır.

1.1. Müslüman Vatandaşın Sorumlulukları

“Müslüman Vatandaşa” yüklenilen sorumlulukları inanç, ibadet, ahlak, eğitim ve sosyal (çevre, sağlık vb. dâhil) konular başlığı altında toplamak mümkündür.

1.1.1. İnanç

İnanç alanı ile ilgili sorumluluklara şunlar örnek verilebilir:

• Bağışlanma dileme

İnsanlar tevbe etmeye çağırılır. “Berat, nefsimizi sîgaya çekmek için büyük bir fırsat. Hesap günü gelmezden önce kendi elimizle kendi yakamızdan tuttuğumuz, Münker-Nekir misali kendimize hesap sorduğumuz, vicdan terazimizde amellerimizi tarttığımız ölçü ve takdir gecesi eylemeli bu geceyi. “Amel çokluğuna itibar olmaz, kulundan Hâlıkı hoşlanmayınca” deyip, rekatların sayısını değil, ihlasını, huşuunu arttırma gayreti içinde olmalıyız. “Bir kez Allah dese aşk ile lisan/Dökülür cümle günah misl-i hazan” mısraının dile getirdiği hakikatle şükür secdesine varmalı, affa mazhar olmuş kul olarak secdelerden kalkmalıyız bu gece…”[125]

Başka bir hutbede yine tevbe sorumluluğu verilir. “Haram ve günahların bir şekilde işgal ettiği gönül dünyamızı, samimi bir tövbe ile arındıralım. Unutmayalım ki, ihlasla yapılan bir tövbe günahları siler ve kişiyi hiç günah işlememiş gibi temizler.”[126]

Benzer şekilde; “Öte yandan hata ve günahımız ne kadar çok olsa da, ümitsizliğe düşmemeliyiz. İşlediğimiz günahlardan samimi bir şekilde tevbe etmeli ve Rabbimizin mağfiretinden ümidi kesmemeliyiz.” Denilmektedir.[127]

• İnanca Davet

Vatandaşa inanmakla ilgili sorumluluk yüklenmiştir. “Mümin, her şeyden önce Allah’ın birliğine, Hz. Muhammed’in Allah’ın kulu ve elçisi olduğuna, Peygamber (s.a.s.)’in bildirdiklerinin hak olduğuna şeksiz ve şüphesiz iman eden, sonra imanın gereği olarak Allah ve Peygamberin emir ve yasaklarına harfiyen uyan, haram ve günahlardan sakınan kimsedir.”[128]

Allah’ı yaratıcı olarak tanımaya davet edilir. “Bizler kâinatın yegane yaratıcısının Allah olduğunu unutmayalım. Tevhit inancından ayrılmadan yaşamaya gayret edelim. İyi bilelim ki, tevhit inancını gönlünde abideleştirenler kurtuluşa ererler.”[129]

• Peygamberi Örnek Almak

Hz. Peygamberin doğumu vesilesiyle onun örnek alınması gerektiği vurgulanır: “Unutmamalıyız ki, O’nun doğumunu anmaktan asıl gaye; evrensel olan nübüvvetini, Allah’a olan tevekkül ve itimadını, Kur’an’a dayanan yüce ahlakını, insanlık ve merhametini, insaf ve adaletini, sabır ve sebatını, kerem ve cömertliğini, fazilet ve cesaretini, kısaca insanlığa sunduğu değerleri ve hayat biçimini anlamak, ‘biz bunun neresindeyiz?’ diye düşünmek, hatalarımızı gözden geçirme fırsatını yakalamaktır.”[130]

Başka bir hutbede de aynı konu vurgulanır: “Bu vesileyle, Müslüman olma şerefini bizlere bahşeden Yüce Rabbimize sonsuz hamd ve şükürde bulunalım. Allah katında tek din olan İslam’ın yüce ve kutlu elçisine, Sevgili Peygamberimize ümmet olma sevincini her an içimizde yaşayalım. Ümmeti olduğumuz Hz. Muhammed’in hatırasını her zaman canlı ve diri tutalım.”[131]

• Allah İçin Sevmek

İnsanlar birbirlerini sevmeye çağırılır: “Bu söylediklerimiz doğrultusunda yüce Rabbimiz, kendi sevgisinin aramızda yayılmasını nasip eylesin, bizler de bunun gereğini her zaman ve mekânda idrak edelim. Bizler de fert ve toplum olarak birbirimizi hiçbir karşılık beklemeden, yalnızca Allah için sevelim. Ve bu sevginin gelişmesi için gayret edelim. Yunus’un ifadesiyle “ Yaratılanı sevelim, yaratandan ötürü.” Hutbemi bir hadis meali ile bitiriyorum. “Din kardeşini seven kişi O’na sevdiğini söylesin.”[132]

• Örnek Olmak

İnanan insan örnek yaşantı ile sorumludur: “Mü’min, imanı, ibadeti, ahlakı ve davranışlarıyla dürüst ve örnek insandır, örnek insan olmak durumundadır. Böyle olmasını isteyen Allah ve Peygamberdir.”[133]

Benzeri başka ifade de şudur: “Kalbin derinliklerine nüfuz etmiş‏ bir iman, mü’minin hayatı‎na canlı‎lı‎k ve güzellik katar. Bu nedenle, inanan kiş‏i, ortaya koyduğu her davranışı‎‏‎nda inancı‎nı‎ yans‎ıtı‎r. Gizli, aç‎k her yerde Yarat‎c‎n‎n denetimini hisseder. Sözünde durur ve emanete ihanet etmez. Doğru yoldan ayrı‎lmaz. Mü’min kardeş‏lerinin yararı‎na olan iş‏lerde onları‎n kar‏‎şısı‎na dikilmez. Daha sonra vicdanı‎nı‎ rahats‎ız edecek iş‏leri yapmaktan sak‎n‎r.”[134]

1.1.2. İbadet

İbadetle ilgili sorumluluklara şunlar örnek verilebilir:

• Zekât

Vatandaş zekât vermekle sorumludur: “İçinde bulunduğumuz mübarek Ramazan ayı vesilesiyle zekât, fitre ve sadaka gibi hayırlarla yoksulların gönlünü almaya, onların ihtiyaçlarını gidermeye çalışalım ve unutmayalım ki gerçek mallarımız, faydasını göreceğimiz servetimiz Allah yolunda harcadıklarımızdır.”[135]

Bir başka hutbede benzer sorumluluk vardır: “Mal ve mülkün hakiki sahibi Allah’t‎ır. Bizler O’nun emanet olarak lütfettiği malı‎n ve mülkün geçici bekçileriyiz. Şeytanı‎n, zekât verdiğimiz takdirde fakir düşeceğimiz vesvesesine kapı‎lmadan zekâtlar‎mı‎zı‎ verelim. Yüce Rabbimizin r‎ızası‎nı‎ gözeterek ve yoksul kimselerin onurunu incitmeden yapacağımız yardı‎mları‎n sevaplar‎m‎ız‎ çoğaltmanı‎n yanı‎nda malı‎mı‎za bereket, yuvalar‎m‎ıza, huzur getireceğini unutmayalı‎m.”[136]

• Namaz

Vatandaş namaz kılmakla sorumludur: Kıldığımız namazları bütün varlığımızla Allah’a yönelerek ve huşu içinde kılalım. Çünkü Rabbimiz: “Mü’minler saadete erenlerdir. Onlar namazlarını huşu içinde kılarlar.” buyurmuştur. İçtenlikten yoksun, hele hele gösteriş ve riyanın bulunduğu bir ibadetin, sahibine hiçbir faydası olmayacağını unutmayalım…Ne mutlu! namazı adabına riayet ederek huşu içinde kılanlara; ne mutlu bu şekilde ebedi saadeti kazananlara...” denilerek de aslında Müslümanlar namazı öyle rastgele değil, huşu ve tevazu içinde kılmaya çağırılır.[137]

Başka bir hutbede:“O hâlde, mü’minin miracı olan namaz ibadetine önem verelim. Onu bütün beden ve gönül varlığımızla Allah’a yönelerek huşû içinde kılalım.”denilmektedir.[138]

Namazı önemsemeye çağırılır: “İslam binasının direği hükmündeki namazı, “göz nuru” gibi bilip, muhafaza edenlerden olabilmek duasıyla…” [139]

• Oruç

Müslüman ihlas içerisinde, her türlü zararlı davranıştan uzak oruç tutmakla mükelleftir:

İçerisinde bulunduğumuz ş‏u mübarek günler, her an değerlendirilmesi gereken zamanlardı‎r. Bu aya mahsus olan oruç ibadetini, bütün uzuvlar‎ımı‎zla tutmaya çalışalı‎m. Orucun maddî ve manevî nimetlerinden faydalanmaya çalış‎‏alı‎m. Çünkü, ibadetin ruhu ihlastı‎r. İhlas ise, ibadeti sadece Allah emrettiği için yapmaktı‎r. İbadetlerden ası‎l maksat ise Allah’‎n rı‎zası‎nı‎ kazanmaktı‎r. …Tutacağımız oruçlarda da bu noktaya dikkat edelim. Orucumuza zarar verici her türlü olumsuz söz, fiil ve davran‎‏ışlardan uzak dural‎ım. Bütün kalbimizle yüce Allah’ı‎mı‎za niyaz edelim ki; Ramazan iman‎ımı‎zı‎ pekiş‏tirsin. Oruç günahlar‎mı‎zı‎ döksün. Kur’an ebediyen yolumuzu ayd‎ınlatsı‎n.”[140]

Başka bir hutbede benzeri vurgu yinelenir: “Bizi melekleştiren orucu kalbimizle, beynimizle, gözümüz-kulağımızla velhasıl bütün varlığımızla tutalım. Yalan, gıybet, iftira, dedikodu gibi günahları işleyerek orucumuzun sevabını manevi hayatımızın güzelliğini, sosyal hayatımızın dengesini bozmayalım. Oruç ibadetini bütün benliğimiz ve samimiyetimizle yerine getirmeye çalışalım.”[141]

Oruç ahlaklı davranışa yönlendirmeli: “İnsanın, oruçtan beklediği manevî hazzı alabilmesi ve günahlarının bağışlanması için, sadece midesine değil, bütün organlarına manevî anlamda oruç tutturması gerekir. Yani insan, nefsinin aşırı isteklerine karşı koyabilmeli, öfkesini yenebilmeli, eline, ayağına, diline, gözüne, kulağına, kalbine ve düşüncesine sahip olabilmelidir. Başkalarına zarar vermekten, çevresindeki insanları huzursuz etmekten kaçınmalı, herkesle iyi geçinmeli ve kendisi ile de iyi geçinilmelidir.”[142]

• Hac

Hac ibadetini yaparken yüklenilen sorumluluklar şunlarıdır: “…sabırlı ve tahammüllü olmalarıdır. Hacı adayları, ihramlı olduklarını daima hatırda tutmalı, kusurları görmeyip, her canlıya sevgi ve şefkat duygularıyla yaklaşmaya gayret etmelidirler. Yüce Allah’ın hoşnutluğunu kazanmak için çıkmış oldukları hac yolculuğunu ibadet ve taatlerle dolu dolu geçirmeli; alış-veriş, çarşı pazar gibi hususlara gereğinden fazla zaman ayırmamalı, vakitlerini boşa geçirmekten sakınmalıdırlar. Tam ve makbul bir hac yapabilmek için, kendilerine tavsiye edilmiş kurallara ve diğer hususlara da titizlikle uymaya çalışmalıdırlar. …Hacı adayı, bu mukaddes yolculuğu sıradan bir seyahat gibi görmemelidir. Kendisinin, Yüce Allah’ın konuğu olduğu bilinciyle, hac ibadetini en güzel şekilde eda etmeye çalışmalıdır.”[143]

Müslüman hac ibadetini anlamaya yönlendiriliyor: “Yapılan hac ibadeti ve ziyaretlerini, her yönüyle düşünüp anlamamız gerekir. İhram’a girerek dünyanın geçici olduğunu, makam, mevki gibi bütün varlığımızı bırakıp, ahirete sadece kefenle gideceğimizi hissediyoruz. Dünyanın her tarafından gelen; dilleri, ırkları, renkleri, kültürel ve ekonomik durumları farklı mü’minler olarak, ortak inanç ve duygular içerisinde kardeşlik bağlarımızı güçlendirme fırsatını elde ederek, Mümin kardeşlerimizle hep bir ağızdan; “Lebbeyk, Allahümme lebbeyk!” “Buyur Allah’ım buyur! Emrine boyun eğdim! Senin eşin ve benzerin yoktur. Emret Allahım! Her türlü övgü Sana mahsustur. Nimet de senin, mülk de senin. Senin eşin ve benzerin yoktur.” diyerek “Telbiye”yi okuyup, Yüce Rabbimizden af ve mağfiret dileyerek, gönül huzuruyla Allah’a yönelme fırsatını elde ediyoruz…Hac ibadeti, bize yeni bir kulluk şuuru kazandırıp hayatımızda yeni ve güzel bir sayfa açmalıdır. Hacı olmak kadar hacı kalmak da önemlidir.”[144]

1.1.3. Ahlak

Hutbelerde çeşitli ahlaki değerler kazandırılmaya ve bununla ilgili sorumluluklar yüklenilmeye çalışılmıştır. Bunlardan bazıları şunlarıdır:

• Acele etmemek

“Gerçek şu ki, her konuda ayaklarımızı kaydırabilecek bir tehlike olan aceleciliğin üstesinden gelebilmek için; akla ve tecrübeye müracaat etmek, hakikati iyice araştırmak, sabır ve teenni ile hareket etmek, başkalarıyla istişâre etmek ve ilerisini düşünerek davranmak gibi hasletlere sarılmalıyız. Özellikle, aniden önümüze çıkan olaylar karşısında bu hasletlere sarılabilmek ve doğrudan şaşmamak, büyük önem arz etmektedir.”[145]

• Ahlaki değerlerle donanmak

İyi ahlakî davranışlara sahip olmaya çağrılmaktadır: “Şiddet, baskı ve aşağılama hayatın hangi alanında ve kime karşı olursa olsun büyük bir zulümdür ve suçtur. Yüce Rabbimiz bizden hayatımızı, adalet, sadakat, sorumluluk, dürüstlük, vefa, yardımlaşma, alçak gönüllülük ve merhamet gibi yüksek ahlaki erdemlerle donatmamızı istemektedir. Yalan, ihanet, sorumsuzluk, kibir, öfke, nefret ve işkence gibi eylemlerden ise kesin bir şekilde bizleri men etmektedir. Zira, “Müslüman, Müslümanın elinden ve dilinden güvende olduğu kimsedir.”[146]

• Çocukları ahlaklı yetiştirmek

“Veliler olarak bizler yarı‎nları‎mı‎z‎ kendilerine emanet edeceğimiz yavrular‎mı‎zı‎n gözlerinin, gönüllerinin ve zihinlerinin Kur’an’‎ın nuruyla ayd‎ınlanması‎, ülkesini, milletini seven bilinçli, ahlaklı‎ ve erdemli gençler olarak yetiş‏meleri için hiçbir fedakârlı‎ktan kaçı‎nmamalı‎yı‎z. Zira anne ve babalar‎n, çocuklar‎ için b‎ırakacaklar‎ en büyük miras bu olacaktı‎r.”[147]

• Dürüst-iffetli olmak

“Dürüst ve iffetli bir hayat sürmek en önemli ahlaki sorumluluklarımızdandır. Rabbimizin rızasını ve hoşnutluğunu kazanırız böylece. İffet zırhını kuşanmış ve hayâ elbisesini giyinmiş müminler gözlerini haramdan korumakla başlarlar işe.”[148]

Başka bir hutbede benzer sorumluluk vurgulanır: “O hâlde gelin doğru olalı‎m, doğrularla olalı‎m; eğilip bükülmeden “elif” gibi dimdik duralı‎m”[149]

“Olgun bir Müslüman olabilmemiz ve Allah’ın rızasını kazanabilmemiz için, şartlarımız ne olursa olsun doğruluktan ayrılmamalı, işimizi daima hilesiz ve sağlam yapmalıyız. Unutmayalım ki, kendimizin ve yakınlarımızın aleyhine olsa bile, doğruyu söylemek ve doğruluktan ayrılmamak Yüce Allah’ın bize önemli bir emridir.”[150]

• Yaşlılara saygı göstermek

“İslam Dini, büyük-küçük herkesi saygıya layık görür. Yaşlı ve güçsüzlere yardım etmek Kur’an’ın bizlere önemli bir talimatıdır. Yanında yaşlanan ana-babasına hürmet etmek, tanıdığı, tanımadığı bütün ihtiyarların hatırını sorup gönlünü almak, onların nasihatlerinden faydalanmak, ihtiyacımız olmasa bile onlara danışarak gönüllerini hoş tutmak, erdemli ve onurlu bir davranıştır. Unutmayalım ki bugünün yaşlıları, dünün gençleriydi. Bugünün gençleri de yarının yaşlıları olacaklardır.”[151]

Başka bir hutbede: “Küçükler sevgiye, yaşlılar saygıya her iki kesim de ilgiye muhtaçtır. Bu sebeple hem gençlerin hem de yetişkinlerin sorumlulukları vardır. Bu günün genci yarının yaşlısıdır. Onun için büyüklerimizi ihmal etmeyelim. Rızalarını almak için gayret gösterelim. İhtiyarları yük olarak görmeyip, cenneti elde etmeye bir vesile bilelim. Onlarla konuşurken “öf!” bile demenin, Rabbimizin rahmetini dışlamak olduğunu unutmayalım.”[152]denilerek sorumluluk hatırlatılmaktadır.

Yukarıda inanç, ibadet ve ahlak alanı ile ilgili “Müslüman Vatandaşa” Kur’an ve sünnet çerçevesinde sorumluluklar yüklendiği, inanmaya, inancının gereği olarak ibadetlerini en doğru ve düzgün şekilde yerine getirmeye ve de ahlaki erdemleri benimseyerek hayatına yansıtmaya yönelik sorumluluklar verilmeye çalışılmıştır. Bunun dışında sosyal sorumluluklar da burada zikredilmese de analizlerde birlikte yaşamaya, vatanı ve milleti ile ilgili hususlara dikkat etmeye, çevresini ve sağlığını korumaya ve eğitim faaliyetini önemsemeye davet edilerek sorumlulukları hatırlatılmaktadır.

Hemen hemen her hutbenin son kısmına yakın konular açıklandıktan sonra Müslümanlara çağrı yapılmakta ve burada sorumlulukları belirtilerek, bunlar yerine getirmeye teşvik edilmektedir.

1.2. Müslüman Vatandaşın Hakları

Hutbelerde Müslümanın hakları ve “hak” kavramına ilişkin açıklamalar ve hatırlatmaların ağrılıklı olarak başlığında “hak” kavramı geçen hutbelerde olduğu dikkat çekicidir. Bu konunun işlenmesinde etkili olan hususun da “İnsan Hakları Haftası” olduğu izlenimi oluşmuştur. Hutbelerde aslında hak kavramı ile sorumluluk arasında da bağlantı kurulmuştur.

Mesela: “Hak: “Hak, daima üstündür. Ondan üstün başka bir şey yoktur. Hakkı alınıncaya kadar mazlumun yanında olmak, dini bir görevdir. Hak; doğru, dürüst, dine uygun ve sorumlu yaşayışın ta kendisidir. Bunun yanında; korunması, gözetilmesi ya da sahibine ödenmesi lazım gelen bütün maddi ve manevi menfaatler de, hak kapsamındadır.”[153]

Hak kavramı hutbelerde çok farklı şekillerde tasnif edilebilmektedir: mesela “İslam dininde çok önemli bir yeri olan hak kavramı “Bir sözü, bir işi, yerinde zamanında ve gerektiği kadar söylemek veya yapmaktır” diye tarif edilmiştir. Her insanın üzerinde bir çok hak ve sorumluluk bulunmaktadır. İnsanın üzerindeki bu haklar, Allah’ın hakları ve yaratılmışların hakları olmak üzere iki kısımdır. Hiç şüphe yok ki yaratılmışların hakları içerisinde en önemli olanı da anne ve baba hakkıdır.”[154]

Haklar bir hutbede şu şekilde tasnif edilmiştir: “… Yüce dinimiz İslam, ırk, cins ve inanç ayrımı yapmaksızın bütün insanların haklarını kutsal ve dokunulmaz kabul etmiş, bu hakların ihlaline karşı maddî ve manevî birçok müeyyide getirmiştir. Hak denilince, korunması, gözetilmesi gereken değerler, kul ve kamu hakları akla gelmektedir.” [155]

• Başkalarının haklarına saygılı olmak

Hutbelerde başkalarının haklarına saygılı olmaya vurgu yapılmıştır: “Toplum hâlinde yaşamanın insana sağladığı bir takım haklar ve yüklediği sorumluluklar vardır. Bu haklara saygı gösterilip, sorumluluklar yerine getirildiği oranda toplumda huzur ve mutluluk olur. Günümüz dünyasındaki huzursuzlukların, kavga ve cinayetlerin, hatta savaşların; karşılıklı olarak haklara saygı gösterilmemesinden kaynaklandığı bilinen bir gerçektir. Bunun için Yüce dinimiz İslam, ırk, cins ve inanç ayrımı yapmaksızın bütün insanların haklarını kutsal ve dokunulmaz kabul etmiş, bu hakların ihlaline karşı maddî ve manevî birçok müeyyideler getirmiştir.”[156]

Bir diğer hutbede benzer davranış yinelenir: “Mü’min; kazancının helal olmasına, kazanırken de başkasının hakkına tecavüz etmemeye özen göstermeli, yaptığı işi, ibadet şuuru içinde dürüstçe yapmalı, aldığı ücretin helal olmasına dikkat etmelidir.”[157]

• “Hak” kavramından “kul hakkı”nı anlamak

Hutbelerde sıklıkla “hak” karamı “kul hakkına riayet” etmek konusu bağlamında işlenmiştir. Kulların eşit olduğu ve kul hakkına riayet etmenin de aynı zamanda bir sorumluluk olduğu vurgulanmıştır.

“Allah Teala insanı en güzel şekilde yaratmıştır, ona birçok nimetler vermiş, bunun karşılığında ise bazı sorumluluklar yüklemiştir. Bu sorumluluklardan biri de hiç şüphesiz ki, kul hakkına riayet etmektir.”[158]

Hutbede “kul hakları” şu şekilde sıralanır: “Cemiyet hâlinde yaşayan insanlar arasındaki karşılıklı ilişkiler, “kul hakları” içerisinde yer almaktadır. Bu haklar; ana-baba hakkı, evlat hakkı, eş ve komşu hakkı, amir-memur hakkı, akraba hakkı, hoca, arkadaş hakkı, işçi-işveren hakkı gibi haklardır. Unutulmamalıdır ki, bir gün bu fani hayat son bulacak, gerçek hayat dediğimiz ebedi ahiret hayatı başlayacak ve herkes dünyadaki hayatından hesaba çekilecektir. Kimsenin yaptığı yanına kâr kalmayacak ve kim ne yapmışsa mutlaka karşılığını görecektir.”[159]

“Allah’a ve ahiret gününe inanan bir mü’min, insanların haklarına saygılı olmalıdır. İslam dini; insan haklarının ayaklar altına alındığı, haysiyetinin hiçe sayıldığı bir zamanda, insanın layık olduğu şerefi kendisine iade etmiştir. İnsan haklarını ön plana alan yüce dinimiz, insanlara renk, soy, makam-mevki ve zenginliklerine göre muâmele etmeyi genel prensiplerle yasaklamıştır.”[160]

Hutbelerde Müslüman, kul hakkına riayet etmeye çağrılmaktadır ve de helallik almak suretiyle kendisini dünyada kurtarmaya yönlendirilmiştir.[161] Kula hakkına riayet etmeyenlere cezası hatırlatılmıştır: “Haksızlık edip de hak sahibine hakkını ödemeyenler: gıybet, iftira, dedikodu yaparak insanlar arasında huzursuzluğa sebep olanlar, mal ve can emanetine zarar verenler, işçisine alın terini ödemeyenler, zulmedenler, emanete hiyanet edenler, vergisini ödemiyerek başkalarının hakkını üzerine geçirenler; ahirette pişmanlık duyacaklar ve çetin bir azaba uğrayacaklardır.”[162]

Hutbede haklara saygılı olmak aynı zamanda Allah’ın rızasına ulaşmakla eş görülmüştür: “Kur’an ve sünnet terbiyesinde yetişmiş bir mümin, başkalarının hak ve hukukuna tecavüzde bulunamaz, kimseye eziyet edemez. Bizler de birbirimizin haklarına saygı ve riayeti dini bir görev kabul edip, Kur’an’ın ruhunu ve sünnetin örnekliğini esas alarak Yüce Rabbimizin rızasına erişmeye çalışmalıyız.”[163]

Huzurlu bir ortama sahip olabilmek için haklara riayet istenmiştir: “Şüphesiz ki, huzur ve mutluluk fidanları, kul ve kamu haklarının korunduğu bir ortamda yeşerir. Bu sebeple fert ve toplum olarak bu hakların korunması konusunda gereken titizliği göstermeliyiz.”[164]

Kul hakkına nelerin girdiği hutbelerde ifade edilmiştir: “Kul hakkı ihlaline sebep olan ve İslam’ın yasakladığı pek çok olumsuz davranış vardır: Cana kıymak, insanların namus ve şereflerine leke sürmek, zina etmek, hile yapmak, borcunu zamanında ödememek, yetim hakkı yemek gibi tavır ve davranışlar kul hakkı ihlalinin başlıca örnekleridir. Yine çevreyi kirletmek, trafik kurallarına uymamak, komşuları rahatsız etmek, cami âdâbına uygun olmayan davranışlarda bulunmak da birer kul hakkı ihlalidir. Aynı şekilde, şahsî çıkarlar uğruna kamu haklarını ihlal etmek, kaçak elektrik ve su kullanmak, vergi kaçırmak, görevi kötüye kullanmak, kamu hizmeti verirken insanlar arasında ayırım yapmak gibi olumsuz tavır ve davranışlar, asla yapılmaması gereken kul hakkı ihlalleridir.”[165]

Müslümanlar insan haklarına saygıya teşvik edilmiştir: “Kur’an’a ve Sevgili Peygamberimize (s.a.s.) gönül vermiş kimseler olarak hiçbir ayırım gözetmeksizin insan haklarına saygı gösterelim. Kime ait olursa olsun, ihlal ettiğimiz her haktan Allah katında mutlaka hesaba çekileceğimizi unutmayalım. Allah’ın Peygamberi; “Kimin üzerinde din kardeşinin ırzı, namusu veya malıyla ilgili bir hak varsa, altın ve gümüşün geçmediği hesap günü gelmeden helalleşsin. Aksi takdirde, yaptığı haksızlık ölçüsünde, iyi amellerinden alınıp hak sahibine verilir. İyiliği yoksa hak sahibinin günahından alınıp haksızlık eden kimseye yüklenir.”buyurmaktadır. Hâl ve hareketlerimizi bu doğrultuda yeniden gözden geçirelim. İnsan haklarına saygı göstermenin dini bir görev olduğunun bilincinde olalım.”[166]

Hutbelerde insan haklarını ihlal olarak görülen şeylerin dinen günah olduğu ve aynı zamanda bunların hukuken de yasaklandığına vurgu yapılmıştır:[167]

“Kur’an-ı Kerim, insanlara haksızlık yapmamayı, paylaşmayı, dostluğu, kardeşliği, sevgiyi, barışı ve iyilik yapmayı öğütler. İnsan hayatına, şeref ve haysiyetine yönelik saldırıları, kan davalarını, iffet ve namusa yönelik suçları, sahibinin izni dışında bir malı kullanmayı, insanların mallarına zarar vermeyi ve gasp etmeyi dinen günah, hukuken de insan haklarına yönelik suç saymıştır.”[168]

• “Hak” kavramında eşitliği anlamak

Hutbede insanların haklar bağlamında eşit olduğu anlatılmıştır: “İslam nazarında insanlar hak ve değer bakımından eşittir. Kimsenin diğerine karşı, ırk, renk, cinsiyet ve dil bakımından bir üstünlüğü yoktur. Kur’an’a göre yegâne üstünlük ölçütü takvadır.”[169]

Veda hutbesinden aktarılan ifadelerle takvaya vurgu yapılmıştır: “Ey insanlar! Rabbiniz birdir. Babanız da birdir. Hepiniz Âdem’in çocuklarısınız, Âdem ise topraktandır. Arabın Arap olmayana, Arap olmayanın da Araba üstünlüğü olmadığı gibi; beyazın siyaha, siyahın da beyaza bir üstünlüğü yoktur. Üstünlük ancak takvadadır.” sözleriyle insanların haklar konusunda eşitliğini ifade etmiştir”.[170]

• Başkalarının üzerimizdeki hakları

Hutbelerde hak kavramı başkalarının üzerimizdeki hakları bağlamında da ele alınmıştır.

Hasta hakkı: “Hasta ziyareti, müminin mümin üzerindeki haklarından biridir. Bu ziyaretle, sadece bir görev yerine getirilmiş olmaz, aynı zamanda, merhametini umduğumuz Yüce Rabbimizin sonsuz rahmetine nail olmak için bir fırsat yakalanmış olur.”[171]

Fakirin hakkı: Hutbelerde zekât konusu işlenirken fakirlerin hakkına değinilmiştir. “Her zengin Müslüman’‎ın kazancı‎nda, fakirlerin hakkı‎ vardı‎r. Nitekim Kur’an-ı‎ Kerim’de: “Zenginlerin mallar‎ında, yardı‎m isteyen ve iffetinden dolay‎ isteyemeyip mahrum olanlar için bir hak vard‎ır.” buyrulmaktad‎ır. Zekât vermemek, fakirin hakkı‎n‎ı gasbetmektir. Bu ise kı‎yamet günü Allah’‎ın huzurunda büyük bir vebali gerektirir.”[172]

“Zengin Müslüman’ın kazancında, fakirlerin hakkı vardır. Nitekim yüce Allah “Zenginlerin mallarında, (yardım) isteyen ve (utandığından dolayı isteyemeyip) mahrum olanlar için bir hak vardır” buyurmaktadır (Zariyat, 19). Bu itibarla zekât vermemek, fakirin hakkını yemektir. Fakir hakkını yemek ise kıyamet günü Allah’ın huzurunda büyük bir vebali gerektirir. Peygamberimiz (s.a.s.) zekâtı verilmeyen malın kıyamet gününde zehirli bir yılan misali mal sahibinin boynuna dolanacağını bildirmektedir (Buhârî, Zekât, 3).”[173]

• Dokunulmaz haklar insan haklarıdır

Hutbelerde bizzat insan olmaktan dolayı kazanılmış haklar olduğu ifade edilmiştir.

“Dinimiz İslam; en değerli konumda olan insana büyük değer vermiş ve ona huzurlu bir hayat yaşaması için dokunulmaz haklar sunmuştur. Bu haklar insan haklarıdır.”[174]

Hutbede insana tanınan haklar olarak şunlar vurgulanmıştır: “… varlıkların en şereflisi kıldığı biz kullarına, vazgeçilmez ve dokunulmaz haklar vermiştir. Din, dil, ırk, cinsiyet ve sosyal statüsüne bakılmaksızın hemen her insanın yaşama, din ve düşünce özgürlüğü, özel hayatının gizliliğine saygı, adil yargılanma ve mülkiyet gibi temel hakları vardır.”[175]

Haklarla dinin korumayı hedeflediği beş esas zerinde bağlantı kurulmuştur: “Genelde tüm ilahi dinlerin, özelde de İslam’ın korumayı amaçladığı beş temel esas vardır ki, bunlar; dinin, canın, aklın, neslin ve malın korunmasıdır. Dinimizin getirdiği hükümler bu beş esasın, dolayısıyla insanların hak ve menfaatlerinin korunmasına yöneliktir.”[176]

Bir hutbede vazgeçilmez, reddedilmez ve dokunulmaz haklar olarak şunlar sırlanmıştır: “Buna göre dinine, diline, ırkına, cinsiyetine ve sosyal statüsüne bakılmaksızın her insanın yaşama, din ve düşünce özgürlüğü, aile hayatının gizliliğine saygı, can güvenliği, adil yargılanma ve mülkiyet gibi temel hakları vardır.”[177]

• Haklara riayet toplum huzurudur

Haklara riayet edildiğinde toplumun huzurunun da sağlanacağı vurgulanmıştır: “İnsan, yaratılışı gereği toplu yaşamak durumundadır. Toplum hâlinde yaşamanın insana sağladığı bir takım haklar ve sorumluluklar vardır. Bu haklar ve sorumluluklar yerine getirildiği oranda toplumda huzur ve mutluluk sağlanır.”[178]

Benzeri ifade şudur: “Şüphesiz huzur ve mutluluk filizleri, sadece hakların gözetildiği bir ortamda yeşerebilir. Hak ve hukuka riayet, karşılıklı sevgi ve saygı, kulluk bilinci, ahlaki erdemler bu filizlerin hayat bulmasında temel unsurlardır.”[179]

• Anne baba hakkı

Hutbelerde hak kavramı anne babanın hakkı olarak da söz konusu edilmiştir: “Her insanın üzerinde birçok hak ve sorumluluk bulunmaktadır. İnsanın üzerindeki bu haklar, Allah’ın hakları ve yaratılmışların hakları olmak üzere iki kısımdır. Hiç şüphe yok ki yaratılmışların hakları içerisinde en önemli olanı da anne ve baba hakkıdır.”[180]

“Anne ve babanın haklarına riayet, dinimizin en önemli emir ve tavsiyelerindendir. Kur’an-ı Kerim’de ve hadis-i şeriflerde Allah’a kulluk ve itaatten hemen sonra anne ve babaya iyi davranmanın gerekliliği vurgulanmıştır… Dinimiz ebeveynlerimize iyilik etmeyi, onlarla iyi geçinmeyi, ihtiyaçlarını karşılamayı, meşru ölçüler içerisinde isteklerini yerine getirmeyi, gönüllerini hoş tutmayı ve onlara merhametle muamele etmeyi emretmektedir.”[181]

• Kadın Hakkı

Hutbelerde vurgulanan bir diğer hak, kadın hakkıdır.

Hutbede kadın haklarına riayet konusunda Hz. Peygamber örnek gösterilmektedir: “Bu konuda müminler için en güzel örnek Sevgili Peygamberimizdir. O, hanımlara karşı daima sevgi, saygı, hoşgörü ve anlayış göstermiş, bırakın dövmeyi; hanımlara karşı hiçbir zaman kaba davranmamış, hep güler yüzlü olmuştur. Dolayısıyla Peygamberimizin hanımlara karşı gösterdiği bu tavır, hepimiz için örnek olmalıdır.”[182]

Hutbede kadınların ikinci sınıf konum verilmesi eleştirilir: “Kadın; canımız kadar sevdiğimiz evladımızdır. Kız evladına ikinci sınıf muamelesi yapmak, İslam’ın uygun görmediği bir davranıştır. Unutmayalım ki, kız olsun, erkek olsun, onlar bize Yüce Mevlamızın sevinç ve mutluluğumuza vesile olan birer lütfüdür. Onlardan birinin hakkı, diğerinden daha az değerli ve kutsal değildir. Kız çocuklarının mirastan, eğitim ve öğretim imkânından mahrum edilmeleri, dinimizin esasları ile bağdaşmaz.”[183]

Sonuç

• Hutbelerin yazılması, okunması, denetlenmesi üzerinde yapılan değişikliklerin onların tesadüfi bir rol üstlenmedikleri ve sürekli kontrol altında tutulması gerekilen, halkın/vatandaşın din anlayışını dönüştürmede önemli rolleri üstlenen bir fonksiyona sahip olduğunu göstermiştir. Hutbeler üzerinde Cumhuriyet döneminde çok farklı uygulamaların yaşandığı bir gerçektir. Kimi zaman kontrol ve denetim sıklaştırılmıştır, kimi zaman da halkın ihtiyacı ön plana çekilmiştir. Belki de değişmeyen tek unsur devletin dinsel bir kurumunun çok kolay halka ulaşma aracı olduğu ve gerektiğinde gerekli mesajların ulaştırılmasında hutbelerin etkin kullanıldığıdır.

• Erken cumhuriyet dönemi sürecinde özellikle ulus-devlet olma projesinin gerçekleştirilmesinde hutbelerden faydalanılmak istenilmiştir. Yine Cumhuriyet döneminde hutbelerin devletin değişen din politikası ve sosyal, kültürel ve siyasi etkilerden nasiplendiği açıktır. Ancak her devletin kendi vatandaş profilini oluşturma hakkı göz önüne alındığında bütün kurum ve organlarının bu yönde işlerlik kazanması kaçınılmazdır. Şu hâlde hutbeler, devletin bekasına, milli birlik ve beraberliğe, toplumun barış ve huzuruna hizmet etmek durumundadır. Hutbeler yoluyla oluşturulan/oluşturulmak istenen “Müslüman vatandaş” bu temel amaçların dışında sayılmamıştır.

• Hutbeler analiz edildiğinde temelde inanç, ibadet, ahlak, milli gün ve bayramlar, dinî gün ve geceler ve sosyal/toplumsal konular şeklinde kategorileşmiştir. Vatandaşlık bağlamında hutbeler “Görevler” ve “Haklar” bağlamında ele alınmıştır. Şu hâlde “Müslüman Vatandaş”ın sorumlulukları/görevleri; inanç, ibadet, ahlak ve sosyal konular etrafında, “Müslüman Vatandaş”ın hakları ise kategorileşmeyecek kadar sınırlı kalmıştır. Bu bağlamda “Müslüman Vatandaş”ın görev ve sorumluluklarının hemen hemen her hutbede vurgulandığı ve hutbelerin tamamına yakının bu doğrultuda oluşturulduğu sonucuna varılmıştır. Müslüman Vatandaşın hakları söz konusu odluğunda ise akla ilk gelenlerin kul ve kamu hakkı olduğu yönündedir. Haklar hutbede yine sorumluluklar bağlamında işlenilmiştir.

• Görev ve sorumluluklara fazlasıyla vurgu yapılması ulus devlet anlayışıyla bağdaşır gözükmektedir. Özellikle haklara vurgu yapan liberal geleneğin zayıf olduğu ve cumhuriyetçi geleneğin ön plana çıktığı bağlamlarda, vatandaşlık bir takım görevlere işaret etmektedir. Toplum, bireye öncülük etmektedir.[184] Hutbelerde de benzeri vurguların yapıldığı ortaya çıkmıştır. “Haklara riayet edelim toplumun huzur ve refahı için” anlayışı “Müslüman Vatandaşa” kazandırılmak istenmiştir.

• Hutbeler vasıtasıyla oluşturulmak istenen “Müslüman Vatandaş”ın, hutbelerde işlenen konular da göz önüne alındığı takdirde “toplumu önemseyen, sosyal barış ve huzura dikkat eden, ahlaklı olan, ibadetlerini yapan, inanan ve kul ve kamu haklarını gözeten, temel insan haklarının olduğunu bilen bir vatandaş olduğunu söylemek belki mümkündür.

[89] Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Öğretim Üyesi.

[90] T.C. Resmi Gazete, 02 Temmuz 1965, 12038.

[91] Necdet Subaşı, Ara Dönem Din Politikaları, Küre Yayınları, İstanbul 2005, s. 104; Mustafa Erdoğan, Demokrasi Laiklik Resmi İdeoloji, Liberte Yayınları, Ankara 2000, s.346, 350-351.

[92] İsmail Kara, “Diyanet İşleri Başkanlığı, Devletle Müslümanlar Arasında Bir Kurum”, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce: İslamcılık, C:6, s.190-191; İsmail Kara, Cumhuriyet Türkiyesi’nde Bir Mesele Olarak İslam, dergâh yayınları, İstanbul 2009, s.78.

[93] Cumhuriyet'in din politikalarını 4 dönem hâlinde ele almak mümkündür: 1. Dönem (1919-1923) Osmanlıdan devralınan modernleşmenin bir devamı görülen dönemdir. Panislamist, hilafetçi bir ruha ve söyleme sahip dönemdir. Dini hissiyatın canlandığı, dini yayınların arttığı görülür. 2.Dönem: (1923-1950) tek parti dönemidir. Din merkezli kısıtlamalar, baskılar, mahkemeler, göz hapsi ve idamların olduğu zor dönemdir. Medreselerin, tekke ve zaviyelerin kapatılması, ezanın, ibadetin, hutbelerin, Kur’an’ın Türkçeleştirilmesi söz konusudur. Türk dini, Türk Müslümanlığının yaşandığı yıllardır. 3.Dönem: (1950-1960) Çok partili dönemle birlikte katı laiklik anlayışından uzaklaşıldığı dinle ilgili normalleşmelerin başladığı dönemdir. 4. Dönem: (1960-1997): Ara dönem/Darbeler Dönemi olarak anılır. Bu dönemde iki darbe iki muhtıra yaşanmıştır. İslamcılığın güçlenmesine askerlerin etki ettiği, ordunun Sünni İslam’a destek olduğu ve ara dönem rejiminin dini gerektiği durumlarda kalkan olarak kullandığı ifade edilir. Ayrıca yine bu dönemlerde dinsel ve geleneksel bağların yerini devlete ve ideolojiye bağlılığın aldığı, çoğulculuğun ortadan kaldırılmasıyla resmi ideoloji etrafında bütünleşmeye gidildiği, devletin yücelttiği inanç ve davranışların benimsetildiği yönünde görüşleri ileri sürülür. Bk. Kara, age., s. 24; Necdet Subaşı, Ara Dönem Din Politikaları, Küre Yayınları, İstanbul 2005, s. 77,79-80. Özellikle 80’li yıllar için Tanıl Bora şu tespitlerde bulunur: “…80’lerde din, toplumsal istikrarı (ki asayiş olarak anlaşılır) ve devlete sadakati güçlendirici bir unsur olarak resmi ideolojiye lehimlendi. Bu en yüksek eklemlenme mertebesinin esası, milliyetçiliğin de dindarlığın da kendi toplumsal ve öğretisel özerkliklerinden ve asallıklarından soyundurularak Devlet’te erimeleriydi. “Dincilik” değil ama dindarlık, remi milli kimliğin bir rüknü oluyordu bu yorumda.” Tanıl Bora, Türk Sağının Üç Hali, Birikim Yayınları, İstanbul 2009, s. 127. 80’li yıllar için benzeri açıklamalarda bulunan Murat Belge, etkili olan ikinci bir ideolojiyi ANAP ve Özal’la ilişkilendirir. Bu dönemde Türk İslam Sentezi anlayışına yakın “itaatkâr toplum” tasarımı mevcuttur. Ancak tutulan yol farklıdır. Özal, “pazu kuvveti”nden çok “rıza”ya güveniyor, güvenmek istiyordu. Onun için de, Özal formülasyonunda dine daha çok yer vermek gerekiyordu. “Hak yok, vazife vardır” felsefesini, “yoksa kafanı kırarım” vaadiyle değil de, “dinimiz böylesini emretmiş” tevekkülüne bağlama stratejisi güdüyordu.” Murat Belge, ”Türkiye’de Siyasi Düşüncenin Ana Çizgileri”,Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce: Dönemler ve Zihniyetler, C: 9, İletişim yayıncılık İstanbul 2009, s. 57.

[94] Devletçilik anlayışı ile ilgili tespitler için bk. İştar Gözaydın, Diyanet, Türkiye Cumhuriyet'i’nde Dinin Tanzimi, İletişim Yayınları, İstanbul 2009, s.248-249.

[95] Birol Caymaz, Türkiye’de Vatandaşlık, Resmi İdeoloji ve Yansımaları, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2008, s. 5.

[96] Cumhuriyet Dönemi Yurt Bilgisi Eğitimi ile oluşturulmak istenen vatandaş profili için bk. Caymaz, age.

[97] Rogers Brubacker, Fransa ve Almanya’da Vatandaşlık ve Ulus Ruhu, Dost Kitabevi, Ankara 2009, s.43.

[98] Temel haklar; Yaşama Hakkı, Sağlık Hakkı, Eğitim Hakkı, Mülk Edinme Hakkı, Seyahat Hakkı, Haberleşme Hakkı, Kanun Önünde Kendini Savunma Hakkı, Hak Arama Hakkı, Seçme ve Seçilme Hakkı, Özel Yaşamın Gizliliği Hakkı, Devlet Hizmetlerinden Eşit Olarak Yararlanma Hakkı.

[99] Ayşe Kadıoğlu, “Vatandaşlık: Kavramın Farklı Anlamları”, Ayşe Kadıoğlu (Hazırlayan), Vatandaşlığın Dönüşümü Üyelikten Haklara, Metis Yayınları, İstanbul 2008, s. 21.

[100] İbn Manzur, Lisanü’l Arap, Beyrut 1955, c.1, s.361.

[101] “Hutbe Maddesi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul 1998, C:18, s. 425.

[102] Ceren Kenar, Bargaining Between Islam and Kemalism: An Investıgatıon of Official Islam Through Friday Sermons, Boğaziçi University, Institute for Graduate Studies in the Social Science, Master of Arts, İstanbul 2001; James Gibbon “God is Great, God is Good: Teaching God Concepts in Turkish Islamic Sermons.” Poetics, 36(5/6) (2008): 389-403;Nezir Akyeşilmen, “Cuma Hutbelerinde İnsan Hakları” 15 Kasım 2007 Taraf Gazetesi; Hutbelerin din eğitimi açısından değerlendirilmesi konusunda bk. Mehmet Bulut, Günümüz Cuma Hutbelerinin Din Eğitimi Açısından Değerlendirilmesi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara 1995.

[103] Bu tarihler (2006 Haziran ayına kadar) merkezden hazırlanarak illere ve ilçelere gönderilen hutbeleri kapsamakla birlikte; 59-61. Cumhuriyet Hükümeti Dönemlerine ve iki Diyanet İşleri Başkanının görevli olduğu sürece karşılık gelmektedir. 2003-2011 zaman dilimi, yakın tarih olması, din anlayışındaki gelişmeler ve hem Ali Bardakoğlu (28.05.2003-11.11.2010) ve Mehmet Görmez (11.11.2010,-) dönemlerine tekabül etmektedir.

[104] Hz. Peygamberden sonra hutbe dinî fonksiyonun yanında siyasi hâkimiyetin sembolü olarak da önem kazanmıştır. Hz. Ebubekir halife seçildiğinde uygulayacağı siyasetini hutbesinde açıklamıştır. Diğer halifelerin de benzer aynı yolu takip ettiğini söylemek mümkündür. Emevi, Abbasi, Selçuklu ve Osmanlı devleti dönemlerinde siyasi hükümdar ile dini sorumlulukları yerine getiren otoriteler ayrışmış hutbe sadece hatipler tarafından verilmeye başlanmıştır. Fakat halife/padişahın adının hutbede geçmesi, hutbeye kılıçla çıkılması vb. unsurlar sebebiyle hutbenin siyasi özellikler taşımaya devam ettiği kabul edilir. Halife adına ilk hutbe okuyan kişinin d- Hz. Ali’nin Basra valisi Abdullah b. Abbas olduğu rivayet edilir. Geniş bilgi için bk. “Hutbe Maddesi”, age., s. 426-427; Recai Doğan, “Cumhuriyet Öncesi Dönemde Yaygın Din Eğitimi Açısından Hutbeler”, AÜİFD.,C:39, Yıl:? s. 497-498.

[105] Doğan, agm., ss. 491-533.

[106] Kitaplardan bazıları için bk. Diyanet İşleri Reisliği, Türkçe Hutbe, Evkat-ı İslamiyye Matbaası, İstanbul 1927;Ahmet Hamdi Akseki, Yeni Hutbelerim, C:1-2, Cumhuriyet Matbaası, İstanbul 1936; Abdullah Atıf Tüzüner, Hutbe Mecmuası, Diyanet İşleri Reisliği Yayınları, Doğuş Matbaası, Ankara 1960; Mustafa Runyun (Hz), Hacıbayram Minberinden Hutbelerim, Diyanet İşleri Reisliği Yayınları, Örnek Matbaası, Ankara 1956.

[107] T.C. Resmi Gazete, 02 Temmuz 1965, 12038.

[108] Diyanet Gazetesi, 15 Kasım 1978. S:201, s.9.

[109] Diyanet Gazetesi, 15 Nisan 1980, S: 235-236, s. 28; Resmi Gazete, 11 Mart 1980, 16926.

[110] Diyanet Gazetesi, 15 Şubat 1981, S: 255, s.14.

[111] “1.Bundan böyle hutbeler, çevre şartları, mahalli problemler ve ihtiyaçlar dikkate alınarak, müftülüklerce din görevlileri arasından açılacak yarışmalarla hazırlanacaktır.2. Her ay din görevlileriyle yapılacak aylık toplantılarda, müftülüklerce önceden tespit edilecek konular görevlilere duyurulacak ve hutbenin hazırlanması için yeterli bir zaman verilecektir. 3. Hazırlanacak hutbelerin şartları ve özellikleri, ilgi genelgenin hutbelerle ilgili hükümlerine göre yazılı olarak ilan edilecek ve ayrıca toplantıda görevlilere duyurulacaktır. 4. Müftülükler, ileriki aylarda okunmak üzere din görevlilerince hazırlanarak teslim edilen hutbeleri; il müftüsünün başkanlığında en az iki ilçe müftüsü veya vaizden oluşturulacak bir komisyonda değerlendireceklerdir. 5. Değerlendirme sonucunda seçilen başarılı ilk dört hutbe, bir sonraki ayın Cuma günlerinde okunmak üzere tüm il ve ilçe camilerine (köy ve kasabalar dâhil) çoğaltılarak gönderilecektir. 6. Ayrıca her ilde birinci gelen hutbeler, Diyanet Dergisi’nde yayınlanmak üzere vakit geçirilmeden Başkanlığımız Dini Yayınlar Dairesi Başkanlığına gönderilecektir. 7. Her ay illerde dereceye giren hutbe sahipleri müftülük imkânları ile ödüllendirilecektir.” Diyanet İşleri Başkanlığı, Din Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 26.10.1993 tarihli B.02.1.DİB.0.12.00.01/237-1523 sayılı yazı.

[112] “1. Bundan böyle bütün camilerde okunacak hutbelerin konuları ve hutbe metinleri, bizzat müftülerce belirlenecek ve aylık din görevlileri toplantısında okunacak hutbe metinleri çoğaltılarak görevlilere dağıtılacak ve hutbe metinleri özel dosyasında muhafaza edilecektir. 2. Hutbeler, öncelikle Başkanlığımız yayınları arasında yer alan hutbe kitaplarından veya Din İşleri Yüksek Kurulunun tetkikinden geçerek Diyanet Aylık Dergi ekinde gönderilen örnek metinlerinden seçilerek ya da bizzat il müftüsünün tensip edeceği uygun bir metin olacaktır. Önemli gün ve haftalar münasebetiyle okunacak hutbeler gerektiğinde Başkanlıkça gönderilecektir. 3. Hutbelerle ilgili herhangi bir şikâyet hâlinde ilgili müftüler birinci derecede sorumlu olacaklardır.” Diyanet İşleri Başkanlığı, Din Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 25.05.1997 tarihli B.02.1.DİB.0.12.00.01/231-580 sayılı yazı.

[113] Diyanet İşleri Başkanlığı, Din Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 04.08.1997 tarihli B.02.1.DİB.0.12.00.01/237-784 sayılı yazı.

[114] Diyanet İşleri Başkanlığı, Din Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 11.08.1998 tarihli B.02.1.DİB.0.12.00.01/237-50 sayılı yazı.

[115] “Hutbe konularında yeknesaklığı sağlamak üzere; bundan böyle Diyanet Aylık Dergi’de yayınlanan hutbelerin okutulması sağlanacaktır. Ancak zaman zaman ülkemizin bazı bölgelerinde zuhur eden olağanüstü durumlarda ise; güncel konularla ilgili ve bizzat müftülerce hazırlanan veya ilgi onay uyarınca, mahallinde kurulan hutbe komisyonlarınca hazırlanarak il müftüsünün tetkikinden geçen hutbe metinlerinin okutulması cihetine gidilecektir. Kesinlikle bu uygulamanın dışına çıkılmayacak ve aksine davrananlar hakkında yasal işlemler yapılacaktır.” Diyanet İşleri Başkanlığı, Din Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 17.08.1998 tarihli B.02.1.DİB.0.12.00.01/237-876 sayılı yazı.

[116] Diyanet İşleri Başkanlığı, Din Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 28.10.1999 tarihli B.02.1.DİB.0.12.00.01/237-1200 sayılı yazı.

[117] “1. Başkanlık Hutbe Komisyonunun tetkikinden geçen ve Makamca da yayınlanması ve okunması uygun görülen hutbeler; bundan böyle müteakip ay başlangıcından en geç bir hafta önce İnternetteki Diyanet Web sayfasında “Aylık Hutbeler” ana başlığı altında yer almış olacaktır. 2. İnternetten alınan hutbeler, il müftülüklerimizce ilçe müftülüklerine ulaştırılacak ve belirtilen tarihlerde okutulması sağlanacaktır. 3. Aynı hutbelerin Diyanet Aylık Dergi ekinde yayınlanmasına devam edilecektir. 4. İnternet ortamında oluşabilecek teknik arıza hâlinde ilgi (b) onayda belirtilen HUTBE HAZIRLAMA KOMİSYONU’nca yazılacak hutbelerin okutulması cihetine gidilecektir.” Diyanet İşleri Başkanlığı, Din Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 15.01.2001 tarihli B.02.1.DİB.0.12.00.01/237-54 sayılı yazı.

[118] Buna göre: “1. Hutbeler, öncelikle Din İşleri Yüksek Kurulunun tetkikinden geçerek Diyanet Aylık Dergi ekinde ve internette yayınlanan metinlerden okunacaktır. 2. Bölgeler itibariyle, bölgenin özel şartları ve ihtiyaçları dikkate alınarak hazırlanacak hutbeler; ilgi (g) onay gereği oluşturulan Hutbe Komisyonları marifetiyle tespit edilerek hazırlanacak ve bu hutbeler Başkanlık Din İşleri Yüksek Kurulunun incelemesinden sonra il genelinde okutulması sağlanacaktır. 3. Önemli gün ve haftalar münasebetiyle okunacak hutbeler, gerektiğinde Başkanlıkça gönderilecektir. 4. Başkanlık Hutbe Komisyonunun tetkikinden geçerek Din İşleri Yüksek Kurulunca yayınlanması ve okunması uygun hutbeler, müteakip ay başlangıcından en geç bir hafta önce internetteki Diyanet Web sayfasında “Aylık Hutbeler” ana başlığı altında yer almış olacaktır. 5. İnternet imkânı bulunmayan ilçe müftülüklerimize hutbeler, il müftülüklerimizce ulaştırılacaktır. 6. Hutbeler üzerinde belirtilen tarihte okunacaktır. 7. Aynı hutbelerin Diyanet Aylık Dergi ekinde yayınlanmasına devam edilecektir. 8. Hutbe okuyan görevliler minbere hazırlıksız olarak çıkmayacak, hutbenin gelişi güzel ve yanlışlarla okunması önlenecektir. 9. Diyanet Aylık Dergi ekinde yayınlanan veya Hutbe Komisyonunca hazırlanıp okunması istenen hutbeler dışında hatibin tercih ettiği hutbeleri okuması önlenecektir. 10. Hutbe sonunda okunan Nahl Suresi’nin 90. Ayetinin meali ile Başkanlıkça uygun görülen ve ilgi (ı)yazımız ekinde gönderilen STANDART HUTBE metnine sadık kalınacak, Türkçe duaları mutlaka okunacaktır. 11. Yukarıda tadat edilen hususlara titizlikle riayet edilecek; aksine davrananlar hakkında yasal işlemler yapılacaktır. 12. İlgide kayıtlı talimatlar yürürlükten kaldırılmıştır.” Diyanet İşleri Başkanlığı, Din Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 04.02.2002 tarihli B.02.1.DİB.0.12.00.01/237-38 sayılı yazı.

[119] Projeyle, mahalli sıkıntılara ışık tutmak, cemaati yakından ilgilendiren konulara yer vermek, yeni bir metotla hutbe yazmayı yaygınlaştırmak, sosyo- kültürel açıdan önem arz eden konularda hutbe mevcudunu arttırmak ve Başkanlıktaki hutbe arşivini zenginleştirmek sıralanan amaçlar arasındadır. Yine ilgi yazıda İl Hutbe İnceleme ve Değerlendirme Komisyonu’nun, Hutbe Yazma Ekiplerinin görevleri ve hutbe yazılmasında ve okunmasında dikkat edilecek hususlar zikredilir. Hutbeler Din İşleri Yüksek Kurulunun Hutbe İnceleme Formu’na göre incelenir. Formda yer alan sorular şunlardır: “1. Konu anlaşılır dille kısa ve düzgün cümlelerle işlenmiş midir? 2. Konuda giriş, gelişme ve sonuç bölümlerine riayet edilmiş midir? 3. Konu ile ilgili ayet ve hadisler doğru seçilip, Türkçe karşılıkları aslına uygun yazılmış mıdır? 4. Kaynaklar usulüne göre belirtilmiş midir? 5. Konu yeterli bir şekilde işlenmiş midir? 6. Hutbede: a. Kur’an ve sahih sünnet esaslarına aykırı ifadeler var mıdır? b. Ülkenin birlik ve bütünlüğünü zedeleyici unsurlar var mıdır? c. Ön yargılı görüşlere yer verilmiş midir? d. Politik görüşlere yer verilmiş midir? e. Henüz netleşmemiş görüşlere yer verilerek gereksiz tartışmalara ve huzursuzluğa sebep olacak hususlar var mıdır?” Diyanet İşleri Başkanlığı, Din Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 23.08.2002 tarihli B.02.1.DİB.0.12.00.01/015-682 sayılı yazı.

[120] Metne ilaveten Hutbe Hazırlama ve Değerlendirme Kılavuzu eklenmiştir. Hutbelerin İl Müftülüklerindeki “Hutbe Komisyonlarında” hazırlanılması uygun görülmüştür. Hutbe Yazım ve Değerlendirme ölçütleri arasında şunlar yer alır: “ş. Hutbenin muhtevası Kur’an, Sünnet ve Bilimsel gerçeklerle uyumlu mudur? T. Kur’an, sünnet ve bilimsel gerçeklerle uyumlu mudur? U. Milli birlik ve bütünlüğü zedeleyici ifadelerden kaçılmış mıdır? Ü. Kişi veya grupları tahkir edici ifadeler var mıdır? V. Ön yargılı ve politik ifadelerden, polemiklerden kaçınılmış mıdır? Y. Henüz netleşmemiş görüşlere yer verilerek gereksiz tartışmalara ve huzursuzluğa sebep olabilecek hususlar var mıdır? Z. Hutbe, Diyanet İşleri Başkanlığının toplumu inanç, ibadet ve ahlak konularında aydınlatma göreviyle bağdaşır nitelikte midir?” Diyanet İşleri Başkanlığı, 17.02.2006 tarihli ve B.02. 1. DİB.0.12.00.01/203-02-230 sayılı yazı.

[121] Diyanet İşleri Başkanlığı, Din Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 06.05.2010 tarihli B.02.1. DİB.0.12.01.00/201-0731 sayılı yazı.

[122] 13.09.2010 tarihinde valiliklere yazılan yazıda 11-17 Ekim 2010 tarihleri arasında Ahilik Haftasının kutlanacağı ve bu nedenle Ahilik konusunun vaaz ve hutbelerde işlenmesi istenmiştir; 30.09.2011 tarihli “Cami Çocuk Buluşması” Hutbesi; 30.12.2011 tarihli “ Zaman Bilinci” konulu hutbesi; 02.12.2011 tarihli “Kerbelayı Anlamak” konulu hutbesi; 25.11.2011 tarihli “Eşimiz Evladımız Annemiz: Kadın” konulu hutbesi; 18.03.2011 tarihli “Çanakkale Zaferi” konulu hutbenin sonuna Japonya’daki felaketle ilgili bir yazı eklenmesi; 15.04.2011 tarihli “Merhamet Eğitimi” konulu hutbesi; Van’da yaşanan deprem dolayısıyla 28.10.2011 tarihli “Müminler Tek Bir Vücut Gibidir” konulu hutbesi; Yaz Kur’an Kurslarının açılması münasebetiyle 17.06.2011 tarihli “Kur’an Eğitimi” konulu hutbe gibi.

[123] Sağlık Bakanlığının talebi üzerine, Diyanet İşler Başkanlığı, Amasya, Ankara, Artvin, Bayburt, Bolu, Çankırı, Çorum, Erzincan, Erzurum, Giresun, Gümüşhane, Karabük, Kastamonu, Ordu, Samsun, Sivas, Tokat, Yozgat il valiliklerine yazı göndererek hutbe ve vaaz konularında “Kırım Kongo Kanamalı Ateşi hastalığı” hakkında halkın bilgilendirilmesi istenmiştir. Eskişehir Valiliği, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Başkanlığa yazdığı yazı ile Mayıs ayının ilk haftasının “Uluslar Arası Yunus Emre Kültür ve Sanat Haftası” olduğunu ve 06.05.2011 tarihli hutbede “Yunus Emre, Sevgi ve Hoşgörü” konusunun işlenmesini talep etmiştir. DİB da il valiliklerine yazdığı yazı ile konunun değerlendirilerek hutbe ve vaazlarda işlenmesi istenmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı,15-22 Nisan 2009 tarihlerinin Turizm haftası olarak kutlanması nedeniyle DİB.’dan 17.04.2009 tarihli hutbede konuya yer verilmesi istemiştir. Başkanlık da il valiliklerine gönderdiği yazı ile konuya yer verilmesini gerekli görmüştür: “ülkemize gelen turistlere karşı din, dil ve ırk ayrımı gözetmeksizin milletimize yakışır bir şekilde davranılması ve çevre temizliği konularının turizme olan katkısı da göz önünde bulundurularak vaaz ve irşat programlarında uygun bir üslupla ele alınmasının uygun olacağı değerlendirilmektedir. İçişleri Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Diyanet İşleri Başkanlığına yazdığı yazıda Mayıs ayının ilk haftasının “Karayolu Trafik Haftası” olarak kabul edildiğini ve 08.05.2009 tarihli hutbede trafik konusuna yer verilmesini istemektedir. Ayrıca hazırlanacak hutbeye destek olmak maksadıyla bir personelini görevlendirebileceğini ifade etmektedir. DİB. da valiliklere gönderdiği yazı ile 02-10 Mayıs 2009 tarihlerinin Karayolu Trafik Haftası olarak kabul edildiğini ve bu nedenle halkın Trafik kurallarına uymaları konusunda bilgilendirilmesi ve bilinçlendirilmesi amacıyla konuya vaaz ve hutbelerinde yer vermelerini istemiştir.

[124] Türkiye Yeşilay Cemiyeti, her yıl olduğu gibi 01-07 Mart 2009 tarihleri arasının Yeşilay haftası olarak düzenlendiğini bu vesileyle Diyanet İşleri Başkanlığının desteğini talep etmiştir. DİB de valiliklere yazdığı bir yazı ile uyuşturucu, alkol, sigara, kumar vb. zararlı alışkanlıkların vaaz ve hutbe faaliyetlerinde yer verilmesini istemiştir.

[125] 15.07.2011 Beraate Erebilmek.

[126] 22.04.2011 Haramlardan Kaçınalım.

[127] 03.06.2011 Korku ve Ümit Arasında Yaşamak.

[128] 2004 Örnek İnsan Olabilmek.

[129] 08.09.2006 İslam Tevhid İnancı.

[130] 08.04.2011 Kutlu Doğum.

[131] 18.01.2008 İslam Allah Katında Geçerli Olan Dindir.

[132] 23.02.2007 Allah İçin Sevmek.

[133] 2004 Örnek İnsan Olabilmek.

[134] 30.07.2010 İman ve Hayat.

[135] 14.11.2003 Zekât ve Yardımlaşma.

[136] 04.09.2009 Zekât Malı Temizler.

[137] 08.08.2003 Namazda Tadil-i Erkana Riayet Etmek.

[138] 09.07.2010 Namaza Önemi.

[139] 14.08.2009 Dinimizin Direği Namaz.

[140] 13.08.2010 Oruç İbadetinin Kazandırdıkları.

[141] 05.09.2008 Oruç İbadeti.

[142] 14.09.2007 Oruç İbadeti.

[143] 16.07.2007 Haccı Anlamak.

[144] 31.10.2008 Haccı Anlamak.

[145] 18.02.2011 Acele İşin Sonu Pişmanlıktır.

[146] 2011 Eşimiz Evladımız Annemiz: Kadın.

[147] 17.06.2011 Kur’an Eğitimi.

[148] 09.09.2011 Züleyha Karşısında Yusuf Olabilmek.

[149] 11.11.2011 Özü Sözü Bir Olmak.

[150] 19.12.2003 Doğruluk Müslüman’ın Önde Gelen Vasfıdır.

[151] 28.03.2008 Yaşlılara Saygı Dinimizin Bir Emridir.

[152] 05.03.2010 Büyüklere Saygı.

[153] 08.12.2006 Kul ve Kamu Hakkı.

[154] 13.06.2008 Anne Baba Hakkı.

[155] 02.11.2007 Kul Hakkı ve Kamu Mallarını Korumak.

[156] 28.01.2011 Hak Duyarlılığına Sahip Olabilmek; İhlalin ceza gerektirdiği konusunda vurgu için bk. 06.06.2008 İslam’da İnsan Hakları.

[157] 17.10.2003 Ticaret Ahlakı.

[158] 27.02.2009 Kul Hakkı.

[159] 07.11.2008 Kul Hakkı.

[160] 27.02.2009 Kul Hakkı.

[161] 27.02.2009 Kul Hakkı; benzer vurgu için bk.12.12.3003 İslam’da İnsan Hakları; 28.01.2011 Hak Duyarlılığına Sahip Olabilmek.

[162] 07.11.2008 Kul Hakkı.

[163] 17.12.2010 İnsan Hakları ve İslam.

[164] 08.12.06 Kul ve Kamu Hakkı.

[165] 28.01.2011 Hak Duyarlılığına Sahip Olabilmek; benzeri davranışlar başka hutbede tekrar edilir bk. 02.11. 2007 Kul Hakkı ve Kamu Mallarını Korumak; 17.12.2010 İnsan Hakları ve İslam.

[166] 30.11.2007 İnsan Haklarına Saygı.

[167] 04.12.2009 İnsan Hakları ve İslam.

[168] 06.06.2008 İslam’da İnsan Hakları; Hutbelerde ticarette hak yememek ve meşru yoldan kazanç temin etmenin bir hak olduğu konuları da anlatılmıştır. Bk. 2011, İş ve Ticaret Hayatı Ahilik Örneği; Engellilerin haklarına riayet etmekle ilgili bk. 09.05.2008 Engellileri Anlamak.

[169] 17.12.2010 İnsan Hakları ve İslam.

[170] 30.11.2007 İnsan Haklarına Saygı; benzeri vurgu için bk. 04.12.2009 İnsan Hakları ve İslam

[171] 10.06.2011 Hasta Ziyareti Rabbin Rızasına Ulaştırır.

[172] 04.09.2009 Zekât Malı Temizler; benzeri vurgu için bk. 19.08.2011 Zekâtı Sırf Allah Rızası İçin Verebilmek.

[173] 14.11.2003 Zekât ve Yardımlaşma.

[174] 06.06.2008 İslam’da İnsan Hakları.

[175] 17.12.2010 İnsan Hakları ve İslam.

[176] 17.12.2010 İnsan Hakları ve İslam., bir başka hutbede bunlar Zarurat-ı Diniyye şeklinde adlandırılmıştır. Bk. 12.12.2003 İslam’da İnsan Hakları. Benzeri açıklamaları diğer hutbelerde de bulmak mümkündür. Bk. 04.12.2009 İnsan Hakları ve İslam.

[177] 04.12.2009 İnsan Hakları ve İslam.

[178] 02.11.2007 Kul Hakkı ve Kamu Mallarını Korumak.

[179] 30.11.2007 İnsan Haklarına Saygı.

[180] 13.06.2008 Anne Baba Hakkı.

[181] 13.06.2008 Anne Baba Hakkı.

[182] 09.03.2007 İslam’da Kadının Yeri.

[183] 07.03.2008 Evlat, Eş Anne Olarak Kadın.

[184] Kadıoğlu, agm., s.28.

Müzakere

Prof. Dr. Bünyamin ERUL[185]

Yapılan tespitlere göre yaklaşık yirmi milyon Müslümana hitap eden Cuma hutbelerinin, yaygın eğitim açısından ne denli faydalı ve önemli oldukları izahtan varestedir. Cemaatin hutbeden önce hazır olmaları, sükûnetle dinlemeleri, hutbenin kısa bir metin olması, canlı bir hitap olması, hatip ile göz teması olması vb. birçok nedenlerden dolayı hutbelerin ideal bir dini iletişim tarzı olduğunda da kuşku yoktur. Denilebilir ki, ülkemiz Müslümanlarının kahir ekseriyeti, sahip oldukları en temel dini bilgilerini Cuma hutbelerine borçludurlar. Şu hâlde Cuma hutbelerinin yaygın eğitimdeki rolü, geçmişte olduğu gibi günümüzde de önemini korumaya devam etmektedir. Nitekim tebliğde de vurgulandığı üzere: “Özellikle cami içi faaliyetlerinde yaygın din eğitimi vasıtası olarak kabul edilen hutbelerin, ibadetin bir parçası olmasının yanında, topluma iletilmek istenen mesajın zamanında ve geniş kitleyi kapsar şekilde ulaştırılmasında rolü büyüktür.”

Cuma hutbelerinin bu yönünü dikkate alan değerli meslektaşım Yrd. Doç. Dr. Halise Kader ZENGİN hanımefendi işbu kıymetli tebliği Cuma hutbelerinin içerik analizine ayırmıştır. Konunun çok geniş olması hasebiyle değerli araştırmacı söz konusu hutbeleri “2003-2011 yılları arası” şeklinde sınırlandırma cihetine gitmiştir ki fevkalade isabetlidir.

Tebliğinde DİB’nın yasal görevlerine, devlet-Diyanet ilişkilerine değinerek başlayan Halise Hanım, hutbenin neliğinden ve Türkiye Cumhuriyet›i’ndeki tarihçesinden ve geçirdiği çeşitli evrelerden bahsederek 9 sayfalık uzunca bir giriş yapmıştır. Sonra asıl konusu olan Hutbelerin Analizi’ne gelmiş konuyu iki ana başlık altında incelemiştir. Önce hutbelerde oluşturulmak istenen Müslüman vatandaşın sorumluluklarını inanç, ibadet, ahlak başlıkları altında; Müslüman vatandaşların haklarını ise çeşitli alt başlıklar altında vermiş ve her biriyle ilgi bazı hutbelerden alıntılar yapmıştır. Sonuç kısmında ise değerli araştırmacı konuyu 4 madde hâlinde özetlemiştir. Tebliğin “Sorumluluklar ve Haklar” şeklinde çift yönlü ele alınması çok yerinde olduğu gibi, “Hak” kavramının hutbelerde yer yer karıştırıldığı, ayrıca sorumluluklara sıkça yer verildiği hâlde haklara sınırlı miktarda yer verildiği tespitlerinin yapılması da isabetlidir.

Gerek bu denli önemli bir konuyu dikkatlerimize sunduğu için, gerekse son 9 yılın hutbelerinin içerik analizi konusunda göstermiş olduğu gayret ve emek için kendilerine tebrik ve teşekkürlerimizi sunuyoruz.

Bu girizgâhtan sonra aslı müzakeremize gelirsek maddeler hâlinde şunları söyleyebiliriz:

1- İlk önce tebliğin başlığındaki “Cumhuriyet Hutbeleri” nitelemesinin içerikle mütenasip olmadığını belirtmek istiyorum. Şayet tebliğin konusu, Cumhuriyet›in kuruluşundan bu yana tüm hutbeler olsaydı yahut sadece Cumhuriyet Bayramları dolayısıyla okunan hutbeler olsaydı başlıktaki bu ifade rahatlıkla kabul edilebilirdi. Oysa burada ele alınan hutbeler 2003-2011 yılları arası DİYANET HUTBELERİ’dir ve kanaatimce başlıkta da DİYANET HUTBELERİ denilmesi daha uygundur.

2- Kendi ifadesiyle aktaracak olursam Halise Hanım: “Araştırmamın temel sorusu “Hutbeler vasıtasıyla nasıl bir Müslüman vatandaş oluşturulmaktadır/oluşturulmak istenmiştir?” olmuştur. Bu temel soruyla devletin “makbul Müslüman vatandaş” profilini netleştirmeyi düşündüm.” demektedir. Görebildiğim kadarıyla tebliğinin tezi, Diyanet hutbelerinin amacının, “makbul Müslüman vatandaş” oluşturmak olduğu şeklindedir. Aynı şekilde Sonuc’un 2. Maddesindeki şu ifadesi de bunu teyit etmektedir: “Şu hâlde hutbeler, devletin bekasına, milli birlik ve beraberliğe, toplumun barış ve huzuruna hizmet etmek durumundadır.” Değerli araştırmacının bu yargısının birileri tarafından “bir önyargı” olarak okunmaması için kanaatimce çok iyi temellendirilmesi gerekir diye düşünüyorum. Zira kanaatimce hutbelerin öncelikli hedefi, Müslümanlara yönelik etkili bir yaygın din eğitimi vermek, İslam’ın minberinden verilecek mesajlarla Müslüman bir toplum yetiştirmektir. Bu noktada İslam’ın iyi bir Müslüman bireyden beklediği ile Devletin iyi bir vatandaştan beklediklerinin büyük oranda örtüşmesi göz ardı edilmemelidir. Dürüst, çalışkan, erdemli, fedakâr, saygılı, sorumlu vb. hasletler her iki cenah için de geçerlidir.

3- Yine araştırmacı tebliğinde hutbelerin belli komisyonlardan, DİYK’dan geçme süreçlerini şu şekilde değerlendirmektedir: “Bu kadar kontrol ve denetim mekanizmasının işletilmesi hutbe konularının hiçbir şekilde tesadüfî kelime ve cümle barındırmadığını göstermekte ve ulaştırılan mesaj ve bilgilerin belli amaçlar doğrultusunda halka sunulduğu izlenimini vermektedir.” Oysa söz konusu kontrollere, sunulan bilgi ve mesajın, dini ve ilmi açılardan sağlamasının yapılması gibi daha olumlu ve iyimser bir şekilde bakmak varken; sözgelimi DİYK inceleme kriterleri açıkça ortada iken (adeta “Er mektubudur, görülmüştür!” mantığıyla) “hutbelerin kontrol ve denetim mekanizmalarından geçtiği”, “belli amaçlar doğrultusunda sunulduğu?!” izlemini hangi bilgi ve belgelerle edindiği de merak konusudur. Aynı izlenim, sonuç’taki ilk cümlede de yer almaktadır: “Hutbelerin yazılması, okunması, denetlenmesinin tesadüfî olmaması, onların önemli roller üstlendiklerini ve sürekli kontrol altında tutularak halkın/vatandaşın din anlayışını dönüştürmede etkin kullanıldıklarını göstermiştir.”

4- Araştırmacının “Görev ve sorumluluklara fazlasıyla vurgu yapılması ulus devlet anlayışıyla bağdaşır gözükmektedir.” şeklindeki 3. Sonuç da tartışılır niteliktedir. Oysa bu durumun, Raşit Halifeler başta olmak üzere saltanat ve padişahlık dönemlerinde de benzer şekilde olduğu, dolayısıyla bu hususun “ulus devlet” anlayışıyla izahının isabetli olmadığı kanaatindeyim.

5- Araştırmacı son cümlesinde hutbeler vasıtasıyla toplumu önemseyen, sosyal barış ve huzura dikkat eden, ahlaklı olan, ibadetlerini yapan, inanan, kul ve kamu haklarını gözeten, temel insan haklarının olduğunu bilen Müslüman vatandaş oluşturulmak istendiği tespitini yapmaktadır. Şayet araştırmacının ulaştığı sonuca göre hutbeler, bu amaca matuf ise bundan gocunmaya, endişe etmeye ve altında başka amaçlar, niyetler aramaya da hacet yoktur diye düşünüyorum.

6- Tebliğde şahsen görmek istediğim hâlde göremediğim bazı önemli eksiklikler de söz konusudur:

• Yapılan bu içerik analizinde, hutbelerde hiç dile getirilmeyen inanç, ibadet ve ahlak konuları var mıdır ve varsa bunlar nelerdir?

• Hutbeler yıllar boyu daha çok hangi konular üzerinde dönüp dolaşmakta ve/ya tekrara düşülmektedir?

• İçerikleri incelenen 491 hutbe nitelik, sistematiklik ve tedricilik vb. açılardan bakıldığında nasıl bir görünüm arz etmektedir?

• Hutbelerin incelenmesi, kontrollerden geçirilmesi istikametindeki karar değişikliklerinin ardında yatan birtakım siyasi ve sosyal sebepler mi var yoksa DİB’nın bazı açılımları mı söz konusu? Söz gelimi hutbelerin mahallinden hazırlanması, “makbul vatandaş yetiştirmek” değil, her bölge halkına, ihtiyaçlarına, önceliklerine ve sosyo-kültürel şartlarına uygun bir şekilde hitap etme gibi gerçekçi bir sebebe dayanmaktadır.

• İçerik analizi bakımından Ali Bardakoğlu dönemi hutbeleri ile Mehmet Nuri Yılmaz ve Mehmet Görmez dönemi hutbeleri mukayese edildiğinde aralarında bariz bir fark/lılaşma var mı?

• Ele alınan konular işbu kısa hutbelerde ne ölçüde yeterli bir şekilde işlenebilmiştir? Hutbelerdeki konular, ortalama cemaatin anlayabileceği bir içerik ve kıvamda sunulmuş mudur?

• Yapılan bu tespit ve tenkitlerden sonra araştırmacının hutbe içerikleri ile ilgili olarak somut teklif ve önerileri nelerdir?

Bütün bu değerlendirmelerimden sonra, değerli meslektaşım Halise Hanım’a hazırladığı emek mahsulü bu tebliğinden dolayı tekrar teşekkür ediyorum. Genç, çalışkan ve dikkatli bir eğitimci olarak kendisine söz konusu hutbelerin içerik analizini derinlemesine çalışmayı sürdürmesini öneriyorum. Zira yapılacak bu tür çalışmalardan, getirilecek önerilerden DİB ciddi anlamda yararlanacaktır. Tebliğde dile getirilen tespit ve tenkitleri DİB’nın ilgili birimlerinin dikkate alacağını ve üzerlerine düşen görevleri yapacaklarını ümit ediyorum.

[185] Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi, Din İşleri Yüksek Kurulu Üyesi.

Bir Yaygın Din Eğitimi Aracı Olarak Sinema

Yrd. Doç. Dr. Bilal YORULMAZ[186]

Sinema, kitlelere kolayca ulaşması, toplumda yavaş ama kalıcı etkiler bırakması ve insanlarda davranış değişiklikleri meydana getirmesi bakımından etkili bir yaygın eğitim aracıdır. Bu güçlü eğitim aracı, yaygın din eğitiminde olumlu ve olumsuz yönde kullanılmaktadır. Bu eğitimin mekânı ise yaygın din eğitimi kurumları değil, sinema salonları ve TV ekranının ışıttığı odalardır. Bu mekânlarda dine dair -çoğu kez olumsuz- binlerce mesaj kitlelere aktarılmaktadır. Bu tebliğde filmlerin ne şekilde olumsuz mesajlar verdiği ve hangi yollarla olumlu yönde kullanılabileceği incelenecektir.

1. Din Eğitimine Yardımcı Bir Araç Olarak Sinema

A. İrşad Filmleri

“Doğru yolu göstermek” anlamına gelen irşad, Müslüman olsun olmasın insanları doğru yola, Allah’ın emirlerine uymaya çağırmayı ifade eder. Fakat genellikle Müslüman olmayanları İslam’a davet için tebliğ, Müslümanları Allah’ın emir ve yasaklarına uymaya çağırma ve din konusunda bilgilendirmeye de irşad denir. [187] Çalışmamızda kullanacağımız “İrşad Filmleri” kavramı ise “Konu edindiği dinin mensuplarını bilgilendiren, heyecanlandıran, coşku veren fakat mesajını açıkça verdiği için diğer insanlar tarafından propaganda olarak algılanabilecek filmler”i ifade etmektedir.

İrşad filmlerini üç grupta toplamak mümkündür

Epik-Tarihi Filmler: Konusunu İslam tarihinden alan, İslam tarihindeki önemli şahsiyetlerin hayatları üzerinden dini mesajlar veren filmlerdir. Bu filmlere Hz. Peygamberin hayatının anlatıldığı “The Message” (Çağrı) ve İtalyanlara karşı Libya’yı savunan Ömer Muhtar’ın hayatının anlatıldığı “Lion of The Desert” (Çöl Aslanı) filmleri örnek olarak gösterilebilir. Bu iki film de yıllardır her Ramazanda ekrana gelmesine rağmen heyecanla ve zevkle izlenen İrşad Filmleridir. Günümüzde bir çok vatandaşımız Hz. Peygamberin (s.a.s.) hayatını Çağrı filminden öğrenmiş ve öğrenmektedir.

Belgeseller: Kur’an-ı Kerim’deki pek çok âyette Allah (c.c.), insanları yarattıkları üzerinde düşünmeye davet etmiştir. Bu âyetlerden birinde “O kâfirler bakıp düşünmezler mi: (Mesela) deve nasıl yaratılmış? Gök nasıl kurulup uçsuz bucaksız yükseltilmiş? Dağlar nasıl da yeri tutup, dengeleyen direkler hâlinde dikilmiş. Yeryüzü nasıl yayılıp hayata elverişli kılınmış? İşte böyle... Sen insanları irşada devam et. Zaten senin görevin sadece irşad edip düşündürmektir.”[188] buyurulmaktadır. Bu durumda insan, hayvan, bitki, dağlar, denizler, çöller, gökyüzü, yıldızlar vb. ile ilgili her belgesel insanı Allah’a (c.c.) ulaştıracak, O’nun azametini, kudretini gösterecek, esma ve sıfatlarını tanıtacak bir İrşad Filmi olma potansiyeline sahiptir. Temiz bir aklın kalemiyle metni yazılmış ve güzelce seslendirilmiş belgeseller iyi birer İrşad Filmi olabilirler.

BBC tarafından 11 bölüm olarak hazırlanan “Planet Earth” (Dünya) belgeseli buna güzel bir örnek olabilir. Belgesel şu bölümlerden oluşmaktadır: “Kutuptan Kutuba”, “Dağlar”, “Temiz Sular”, “Mağaralar”, “Çöller”, “Buz Dünyaları”, “Büyük Ovalar”, “Yağmur Ormanları”, “Sığ Sular”, “Mevsim Ormanları”, “Okyanus Derinlikleri”. Bütün bu bölümlerde Allah’ın esma ve sıfatlarını gösteren, Allah’ın kudretine delil olan görüntüler titiz bir çalışmayla ortaya konulmuştur. Fakat bu belgesel filmler ateist bir bakış açısıyla ele alındığından kainattaki Allah’ın eşsiz sanatı sebeplere dayandırılmaktadır. Dolayısıyla bu eserlerin irşad filmi olarak kullanılabilmesi ancak alt yazı ya da seslendirmenin değiştirilmesiyle mümkün olabilmektedir.

Eğitim Filmleri: Dini konuları öğretmek, bilgi vermek amacıyla çekilen filmlerdir. Bu filmlerde amaç namaz, oruç, hac, zekât, Müslüman’ın günlük hayatı gibi konularda bilgi vermektir. Eğitim filmlerinin çoğu ancak belli bir konuda bilgi almak amacıyla izlenirler. Bir Çin atasözünde “duyarsam unuturum, görürsem hatırlarım, yaparsam öğrenirim.” denildiği gibi eğitim filmlerinde de örnek olayları görerek öğrenmek, bilgilerin akılda kalıcılığını artırmaktadır.

Bu filmlere “Müslüman’ın 365 Günü”, “Müslümanın 24 Saati”, “Hac Belgeseli” gibi filmleri örnek gösterebiliriz. Ayrıca Namazın kılınışı, Abdestin Alınışı vb.’yi gösteren kısa filmler de bu gruba girmektedir.

B. Tebliğ Filmleri

Tebliğ, insanları İslam’a ve İslam esaslarının uygulanmasına davet etmek demektir.[189] Peygamberlerin ayırıcı vasıflarından olan tebliğ aynı zamanda Müslümanların da görevleri arasındadır. Çalışmamızda kullanacağımız “Tebliğ filmleri” kavramı ise “dini değerleri ve inançları didaktik bir söylem kullanmadan, mecaz ve semboller aracılığıyla aktaran filmler”i ifade etmektedir. Tebliğ filmleri çoğu kez insanlar üzerinde irşad filmlerinden daha büyük etki bırakırlar. Kaba bir propagandaya düşmedikleri için karşıt görüşteki insanlar tarafından tepki gösterilmeden seyredilebilirler. Önyargısız bir şekilde izlendikleri için mesajlarını daha etkili bir şekilde iletebilirler. Ayrıca mecazın gücünü de kullanabildiklerinden sanat yönleriyle de insanlar üzerindeki tesirlerini artırırlar. Tebliğ filmleri çoğu kez bilinçaltına olumlu mesajlar göndererek insan davranışlarını etkilerler. Bu tip filmleri üç grupta toplamak mümkündür.

Mesajını Alt Metinlerle İleten Filmler: Altmetin bir filmde yer alan olayların ya da kullanılan sözcüklerin görünürdeki anlamlarının dışında ifade ettikleri anlamlarıdır. Tebliğ filmleri genellikle altmetinler, semboller kullanarak mesajlarını iletirler. Bu şekilde hem bilinçaltına hitap eder hem de olası tepki ve önyargıların önüne geçmiş olurlar.

Nitekim George Orwell’ın aynı adlı kitabından uyarlanan “Animal Farm” (Hayvan Çiftliği) filminde hayvanlar üzerinden komünizme çok ağır eleştiriler yapılmaktadır. “City Of Ember” (Kor Şehri) filminde değişime kapalı, taşlaşmış sistemler eleştirilmektedir.[190] Bu filmdeki yerleşik sistem Cahiliyye Mekke’sini veya herhangi bir müşrik kavmi sembolize etmektedir. “Horton Hears A Who” (Horton) filmi ise baştan sona bir Peygamberler tarihi, iman övgüsü ve materyalizm eleştirisidir. Buna rağmen bu filmler sembolik anlatımları nedeniyle tepki toplamadan mesajlarını iletmekte ve daha çok bilinçaltına hitap etmektedirler.

Kur’an’daki kıssalar ve Hz. Peygamberin hadisleri tebliğ filmleri için çok zengin bir kaynak durumundadırlar. Bu kıssa ve hadisler ister aynen alınsın ister sembolik olarak işlensin tebliğ filmleri oluşturma noktasında önemli bir yere sahip olabilirler. Hz. Musa ile Hızır (a.s.), Ashâb-ı Uhdûd, Zülkarneyn, Ashâb-ı Kehf, 99 adam öldüren kişi, çölde bir köpeğe su veren günahkar kadın vb. kıssalar sinematografik yönü güçlü olan etkili ve mesaj dolu kıssalardır.

Hristiyan inancındaki “Armageddon” ve “Mesih” (kurtarıcı) düşüncesi, “Matrix” ve “Terminatör” gibi yüzlerce filme kaynaklık etmektedir. “On iki Maymun” ve “Matrix” filmlerinde baskın unsur olan ‘Kurtarıcı Mesih’in gelişi’ görünüşte bir bilim kurgu filmi olan “Terminatör”de daha bir esrarlı olarak sunulmaktadır. Hristiyan inancına uygun bir şekilde filmin kahramanı T-800, aynen Hz. İsa gibi hayatını feda etmekte, ancak sonra geri gelmektedir. Aynen, Hz. İsa’nın çarmıhta yaralandığı gibi yaralanmakta ve filmin çocuk kahramanı aynen Hz. İsa’nın dirildiğine inanmayan havarisi gibi parmaklarını T-800’ün delik deşik olmuş yara izlerine sokmaktadır.[191] Ayrıca ileride insanları robotlar karşısında zafere ulaştıracak olan John Connor’ın annesi Sarah Connor da Hz. Meryem gibi erkek bir evlada sahip ama evli olmayan bir kadındır.[192]

Bu sembolik anlatımlar kullanılmaya başlandığında âyet ve hadislerin yanında Mesnevî, Bostan ve Gülistan, Kelile ve Dimne gibi değerlere de sahip olan İslam medeniyetinin bu konuda çok daha şanslı olduğu görülecektir.[193]

Evrensel Değerleri İşleyen Filmler: Evrensel değerleri işleyen filmler de tebliğ filmleri kategorisinde değerlendirilebilirler. Çünkü doğruluk, yardımseverlik, adalet gibi İslami değerlerin birçoğu evrensel değerler içerisinde de yer almaktadır.

Bu bağlamda “Ostrov” (Ada) filmi tevbeyi, “Bacheha-Ye Aseman” (Cennetin Çocukları) diğergâmlık, fedakârlık, doğruluk ve sevgiyi, “Beed-e Majnoon” (Söğüt Ağacı) şükür etmeyi etkileyici bir şekilde işlemektedir.

Yalnızca 1-2 Sahnede Dini Mesaj Veren Filmler: Tebliğ filmlerinde propagandaya düşmeden mesaj iletme esas olduğundan sahne aralarında verilen olumlu mesajlar da bu kategoride değerlendirilebilir. Mesaj vermek için ille de didaktik bir dil kullanmaya gerek yoktur. Bazen bir sahne, bazen birkaç saniyelik bir görüntü, bazen de bir bakış birçok mesajlar verebilmektedir.[194]

1967 yılında Türkiye’de çekilen Hindistan Cevizi filmindeki bir sahne buna örnek verilebilir. Filmde yabancı bir şarkıcı kadına aşık olan iki Türk konu edilmiştir. Kadın adama duvardaki resimleri sorar:

Kadın: Bunlar kim?

Adam: Annemle babam, bu da Kur’an. Bizim kitabımız. (bu sırada Kur’an-ı Kerim’i öpüp başına koyar.)

Kadın: Sen var Allah’a inanmak.

Adam: Ondan başka hakikat var mı? (Kur’an’a saygıyla sarılır.)[195]

2. Din Eğitimini Engelleyen Bir Araç Olarak Sinema

A. Dindarları, Dini Kavramları ve Dini Değerleri Küçük Düşürme-Kötü Gösterme

Türk sinemasında son yıllara kadar din adamı hep kötü bir imajla sunulmuş, din ise geri kalmanın sebebi olarak gösterilmiştir. Dünya sinemalarında dine karşı negatif tutumlar kadar pozitif tutumlar da görülürken Türk sineması ideolojik sebeplerle pozitif bir bakış açısına hiç sahip olamamıştır. Bu ideolojinin gayesi yeni rejimi ayakta tutmak adına eskiyi hatırlatacak her şeyi yok etmeye çalışmak olmuştur.[196] Eskinin ise hemen bütün değerleri din ile sıkı bir irtibat içinde oluşmuştur.

Tek Partili dönemin “Tek Yönetmen”i olan Muhsin Ertuğrul eskiyi gözden düşürme görevini ilk yüklenen yönetmen olmuştur. Bu nedenle Türk sinemasında din, dindar ve din adamı namına kullanılan bütün olumsuz klişeleri icad eden Muhsin Ertuğrul’dur. Musahipzade Celal’in tiyatro eseri “Aynaroz Kadısı”nı 1938 yılında sinemaya uyarlayan Ertuğrul, böylece “rüşvetçi, hilebaz, şehvet düşkünü ve haklının değil kudretlinin yanında saf tutan din adamı” şablonunun Türk sinemasındaki ilk örneğini ortaya koymuştur. Hemen ertesi yıl çektiği “Bir Kavuk Devrildi” adlı filmi ile de etkisi yıllarca sürecek olan menfî tutumunu devam ettirmiştir. [197]

Ateşten Gömlek (1923), Ankara Postası (1928), Bir Millet Uyanıyor (1932) gibi filmler yeni rejimi sağlama almak için insanları padişahçılar-Kuvay-ı Milliyeciler diye ikiye ayıran bir çizgiyi ortaya koymuştur. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin kuruluşunda Atatürk’ün yanında yer alan din adamları, öyle bir manzara vermese bile, sinemacılara göre dindar insanlar hep saltanatçı ekipte yer almıştır. Vurun Kahpeye’de sunulan Hacı Fettah tiplemesi, zaman içinde bir girdaba dönüşmüş, tarihi gerçekleri bile tahrif etmiştir.[198] Bu dönemin filmlerinde eskiyi temsil eden hacı, hoca, kadı karakterleri “hain, işbirlikçi, yalancı, düzenbaz” vb.’dir. Yeniyi temsil eden öğretmen, doktor, mühendis ise “vatansever, çalışkan, dürüst” insanlardır.[199]

Sonraki yıllarda da dindar tiplemesi adına olumlu bir gelişme yaşanmaz. 1970 ve 1980’li yıllar boyunca dindar karakterler sinsiliğin, üçkâğıtçılığın, yobazlığın, örtülü bir şehvetperestliğin simgeleri olarak onlarca filmde boy göstermişlerdir. Örneğin Halit Refiğ’in Teyzem(1987) adlı filminde dindar olan karakter üvey kızına hem şiddet uygulamakta hem de cinsel tacizde bulunmaktadır.[200]

Kemal Sunal ve Şener Şen gibi usta oyuncuların rol aldığı filmlerde neredeyse bütün dindar tipleri aynıdır. Bu filmlerde ev sahipleri dindardır ve kiracılarını sömürür, toprak sahipleri zalimdir, muhafazakârdır ve insanların hakkını yer, dindar görünen patronlar işçilerinin alacağı üç kuruşa göz dikmiştir. Bütün fitneyi köye salan, milletin malında mülkünde, ırzında gözü olan hep ‘hacı-hoca-dindar’ olan kişilerdir.[201]

Özellikle sol kesimin yaptığı filmlerde dindar tiplemelerine yoğun bir şekilde vurgulanan din karşıtlığı da eklenir. Bu filmlerde Din, komünizmin klasik sloganlarıyla ‘egemen güçler’ tarafından ‘halkı uyutmak amacıyla sunulan afyon’ ve ‘geriliği temsil eden’ değerler olarak sunulmuş; din adamı ve dindar insanlar da halkın ezildiği sistemde hep güçlüden yana yer almıştır.[202]

Bu ideolojik tavırlara bir de cehalet eklenince çok daha vahim durumlar ortaya çıkmıştır. Bu konuda Yeşilçam’ın emektar fotoğrafçısı Güngör Özsoy’un bir hatırası manidardır: “Bir Hollywood filmi olan ‘İki Rahibin Hayatı’ el çabukluğuyla ‘İki İmam’a dönüştürülmüştü. Ali Şen ile Sadri Alışık iki imamı oynuyordu. Senaryoya ‘sadık’ kalındığı için filmdeki imamlar da tıpkı rahipler gibi içki içiyordu. Müslümanlığın ‘M’sini bilmeyenlerin imamlar üzerine film kotarmasındaki birkaç yanlışı düzeltme çabam ters tepti ve ilk ve son kez bir setten kovulmuş oldum.”[203]

Türk sinemasındaki bu olumsuz tablo günümüzde yavaş yavaş değişmektedir. Artık filmlerde daha objektif dindar karakterler de görülmektedir. Milli sinema akımı ile başlayan olumlu dindar tiplemeleri artık dini konu içermeyen filmlerde de görülmektedir. Örneğin Dordurmam Gaymak (2006) filmindeki imam, yaz kursu için camiye gelen çocuklarla güzel bir iletişime sahiptir. Bu filmde olumsuz klişeler kullanılmamıştır.

Olumsuz bir din ve din adamı imajının toplumda yaygınlaşması din eğitiminin önünde büyük bir engel olacaktır. Çünkü insanlar saygı duydukları, üstün bir ahlaka sahip olduğuna inandıkları, her şeyiyle güven veren insanların telkinlerine daha açıktırlar. Bu bakımdan din adamlarının yalancı, düzanbaz, ahlaksız karakterler olarak yansıtılması insanların onlardan istifadesini güçleştirecektir.

Burada sinemanın mutlak ve hızlı bir etkisinin olmadığını da belirtmek gerekir. Aksi takdirde bunca olumsuz tipleme sonucunda ülkemizde din eğitiminin tamamen bitmesi gerekirdi. Sinema, olumsuz tiplemeler üretirken gerçek hayattaki din adamları ve dindarlar bu imajları yıkmaktadırlar. Böylece sinemanın toplum üzerindeki etkisi de azalmaktadır. Fakat sinemanın günlük hayatta din adamları ile iletişim kuramayan insanlar üzerinde ciddi tesirler bıraktığı, onları daha çok etkilediği de gerçektir. Ayrıca sinemanın toplumu uzun bir süreç içerisinde dönüştürme özelliği vardır. Bu nedenle oluşturulan her imaj karşılıksız kalmamakta, süreç içerisinde toplumu etkilemektedir.

B. Dini Çağrışımlı İsimleri Hedef Alan Filmler

Sinemanın din eğitimi üzerindeki olumsuz etkilerinden biri de dini çağrışımlı isimlerin sunumunda görülmektedir. Dini çağrışımdan kasıt Peygamber-sahabi isimleri, kutsal sayılan gün, gece ve aylara ait isimler vb.’dir. Dindar insanların kullandıkları bu isimler, filmlerde çoğunlukla kapıcı, köylü, işçi gibi sosyo-ekonomik yönden toplumun alt kesiminde bulunan ya da saf, cahil, sakar olarak belirlenen karakterlere verilmektedir. Dini çağrışımı olmayan isimler ise sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel yönden üst tabakada bulunan karizmatik karakterlerde tercih edilmektedir.

Türk sinemasında yer alan bu isimlerin hepsini incelemek mümkün görünmemektedir. Bu nedenle çalışmamızda hem bu konuya en meşhur örnek olması hem de bulunduğu filmlerin yüzbinlerce kişi tarafından izlenmesi bakımından Şaban karakteri üzerinde durulacaktır.

Şaban Müslümanlarca kutsal sayılan üç ayların ikincisinin adıdır. Diğer aylar olan Recep ve Ramazan ayları da Müslümanların erkek çocuklara verdikleri adlardandır. Nitekim Recep, Şaban ve Ramazan adları genellikle dindar Müslümanlar tarafından kullanılmaktadır. Dolayısıyla bu isimlere sahip karakterler dindar insanları temsil eden karakterler olmaktadır.

Elde ettiğimiz verilere göre adında Şaban ismi bulunan ilk film 1952 yılında çekilen “Şaban Çingeneler Arasında”dır. Bundan sonra 18 tane daha Şaban filmi çekilmiştir. Bu filmlerden biri erotik diğerleri komedidir. Bunlardan 14 tanesinde Şaban karakterini Kemal Sunal oynamıştır.[204] Bunların dışında geniş bir seyirci kitlesine ulaşan “Hababam Sınıfı”nda Şaban karakteri bulunmaktadır.

Şaban bu filmlerde bazen sakar, beceriksiz (Şaban oğlu Şaban-1977), bazen gariban bir genç (Ortadirek Şaban-1984), bazen görgüsüz bir ağa (Sosyete Şaban-1985), bazen kılıbık bir koca (Şen Dul Şaban-1985), bazen de bir zenne (Şabaniye-1984) olur. Kimi zaman lakabı inek (İnek Şaban-1978 ve Hababam Sınıfı Serisi) kimi zaman gerzektir (Gerzek Şaban-1980). Ama değişmeyen tek şey Şaban’ın, yerinde olunmak istenmeyen bir karakter olmasıdır.

Şaban isminin bu şekilde yoğun bir aşağılanmaya maruz kalması onu toplumdan da söküp atmaya başlamıştır. İnsanlar, kendilerinin ya da çocuklarının Şaban karakterinin maruz kaldığı aşağılanmalara maruz kalmamaları için bu ismi kullanmamaya başlamışlardır. Türkiye İstatistik Kurumunun verilerine göre[205] 1923 yılında doğan 658 bebeğe Şaban ismi verilmiştir. Bundan sonra artış gösteren Şaban isminin en çok kullanıldığı yıl ise 3365 bebek ile 1960 yılıdır. Bundan sonra kademeli olarak Şaban ismi verilen bebek sayısı, 70’li yıllarda ortalama 1642, 80’li yıllarda ortalama 1289’a düşmüştür. 2008 yılında sadece 225 bebeğe Şaban ismi verilmiştir. 2009 yılında ise bu rakam sadece 133’tür.

Çift isimli olup bu iki isimden biri Şaban olanların sayısında ise artış görülmektedir. İlk ad olarak Şaban’ın en az tercih edildiği yıl 1936, en çok tercih edildiği yıl 2007’dir. 1936’da 14, 2007’de ise 126 bebeğe çift isimden ilki olarak Şaban adı verilmiştir. İkinci ad olarak Şaban’ın en az tercih edildiği yıl 1940, en çok tercih edildiği yıl 2003’tür. 1940 yılında 5, 2003 yılında ise 77 çocuğa Şaban adı ikinci isim olarak verilmiştir. Aileler Şaban ismini vermek istemekte fakat “çocuğumla alay edilir” endişesini de taşımakta, bu nedenle de iki isim vermeyi tercih etmektedirler. Şaban ismi ise bu ismin sahipleri tarafından genellikle günlük hayatta kullanılmamaktadır.

1960 yılına kadar sürekli artış gösteren Şaban ismi kullanımı, Şaban karakterinin ortaya çıkışıyla birlikte azalmaya başlamıştır. 1980’lerden sonra televizyonun yaygınlaşıp bu filmlerin televizyonda sık sık gösterilmesiyle birlikte Şaban isminin kullanımında daha büyük düşüşler yaşanmıştır. İlk Şaban karakterinin 1952 yılında çıkmasına rağmen gerilemenin 1960’tan sonra yaşanması hem o yıllarda sinemanın yurt genelinde yaygın olmayışına hem de sinemanın toplum üzerindeki etkisinin yavaş olmasına bağlanabilir.

Şaban filmlerinden sonra Şaban olan ismini mahkeme kararıyla değiştiren kişi sayısında da artış olmuştur. 1960’lı yıllara kadar ortalama 2-3 kişi isim değişikliği için mahkemeye başvururken bu tarihten sonra sayı hızla artmış, 2003 yılında 107 kişi ismini değiştirmiştir. Bu tarihten sonra mahkemeye başvuranların sayısında azalma görülmektedir. Zaten toplumda Şaban ismini taşıyan çok az birey kaldığı için mahkemeye başvuranların sayısının azalması da normaldir.

Dini çağrışımlı isimlerin bu şekilde gözden düşürülmesi onların temsil ettikleri dini değerlerin, kişilerin de gözden düşmesi anlamına gelmektedir. Özellikle dış etkilere daha açık olan çocuklar ve gençler kendi isimlerine bile cephe alabilmekte, farklı isimleri tercih ederek bu “yaftalardan” kurtulmaya çalışmaktadırlar. Özellikle çift ismi bulunanlar dini referansa sahip olan isimlerini kullanmamaya çalışmaktadırlar.

C. Dini Konularda Yanlış Bilgilere Yer Verme

Filmlerin din eğitimine olumsuz yönde etki eden yönlerinden biri de dini konularda –özellikle ibadetlerle ilgili konularda- yanlış bilgiler, görüntüler içermeleridir. Dini konularda bilgi sahibi olmayan yönetmen ve oyuncuların elinden çıkan filmlerde genellikle böyle hatalara rastlanmaktadır. Bu filmlerde bazen cehaletten, bazen de art niyetten kaynaklanan yanlışlıklara yer verilmektedir.

“Hacivat-Karagöz Neden Öldürüldü” filminde “hırsız var” diye bağırarak yaklaşan insanları duyunca önce imamardından da cemaat namazı bırakarak koşturmaya başlamaktadırlar. Hâlbuki fıkhi kurallar gereği farz namaz ancak zaruri bir durumda terk edilebilir.[206] Bu sahnede cehalet ya da art niyet söz konusudur. Çünkü burada namaz, imamve cemaatle de alay edilmektedir.

“Takva” filminin açılış sekansında başrol oyuncusunun abdest almasında yanlışlık vardır. Ayrıca filmde geçen zikir sahneleri de gerçeğe aykırıdır. Bu sahnelerde zikri yöneten kişi el çırparak hoplayıp zıplamakta, Allah’ı anmanın adabına aykırı laubâli hareketler yapmaktadır.

Şekil 1: “Beş Vakit” Filmindeki Sabah Ezanının Okunduğu Sahneden Bir Görüntü.

“Beş Vakit” filminde sabah ezanı güneş doğduktan sonra okunmaktadır. Hâlbuki sabah ezanı güneş doğmadan önce okunur. Benzer şekilde “Umut” filminde de imam, sabah namazını güneş doğarken kıldırmaktadır.[207] Kerahat vakitlerinden biri olan güneşin doğuşunda namaz kılınmayacağını yönetmen ve oyuncular bilmemektedirler.

Tamamen ticari amaçlarla çekilen Hazretli filmler furyasına dâhil olan filmlerde ise bu hatalara tarihi yanlışlar da eklenmektedir. Bu filmlerde dini bilgilerin yanında birçok tarihi bilgi de yanlış olarak verilmektedir.

Malesef bu örnekleri çoğaltmak mümkündür. Her konuda uzman desteği alan sinemacıların dini konularda, bu alanın uzmanlarına danışmadan yaptıkları her filmde böyle yanlışların olması kaçınılmazdır. “Beyazperdede senarist ve yapımcıların din ve din adamının, dinî ve ahlakî değerlerin topluma nasıl aktarılacağı konusunda yeterince bilgi sahibi olmaları gerekir. Bunun için nasıl sinemada ışıkçı, ses teknisyeni, kostümcü gerekli elemanlar ise dinî sahadaki uzmanların da vazgeçilmez olduğu bilinmeli, dinî ve ilmî birikimi olanlardan mutlaka danışmanlık hizmeti alınmalıdır.”[208]

Önce öğrenilen bilgilerin sonra öğrenilen bilgileri engellemesine, öğrenilmesini zorlaştırmasına ileriye ket vurma[209]; sonradan öğrenilen bilgilerin önceki bilgileri engellemesine de geriye ket vurma denilmektedir.[210] Filmlerde yer alan yanlış bilgiler ileriye ve geriye ket vurmaya sebep olmaktadır. Dini konuları doğru bir şekilde öğrenen kişi filmlerde aksi bir durumla karşılaştığında geriye ket vurma meydana gelebilmektedir. Bazen de filmlerden edinilen yanlış bilgiler sonucunda doğru bilgilerin öğrenilmesi ve benimsenmesi zorlaşmaktadır.

Sık tekrar edilen yanlışlar ise olumsuz pekiştireç vazifesi görmektedirler. Yanlış bir bilgi birçok filmde tekrar edildiğinde kalıcı bir biçimde belleklerde yer edinmekte, sonradan düzeltilmesi zorlaşmaktadır.

Bu nedenle filmlerde yer alan ve tekrar edilen dini konulardaki yanlış bilgi ve görüntüler din eğitimini zorlaştırıcı bir etki yapmaktadırlar. Hâlbuki din danışmanları rehberliğinde çekilecek doğru bilgilerle donatılmış her film din eğitimine yardımcı birer araç olacaktır.

D. Sahne Aralarında Olumsuz Mesajlar Verme

Dinle ilgili konuları ele alan filmlerin olumlu ya da olumsuz mesaj vermeleri kaçınılmazdır. Fakat dinle ilgili mesaj taşıyan filmler sadece bunlardan ibaret değildir. Bazı filmler çok ilgisiz konuları seçip işlemesine rağmen sahne aralarında dinle ilgili olumsuz mesajlar verebilmektedirler. Bu mesajların bazen daha etkili olabilecekleri de inkar edilemez bir gerçektir. Çünkü dine karşı olumsuz mesajlarla yüklü bir filme insanlar mesafeli durabilir, bunu propaganda olarak algılayıp eleştirebilirler. Fakat sahne aralarında verilen mesajlar çoğu kez böyle bir eleştriden kurtulabilmektedir. Ayrıca bu mesajlar olumsuz mesajların sürekliliğini sağlamaları bakımından da farklı bir etkiye sahiptirler. Mesajın sürekliliği genel kabullerin oluşmasını sağlamaktadır.

Örneğin “Crank” (Tetikçi) filminde Chev Chelios adlı bir kiralık katilin kendi patronları tarafından zehirlenmesi ve ölmeden önce intikam almaya çalışması konu edilmektedir. Böyle bir konuya sahip bir filmde İslam’a yönelik olumsuz bir mesajın bulunmaması beklenirken 2 sahnede olumsuz mesajlar yer almaktadır. Bunlardan birinde Chelios Arap bir taksi şoförünü yere atar ve “Bombası var!” diyerek taksisini kaçırır. Etraftaki insanlar taksinin kaçırılmasına aldırış etmeksizin şoförün üzerine atlayıp onu etkisiz hâle getirmeye çalışırlar. Burada “Müslüman terörist” imajı sahne arasına yerleştirilmiştir.

Şekil 2: “Crank” Filmindeki Müslümanlarla Terörü Özdeşleştiren Sahneden Bir Görüntü

Diğer sahnede ise Chelios’un doktoru, vücudundaki zehirin daha yavaş yayılması için “tehlikeli, sıradışı ve cazibeli” işler yapması gerektiğini söyler. Bu sırada görüntüye bu işleri betimleyen üç fotoğraf gelir. Soldaki fotoğrafta yarı çıplak sevişen iki lezbiyen kadın,[211] sağdaki fotoğrafta boğa güreşi yapan bir matador, ortadaki fotoğrafta ise arkasındaki duvarda Arapça yazılar bulunan yüzü kar maskesiyle kaplı bir terörist bulunmaktadır. Bu tek fotoğrafla yine “Müslüman terörist” imajı pekiştirilmektedir.

E. Bilinçaltına Yönelik Mesajlar (Subliminal Messages) Verme

“Bilinç dışı olmakla birlikte, dilendiğinde kapsamındakilerin bilince çağrılabildiği zihin bölgesi, şuuraltı, tahteşşuur”[212] olarak tanımlanan bilinçaltı, bilinçli algılamanın dışında kalan tüm zihinsel olayları içerir.[213] Bilinçaltı algılama, “bilinçli tepki uyandırmayacak düzeydeki, belirsiz ve alacalı uyarıların kişi tarafından fark edilmeden algılanmasıdır.”[214] Bilim adamlarının genel kanaatine göre, insan beynine gelen verilerin ancak binde biri bilinç seviyesinde algılanıp, işlenebilmekte geri kalan veriler bilinçaltı tarafından algılanmakta ve kaydedilmektedir.[215] Bilinçaltı saniyede 400 milyar bit bilgiyi işlerken, bilinç bunun sadece 2000 tanesini fark edebilmektedir.[216]

Beyne en çok veri taşıyan duyu organımız olan gözün ağtabakası üzerinde bulunan Fovea noktası, gözümüzü açtığımız anda etrafımızdaki nesneler üzerinde gezinerek (fovea Hareketleri) görüntü toplamaya başlar.[217] Fovea hareketleri isteğimiz dışında gerçekleşir ve sürekli bilinçaltımıza bilgi taşır. Fovea hareketlerinde göz devamlı bir tarama hâlindedir. Biz farkında olmadan etraftaki nesnelerin görüntülerini bilinçaltına atar. Fovea hareketleriyle elde edilen bilgilerin çok az bir kısmını algılayabiliriz.[218] Yani gördüğümüz, duyduğumuz, hissettiğimiz şeylerin çoğu bilinç düzeyinde işlem görmemektedir. Ama bunlar bilinçaltı tarafından kaydedilmekte, kararlarımızı ve davranışlarımızı etkilemektedir.[219] Bilinçaltı, hatırlama olmaksızın birçok veriyi tutmaktadır. Bu veriler ilgili bir durum ortaya çıktığında biz farkına varmadan davranışlarımızı etkilemektedir. İlk defa karşılaşılan bir insana karşı geliştirilen olumlu ya da olumsuz kanı aslında o kişiyi anımsatan başka bir kişi hakkında bilinçaltının önceden edindiği izlenimin, önyargının sonucudur.[220]

Bilinçaltının davranışlarımızı etkileme gücü yaklaşık olarak yüz yıldır bilinmekte ve özellikle reklamcılık sektörü tarafından kullanılmaktadır. “1900’lü yıllarda Knight Dunlap adında Amerikalı bir psikoloji profesörü illüzyon gösterisi yaparken bilincin farkında olmadığı “hissedilemez gölge”ler kullanarak aynı uzunluktaki iki çizgiyi seyircilerin farklı algılamasını sağlamıştır.”[221]

1957 yılında James Vicary adlı sinema işletmecisi filmlerin arasına saniyenin üç binde biri gibi kısa bir süreyle görüntüler yerleştirebilen takistostop cihazı[222] ile sinemasındaki filmlere saliselik görüntüler hâlinde “Coca cola iç”, “patlamış mısır ye” yazıları yerleştirdiğini ve bu sayede coca cola satışlarında % 18.1, patlamış mısır satışlarında da % 57.7 artış sağladığını iddia etmiştir.[223] Bu çalışma bilimsel bir yayında yer almamış olsa da[224] dikkat çekicidir. Takistoskopla yapılan bir deneyde ise 100 üniversite öğrencisine bir erkek görüntüsü gösterilmiş ve erkeksilik açısından değerlendirmeleri istenmiştir. Deney grubunda takistoskop kullanılmış, kısa aralıklarla “Erkek” yazısı çıkan görüntüler gösterilmiş, kontrol grubunda normal görüntüler yer almıştır. Deney grubunda 61 kişi en yüksek puanları verirken kontrol grubunda sadece 3 kişi yüksek puanlar vermiştir.[225]

S. Weinstein, C. Weinstein ve R. Drazdenko insan beyni üzerine yaptıkları deneylerle bilinçaltına yönelik mesajların insan beyni üzerinde ölçülebilir değişiklikler yaptıklarını ortaya koymuşlardır.[226] Tübitak Temel Bilimler Araştırma Grubu da benzer sonuçlara ulaşarak bilinçaltımıza kaydedilen bilgilerin de bilinç düzeyindeki algılarımız gibi beyindeki elektriksel etkinliğe katıldığını ortaya koymuştur.[227]

1957 yılında Vance Packard’ın reklamcıların bilinçaltına yönelik mesajlar kullandıklarını ve bu şekilde insan davranışlarını etkilediklerini ortaya çıkarmasından[228] sonra bilinçaltı reklamcılık tartışılmaya başlanmış ve birçok ülkede yasaklanmıştır.[229] 1968 yılında Uluslararası Halkla ilişkiler Derneği (IPRA) tarafından oluşturulan “IPRA Uluslararası Ahlak Yasası”nın 13. maddesinde bilinçaltı reklamlardan sakınılması kararlaştırılmıştır.[230] Ülkemizde de bilinçaltına yönelik reklamlar çeşitli kanun ve yönetmeliklerle yasaklanmıştır.

Bilinçaltına mesaj vermek için genellikle üç yöntem kullanılmaktadır. Bu üç yöntemde de dikkatleri çekmek için doğum ve ölümle ilgili yazı, sembol ve görüntüler kullanılmaktadır. Çünkü bazı psikologlara göre insan en çok hayatın başlangıcı (doğum) ve hayatın sonuna (ölüm) ilgi duymakta, bunlarla ilgili şeyler daha çok dikkatini çekmektedir.[231] Doğumla ilgili olarak genellikle “sex-cinsellik” kelimesi, çıplak bedenler ve bunları simgeleyen nesneler kullanılmaktadır.[232] Ölümle ilgili olarak ise genellikle “kill-öldür” kelimesi ve kuru kafalar kullanılmaktadır.

1- Filmlerin Arasına Gözle Fark Edilemeyecek Hızda Yazı ve Görüntüler Yerleştirme

İlk olarak uzun yıllar önce Takistoskop adı verilen cihazla uygulanan bu yöntemle bilincin algılayamayacağı hızda yazı ve görüntüler verilmekte ve bunlar bilinçaltı tarafından algılanarak insan davranışları üzerinde etkili olmaktadır. Sinema filmlerinde 1 saniyelik görüntü 24 kareden (fotoğraftan) oluşmaktadır. Fakat insan beyni bu 24 kareyi ayrı ayrı algılayamamakta,[233] hepsi birden insan beyninde bir devamlılık duygusu oluşturmaktadır. Hepsi birbirinin devamı olan 24 kareye farklı bir kare eklendiğinde bu 25. kare bilinç tarafından algılanamamaktadır. Bilinçaltına yönelik olan mesaj 25. kareye yerleştirilmekte ve bu mesaj ancak yavaşlatılmış şekilde izlenildiğinde fark edilebilmektedir. Ayrıca bir saniyelik görüntü 655 satırdan oluşmakta ve 327.5 satırda bir de “Control Track” adı verilen bir boşluk bulunmaktadır. Bu boşluktan görüntüler kesilerek de bilinçaltı mesajlar yerleştirilebilmektedir.[234]

“The Lord of The Rings” (Yüzüklerin Efendisi), “Minority Report” (Azınlık Raporu) ve “Fight Club” (Dövüş Kulübü) gibi birçok filmde bu teknik kullanılmıştır.[235] Örneğin “Fight Club” filminin 1. Cd. 31:07 sn. ve 2. Cd 01:03:26. sn’de çıplak bir erkek bedeni, 31:14 sn’de ise çıplak kadınlar anlık bir görüntü hâlinde verilmektedir.

2- Yazı ve Resimleri Görüntü İçerisine Yerleştirme

Bu yöntemde yazı ve resimlerin verdiği dikkat çekmeyecek şekilde görüntü içerisine yerleştirilen mesajlar ancak dikkatle bakıldığında algılanabilmektedir. Bilinçaltının algılayabildiği bu mesajlar da yine insan davranışları üzerinde etkili olmaktadır. Bu yöntem maalesef birçok çizgi filmde de kullanılmıştır.[236] Aşağıda bu yönteme birkaç örnek verilecektir:

“Silence Of The Lambs” (Kuzuların Sessizliği) adlı filmin afişinde Jodie Foster’ın ağzında bir kelebek vardır. Fakat yakından bakıldığında kelebeğin sırtında bir kuru kafanın olduğu ve bu kuru kafanın da -Salvador Dali’nin bir portresine çok benzer bir şekilde- çıplak kadınlardan oluştuğu görülmektedir. Böylece hem cinsellik hem de ölümle ilgili semboller bir arada kullanılmıştır.

Şekil 3: “The Silence Of The Lambs” Filminin Posteri

Kaynak:http://collectingtokens.files.wordpress.com/2008/06/silence_of_the_lambs_ver2.jpg Erişim: 23.02.2012

“The Lion King” (Aslan Kral) filminde 3 yerde bilinçaltı mesaj verilmektedir. 23:18’de görüntünün sağ alt köşesinde erkek cinsel organına benzeyen bir taş bulunmaktadır. Ayrıca 48:42’de otların bir araya getirilmesiyle sex sözcüğü oluşturulmuş, 48:47’de ise görüntünün sağ alt köşesindeki bir yaprak üzerine sex kelimesi yazılmıştır.

Şekil 4: “The Lion King” Filmindeki Bilinçaltı Mesaj

• “Who Framed Rogger Rabbit” filminde Jessica Rabbit koşarken eteği açılmakta ve dikkatli bakıldığında iç çamaşırının bulunmadığı görülmektedir.

• “The Little Mermaid” (Küçük Denizkızı) filminin afişinde arka planda bulunan sarayın kulelerinden biri erkek cinsel organından oluşmaktadır.

• Pocahontas adlı çizgi filmde yaklaşık 10 yerde “sex” yazısı gizlenmiş olarak bulunmaktadır.[237]

• X-Men adlı çizgi filmde 3 sahnede sex yazısı bulunmaktadır. Bunlardan birinde iki pankartın yanyana gelmesiyle sex yazısı oluşmuştur. Ayrıca pankartı tutan kişilerin sert yüz ifadeleriyle şiddet unsuru da kullanılmıştır.[238]

[186] Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi.

[187] Bekir Topaloğlu, “İrşad”, TDV İslam Ansiklopedisi, C.22, s.454

[188] Kur’an-ı Kerim, Ğaşiye Suresi, Ayet 17-21.

[189] Mustafa Çağrıcı, “Davet”, TDV İslam Ansiklopedisi, C.9, s. 16.

[190] Ekrem Dumanlı, “Mecazın Kollarında Yeni Bir Sinema Düşlemek”, Zaman Gazetesi Cumartesi Eki, 19.09.2009

[191] Kerim Balcı, Esra Demirkıran, “Sinema Dine Sarılıyor”, http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/news-14114-sinema-dine-sariliyor.html; Erişim: 23.02.2012.

[192] Uğur Kutay, “Muhafazakarlığın Apokaliptik Düşlemi: Bilim-Kurgu Sineması”, Karizma Dergisi, C. 5, sy. 17, s.84.

[193] Ekrem Dumanlı, “İnsan Gerçeğini Daha Yakından Temaşa Edebilmek İçin”, Zaman Gazetesi Cumartesi Eki, 10.10.2009

[194] Ekrem Dumanlı, “Sinemada Mesajın Zerafeti”, Zaman Gazetesi Cumartesi Eki, 25.07.2009

[195] Ekrem Dumanlı, “Misyoner Sinema Vizyoner Sinema”, Zaman Gazetesi Cumartesi Eki, 08.08.2009

[196] Ekrem Dumanlı, “Yeşilçam’ın Dini Keşfetme Serüveni”, Zaman Gazetesi Cumartesi Eki, 21 Şubat 2009.

[197] Ali Murat Güven, “Türk Sineması’nın Din ve Dindarlıkla 95 Yıllık İmtihanı”, Din ve Hayat Dergisi, (Ekim 2009), S.3, s. 105-106.

[198] Ekrem Dumanlı, “Yeşilçam Kendini Affettirebilecek mi?”, Zaman Gazetesi Cumartesi Eki, 4 Nisan 2009.

[199] Ekrem dumanlı, “Yeşilçam Müslümanlardan Özür Dileyecek mi?”, Zaman Gazetesi Cumartesi Eki, 7 Şubat 2009.

[200] Ali Murat Güven, agm, s. 107.

[201] Ekrem Dumanlı, “Yeşilçam Kendini Affettirebilecek mi?”, Zaman Gazetesi Cumartesi Eki, 4 Nisan 2009.

[202] Ekrem Dumanlı, “Soldan Sağa Yeşilçam’ın Dinle İmtihanı”, Zaman Gazetesi Cumartesi Eki, 7 Mart 2009.

[203] Güngör Özsoy, “İmamlar İçki İçmez Dedim, Setten Kovuldum”, Ülkü Özel Akagündüz (röp), Zaman Gazetesi Pazar Eki, 9 Ağustos 2009

[204] http://www.sinematurk.com/bul/tumu/%C5%9Faban/; Erişim: 23.02.2012

[205] 14/04/2009 ve 13.11.2010 Tarihli Bilgi Edinme Başvurumuza İlişkin T.C. Nüfus Müdürlüğünün Cevabı.

[206] TDV, İlmihal I (İman ve İbadetler), TDV Yayınları, Ankara 2002, s. 256-262.

[207] Ağah Özgüç, Türk Sineması Sansür Dosyası, s.33-34.

[208] Ömer Menekşe, agb, s.46.

[209] Fatma Yılmaz, “Transfer ve Ket Vurma”, http://www.pdrciyiz.biz/transfer-ket-vurma-t5530.html; Erişim: 23.02.2012

[210] M. Faruk Bayraktar, İslam Eğitiminde Öğretmen-Öğrenci Münâsebetleri, İFAV Yayınları, İstanbul 1984, s. 62.

[211] Şekil 2’deki ilgili kısım tarafımızdan karartılmıştır.

[212] “Bilinçaltı md.”, TDK Sözlüğü, www.tdk.org.tr; Erişim: 23.02.2012.

[213] Metin Çelik, Reklamda Tüketicinin Yönlendirilmesi, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi SBE, 2000), s. 27.

[214] Handan Güler, Algıların Ötesi: Bilinçaltı Reklamcılık, Bilinçaltı Reklamcılığın Tüketici Davranışları Üzerindeki Etkileri, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kocaeli Üniversitesi SBE, 2008), s.70.

[215] Wilson Bryan Key, The Clam-Plate Orgy: Other Sublimimals the Media Use to Manipulate Your Behavior, Prentice Hall, New Jersey, 1980, s. 7.

[216] Kubilay Aktaş, “Bilinçaltımıza Öyle Mesajlar Geliyor ki”, Yenişafak Gazetesi, 18.01.2009.

[217] “Fovea” http://en.wikipedia.org/wiki/Fovea; Erişim: 23.02.2012.

[218] Suat Sungur, “Bilinçaltı Reklamcılık ve Toplumsal Etkileri”, İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, sy. 29, s. 178.

[219] Jef I. Richards, “Subliminal Appeals”, http://advertising.utexas.edu/resources/law/PROD75_016511.html; Erişim: 05.11.2009.

[220] Douglas Bernstein vd. Psychology, Houghton Mifflin Company Press, Boston 2000, s. 240-241.

[221] Emir Ateş, “25. Kare; Bilinç Altına Gizli Mesaj Yerleştirme”, http://gerceginotekiyuzu.wordpress.com /2007/09/09/25-kare-bilinc-altina-gizli-mesaj-yerlestirme/; Erişim: 23.02.2012.

[222] Wilson Bryan Key, The Age of Manipulation – The Con in Confidence, the Sin in Sincere, Madison Books, New York, 1989, s.20.

[223] Stuart Rogers, “How a Publicity Blitz Created The Myth of Subliminal Advertising”, Public Relations Quarterly, Vol. 37 Issue 4, (Winter92/93), s. 12-17.

[224] Blagoy Klimov, “There, Did You See It? Care, They Do See You”, http://mpra.ub.uni muenchen.de/4257/1/MPRA_paper_4257.pdf; Erişim: 23.02.2012.

[225] Wilson Bryan Key, Subliminal Seduction: Ad Media’s Manipulation of a Not So Innocent America, The New American Library Inc., New York 1973, s. 30

[226] Jerry Olson-Keith Sentis, Advertising and Consumer Psychology, Praeger, New York 1985, s. 11.

[227] Tübitak Temel Bilimler Araştırma Grubu, “Görsel Algı Süreçlerinin Nörofizyolojik Temelleri: Eşikaltı Uyaranların Nesnel Fizyolojik Karşılıklarının Araştırılması İle Yaklaşım”, Proje No: TBAG 1102, İstanbul 1995, s. 57.

[228] Vance Packard, The Hidden Persuaders, Davit McKay Company Inc., New York, 1957.

[229] Metin Çelik, agt, s.115-116.

[230] John F. Budd, Halkla İlişkilerde Etik İkilemleri, çev. İbrahim Çamlı, Rota Yayınları, İstanbul 1998, s. 4.

[231] Metin Çelik, agt, s.56

[232] Wilson Bryan Key, The Age of Manipulation, s.160.

[233] Suat Sungur, agm, s. 179

[234] Timothy L. Thomas; “The Mind Has No Firewall”, https://carlisle-www.army.mil/usawc/Parameters/98spring/thomas.htm; Erişim: 10.11.2009.

[235] Kubilay Aktaş, “Bilinçaltımıza Öyle Mesajlar Geliyor ki”, http://kubilayaktas.com/index.php?cID=4&pID=5; Erişim: 23.02.2012.

[236] Jami Rosier, “Hidden Sexual Messages Found İn Walt Disney Movies”, http://www.bgsu.edu/departments/tcom/faculty/ha/tcom103fall2003/gp13/gp13.pdf; Erişim: 23.02.2012.

[237] “Pocahontas Subliminal Messages”, http://www.youtube.com/watch?v=bZDyL316x0E&feature=related; Erişim: 23.02.2012.

[238] Handan Güler, agt, s. 138.

Şekil 39: “X-Men” Filmindeki Sex Yazıları

3- Filmlere Hızlandırılmış Sesler Yerleştirme

Bu yöntemde iletilmek istenen mesajlar kısık sesle hızlandırılmış şekilde verilmektedir. Bu durumda sesler bir fısıltı ya da bir hayvanın sesi olarak algılanmaktadır. Fakat bilinçaltı yine verilmek istenen mesajı almaktadır. Örnek olarak Alaaddin çizgi filminde yer alan fısıltı şeklindeki bir ses yavaşlatıldığında “good teenagers take off your clothes-iyi çocuklar elbiselerinizi çıkarın” cümlesi algılanabilmektedir.[239]

İslam eğitimi insanların bilinçaltına da hitap eden kapsamlı bir eğitim sistemidir. Bu nedenle İslam eğitimi anne karnındayken başlar. Bebeğin ilk gelişen duyu organı kulaktır. Bebekler, rahimdeyken dışarıdan gelen sesleri duyabilmekte ve annenin ruhsal durumunu hissedebilmektedirler. Bebeğe meşru yollarla ve isteyerek hamile kalınması, annenin stresten uzak durması, bebeğe Kur’an-ı Kerim ve ezan dinletilmesi doğum öncesinde yapılabilecek bilinçaltı eğitimlerdendir. Çocuk dünyaya geldiğinde de yine kulağına ezan-kamet okumak ve güzel bir isim vermek suretiyle bilinçaltı eğitime devam edilmektedir. Hz. Peygamber torunları dünyaya geldiğinde kulaklarına ezan ve kamet okumuştur.[240] Ayrıca “Kıyamet gününde kendi isimleriniz ve babalarınızın isimleriyle çağrılacaksınız. Öyle ise isimlerinizi güzel koyun.”[241] buyurarak bu eğitimin devam ettirilmesini istemiştir. Ezanda Allah’ın varlığı ve birliği,[242] Hz. Muhammed’in Peygamberliği, kulluğun kurtuluş olduğu vurgulanmakta ve bu öz bebeğin bilinçaltına sağlam bir temel yapılmaktadır. Ayrıca yetişkinlik döneminde, anlamı bilinmese dahi Kur’an-ı Kerim okuma ve dinlemenin bilinçaltı eğitimine yönelik bir yönünün bulunduğu düşünülebilir.

İslam eğitimi, bir yandan bilinçaltı eğitim verirken, bir yandan da insanların olumsuz bilinçaltı etkilere maruz kalmasını engellemeyi hedeflemektedir. Bu konuda Hz. Peygamber (s.a.s.) şöyle buyurmuştur: “Kul bir hata işlerse kalbine siyah bir nokta konulur. Şâyet o günahtan el çeker, bağışlanma diler, tevbe edip Allah’a dönerse kalbi cilalanır. Eğer bunları yapmaz günah ve hataya devam ederse siyah nokta artırılır ve neticede bütün kalbini kaplar. İşte Allah’ın “Yaptıkları yüzünden kalbleri pas tutmuştur.”[243] diye anlattığı pas, işte budur.”[244] buyurmaktadır. Bu âyet ve hadiste bilinçli olarak işlenen günahlar kastedilse de filmlerde bilinçaltına verilen olumsuz mesajların da benzer etkiler yapması muhtemeldir.

İnsanda üç temel kuvve (potansiyel güç) vardır. Bunlar Kuvve-i şeheviye, kuvve-i gadabiye ve kuvve-i akliyedir. İslam, bu üç kuvvenin dengede tutulmasını istemektedir. Kuvve-i şeheviyenin denge noktası “iffet”, kuvve-i gadabiyenin denge noktası “şecaat” kuvve-i akliyenin denge noktası da “hikmet”tir.[245] Bu kuvveler dengede tutulamadığı zaman insan fıtratı bozulmakta ve din eğitimi zorlaşmaktadır. Bilinçaltı mesajlarda özellikle kullanılan ölüm ve sex temalı kelime, sembol ve resimler insandaki kuvve-i gadabiye ve kuvve-i şeheviyeyi aşırı şekilde uyarmakta ve denge noktasından saptırmaktadır. Dolayısıyla bu mesajlar kişinin din eğitiminden istifadesini zorlaştırmaktadır. Her bir resim, her bir kelime, her bir etki bilinçaltında bir iz bırakmakta ve kişiyi giderek dini duygu ve düşüncelerden uzaklaştırmaktadır.

F. İslam’ı ve Müslümanları Terörle İlişkili Gösterme

1942 yılında ABD Başkanı Franklin Roosewelt’in John Ford ve Frank Capra gibi yönetmenlere film siparişi vermesi ile başlayan Hollywood-Washington stratejik ortaklığı sıkı bir ilişki olarak günümüzde de devam etmektedir. Hollywood filmleri, düşmanlar üreterek (Koreli, Vietnamlı, Rus, Müslüman) Amerikan dış siyasetine meşru zemin hazırlamaktadır. Ayrıca yapılan zulümler (Irak, Filistin, Afganistan) ve yenilgiler (Vietnam) bu filmler vasıtasıyla yeniden üretilerek ortadan kaldırılmakta, tarihi gerçekler tahrif edilmektedir.[246]

Hollywood filmlerinde birçok millet kötü sıfatlarla etiketlenmiştir. Çinliler sinsi, zenciler kronik suçlu, Kolombiyalılar uyuşturucu satıcısı vb. Ama bunlar içerisinde en çok haksızlığa uğrayanlar Müslümanlar olmuştur. Seyyid Hüseyin Nasr’a göre; Pearl Harbor Baskını’ndan sonra Japonlar aleyhine pek çok film yapılmasına rağmen Şintoizm’i hedef alan hiçbir film yapılmamıştır. Buna rağmen özellikle 11 Eylül’den sonra bu terör eylemini gerçekleştirenler değil tüm Müslümanlar suçlu ilan edilmiş ve Müslümanlık kötü gösterilmiştir.[247]

Müslüman dendiğinde (daha çok Araplarla temsil edilen) uçak kaçıran, bombalama yapan, adam öldüren, terörist gibi belli tiplemeler karşımıza çıkmaktadır. Bu kalıp daha ziyade orta sınıf erkekler için çizilmiş bir kalıptır. Kadınlar ise kocası tarafından daima ezilen, göbek dansı yapmakta mahir, sindirilmiş, aşktan, sevgiden mahrum varlıklar olarak resmedilmektedir. Zengin Müslümanlar ise milyon dolarlarını harcayacak yer bulamayan şehvet düşkünü, göbekli, muhteris tiplerdir.[248]

“The Delta Force” (Delta Harekatı-1986), “True Lies” (Gerçek Yalanlar-1994), “Executive Decision” (Kritik Karar-1996), “Collateral Damage” (Ölümüne Takip-2002), “World Trade Center” (Dünya Ticaret Merkezi-2006) gibi filmler, terörist Müslüman kimliğini gündeme getirmektedir. “Delta Harekatı”, teröristlerin peşine düşen Amerikalı askerleri konu edinmekte, “Gerçek Yalanlar” adlı film, hükümetin Ortadoğulu teröristlerin dağılan SSCB’den nükleer bomba aldığını öğrenmesi üzerine hazırlanan gizli operasyonu anlatmaktadır. “Kritik Karar” filmi, Amerikan ordusundan bir grubun hava korsanlarının ele geçirdiği bir uçağa fark edilmeden girip bombalı teröristleri yakalayarak yolcuları kurtarmalarını hikaye etmektedir. “Dünya Ticaret Merkezi” adlı film ise, teröristlerin ülkeye verdiği zararla birlikte bireylerde oluşturduğu hayal kırıklığı, korku, kaygı, psikolojik rahatsızlıklar gibi unsurları gündeme getirmekte, Müslüman terörist imajı da pekiştirilmektedir. Böylece önceleri hakim olan mistik, gizemli, egzotik doğu algılayışı yerini terörist, korkulan, istenmeyen düşman algılayışına bırakmaktadır. Son dönem Hollywood filmleri ile doğuyu tanımlayan oryantalist söylemler de değişikliğe uğramaktadır.[249]

Dr. Jack G. Shaheen’in 2001 yılında ortaya koyduğu araştırma sonuçlarına göre Müslüman karakterler içeren 900 Hollywood filminde sadece 12 olumlu tipleme yer almakta, 50 filmde ise iyi-kötü karışımı karakterlere yer verilmektedir. Bunların dışındaki 800’den fazla filmde Müslüman karakterler halk düşmanı, gaddar, kalpsiz, barbar ve terörist tiplerdir.[250]

Hollywood animasyon filmlerde bile bu olumsuz tavrını sürdürmektedir. Masalsı Arap ülkesinde geçen Alaaddin filminde bütün kötü karakterler sakallı ve esmerdirler. Ayrıca Arap aksanıyla konuşmaktadırlar. Filmin kahramanı Alaaddin ve sevgilisi Jasmine ise açık tenlidirler ve Amerikan aksanıyla konuşmaktadırlar. Aslan Kral gibi kahramanları hayvanlardan oluşan animasyon filmlerde ise kötüyü temsil eden hayvanlar yabancı aksanı ile konuşurken (günün politik ortamına göre İngiliz, Koreli, Arap vb.) iyi olan hayvanlar hep Amerikan aksanını kullanmaktadırlar.[251]

Amerikan dış siyasetiyle paralellik arz eden Hollywood’da son yıllarda olumlu Müslüman karakterler de görülmeye başlanmıştır. Hollywood filmlerinde görülen bu yumuşama Başkan Obama’nın Türkiye ve Mısır’daki ılımlı konuşmalarının habercisi olarak yorumlanabilir. Bu filmlerden biri olan “Traitor” (Hain-2008) filminde Samir adlı Müslüman karakter olumlu bir karakter olarak sunulmakta ve Kur’an’dan alınan âyetlerle İslam’ın iyi olanı merkeze oturtan bir dünya düzeni kurduğu vurgulanmaktadır.[252] “Flightplan” (Uçuş Planı-2005) ve “Rendition” (Yargısız İnfaz-2007) filmlerinde de masum Müslümanlara terör suçlamasıyla yapılan zulümler konu edilmektedir.

İslam’ın ve Müslümanların Hollywood filmlerinde olumsuz olarak sunulması din eğitimcileri için hem bir zorluk oluşturmakta hem de bir fırsat sunmaktadır. İslam’a karşı önyargılar taşıyan insanlara din eğitimi vermek elbette ki daha zor olacaktır. Einstein’ın “Atomu parçalamak önyargıları parçalamaktan kolaydır.” şeklinde ifade ettiği bu durum din eğitiminin önünde ciddi bir engel oluşturmaktadır. 11 Eylül ve sonrasında yaşanan gelişmelerden ötürü Müslüman olmayı düşündüğü hâlde bundan vazgeçen binlerce insanın varlığı durumun ciddiyetini ortaya koymaktadır.[253] Din eğitimcileri bu durumda önce ön yargıları ortadan kaldırmak sonra İslam’ı tebliğ etmek zorunda kalmaktadırlar. Filmlerle oluşan önyargılar da yine filmler vasıtasıyla etkili bir şekilde ortadan kaldırılabilir.

Ortaya çıkan tabloya bakarak 11 Eylülden sonra İslam’ın yükselişinde bir azalma olması beklenirken aksine Müslüman olanların sayısında bir artış görülmesi şaşırtıcıdır. 11 Eylül’den sonra İslam’a girenlerin sayısının dört kat arttığı, yıllık ortalama 25 bin kişi ile İslam’ın ABD’de en hızlı büyüyen din olduğu[254], hispanic[255]* ve zenciler arasında İslam’ın hızla yayıldığı,[256] ifade edilmektedir. Elbette ki insanlar terörizme ilgi duydukları için Müslüman olmamaktadırlar. 11 Eylül’den sonra Müslüman olanların çoğu “terörü emreden dini” merak edip araştıran, böylece İslam’ın gerçek yüzünü görerek bu dini tercih eden insanlardır.[257] İşte bu merak ve ilgi din eğitimcileri için bir fırsat oluşturmaktadır. Din eğitimcileri insanlardaki bu ilgi ve merakı değerlendirerek gerçek İslam’ı tanıtma fırsatını yakalayabilirler.

G. Yeni Bir Din Oluşturmaya Çalışma

Sinema tarihinde dine yaklaşımını yeni bir din oluşturma şeklinde belirleyen filmler de bulunmaktadır. Bunların bazısı yeni kavramlarla ortaya çıkarken bazısı da mevcut dinlerden bir karma din, yeni bir inanç sistemi oluşturmaya çalışmaktadırlar. Özellikle fantastik konuları işleyen (Harry Potter, Ulak ve Star Wars gibi) filmler yeni bir inanç sistemi oluşturma gayreti içine girmektedirler.

Bu filmlerden biri olan “Star Wars” (Yıldız Savaşları) ürettiği hayali dine taraftar toplamayı başarabilmiş bir yapım olarak dikkat çekmektedir. 1977 yılında ilk Star Wars filmiyle ortaya çıkan Jedi dini internet sayesinde yayılmaya devam etmektedir.[258] Avustralya’da yapılan nüfus sayımında 70.000 kişi din hanesine Jedi yazdırmak istemiş fakat nüfus idaresi tarafından “dini belli değil” şeklinde kaydedilmiştir.[259] Avustralya Star Wars Hayranları Derneği Başkanı Chriss Brennan bu kişilerin komiklik olsun diye böyle söylediklerini iddia etse de[260] Kanada ve İngiltere gibi İngilizce konuşulan ülkelerde Jedi dininin yayıldığı bir gerçektir. 2001 yılında İngiltere’de yapılan nüfus sayımında 390.000 kişi kendini Jedi olarak tanımlamıştır.[261] Ancak Ulusal İstatistik Dairesi Jedi dinini ayrı bir kategori olarak tanımayı reddetmiş ve Jedi’ları da ateist olarak kaydetmiştir. 14.000 Jedi’nın bulunduğu İskoçya’da ise Jedi dinine mensup 8 polis emniyette çeşitliliği ölçen bazı formlardaki din hanesine “Jedi” yazmak istemişlerdir. İngiltere’de bu kadar yaygın olan Jediism’e ait bir kilise yakın zamanda Barney ve Daniel Jones kardeşler tarafından kurulmuştur.[262] Bir diğer Jedi kilisesi de 25 Aralık 2005’te Texas’ta açılmıştır.[263]

Jedi’lar bulundukları devletlerden resmen tanınma, mecliste temsil edilme, her üniversitede felsefe ve teoloji kürsüsü, dinlerine uygun şekilde giyinme, saç stili belirleme, emlak vergisi ve askerlikten muafiyet, jedi misyonerlerine diplomatik pasaport, jedi kurumlarına mali destek, hastane, okul ve hapishanelerde görev alacak Jedi misyonerlerine mali destek ve radyo-tv’de yayın hakkı gibi birçok haklar istemektedirler.[264]

Jediism’e karşı, yoğun olarak bulundukları Hristiyan ülkelerde ciddi tepkiler gelmeye başlamıştır. “Star Wars’un şeytanın aleti olduğu”, “asıl gücün Hz. İsa olduğu”[265] vb. ifade edilmekte ve protesto gösterileri düzenlenmektedir.[266] Bütün bu tepkilere rağmen Star Wars filmindeki karakterler ile Hz. İsa (a.s.) ve Jediism’i tanımlayan ifadelerle İncil âyetleri arasında paralellikler bulunduğunu savunanlar da bulunmaktadır.[267]

Sonuç ve Öneriler

Sinema birey ve toplum üzerinde önemli bir güce sahiptir. Bu güç sayesinde en önemli yaygın eğitim araçlarından biri konumuna yükselmektedir. Bir yaygın din eğitimi aracı olarak sinema, olumlu ve olumsuz yönlerde kullanılma potansiyeline sahiptir. İki durumda da etkili bir araç olarak kitleleri yönlendirmektedir. Genellikle ehil olmayan ya da art niyet sahibi kişiler tarafından üretilen filmler din eğitimini engelleyen bir araç olarak toplumun gündemini meşgul etmektedir. Bu olumsuz durum ancak yine sinemanın gücünden istifade edilerek avantaja dönüştürülebilir. Diyanet İşleri Başkanlığımız tarafından yapılabilecek uygulamaları şu şekilde maddelendirebiliriz:

• Diyanet İşleri Başkanlığı “Manevi Filmler Festivalleri” düzenlemeli ve burada dereceye giren yapımlara maddi değeri yüksek ödüller vermelidir.

• Böyle bir festival düzenlenememesi durumunda hâlihazırdaki festivallere “Diyanet Özel Ödülü” konulmalı ve dini-ahlaki mesajları didaktik bir dil kullanmadan veren, manevi değerleri estetik bir tarzda sunan filmlere ödül verilmelidir.

• Senaryo aşamasında değerli görülen filmlerin tamamlanabilmesi için maddi destekte bulunulmalıdır.

• Sinema ve din alanında uzman kadrolar oluşturulmalı ve bunlardan bir film inceleme kurulu oluşturulmalıdır. Bu kurul yerli ve yabancı filmleri gösterime girer girmez veya mümkünse öncesinde incelemeli, uygun gördüğü filmleri halka tavsiye etmelidir. Bu sayede tavsiye gören filmlerin gişe gelirleri artacağından film yapımcıları film inceleme kurulunun kriterlerini göz önünde bulundurma ihtiyacı hissedeceklerdir. Bu durum da manevi değerleri zedeleyen filmlerin üretiminde azalmaya vesile olacaktır.

• Diyanet İşleri Başkanlığı, Allah’ın Kur’an’da emrettiği şekilde kâinatı inceleyecek, araştıracak belgesel yapımlara destek vermelidir.

• Din görevlilerimize hizmet içi eğitimlerle “medya ve din” konusunda eğitimler verilmeli ve bu eğitimlerden sonra kendilerinden halkı bilinçlendirmeleri istenmelidir.

• Filmlere dini konularda danışmanlık yapacak elemanlar yetiştirmek üzere “Din ve Medya” yüksek lisans programları açılmalı ve bu çalışmaları yürütecek merkezler oluşturulmalıdır.

[239] Yurdaer Kılıç, “Subliminal Telkin Verme Yöntemi”, http://www.yurdaerkilic.com/index.php?view=article&catid=14:Kt.+7&id=96:Seminer+No+:+1&option=com_content&Itemid=78; Erişim: 23.02.2012.

[240] Tirmizi, Edahi 17.

[241] Buhari, Edeb 108.

[242] Cuma Ali Kara, “Tevhid Çağrısı Ezan”, Rehber Dergisi, sy. 39, s. 35.

[243] Kur’an-ı Kerim, Mutaffifin suresi, Ayet 14.

[244] İbn Mâce, Zühd 27.

[245] H. Mahmut Çamdibi, Şahsiyet Terbiyesi ve Din Eğitimi, Çamlıca Yayınları, İstanbul 2008, s. 158-197.

[246] Mehmet Salim, “Milli Güvenlik Sineması: Hollywood”, http://www.sinemasinemadir.com/?ynt=icerikdetay&icerik=1&id=130; Erişim: 19.01.2010.

[247] Ömer Akgül, Din Karşıtı Propaganda ve Dindarlık (11 Eylül Örneği), (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi SBE, 2007), s.31.

[248] Ekrem Dumanlı, “Hollywood Müslümanlardan Özür Diler mi?”, Zaman Gazetesi Cumartesi Eki, 24.01.2009.

[249] Zehra Yiğit, “Hollywood Sineması’nın Yeni Oryantalist Söylemi ve 300 Spartalı”, Selçuk Üniversitesi İletişim Fakültesi Akademik Dergisi, (Temmuz 2008), s. 242,243.

[250] Jack G. Shaheen, Reel Bad Arabs: How Hollywood Vilifies A People, Olive Branch Press, Canada 2001, s. 1-37.

[251] Safiye Ünal, “Ötekilere Dikkat”, Yağmur Dergisi, sy. 42, s. 12.

[252] Rasih Yılmaz, “Hollywood Eliyle Medeniyetler İttifakı: Hain”, Bugün Gazetesi, 06.13.2009

[253] Faruk Aydıner, “11 Eylül İslam’ın Yükselişini Hızlandırdı mı?”, Zaman Gazetesi, 12.09.2007

[254] Jodi Wilgoren, “İslam Attracts Converts By The Thousands, Drawn Before and After Attacks”, New York Times, 22.10.2001

[255] * İspanyolca konuşulan Güney Amerika ülkelerinde ABD’ye göç eden kişilere hispanic denilmektedir. Genellikle Katolik mezhebine mensup hispanicler, yaklaşık 50 milyonluk nüfusları ile ABD’deki en büyük azınlığı oluşturmaktadırlar.

[256] Alexandra Marks, “Islamist Radicals İn Prison: How Many?”, The Christian Science Monitor, 20.09.2009.

[257] Faruk Aydıner, agm.

[258] Catherine Beyer, “An Introduction To Jedi Religion (Jediism) For Beginners”, http://altreligion.about.com /od/alternativereligionsaz/a/jedi_religion.htm; Erişim: 23.02.2012.

[259] “Star Wars Filmi Yeni Din Yarattı”, Hürriyet Gazetesi, 29.08.2002.

[260] Alan Perrott, “Jedi Order Lures 53,000 Disciples”, http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=2352142 ; Erişim: 23.02.2012.

[261] Robert Leigh, “Video: Drunk ‘Darth Vader’ Escapes Jail For Jedi Assault”, http://www.mirror.co.uk/news/ weirdworld/2008/05/13/video-drunk-darth-vader-escapes-jail-for-jedi-assault-115875-20416824/; Erişim: 18.11.2009.

[262] “İskoç Polisinde Sekiz Jedi Çıktı”, http://www.bbc.co.uk/turkish/news/story/2009/ 04/09 0417_jedi.shtml; Erişim: 23.02.2012.

[263] http://templeofthejediorder.org/component/option,com_frontpage/Itemid,1/; Erişim: 18.11.2009.

[264] “Jedi Demands”, http://www.votejedi.co.uk/jedidemands.htm; Erişim: 18.11.2009.

[265] “The Star Wars Is A Tool Of Satan”, http://ooze.com/toolofsatan/media.html; Erişim: 23.02.2012.

[266] “The Force is a Tool of Satan - New Star Wars Protest”, http://www.youtube.com/watch?v=D0ottTixwbM; Erişim: 18.11.2009.

[267] Robert Short, The Gospel From Outer Space, Harper And Row Publishers, San Francisco 1983, s.45-60.

Müzakere

Sadık YALSIZUÇANLAR[268]

Sinemanın kutsal olanla ilişkisi ve yaygın bir kitlesel iletişim ortamı olarak dini eğitimde kullanımını, mevcut sinema sektörünün, dilinin ve örneklerinin yol açtığı sonuçları konu edinen tebliğde öncelikle filmlerin tasnifi, örneklenmesi ve bu örnekler üzerinden sorunun açımlanması yerinde olmuştur. Bilindiği üzre sinema, Batı uygarlık tarihinin ve felsefi geleneğinin ürettiği bir görsel kültür içinde uç vermiştir. Sinemanın bu anlamda iki dip referansından söz edilebilir. İlki, Hristiyanlığa değin uzanan gerçeğin görsel dille aktarımı, diğeri, Aristocu dram-trajedi geleneğidir. Bu anlamda sinemanın batı resim geleneğinin hasıl ettiği birikimin sonucu olarak belirdiği söylenebilir. Resimden fotoğrafa, fotoğrafın hareketlenmesiyle de sinemaya kadar gelen bir görsel gelenek… Aristocu dram anlayışında ise, kadim Yunan uygarlığındaki trajedi anlayışının bir boyutu dile gelir. Bizde, Batı tarzı bir dram geleneğinden söz etmek güçtür.

Avladığı hayvanların suretlerini mağara duvarına kazıyan ‘ilkel insan’dan Lumiere Kardeşler’e değin, gerçeğin kopyasını üretmek, insanoğlu için vazgeçilmez bir tutkuydu. İster görüntüye isterse gerçeğe inansın görsellikle uğraşan her sanatçı, örtük olarak bir küçük tanrı kompleksi içindeydi. “Nasıl ki Allah bu evreni yaratmış ben de bu resmi yaptım, bu heykeli yonttum, bu filmi çektim,” diyordu. İnsanın doğasında var olan bu duygu kimilerince gerçek tutkusu, kimilerince ölümsüzlük güdüsü, kimilerince de ene’nin vahid-i kıyasi oluşundan ileri geliyordu. Gerçeğin benzerini oluşturma eğilimi yüzyıllar boyu insana çizgilerin dilini deşifre etme, bu dille ya kopya ya da temsilî bir anlatım biçimi üretme tutkusunu armağan etmişti. Bazin’e göre insan ölümsüzlüğün ardındaydı, bu yüzden resim yapıyordu. Nesneleri hareket hâlinde görüntüleyen aygıtın bulunuşu, resim sanatını gerçeklik tutkusundan kurtarmıştı. Lumiere Kardeşler, ‘sinematograf’ adını vermişlerdi buna. Yunanca, ‘kinema -atos,’ ‘devinimi yazan, saptayan’ anlamına geliyordu. Nesnelerin resmini mekânik olarak kaydeden bu aygıt, Bazin’e göre özgür bir araçtı, çünkü nesneldi, gerçekliği aynen yansıtıyordu. Gerçeklik tutkusunun kaynağını ölümsüzlüğe bağlayanlara göre sözgelimi Firavun da mumyasını ölümsüzleşmek için yaptıracaktı. Barok resim gerçeklik tutkusunun sonucuydu. Resmini yaptıran hemen tüm devlet büyükleri, en azından ölümü mecazi olarak aşıyor ve bu geçici dünyada bir suretini bırakmış oluyordu. Ene’yi mutlak ve muhit olanın bilinmesi için insana verilmiş bir ölçücük olarak yorumlayan Bediüzzaman’a göre insan, varsayımsal bir hat çiziyor, “buraya kadar benim, buradan ötesi Allah’ındır” diyordu. Vehmettiği bu rububiyetle, Allah’ın gerçek sahipliğini anlıyordu. Kendisindeki yaratıcılığın hayalî ve vehmî olduğunu, ene’yi evrenin sırlarının bilinmesi için verilmiş bir örnek olarak görmeyen insanda bu duygu büyüyor, tüm varoluşunu kuşatarak onu boğuyordu. Bütün duyularıyla adeta ene’ye dönüşüyordu. Her şeyi nefsine kıyas ederek varlığı Allah’ın kudret elinden alıp doğaya, kendiliğinden oluşa ve tesadüfe veriyordu. Bu yanılsama içinde ürettiği şeylere tapınan ve nefsini tanrılaştıran insanın, gerçekliği kavrayışında da temel bir yanılgı baş gösteriyordu. Resim ya da sinema anlatısını içkinleştirmeye yatkın olan bu eğilim, gerçekliği görünür ve yaşanır âlemle sınırlı bir biçimde algılamaktan da kurtulamıyordu. Gerçi sinema, görünür gerçekliği yansıtıyor ve görüntü aracılığıyla bir içeriği aktarıyor fakat nesnelerin imi, vizörden bakan gözle biçim aldığından sinemayı Bazin gibi tümüyle nesnel görmek yanlış bir yerden kalkmak anlamına geliyor. İster gerçeğe isterse görüntüye inansın, her film bize doğanın bire bir resmini vermez. Bir seçmede bulunur ve yeni bir dünya kurar. Filmsel zaman ve mekân, bu yönüyle kurgusaldır ve nesnelliğin seçilmiş, yeniden oluşturulmuş bir benzeridir. Zaman ve mekân kaymaları, gerçeküstücü sıçramalar, imlemeler, soyutlama ve kaymalar, filmsel gerçekliğin sahip olduğu anlatım imkânları arasındadır. Geçmiş, gelecek ve şimdiki zamanı birleştirebilir, birbirinden farklı mekânlar arasında geçişler ve birliktelikler oluşturabiliriz sinemada. Kaba çizgilerle ayırırsak, Batı’da ortaya çıkan ve süregelen gerçeklik kavrayışında sinema, gerçeği sadece tasvir eder, sergiler. Yorum seyirciye bırakılır. Doğu kültürlerinde ise, sinemaya kaynaklık eden gerçeklik anlayışında, bunun neredeyse tam tersi bir durum geçerlidir. Aslolan duyurulmak istenendir, temsili bir biçimde iletilen muhteva, yorumunu da içinde taşır. Ve her şey, müzik, efekt, diyalog, oyun, mizansen ve alıcı hareketleri, bu içeriğe hizmet eden, onu ileten, tamamlayan ve besleyen öğelerdir. Bazin’e göre, “gerçek çok katmanlıdır, bu katmanları alıcı bulabilir, bilinmeyeni ortaya çıkarabilir, duyularla algılayamadığımız gerçekliği gösterebilir. Yönetmen, bir olayı tüm gerçekliğiyle gösterebilmek için, alıcıyı üç ya da dört dakika devindirebilir. (...) Böylece doğal bütünlük bozulmaz, dünya parçalanmadan verilir. Devinen alıcı, gerçekliği yakalar. Görüntü gerçek dönüştürülerek değil, gerçekten seçme yapılarak oluşturulur. Sinema gerçeğin sürekliliğini yansıtmalıdır; montaj, yönetmenin kasıtlı ve bozucu olarak işe karışmasıdır.”

Sinemanın hakikatle ilişkisi bağlamında, Yorulmaz’ın tebliği, daha çok yaygın örneklerin tahlilini ve eleştirisini hedef almakla kalmıyor aynı zamanda sahih örneklerin de nasıl olması gerektiğini konu ediniyor. Bu anlamda tebliğin son derece işlevsel olduğunu söyleyebiliriz. Yorulmaz, filmleri tasnif ederken bazı başlıklar açıyor: İrşad filmleri ve tebliğ filmleri. Bu kavramlaştırmanın sadece konuyu tartışmada tasnif amacı güttüğünü umuyorum. Zira filmleri bu başlıkların dışında da incelemek ya da bu başlıklara girmeyen çok sayıda örneğin olabileceğini hesaba katmak gerekir. İrşad filmleri başlığı altında, epik-tarihi filmler, belgeseller ve eğitim filmleri altbaşlıkları görülüyor. Tahmin edileceği üzere, konu, The Message, Çağrı filmine geliyor. Çağrı, gerçekten de saadet Çağı’ndaki ihlası ve samimiyeti, Hz. Peygamberin mübarek hayatını gerçekçi biçimde tasviriyle çok ilgi görmüş, hâlen görmektedir. Ne var ki, filmin daha çok Peygamberimizin müşriklerle ilişkisi ve savaşları bağlamında yansıtılması gibi bir handikapı da var. Bütün samimiyetine ve gerçekçiliğine rağmen, bu anlamda eksik olduğu söylenmelidir. Ömer Muhtar’ın konu edildiği Çöl Arslanı da önemlidir. Cesur ve inanmış bir direnişçinin yaşamı gerçekten de fevkalade güzel biçimde yansıtılmıştır. Özellikle Çağrı’nın, gördüğü ilgi üzerine çok sayıda tekrarı yapılmış lakin hiçbiri, onun diline ve başarısına erişememiştir. Bu türden filmlerin sayıca az olduğunu belirtmemiz gerekir. Çağrı türünden filmler, Peygamberimizin manevi ve içsel hayatını da yansıtacak biçimde çoğalması dileğimizdir. Ve sinema-din ilişkisi bağlamında çok önemlidir.

Belgeseller başlığı altında Yorulmaz’ın işaret ettiği bir soruna dokunmak isterim. Batıda kotarılan belgesellerin belirli bir felsefi yaklaşımın ürünü olduğu, neyi anlatırsa anlatsın yine belirli bir anlam dünyasının kodlarıyla yapıldığı söylenebilir. Ne ki örneğin doğayı konu edinen belgesellerde titiz ve ayrıntılı biçimde konunun fotoğrafik görüntü ontolojisiyle yansıtıldığını da görüyoruz. Bu anlamda özellikle belgesellerin Yorulmaz’ın da işaret ettiği üzere, metinlerinin dikkatle izlenmesi ve incelenmesi gerekiyor. Bizde kimi televizyonlarda örneklerini sıkça gördüğümüz türden bir kolaycılıktan söz etmiyorum. BBC veya başka bir kuruluşun gerçekleştirdiği bir belgesel filme dini retorik giydirmekten de söz etmiyorum. Ama kameranın nesneleri, durumları ve olguları yansıtırken doğasındaki dilinin dışında bir de filme eşlik eden bir metni de olmaktadır ve bu metnin dikkatli biçimde okunuşundan söz etmeye çalışıyorum. Eğitim filmleri başlığı özellikle üzerinde önemle durulması gereken bir alanı konu ediniyor. Örneklerin çoğu maalesef son derece özensiz kotarılmıştır. Oysa görsel dilin dini eğitimde özellikle de yaygın dini eğitimde kullanımı dünyanın çeşitli ülkelerinde sıkça başvurulan bir yoldur. Bizde ne yazık ki bunun henüz başarılı örneklerine rastlayamıyoruz. Belki bu başlık altında çocuklara ve kadınlara yönelik daha tematik yapımlardan da söz etmek yerinde olacaktır. Ki Yorulmaz tebliğinde bu konuya da genel olarak değinmektedir. Tebliğ Filimleri başlığı altında, mesajını alt metinle ileten filmler bölümü son derece ilginç ve kışkırtıcı sorunları ima etmektedir. Ele alınan bu konunun belki müstakil bir tebliğe konu edilmesi daha sağlıklı olacaktı. Bu kadarıyla da yararlıdır. Bu bağlamda Yorulmaz’ın söz konusu etmediği, örneğin Kıeslowski’nin, Musa’nın on emrini konu edindiği, Dekaloglar’ından söz edilebilirdi. Kıeslowski, özgün ve incelikli bir film diliyle ve tahkiye yoluyla bütün semavi öğretilerde varolan on emrin her birini bir filmde ele almış ve alt metin olarak yansıtmıştır. Bu örnekler gerçekten de olağanüstü başarılı ve güzeldir. Öldürme, çalma, yalan söyleme, inan vd emirlerin, görsel dille öykü anlatma yolu olan sinema marifetiyle nasıl başarılı biçimde aktarıldığının en güzel örnekleri olan Dekaloglar, bize, bu alanda örnek olmalıdır, diye düşünüyorum. Evrensel Değerleri İşleyen Filmler başlığı da son derece önemli. Lakin bu bölüm haylı kısa tutulmuş. Yorulmaz’ın verdiği örneklere, ilk elden I’m Sam’i ekleyebiliriz. Merhametin, samimiyetin, kalbi saflığın, adalet duygusunun ve sevginin-saygının güzel bir biçimde işlendiği bu film, alemşümul insanlık değerlerini gerçekçi bir hikayenin içinden anlatmaktadır. Bu da örnek olabilir. Dini eğitimi engelleyen bir araç olarak sinema da tebliğde söz konusu edilmektedir. Bu bağlamda Türk film tarihinden örnekler verilmekte sorun haklı olarak daha çok Türk filmi içinden okunmaktadır. Dini şahsiyetlere veya olgulara, konulara ilişkin isimlerin aşağılanması başlığı da ilginçtir. Bu bağlamda Şaban ismi de anılmaktadır. Şaban’ı sadece mübarek ay olarak değil, Kastamonu’da medfun bir arifin, Şeyh Şaban-ı Veli’nin adı olarak da düşünmek gerekir. Nitekim kimi bilgi ve veriler, filme kaynak teşkil eden Rıfat Ilgaz metinlerinde özellikle onun amaçlandığını ima eder içeriktedir. Dini bilgiler açısında son derece özensiz, yanlış hatta kasıtlı tahrifat biçimindeki örneklerin söz konusu edilmesi de isabetli olmuştur. Bunun en özensiz örneklerine bizim film tarihimizde sıkça rastlamak mümkündür. Bilinçaltına yönelik olumsuz mesajlar konusu yine ayrı bir tebliğe konu edilecek kadar önemli ve yaygındır. Yorulmaz’ın verdiği örnekler son derece yerinde ve çarpıcıdır. Bu sorunun sinema kuramcılarımız ve eleştirmenlerimizce yeterince ele alınmadığı ayrıca belirtilmelidir.

Özetle, Yorulmaz’ın tebliği önemli sorunlara dokunmakta, başlığının kapsamlı oluşu dolayısıyla kimi altbaşlıklara az dokunulmasına rağmen oldukça işlevseldir.

[268] Yazar.

Yaygın Eğitsel Bir Metin Olarak Takvim:
2012 Yılı Diyanet Takvimi Örneği

Yrd. Doç. Dr. İbrahim YENEN[269]
Yrd. Doç. Dr. Adem SAĞIR[270]

Özet

Hazırlanmış olan bu çalışma Türkiye’de kurumsal anlamda dinin önemli bir temsilcisi olan Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığının toplumun dini sosyalleşmesinde önemli bir fonksiyon üstlenen “Diyanet Takvimi”ni ele almıştır. Diyanet Takvimi’nin seçilmesindeki temel kaygı, 1972 yılından itibaren yayınlandığından bugüne tirajının 3.000.000 olması ve yaklaşık 10.000.000 kişi tarafından okunuyor olmasını önemli bir rol oynamıştır. Resmi eğitim kurumları dışında din eğitimi olarak adlandırılabilecek Diyanet Takvimi, toplumda geniş bir alanda pratik bilgiler sunmakta ve Avrupa’da 10 bölge; Avrasya’da iki bölge; ABD, Kanada, Japonya, Avustralya ve Balkan Ülkeleri başta olmak üzere 15 bölge; yurt içi 15 bölge olmak üzere toplam 30 bölgeye ulaşmakta böylece küresel seviye de dâhil olmak üzere toplumsal tabanı geniş bir alanda etkili olmaktadır. Takvim, dinin temel bilgileri, inançlar, ibadet, ahlak, siyer ve gündelik hayata ilişkin bilgiler başta olmak üzere pratik ve özet bilgiler sunduğundan etki alanı genişlemekte ve her kesimden okuyucu bulmaktadır. Çalışma bir metin incelemesi olarak tasarlanmış ve içerik çözümlemesi tekniğini kullanmıştır. Buna göre 2012 yılına ait takvim ön ve arka sayfa olmak üzere iki temel parçada tanımlanacaktır. Çözümlemede din eğitimine dönük sosyal, dini ve ahlaki konular başlıklardan hareket edilerek tespit edilmiş; bu konuların gündelik pratiklerle ilişkisi sorgulanmıştır. Çalışmanın literatüre sunacağı önemli katkılardan birisi alanında yapılacak ilk çalışma olması nedeniyle söylemsel bir metinin toplumun dini sosyalleşmesinde üstleneceği fonksiyonun çözümlenmesi olacaktır.

Anahtar Kavramlar: Din Eğitimi, Dini Sosyalleşme, Diyanet Takvimi, Toplum.

1. Giriş

Din metafizik bağlarla evreni kuşatırken, toplumsal yapıya etkileriyle de insanın hayatını organize eden ve değiştiren bir gerçekliktir. Dinin metafizik yönü, inançlardan ve değerlerden oluştuğuna gönderme yaparken, bir toplumsal kontrol mekanizması olması ise toplumsal yapıdaki etkisine gönderme yapar. Bu süreçte dinin kurumsal araçları önemli rol oynamaktadır. Geleneksel inançlar ile dini inançlar arasındaki farklılıklara dikkat çeken bu araçlar, toplumun dini toplumsallaşmasında önemli bir fonksiyon üstlenmektedir. Toplumsallaşmanın bir bütün olarak bireylerin bir kimlik kazanma sürecini ifade ettiği düşünüldüğünde dinin bireylerin kimlikleri üzerindeki rolü daha iyi anlaşılacaktır. Çünkü dini toplumsallaşma biçimi, kimi araştırmacılara göre toplumsallaşma süreçlerinde belirleyici bir model olmaktadır.

Toplumsallaşma sürecinde alt başlıklar olmakla birlikte, bu başlıklar arasında bütünlüğü sağlayan temel araç olarak eğitim göze çarpar. Toplumsallaşma sürecinde eğitim, dünyaya yeni gelen bireylerin planlı bir biçimde topluma kazandırılması sürecini ifade eder, aynı zamanda toplumsallaşmanın da temel yürütücü mekanizması olur. Dini toplumsallaşma biçimleri ile eğitim de doğrudan birbirleriyle ilişkilidir. Dini toplumsallaşma biçimleri karmaşık ve uzun süreçler sonunda ortaya çıkar. Aile, çevre, kitle iletişim araçları ve eğitim süreçlerinde alınan dini bilgiler bu bağlamda önemlidir. Burada kuşkusuz örgütlü olmayan destekler önemli olduğu gibi kurumsal destekler de önemli bir araçtır. Diyanet İşleri Başkanlığı kurulduğu günden beri Türkiye’de bu anlamda taşıdığı değerle önemli bir kurumdur.

Diyanet İşleri Başkanlığının çalışmamıza konu olması bakımından din-eğitim ilişkiselliğinde, toplumsal bir etki alanı olması bağlamında yaygın din eğitiminde karşımıza çıkmaktadır. Yaygın din eğitiminde din ile toplumu bütünleştirmek önemli olduğu gibi bu bütünleştirmede toplumun ihtiyaçlarını göz önünde tutmak ve bu ihtiyaçlara göre eğitim programlarını hazırlamak da önemli bir adımdır. Sosyolojik kaygılarla Diyanet Takvimi’nin incelenmesinde ki temel amacı bu şekilde ifade etmek mümkündür. Yani Diyanet Takvimi’nin ne kadar işlevsel olabildiği, içeriğinin ihtiyaçları ne derece karşılayabildiği temel eksikliklerin ve farklılıkların neler olduğu gibi sorular bu çalışma için önem taşımaktadır.

Kuşkusuz Diyanet Takvimi’nin seçilmesindeki temel neden yaygın eğitimde üstlendiği işlevi takvim-toplum ilişkiselliğinde sosyolojik açıdan incelemektir. Takvim-toplum ilişkiselliğindeki temel merkezi kavram ise zaman-toplum ilişkisidir. Eflatun’a göre “zaman devrelerin sonsuzca tekrarı” (Akt.Ülken, 1968:280) iken, aynı zamanda “çevremizde olup bitenlerin süresini ve öncelik sonralık sırasına koyarak aklımızda yarattığımız zihni bir yapı”dır (Durkheim, 2002:257). Zamanın sosyolojik açıdan önemsenmesindeki temel odak ise Mulhall’ın (1998:226) da ifade ettiği biçimde insanların ve toplumların varlıkların zamansallıkla ilişkili olduğu gerçekliğidir (Heidegger, 1996:63).

Zaman kavramının toplum ve insanlar üzerine uyguladığı baskının modern zamanlarla birlikte belli bir sistematiğe dönüştüğü görülmektedir. Özellikle makineler çağının getirdiği dönüşümle toplumun insanı planlı ve programlı olma noktasında bir baskı oluşturmaya başladığı görülmüştür (Zerubavel, 1981:101). Zaman ve takvim ilişkiselliğinde de böyle bir varoluşsal etkiyi aramak mümkündür. Takvim zamanı değerlendirmek ve planlamak için kurulmuş düzeni, yılları, mevsimleri, ayları, günleri vakitleri göstermek üzere hazırlanan cetvellerdir. Ancak sonraları takvimlere yüklenen toplumsal ve kültürel işlevler ortaya çıkmıştır. Nitekim çalışmaya konu olan Diyanet Takvimi’nin de içinde yer aldığı Fazilet Takvimi, Semerkand Takvimi, Türkiye Gazetesi Takvimi, Hicret Takvimi, Saatli Maarif Takvimi, Duvar, Masa vb. takvimler gibi farklı takvimler karşımıza çıkmaktadır.

2. Tarihsel Perpsektifte Geçmişten Bugüne Takvim ve Takvimler

Takvim, zamanın planlanması bağlamında ortaya çıkan bir olgudur. Takvimle ilişkili en genel tanımlama, zaman birimlerini yine belirlenmiş bir başlangıç noktasından itibaren sıralayarak olaylar arasında kronolojik bağlantı kurulmasını sağlayan sistemler olarak yapılmış olanıdır (Üçer, 2000:117). Bunu tetikleyen durum modern dünya ile birlikte ortaya çıkan makine ve makineleşme çağıydı. Güvenç (2000:87) bunu “15. Yüzyılda yapılan ilk saatler ve saat kuleleri, matbaa baskısı kitaplarla birlikte Ortaçağ’a son veren makine” şeklinde aktarmaktadır. Bir başka tanımlamada ise takvim sözcüğünün kavm ve kıyamdan üretildiği ifade edilmektedir. Bu tanımlamalarda ön plana çıkan bir diğer unsur ise eğriyi düzeltmek işleri yoluna koymak (tertip-nizam) anlamına gelmektedir. İki anlamda temelde birbiriyle ilişkilendirilmektedir. Eğrileri düzeltmek için zamanda, zaman bilgisine ihtiyaç duyulur (Güvenç, 2000:85;Akgür, 2000:95). Takvimlerin işlevselliği de temelde bu noktadan ortaya çıkmaktadır. Takvimler, toplumdan topluma değişmekle birlikte, farklı kültürlerde çeşitleri de bulunmaktadır. Miladi, Hicri, Rumi, Musevi, Mısır, Çin, Japon, Hint, Aztek takvimleri yanında İslam dünyasında da çok bilinen Arabi, Bahri, Celali, Gregorian takvimleri bulunmaktadır (Ayan, 2011:117; Turan, 2004:32; Güvenç, 2000:86; Akgür, 2000:96).

Takvimler, genel olarak düşünüldüğünde düzen kavramına vurgu yapmaktadır. Bu bağlamda toplumsal düzenin belli araçlarla kontrol altına alındığı bir sistemler bütünü olarak da yorumlanabilmektedir. Çünkü farklı bir perspektiften bakıldığında zaman, toplum açısından sadece değişim için değil, durağanlık ve istikrar için de merkezi bir öneme sahip olmaktadır. Bu fikri ortaya atanlarda zamansal bir düzen olmaksızın toplumda bir düzen olmayacağı yargısı güçlüdür (Adam, 1990:9). Zamanın ontolojik olarak varlıkla ilişkisi ise hem Elias’ın hem de Heidegger’in metinlerinde işlenen bir olgudur. Elias’a (2000:67-70) göre insanın dışında zaman diye bir nesne yoktur ya da Heidegger’in (1991:18-19) ifadesiyle de insanın ontolojik sorgulamalarında evrenle ilişkisini kurduğu her noktada zaman kavramı doğrudan insanın karşısına çıkmaktadır. Takvim çoğu ansiklopedik sözlüklere göre “zamanı yıl, mevsim, ay ve gün gibi dilimlere bölünmesi bilimi ya da bilgisi” (Güvenç, 2000:85) olarak tanımlanmaktadır. Takvimbilimci gözüyle ise takvim sözünden anlaşılan günlerin durmaksızın akıp giden zaman boyutu içerisindeki sayısal yerlerini belirlemek, günleri bir zaman kalıbına oturtmaktır. Bir başka ifadeyle belli bir başlangıca göre günleri sayarak numaralamaktır (Akgür, 2000:95).

Takvim olgusunun tarihsel arka planına bakıldığında, Hristiyanlığın kabul gördüğü Batı toplumlarında Güneş’e bağlı miladi takvim, İslamiyet’in benimsendiği Arap ve Türk toplumlarında Ay’a bağlı Hicri takvim sistemleri gelişmiştir. Selçuklu Türkleri’nde ise 365 günlük güneş takvimi Celali Takvimleri adı altında geliştirilmiştir (Üçer, 2000:120). Dünyada zaman kullanılmasıyla ilgili örnekler, Afrika ve Orta Amerika’nın bazı bölgelerinde beş günlük haftalar kullanılmaktadır. İnka’ların bir haftası 8 gündü. Yaruba’nın haftası ise onaltı günden oluşuyordu. Endonezya’nın doğu kesiminde bir günden on güne kadar süren on çeşit hafta geçerliydi. Burada her günün ayrı bir adı vardır ve bu an çeşit hafta aynı anda yürürlüktedir (Atkinson, 1997:20).

Romalılar, çiftçilik geleneğinden gelen bir toplum olduklarından, özellikle toprağın sürülmesi için, içindeki mevsimleri tanımada belli bir yöntem uygulamak zorundaydılar. İlk resmi takvimin kabulünden çok önceleri mevsimlerin gelişini belirlemede kullanılan yöntem, belli bir takımyıldız kümelerinin doğuşunun ve batışının gözlemlenmesi şeklindeydi. Hatta halk arasında, resmi takvim kabul edildikten sonra bile toprağın sürülmesi için bu yöntem kullanılmaya devam etti (Dürüşken, 2000:101). M.Ö. 46’dan itibaren uygulanan Jülyen takviminde 365-25 gün alınan yıl süresi esasında 365-24 gün olduğu için dönencel yıldan 11 dakika daha fazladır. Bu süreler uzun yıllar boyunca birikerek 400 yılda 3 günlük kayma yaratmıştır. Bu kayma miktarı Papa III. Gregorius döneminde 14 güne ulaşmıştır. Bu hataları telafi edebilmek için düzenlenen yeni sisteme Gregoryan takvimi adı verilmiştir (Üçer, 2000:121). Toplumsal yaşantıda önemli bir yer tutan takvimler, Mezopotamya’dan günümüze değişerek gelmiştir. Mısır ve Mezopotamya’da ölçme, yıldız bilgisi, tıp, iklim tarım, sanatlar, aritmetik, geometri ile başladı. Evreni inançlarda toprak, ateş, su ve hava ile ilgili insani figürlerle tasvir ettiler. Gökyüzündeki hareketleri betimlediler. Gökyüzündeki değişimlerin gelecekle ilgili etkiler oluşturacağı inancı vardı. Doğadaki düzen ve yasaların dile getiriliş şekli olarak takvimi görürler. Çünkü takvim doğanın düzeni ve sürekliliği üzerine kurulmuştur. Takvim merkezi olarak gökyüzünü alırlar. Takvimler çiftçiler için yararlı olmuş, merkeziyetçilikten kurtulmuşlardır (Ayan, 2011:116).

Anadolu’da ve Orta Asya Türk kavimlerinde ise toplumun yaşam ve geçim kaynağı olan tarım ve hayvancılıkğa bağlı olarak takvimler gelişmiştir. İlkbaharda bitkilerin yeşermesi ve hayvanların yavrulamasıyla başlayan dört mevsimli güneş takvimleri kullanıldığı anlaşılmaktadır (Üçer, 2000:119). Türkler’de On İki Hayvanlı Takvimi dikkat çeker. İlk topluluklarda olduğu gibi Türklerde de takvimin kullanılmasında ve ortaya çıkışında tarım ve hayvancılığa bağlı bir üretim biçimi sonucu ortaya çıktığı görülmektedir. Türklerin İslamiyet’in kabülünde sonra ise tamamen güneşten bağımsız, aya bağlı bir takvim kabul edilmiştir. Önceleri yıllara önemli olayların adı verilerek yıllık takvimler kullanılmıştır. Örneğin veda senesi, emir senesi, zelzele senesi gibi yıllar için önemli olan olaylara takvim yılı başaltılmıştır. Üçüncü halife Hz. Ömer devrinde düzenli bir İslam takvimine ihtiyaç duyulmuştur. Hz. Ali’nin önerisiyle takvimin başlangıcı olarak Hz. Muhammed’in Mekke’den Medine’ye göç (Hicret) yılı alınmıştır. Takvim yılının başlangıcı olarak hicretten takriben iki ay öncesi olan muharrem ayı alınmıştır (Üçer, 2000:123).

Osmanlı Devleti’nde ise müneccimbaşılık vardı. Müneccimbaşılar, devlet teşkilatı içinde yer alan ve her sene düzenli olarak takvim hazırlayan kimselerdi. Aynı zamanda Ramazan imsakiyesi de hazırlayan müneccimbaşıların zaman zaman uğurlu saat tespiti yaptıkları ve zayiçe[271] hazırladıkları da olurdu. Müneccimbaşıların her sene düzenli olarak hazırladıkları takvimlerin gerek hazırlanması, gerekse padişaha ve diğer ileri gelen devlet adamlarına dağıtılması önemli törenlerden birisi olduğundan bu iş için nevruziye[272] adı verilen birtakım merasimler yapılırdı. Müneccimbaşılığın bir teşkilat olarak kurulması on beşinci asrın ortalarına kadar geri gitmektedir. 1924 yılına kadar devam eden kurum, son müneccimbaşı Hüseyin Hilmi Efendi’nin vefatından sonra tekrar müneccimbaşı tayin edilmemesiyle ilga edilmiştir (Aydüz, 2000:132-133). Kuşkusuz Osmanlı Devleti’nde takvimin kullanılması zorunluluğu devletin büyümesiyle birlikte bir ihtiyaç olarak ortaya çıkmıştır. Müneccimbaşılık kurumu da buna bağlı olarak ortaya çıkmıştır. Devletin işlerinin belli bir sistematiğe sokulması hedeflenmiştir.

Takvimi hazırlayan müneccimbaşılar, gün gün takvimlerin kenarına notlar alarak tarihi olayları kaydetmişlerdir. Kaydedilen olaylar öncelikle o gün meydana gelen ve müneccimbaşının dikkatini çeken hadiselerdir. Bunlar arasında gerek İstanbul, gerekse taşradaki deprem, yangın, ay-güneş tutulmaları, yağmur, kar ve dolu yağması, kuyruklu yıldızların görülmeleri, gemilerin denize indirilmeleri ve deniz olayları gibi hadiseler ilk sırayı çekmektedir. Bunların yanında bazı tayin ve aziller, sürgünler, isyanlar, savaş ilanları ve barış kayıtları, devletle ilgili mühim bazı gelişmeler de kaydedilmiştir (Aydüz, 2000:140).

Osmanlılar’da devlet işlerinde, diğer İslam devletleri gibi Hicri takvim kullanmışlardır. Ancak mali işlerde, özellikle hazinenin gelirleri mevsimlere bağlı olarak toplanıp, giderler Ay takvimine göre yapıldığı için devlet sürekli gereğinden fazla ödeme yapıyordu. 1579’dan itibaren mali kayıtlarda özel bir güneş takvimi kullanılmaya başlanmıştır. Ancak 20 temmuz 1677’de Başdeftardar Hasan Paşa’nın önerisiyle Rumi takvim adı verilen bir sistem geliştirilmiştir. Mali takvim adı da verilen bu sistemde yıllar Hicri yıllarla, aylar ise Jülyen takvimin aylarıyla paralel gitmektedir (Üçer, 2000:129). Ancak Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde doğru takvimlerin farklı biçimleri ortaya çıkmıştır.

Ebu Ziya takvimi önemli bir basamak olarak göze çarpar. 1943 yılından itibaren Ebüzziya Takvimi günlük duvar takvimi olarak yayımlanmaya başlanır. Günlük bir gazete mantığıyla ve tefrikalar şeklinde hazırlanır. Türkiye tarihi, Meşrutuiyet tarihi, Yüz sene yaşamak için ne yapmalı; Tayyarecilik Ansiklopedisi, Ameli Bilgiler Ansiklopedisi, Türk İslam Meşhurları, Küçük Fen Ansiklopedisi, gibi bazısı günlerce onlarda güne yayılan makaleler ile, sıhhi öğütler, hatırınızda bulunsun, gibi bağımsız kutucuklardan oluşmaktadır. 1948 yılından itibaren takvimin adı Tasvir Neşriyatı Ziyad Ebüzziya Duvar Takvimi şeklinde değiştirilir. Bu yıllarda tefrika edilen makale adları ve üst başlıkları: 100 kumandan 100 zafer, ölmez şiirlerden parçalar, son icatlar, son keşifler, İslam tarihi, türk denizcilik tarihi, lokman hekimin öğütleri, İslam nazarında ilmin ehemmiyeti, anadolu türk beylikleri ve devletleri, meşhur gazeteciler, meşhur kadınlar, demokrasinin esasları, Mevlana rubaileri, ahlakın temelleri, seçme hadisler. 1956 yılında takvim piyasasında rekabet söz konusu olsa gerek ki, her takvime bir numara basılmış ve nisan ayında noter huzurunda yapılacak bir çekilişle üç kişiye arsa verileceğini ilan etmiştir (Şerifoğlu, 2000:151-152).

Naci Kasım ve maarif kitaphanesinin 1928 yılında basmaya başladığı Saatli Maarif Takvimi ise farklı bir basamaktır. Maarif takvimi; bilgilendirmeler, öğütler, tarihi olaylar, yeme menüsü, hoş bir fıkra, şiirler ve edebiyat gibi farklı konulardan oluşmaktaydı. Bakılan değil okunan takvim, halka yakın ve yardımcı namaz saatinden yemek pişirmeye hatta moral vermeye günlük htiyaçları konusunda sağlıklı ve pratik bilgiler, öğütler içeren, kıssadan hisse dağıtan kendine özgü bir takvim olarak görülmekteydi. Genel kültür veren, okul sonrası eğitim veren, laik çizgide bir takvim (Ünsal, 2000:154-156). Kuşkusuz bu basamaklarda duvar takvimleri de önemli bir adım olmuştur. On iki yapraktan oluşan duvar takivimine geçişin örneklerinden biri Türk Anonim Şirketi ile İstanbul Tramvay Şirketi’ninin Türkçe Fransızca olarak bastırdığı bir takvimdir (Bektaş, 2000:192). 1970’lerden sonra bu takvimin yaygınlaştığı günümüzde ise çoğu resmi ve özel kuruluşların görsel olarak da süsleyerek kullandığı bir araca dönüşmüştür.

3. Yaygın Din Eğitiminde Diyanet İşleri Başkanlığının Fonksiyonu

Şer’iye ve Evkaf Vekaleti’nin kaldırılarak Diyanet İşleri Reisliğinin kurulması hem Türk siyasal gelişimi hem de dini örgütlenmesi bakımından son derece önemli bir gelişmeydi. Sadece bir isim değişikliği değil yeni yönetimle birlikte yeni bir din anlayışının ve zihniyet yapısının yerleştirilmesi gayretlerinin bir sonucuydu (Dursun, 1992:179). Osmanlı devletinde din işleri şeyhülislamlar tarafından yürütülmekteydi. Günümüzde ise değişen ismiyle Diyanet İşleri Başkanlığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Adalet ve Milli Eğitim Bakanlıkları ve Üniversitelerin İlahiyat Fakülteleri aynı işlevi üstlenmiş durumdadır (Çakır ve Bozan, 2005:12). Bu kurumlar içerisinde özellikle dikkat çeken Diyanet İşleri Başkanlığı, milli birlik ve beraberliğin sağlayıcı bir İslam anlayışı üzerine kuruludur. 1982 anayasasının 136. maddesinde bu durum, genel idare içinde yer alan Diyanet İşleri Başkanlığı laiklik ilkesi doğrultusunda bütün siyasi görüş ve düşünüşlerin dışında kalarak ve milletçe dayanışma ve bütünleşmeyi amaç edinerek özel kanunda gösterilen görevleri yerine getirir şeklinde kurumsallaşmıştır.

Diyanet İşleri Başkanlığı, halkı din konusunda aydınlatma görevini merkez teşkilatında ilgili kuruluşları, taşra teşkilatında, il ve ilçe müftülükleri ile eğitim merkezi müdürlükleri, yurt dışı teşkılatında ise din hizmetleri müşavirliğine bağlı birimleriyle yerine getirmekle (Kayadibi, 2001:54) birlikte gündelik hayattaki dinsellik formlarının düzenlenmesinde, dinsel meşrutiyetin tanımlanmasında ve dinsel yorum tekelini elinde bulundurmasıyla bir anlamda devletin dinsel aygıtlarının ilksel düzeydeki merkezini de oluşturmaktadır (Subaşı, 2007:58). Kurumun din hizmetleri görevi 22 Haziran 1965 tarih ve 633 sayılı Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki Kanun, Madde:1 ile “Diyanet İşleri Başkanlığı İslam dininin inançları, ibadet ve ahlak esasları ile ilgili işleri yürütmek, din konusunda cemiyeti aydınlatmak ve ibadet yerlerini yönetmek ile görevlendirilmiştir” şeklinde tanımlanmıştır. Bu madde aynı zamanda Diyanet İşleri Başkanlığının yaygın din eğitimi bağlamını da ortaya koyar.[273]

İnsanların dini öğrenip başkalarına da öğretme ihtiyacından doğan din eğitimi, dinin bireysel ve toplumsal bir olgu olarak eğitime konu edilip, din kültürünün yetişmekte olan nesle aktarılması ve toplum bireylerinde din kişiliğinin geliştirilmesi faaliyetidir (Bilgin, 1995:43). Din eğitimi aynı zamanda dini bilgilerin beden, zihin ve duygu gelişimleri dikkate alınarak bireylere aktarılması ve onlarda dini bilinçlenmenin sağlanması sürecidir (Yılmaz, 2003:59). Başka bir çalışmada din eğitiminin amacı, bireyin ruh, beden, duygu, zihin ve heyecan dinamizmini bozmadan onu kendi iç dünyasında tutarlı, sorumluluklarının bilincinde ve başarılı bir genç olarak topluma kazandırmaktır (Ayhan, 1995:27). Yaygın din eğitimi ise din eğitiminde bir alt başlık olarak ortaya çıkmakla birlikte grupların veya toplulukların din konusunda bilgilendirilmelerini ifade etmektedir. Bu bağlamda yaygın din eğitiminin halk eğitimiyle paralel bir niteliği olduğu görülmektedir.

Yaygın din eğitimi, teorik olarak yetişkinlere ve okul dışındakilere dini bilgiler kazandırmak ve dini anlayışları geliştirerek hayatın dini boyutunu yorumlamalarına yardımcı olmaktır (Tosun, 1993:56). Yaygın din eğitimi aynı zamanda toplum bireylerine ortak dini ve milli değerleri aşılamak, dini kardeşlik, özveri, hoşgörü gibi ilkelerini bireylere kazandırmak üzere değişik mekânlarda yapılan planlı ve programlı etkinliklerin bütünü olarak da yorumlanmaktadır.[274]

Yaygın din eğitimi birimleri ve faaliyetlerini sunan ana araçlar aynı zamanda toplumsal alanda yaygın bir etkinliği olan araçlardır. Örneğin bu eğitimde aile, Kur’an Kursları, Camiler, Kitle İletişim Araçları, Hastaneler, Yurtlar ve Büyük İşletmeler ve aynı hizmetlerin yurt dışındaki uygulamaları[275] önemli bir fonksiyon üstlenmektedir. Bu araçlar en etkin bağlamda Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından kullanılır. Diyanet İşleri Başkanlığı aynı zamanda yaygın din eğitimi kapsamında camilerde vaaz ve hutbe[276] (Öztürk, 2002:32-33), dini konferanslar, paneller, sempozyumlar, radyo televizyon programları ile ilgili planlamalar da yapmaktadır. Yaygın din eğitiminde sesli, görüntülü ve yazılı yayın yapmak suretiyle toplumu din konusunda aydınlatma (Yücel, 1994:458) görevi de kurumun temel işlevleri arasında yer almaktadır.

4. Araştırmanın Metodolojisi

Araştırma, Diyanet Takvimi’ni yaygın din eğitimi bağlamında çözümlemeyi amaçlamıştır. Diyanet Takvimi Diyanet İşleri Başkanlığının din hizmetlerini düzenlemekle yükümlü olma işlerine paralel olarak (Gözaydın, 2009:103) hazırlanmış ve yaygın din eğitiminde halkı dini, sosyal ve kültürel konularda bilgilendiren bir metindir. Diyanet Takvimi’nin seçilmesindeki temel kaygı, 1972 yılından itibaren yayınlandığından bugüne tirajının 3.000.000 olması ve yaklaşık 10.000.000 kişi tarafından okunuyor olmasını önemli bir rol oynamıştır. Resmi eğitim kurumları dışında din eğitimi olarak adlandırılabilecek Diyanet Takvimi, toplumda geniş bir alanda pratik bilgiler sunmakta ve Avrupa’da 10 bölge; Avrasya’da iki bölge; ABD, Kanada, Japonya, Avustralya ve Balkan Ülkeleri başta olmak üzere 15 bölge; yurt içi 15 bölge olmak üzere toplam 30 bölgeye ulaşmakta böylece küresel seviye de dâhil olmak üzere toplumsal tabanı geniş bir alanda etkili olmaktadır. Takvim, dinin temel bilgileri, inançlar, ibadet, ahlak, siyer ve gündelik hayata ilişkin bilgiler başta olmak üzere pratik ve özet bilgiler sunduğundan etki alanı genişlemekte ve her kesimden okuyucu bulmaktadır.

Diyanet Takvimi’nin kullanılışı şu şekildedir. Takvimin iki yüzü vardır. Birinci yüzde hangi günde olunduğu ortada yer alır. Hemen altında namaz vakitleri yer almakla birlikte bu vakitler, takvimin düzenlediği bölgedeki illeri kapsayacak şekilde hazırlanmıştır. Takvimin sol üst köşesinde Hicri ve Rumi takvime göre hangi tarihlere denk gelindiği yer almakta, hemen bunların yanında ayın doğuş ve batış saatleri yer almaktadır. Bu bilgilerin hemen altında miladi olarak kaçıncı ayda olunduğu, ayın kaç gün çektiği, yılın kaçıncı günü olduğu ve kalan gün sayısı yer almaktadır. Bu bilgilerin altında ise gününe göre önemli günler, haftalar, kişiler gibi tarihi, sosyal, kültürel, coğrafi veya günlük bilgiler yer almaktadır. Günle ilgili herhangi bir önemli bir bilgilendirme olmadığında ise takvimin bu köşesinde ayetler veya hadisler yer almaktadır. Tarihin hemen sağ köşesinde ise genel olarak ayetler yer almakla birlikte hadisler de yer almaktadır. Arkasına baktığımızda ise burasının da üç parça şeklinde tasarlandığı görülmektedir. Ana bölümde dini bilgilendirmeler yer almakta, hemen yanındaki sütunda ise dini kelime ve kavramlar kısa ve özet şeklinde verilmektedir. Bu parçaların hemen altında yer alan bölümde ise “Özlü Söz” başlığında farklı kişilere ait sözler yer almaktadır. Takvimin bu yüzü, birkaç önemli günlerde ön sayfayla paralel düzenlenmiştir.

Takvim çözümlenirken içerik analizi kullanılmıştır. İçerik çözümlemesi, metinlere ve kullanıldıkları bağlamlara yönelik anlamlı ve geçerli çıkarımlar yapabilmek için kullanılan bilimsel bir araştırma yöntemidir (bkz.Krippenderff, 2004). Bu çözümlemedeki temel kaygı, “tüm iletişim ortamlarının sembolik bir inşa ürünü oldukları oranda deşifre edilmeyi, kod çözümünü, yorum ve çıkarsamayı gerektiren söylemsel metinler” (Bkz.Bilgin, 1999) olduğu tespitine olan inançtır. İçerik çözümlemesi, iletilerin açık, aşikâr içeriğinin nesnel, ölçülebilir ve doğrulanabilir bir açıklamasını yapabilmek amacıyla kullanılmaktadır (Fiske, 2003). Çözümlemede temel hareket biçimi, toplumsal gerçekliğin yazılı/açık içeriklerinin özelliklerinden yazılı/açık olmayan içerik özellikleri hakkında çıkarımlar yapmak yoluyla sosyal gerçeği araştırmaktır (Gökçe, 2001). Hazırlanmış olan bu çalışmada içerik çözümlemesinde veri toplama yöntemi olarak yazılı hazır veri olarak Diyanet Takvimi’nden yararlanılmıştır. Takvim, çeşitli başlıklarla bir metin okumasına tabi tutularak sınıflandırılmış ve yaygın din eğitiminde ön plana çıkan konuları tespit edilmiştir. Diyanet Takvimi’nde yer alan temel göstergelere bakıldığında şu sonuçlar karşımıza çıkmaktadır.

Tablo 1. Diyanet Takvimi’nde Yer Alan “Önemli Gün ve Haftalar”ın Dağılımı: Ön Yüz

Gün ve Haftalar

Sayı

Yüzde

Sosyal ve Kültürel Gün ve Haftalar

53

%22,26

Kurtuluş Günleri

46

%19,32

Sağlıkla İlgili Gün ve Haftalar

35

%14,70

Mesleki Gün ve Haftalar

29

%12,38

Diğer Gün ve Haftalar

27

%11,34

Kişiler İle İlgili Gün ve Haftalar

27

%11,34

Kuruluş Günleri

12

%5,04

Çevre İle ilgili Gün ve Haftalar

9

%3,78

Takvimde yer alan bilgilerden ilki “önemli gün ve haftalar” şeklinde kategorileştirilmiştir. Tabloya bakıldığında Diyanet Takvimi’nde en fazla gösterilen günlerin %22,26 ile “sosyal ve kültürel gün ve haftalar” olduğu görülmektedir. Bunu %19,32 ile şehirlerin “kurtuluş günleri”, %14,70 ile “sağlıkla ilgili gün ve haftalar” takip etmektedir. Takvimde %11,34 oranıyla kişi ile ilgili gün ve haftalar dikkat çekmekle birlikte, çeşitli kurumların kuruluş tarihleri, çevre ile ilgili gün ve haftalar dikkat çeken diğer başlıklardır.

Tablo 2. Diyanet Takvimi’nde Yer Alan Olayların Dağılımı: Ön Yüz

Olaylar

Sayı

Yüzde

Tarihi ve Sosyo-Kültürel Olaylar

48

%45,28

Tabiat Olayları

32

%30,18

Dini Olaylar

26

%24,52

Tabloya bakıldığında %45,28 oranıyla en çok verilen olayların tarihi ve sosyo-kültürel olaylar olduğu görülmektedir. Bu sayıyı, %30,18 ile tabiat olayları ve %24,52 dini olaylar takip etmektedir. Dini olayların sayısının düşük olması, Diyanet Takvimi’nin dini konular dışında diğer alanlarda daha yoğun bir bilgi verdiğini göstermektedir.

Diyanet Takvimi’nin ön yüzünde yer alan ve çalışma bağlamında değerlendirilen diğer iki başlık ise ayet ve hadislerdir.

Tablo 3. Diyanet Takvimi’nde Yer Alan Ayetlerin Dağılımı: Ön Yüz

Konu

Sayı

Yüzde

Sayı

Yüzde

İnsanın Kötü Özellikleri

25

%12,07

Salih Amel

5

%2,41

Allah’a Adanmışlık, Salih Amel

21

%10,14

Adalet

5

%2,41

Allah’ın Gücü

21

%10,14

Ölüm

4

%1,93

Allah’ın Merhameti

21

%10,14

Oruç

4

%1,93

İbadet

16

%7,72

İyilik

4

%1,93

İnsan

14

%6,76

Takva

3

%1,44

Kur’an-ı Kerim

13

%6,28

İnfak

3

%1,44

Zikir

8

%3,86

Sabır

2

%0,96

Namaz

7

%3,38

Kardeşlik

1

%0,48

Kıyamet ve Ahiret Hayatı

6

%2,89

Kadir Gecesi

1

%0,48

Rızık

6

%2,89

Tevbe

1

%0,48

Dua

6

%2,89

Mescid İnşası

1

%0,48

Allah’ın Nimetleri

5

%2,41

Ahlak

1

%0,48

Takvimde verilen ayetlerin dağılımına bakıldığında tabloda görüldüğü üzere insanın kötü özellikleri başlığında sınıflandırılan ayetlerin %12,07 oranıyla en fazla verilen ayetler olduğu görülmektedir. Bu ayetleri %10,14 ile dikkat çeken, Allah’a adanmışlık, salih amel, Allah’ın gücü ve Allah’ın merhameti ayetleridir. Burada Diyanet Takvimi’nin dini bakımından Allah ile ilişkili bir bilinçlendirme yapılması dikkate değer bulunmuştur. Ayrıca bu ayet biçimlerini, ibadetler, insan ve Kur’an-ı Kerim ayetleri takip ederken, namaz, zikir, salih amel, adalet, ölüm, oruç gibi pek çok konuyla ilişkili ayetlerin de takvimde yer aldığı görülmüştür.

Tablo 4. Diyanet Takvimi’nde Yer Alan Hadislerin Dağılımı: Ön Yüz

İnanç

Ahlak

Ölüm

5

İyilik

7

Zarar Vermek

İman

3

Güzel Ahlak

7

İşi Güzel Yapma

Allah’ın Rahmeti

1

Merhamet

6

Misafire İkram

Allah Sevgisi

1

Doğruluk

5

Haset

Allah Korkusu

1

Akraba Ziyareti

5

Samimiyet

Allah’ın Gücü

1

Kibir

4

Niyet

Yoksula Yardım

4

Kadınlara İyi Davranma

İbadet

Hayvan Hakları

3

Yolculuk

Dua

19

Çocuklara Merhamet

3

Kız Çocuğu Olmak

Namaz

5

Alış-Veriş

3

Haya

Oruç ve Ramazan

5

İnsanlara İyi Davranma/Paylaşımcı Olma

2

Sağlık

Hac

4

Güzel Söz

2

Ana Baba Hakkı

Kurban

2

Eminlik

2

Söz Taşıma

İnsanın Hayat Sınavı

Cömertlik

Takva

Zühd

Kolaylaştırmak

Tevbe

Zekât

Terbiye

Kötülüğü Önleme

Sadaka

Eşe İyi Davranma

Edeb

Kur’an’ı Öğrenme

Yetim

Kardeşlik

Temizlik

İşçi Ücreti

Yetimi Gözetme

İlim Öğrenmek

Dul ve Kimsesizler

Müminlerin Hayır Yapması

İbadetin Önemi

Salih Amel

Takvimin ön yüzünde yer alan ve hem sağ hem de sol bölme de farklı günlerde verilen hadislerde dikkat çeken içerikler dua, güzel ahlak ve iyiliklerle ilişkilidir. Hadislerin içerikleri ayetlerin içerikleriyle kıyaslandığında, Diyanet Takvimi’nde güzel ahlak ve iyilik ile ilişkili pek çok farklı biçimlerin halkı bilinçlendirmek ve eğitmek bağlamında kullanıldığı görülmektedir. Bu kavramlar aynı zamanda evrensel bir insanlık ideali için kullanılmış, ortaklığı da göstermektedir.

5. Yaygın Eğitsel Bir Metin Olarak Diyanet Takvimi

Diyanet İşleri Başkanlığı, kuluşundan günümüze kadar din eğitiminde önemli fonksiyonlar üstlenmekle birlikte, toplumun din konusunda aydınlatılması bakımından da kullandığı çeşitli araçlarla da yaygın din eğitimini sağlayan kurumdur. Bu bakımdan yaygın din eğitimi söz konusu olduğunda hutbeler, kitle iletişim araçlarının kullanılması dikkat çekmekle birlikte Diyanet Takvimi de önemli bir yaygın din eğitimi metni olarak kabul edilmektedir.

5.1. Diyanet Takvimi’nde “Ön Yüz” Çözümlemesi

Diyanet Takvimi’nin ön yüzü, daha çok günlük ve aylık pratiklere dönük düzenlenmiş olmakla birlikte, dünya üzerinde kutlanan önemli gün ve olayların da bilgilendirmesini yapması bakımından geniş bir alanda işlevselliği olan bir bölümdür.

Tablo 5. Diyanet Takvimi’nde Yer Alan Meslek Günleri ve Meslek Haftaları Dağılımı

Tarih

Meslek Günleri

Tarih

Meslek Haftaları

10 Ocak

Çalışan Gazeteciler

26 Mart-01 Nisan

Kütüphanecilik Haftası

05 Nisan

Avukatlar Günü

04-10 Nisan

Polis Günü ve Haftası

09 Nisan

Mimar Sinan ve Mimarlar Günü

15-21 Nisan

Dünya Turizm Günü ve Haftası

04 Mayıs

Türkiye Noterler Günü

04-10 Mayıs

İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Haftası

14 Mayıs

Dünya Eczacılık Günü

10-16 Mayıs

Danıştay ve İdari Yargı Haftası

14 Mayıs

Dünya Çiftçiler Günü

15-21 Mayıs

Hava Şehitlerini Anma Günü ve Havacılık Haftası

30 Ağustos

Türk Silahlı Kuvvetleri Günü

20-26 Mayıs

İstihdam Haftası

05 Ekim

Dünya Öğretmenler Günü

30 Haziran

Emekliler Haftası

21 Ekim

Gazeteciler Bayramı

24 Temmuz

Türk Basınından Sansürün Kaldırılması Günü ve Gazeteciler Bayramı

22 Kasım

Diş Hekimleri Günü

19 Eylül

Şehitler ve Gaziler Günü ve Haftası

24 Kasım

Öğretmenler Günü

24-30 Kasım

Öğretmenler Haftası

01 Temmuz

Dünya Mimarlık Günü

01-07 Ekim

Camiler ve Din Görevlileri Haftası

12-18 Mayıs

Dünya Hemşireler Günü ve Haftası

08-14 Ekim

Ahilik Kültürü Haftası ve Esnaf Bayramı

21 Aralık

Dünya Kooperatifçilik Günü

20-26 Nisan

Ebeler Haftası

17-23 Eylül

İlköğretim Haftası

Tabloya bakıldığında meslekler ile ilgili iki belirgin nokta dikkat çekmektedir. Birincisi takvimde verildiği üzere tek gün olarak verilen “meslekler günü” ve eğitim haftası olarak ifade edilebilecek haftalarda verilen aynı şekilde “meslekler haftası”dır. Tabloya bakıldığında Türkiye’ye özgü bir gün olarak Türkiye noterler günü, Mimar Sinan ve Mimarlar günü gibi yerel günler göze çarpmakla birlikte dünya çiftçiler günü, dünya eczacılar günü gibi evrensel günler de karşımıza çıkmaktadır. Eğitim haftalarına bakıldığında ise meslekler haftasında bütün dünyada kutlanılan dünya turizm günü ve haftasının göze çarptığı görülmektedir.

[269] Karabük Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

[270] Karabük Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

[271] Yıldızların ne vakit nerede olduklarını görmeye yarayan cetvelin adı

[272] Müneccimbaşıları takvimlerini her sene nevruzdan onbeş gün kadar önce hazırlarlar ve başta padişah ve sadrazam olmak üzere ileri gelen devlet adamlarına dağıtırlardı.

[273] Diyanet İşleri Başkanlığının tarihsel gelişimi için bkz. Kara, 2008:53-177.

[274] Daha ayrıntılı bilgiler için şu kaynaklara bakılabilir: Millî Eğitim ve Din Hayatı (Tebliğler ve Müzakereler), Boğaziçi Yay., İstanbul 1981, s. 114; Abdullah Nişancı, “Millî Eğitim Sistemi İçerisinde Yaygın Din Eğitimi”, Millî Eğitim ve Din Eğitimi, Ankara 1981, s. 128-129; Ramazan Buyrukçu, “Türkiye’de Yaygın Din Eğitiminin Geleceği”, Türkiye’de Din Eğitimi ve Öğretimi (İzmir 4-6 Aralık 1998 Sempozyumu), Türk Yurdu Yay., Ankara 1999, s. 504; Recai Doğan, “Cumhuriyet'in İlk Yıllarında Tevhîd-i Tedrîsat Çerçevesinde Din Eğitim-Öğretimi ve Yapılan Tartışmalar”, Türkiye’de Din Eğitimi ve Öğretimi (İzmir-4-6 Aralık 1998 sempozyumu), Türk Yurdu Yay., Ankara 1999, s. 277.

[275] Din Eğitimi Alt Komisyonu Raporu, D.P.T., Ankara, 1983, s.28.

[276] Diyanet Hutbelerinin içeriklerini sosyolojik açıdan analiz eden bir çalışma için bkz. Hayati Beşirli, “Diyanet İşleri Başkanlığının Camilerde Okuttuğu Hutbelerin Sosyolojik Analizi”, Sakarya Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Dergisi, 143 (172), 2006.

Tablo 6. Diyanet Takvimi’nde Yer Alan Sağlıkla İlgili Gün ve Haftaların Dağılımı

Tarih

Sağlık Günleri

Tarih

Sağlık Haftaları

04 Şubat

Dünya Kanser Günü

06-12 Ocak

Veremle Savaş Eğitimi Haftası

09 Şubat

Dünya Sigarayı Bırakma Günü

25-31 Ocak

Dünya Cüzzam Günü ve Haftası

14 Mart

Tıp Bayramı

01-07 Mart

Yeşilay Haftası

07 Nisan

Dünya Sağlık Günü

25-31 Mart

Kalp Haftası

11 Mayıs

Görmeyenler Günü

01-07 Nisan

Dünya Kanser Günü ve Haftası

12 Mayıs

İşitme ve Konuşma Özürlüleri Günü

07-13 Nisan

Sağlık ve Sosyal Güvenlik Haftası

14 Mayıs

Zekâ ve Ruhsal Özürlüler Günü

06-12 Mayıs

Kan Haftası

31 Mayıs

Dünya Sigara İçmeme Günü

10-16 Mayıs

Dünya Sakatlar Haftası

31 Mayıs

Dünya Ruh Sağlığı Günü

03-09 Eylül

Halk Sağlığı Haftası

3 Mayıs

Dünya Astım Günü

29 Ekim
04 Kasım

Kızılay Haftası

24 Mart

Dünya Tüberküloz Günü

02-08 Kasım

Lösemili Çocuklar Haftası

13 Eylül

Dünyada İlk Yardım Günü

03-09 Kasım

Organ Nakli Haftası

30 Eylül

Dünya Kalp Günü

20-26 Kasım

Ağız ve Diş Sağlığı Haftası

10 Ekim

Dünya Ruh Sağlığı Günü

01-07 Ağustos

Dünya Emzirme Günü ve Haftası

15 Ekim

Beyaz Baston Görme Engelliler Günü

01 Ekim

Dünya Emzirme Haftası

26 Ekim

Hasta Hakları Günü

14 Kasım

Dünya Diyabet Günü

01 Aralık

Dünya Aıds Günü

11 Aralık

Dünya Astım Günü

21 Mayıs

Dünya Süt Günü

Tabloya bakıldığında takvimde sınıflandırılan ikinci başlık sağlık başlığıdır. Takvimde sağlık konusunda verilen gündelik bilgiler de iki başlıkta verilmiştir. Bunlardan birisi tek gün olarak gösterilen “Sağlık Günleri” ve eğitim haftası olarak isimlendirilebilecek “Sağlık Eğitim Haftaları”dır. Burada dikkat çeken en belirgin özelliklerden birisi küresel bir bilgi ağının da kullanılarak takvimdeki bilgilerin bu şekilde oluşturulmasıdır. Örneğin dünya sağlık günü, dünya sigarayı bırakmak günü gibi başına “dünya” kelimelerinin eklendiği, oldukça geniş bir bağlam dikkat çekmektedir. Eğitim haftalarında da aynı durumu görmek mümkündür. Kalp haftası, kan haftası gibi yerel eğitim ve bilinçlendirme haftalarını görmek mümkün olduğu gibi, dünya sakatlar haftası, dünya kanser günü ve haftası gibi evrensel eğitim haftalarını da görmek mümkündür. Böylece Diyanet Takvimi, okuyucularını evrensel bir düzeyde bütün insanlıkla birleştirmektedir.

Takvimde başlığında dikkat çeken günlerden birisi 21 Mayıs’ta kutlanan “dünya süt günü”dür. Dünya süt günü, Uluslararası Sütçülük Federasyonunun 1956 yılında aldığı bir karar gereğince tüm ülkelerde kutlanan bir gündür. Türkiye’de süt gününe paralel olarak 21-25 Mayıs tarihleri arası Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından “süt haftası” olarak ilan edilmiş ve bu hafta boyunca süt tüketimin artırılması için çeşitli etkinliklerin yapıldığı görülmüştür. Kuşkusuz süt günü, Türkiye’nin de dâhil olduğu süreçte sosyal içerikli mesajlarla gündeme gelmektedir. Özellikle yurt dışında Türkiye’de içecek tüketimi ile ilgili yapılan araştırmalarda çay %79 oranı ile Türkiye’de en çok tüketilen içecekler arasındayken, çayı %41 ile kahve izlemektedir. Süt ise %22 oranında tüketilmektedir. Burada dikkat çekilen nokta sağlık-toplum ilişkisi üzerinden süte verilmesi gereken değerin ön plana çıkartılmasıdır. Türkiye’de toplumun yeterince süt tüketmediği tezi üzerinde yürütülen çalışmalar, yetersiz süt tüketimi yanında açık süt tüketiminin de önemli bir problem olduğu noktasında hem fikir olmaktadır.

Tablo 7. Diyanet Takvimi’nde Yer Alan Sosyal ve Kültürel Gün ve Haftaların Dağılımı

Tarih

Sosyal ve Kültürel Günleri

Tarih

Sosyal ve Kültürel Haftaları

08 Mart

Dünya Kadınlar Günü

19-25 Mayıs

Gençlik Haftası

17 Haziran

Dünya Babalar Günü

24-30 Mayıs

Sokak Çocuklarına Şefkat Haftası

12 Haziran

Dünya Çocuk İşçiliği Mücadele Günü

01 Haziran

Açlıkla Mücadele Haftası

03 Mayıs

Uluslararası Özgür Basın Günü

25 Mayıs
01 Haziran

Etik Haftası

13 Mayıs

Anneler Günü

Türk Dil Bayramı

21 Mart

Uluslararası Irkayrımı İle Mücadele Günü

12-18 Aralık

Yoksullara Yardım Haftası

06 Nisan

Öldürülen Gazeteciler Günü

12-18 Aralık

Tutum, Yatırım, Türk Malları Haftası

06 Mart

Hukuk Devleti Günü

21-27 Aralık

Verimlilik Haftası

15 Mart

Dünya Tüketici Hakları Günü

28 Mayıs

Tarihi Türk Evlerini Koruma Haftası

01 Nisan

Dünya Mizah (Şaka) Günü

08-14 Ekim

Aile Haftası

05 Mayıs

Avrupa Günü

07-13 Kasım

Dünya Çocuk Kitapları Haftası

26 Haziran

Uluslararası Uyuşturucu Mücadele Günü

05-11 Aralık

Dünya İnsan Hakları Haftası

08 Eylül

Dünya Okuma Günü

24 Ekim

Türkiye Aşıklar Şöleni

23-28 Nisan

Dünya Kitap Haftası

17 Nisan

Verimlilik Haftası

06 Mayıs

Aile Haftası

14-20 Nisan

Kutlu Doğum Haftası

18-24 Mayıs

Dünya Aile Günü ve Haftası

14-20 Mayıs)

Vakıflar Haftası

15 Mayıs

Müzeler Haftası

08-14 Mart

Bilim ve Teknoloji Haftası

01 Ekim

Dünya Yaşlılar Günü

13 Mayıs

Türk Dil Bayramı

18-24 Mart

Dünya Yaşlılar Günü ve Yaşlılar Haftası

17 Ekim

Dünya Yoksullukla Mücadele Günü

31 Ekim

Dünya Tasarruf Günü

16 Kasım

Dünya Hoşgörü Günü

17 Kasım

Dünya Komşular Günü

20 Kasım

Dünya Çocuk Hakları Günü

25 Kasım

Kadına Yönelik Şiddeti Kınama Günü

05 Aralık

Kadın Hakları Günü

05 Aralık 1934

Türk Kadınına Seçme ve Seçilme Hakkı Tanınması

10 Aralık

Dünya İnsan Hakları Günü

02 Aralık)

Köleliğin Yasaklanması Günü

27 Mart

Dünya Tiyatrolar Günü

01 Mayıs

Emek ve Dayanışma Günü

10 Temmuz

Dünya Hukuk Günü

11 Temmuz

Dünya Nüfus Günü

01 Eylül

Dünya Barış Günü

07 Kasım

Dünya Kalite Günü

Tabloda dikkat çeken ilk noktaları birkaç başlık altında ifade etmek mümkündür. Buna göre “sosyal ve kültürel günler” sütununa bakıldığında “Aile” başlığı altında sınıflandırılabilecek, dünya kadınlar günü, dünya babalar günü, anneler günü, dünya çocuk işçiliği ile mücadele günü başlıklarında farklı günlerin takvimde tanımlandığı görülmektedir. Yine tabloya bakıldığında uluslararası çerçevede uyuşturucu kullanımı ve kaçakçılığı ile mücadele günü, Uluslararası ırk ayrımı ile mücadele günü dikkat çekmektedir. Özgür basın günü ile öldürülen gazeteciler günü ayrıca bir meslek alanına ilgilendirmesi bakımından altı çizilmekle birlikte, hukuk devleti ve tüketici hakları günü ise sosyal haklar bağlamında dikkat çeken günler olarak takvimde karşımıza çıkmaktadır. Milli bayramlar ile birlikte yerel olarak kutlanılan İstanbul’un fethi şenlikleri de takvimde belirtilen günler arasındadır.

Takvimde verildiği şekliyle sosyal eğitim haftalarına bakıldığında farklı başlıklar dikkat çeken konuların karşımıza çıktığı görülmektedir. Aileye verilen önemin belirginleştirilmesi için “Aile haftası” ve “Dünya Aile günü ve haftası” şeklinde iki ayrı sosyal içerikli hafta karşımıza çıkmaktadır. Osmanlı haftası, müzeler haftası ve vakıflar haftası ise tarihi bir geçmişi hatırlatması bakımından sosyal ve kültürel bir hafta olarak takvimde belirtilmiştir. Dünyada önemli birer sosyal problem hâline gelen “Sokak Çocukları” ve “Yaşlılar” da takvimde Mart ve Mayıs ayları içerisinde yerini almıştır. Yine çevresel bir duyarlılığı göstermesi bakımından “Dünya çevre koruma günü ve haftası” Haziran ayı içerisinde takvimde belirtilmiştir. Dini içeriği olması bakımından önemli bir hafta olarak kabul edilen “Kutlu Doğum Haftası” ise 14-20 Nisan tarihleri arasında kutlanmakta, Yunus Emre’nin de Mayıs ayı içerisinde takvimde yer aldığı görülmektedir. Trafik güvenliği ve açlıkla mücadele haftaları ise ayrıca dikkat çekmektedir. Gençlik haftasının en belirgin özelliği, 19 Mayıs Atatürk’ü Anma Gençlik ve Spor Bayramı ile aynı paralelde başlamasıdır. Etik haftası ile dünya kitap haftası, toplumsal alanda kendilerine yer bulması gereken en önemli iki olguyu hatırlatması bakımından dikkate değerdir.

Tablo 8. Diyanet Takvimi’nde Yer Alan Çevre İle İlgili Günlerin Dağılımı

Tarih

Çevre İle İlgili Günler

Tarih

Çevre İle İlgili Haftalar

21 Mart

Dünya Ormancılık Günü

11-17 Haziran

Dünya Çevre Koruma Günü ve Haftası

22 Mart

Dünya Su Günü

09-15 Ocak

Enerji Tasarrufu Haftası

23 Mart

Dünya Meteoroloji Günü

01-07 Mart

Deprem Haftası

16 Ekim

Dünya Gıda Günü

25 Eylül-01 Ekim

Yangından Korunma Haftası

09-16 Ekim

Dünya Gıda Günü ve Beslenme ve Gıda İsrafını Önleme Haftası

Diyanet Takvimi’nde çevre ile gün ve haftaların olması, takvimin sosyolojik açıdan işlevselselliğini göstermesi bakımından dikkate değerdir. Çevrenin gittikçe önem kazandığı ve çevresel duyarlılığın küresel bir problem hâlini aldığı günümüzde takvim, bu duyarlılığı yaygın din eğitimi kapsamında içselliğinde birleştirmiştir. Tabloya bakıldığında takvimde farklı başlıklarda çeşitli günlerin ve haftaların da olduğu göze çarpmaktadır. Günlere bakıldığında orman ve su gibi çevreyle ilişkili günlerin verildiği ve çevresel bir duyarlığın göze çarptığı görülmektedir. Çünkü 1990 yıllardan itibaren “küresel ısınma” üzerinden yürütülen tartışmalar, çeşitli bağlamlarla “ormanlar” ve “su” kaynaklarının dünya için önemli olduğu noktasında birleşmektedir. Diyanet Takvimi’nde yer alan bu iki günün de çevresel duyarlığı kaydettiği gibi, küresel bağlamda insanlığın geleceğine dönük hassasiyete de dikkat çekmiştir. Meteoroloji, gümrük, istatistik ve telekomünikasyon başlıklarıyla verilen günlerde ise farklı meslek ve alanların da takvim de yerini aldığı görülmektedir.

Eğitim haftaları ile ilişkili kısma bakıldığında ise “deprem haftası”, “enerji tasarrufu haftası” ve “verimlilik haftası” dikkat çekmekle birlikte Tarihi Türk evlerini koruma haftası da önemli bir eğitim ve bilgilendirme haftası olarak karşımıza çıkmaktadır. Ulusal bayramlardan birisi olan ve dünya çapında da kutlanan 23 Nisan Çocuk Şenliği haftası da takvimde altı çizilen günlerden birisidir.

Tablo 9. Takvimde Yer Alan Kişiler İle İlgili Gün ve Haftaların Dağılımı

Tarih

Kişiler ile ilgili Günler

Tarih

Kişiler ile ilgili Haftalar

12 Mart

Mehmet Akif Ersoy’u Anma Günü

09-15 Mayıs

Veysel Karani’yi Anma Haftası

01-07 Temmuz

Uluslararası Nasrettin Hoca Şenlikleri

11-17 Aralık

Yunus Emre Kültür ve Sanat Haftası

10 Nisan 1950

Mareşal Fevzi Çakmak’ın Ölümü

02-09 Aralık

Mevlana Haftası

09 Nisan 1588

Mimar Sinan’ın Ölümü

10-16 Kasım

Atatürk’ü Anma Günü ve Haftası

14 Ocak 1923

Zübeyde Hanımın Ölümü

16 Ağustos

Hacı Bektaşi Veli’yi Anma Haftası

16 Şubat 1459

Fatihin Hocası Akşemseddin’in Vefatı

17-25 Ağustos

İbni Sina Haftası

03 Mayıs 1481

Fatih Sultan Mehmed’in Vefatı

27 Mayıs1942

Elmalılı Hamdi Yazır’ın Vefatı

01 Ağustos 1326

Osmanlı Devleti’nin Kurucusu Osman Bey’in Vefatı

07 Eylül 1566

Kanuni Sultan Süleyman’ın Vefatı

22 Eylül 1520

Yavuz Sultan Selim’in Vefatı

10 Kasım 1938

Atatürk’ün Vefatı

17 Aralık 1273

Mevlana Celaleddin-i Rumi’nin Vefatı

18 Aralık 1111

Gazali’nin Vefatı

27 Aralık 1936

Milli Şairimiz Mehmet Akif Ersoy’un Vefatı

28 Ocak 661

IV. Halife Hz. Ali’nin Şehit Edilmesi

20 Nisan 571

Hz. Muhammed’in Doğumu

08 Haziran

Hz. Muhammed’in Vefatı

17 Haziran 656

III. Halife Hz. Osman’ın Şehadeti

23 Ağustos 934

Hz. Ebubekir’in Vefatı

03 Kasım 644

II. Halife Hz. Ömer’in Şehadeti

Tabloda iki sınıflama yapılmıştır. Birinci sınıflamada görüldüğü üzere kişiler ile ilgili günler tespit edilmiştir. Burada dikkat sosyal ve kültürel farklı biçimlerde Türk sosyal hayatında önemli rol oynayan isimler ve dini kişilikler verilmiştir. Örneğin dini kişiler olarak Hz. Muhammed’in doğum ve ölüm günleri verilmiş, dört halifeden Hz. Ebu Bekir’in vefat tarihi, diğer halifelerin ise şahadet tarihleri verilmiştir. Ayrıca Elmalılı Hamdi Yazır’ın vefatı da takvimde yer almıştır. Atatürk, Zübeyde Hanım, Mehmet Akif Ersoy, Mareşal Fevzi Çakmak yakın dönem milli kahramanlar olarak göze çarparken, Osmanlı Devleti dönemine ait Osman Bey, Fatih Sultan Mehmet, Kanunu Sultan Süleyman, Yavuz Sultan Selim’in vefat tarihleri verilmiştir. Ayrıca Türk İslam felsefesinde önemli köşe taşlarından birisi kabul edilen Gazali’nin vefatı, ayrıca Türk tasavvufunda ve Türk halk edebiyatında önemli isimlerden birisi olan ve dünya üzerinde de evrensel bir kişilik olan Mevlana Celaleddin Rumi’nin vefatı verilmiş, Türk hiciv sanatında önemli bir isim kabul edilen Nasrettin Hoca da takvimde vurgulanan isimlerden birisidir.

Takvimde yer alan kişiler ile ilgili haftalara bakıldığında Mayıs ayı içerisinde Veysel Karani haftası dikkat çekerken, Atatürk’ün vefat tarihi olan 10 Kasım günü başlangıç olmak üzere 10-16 Kasım tarihleri arası Atatürk Haftası olarak takvimde belirtilmiştir. Takvimde Türk tasavvufunda önemli iki isim olan Yunus Emre, Mevlana ve Hacı Bektaşi Veli haftası da takvimde yer alırken, tıp tarihinde Avrupa’da da önemli bir isim kabul edilen İbni Sina haftası da takvimde kişiler ile ilişki haftalar olarak göze çarpmaktadır.

Tablo 10. Diyanet Takvimi’nde Yer Alan Diğer Günler ve Haftaların Dağılımı

Diğer Günler

Diğer Haftalar

Dünya Gümrük Günü (26 Ocak)

TRT Uluslararası 23 Nisan Çocuk Şenliği (16-26 Nisan)

Türkiye İstatistik Günü (09 Mayıs)

Zafer Haftası (26 Ağustos)

Dünya Telekomünikasyon Günü (17 Mayıs)

Malul Gaziler Haftası (26 Ağustos)

Harp Akademileri Günü (26 Haziran)

PTT Haftası (23 Ekim)

Dünya Turizm Günü (27 Eylül)

Türk Harf Devrimi Haftası (01-07 Kasım)

Deniz Kuvvetleri Günü (27 Eylül)

Osmanlı Haftası (27 Ocak)

Dünya Hayvanları Koruma Günü (04 Ekim)

Trafik Güvenliği ve Eğitimi Haftası (01-07 Mayıs)

Ceride-i Resmiye’nin (Resmi Gazete) Yayın Hayatına Girmesi (07 Ekim1920)

Kabotaj ve Deniz Bayramı (01 Temmuz)

Dünya Posta Günü (09 Ekim)

Dünya Standartlar Günü ve Türkiye Standartları Haftası (14-20 Ekim)

Birleşmiş Milletler Günü (24 Ekim)

Dünya Şehircilik Günü (06 Kasım)

Dünya Engelliler Günü (03 Aralık)

Uluslararası Sivil Havacılık Günü (07 Aralık)

Şehitler Günü (18 Mart)

Sivil Savunma Günü (28 Şubat)

Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı (23 Nisan)

Atatürk’ü Anma Gençlik ve Spor Bayramı
(19 Mayıs)

İstanbul’un Fethi Şenlikleri (29 Mayıs)

Takvimde yer alan diğer gün ve haftalara bakıldığında farklı başlıklarda günlerin dikkat çektiği görülmektedir. Küresel bağlamda değerlendirilebilecek günler olarak göze çarpan turizm, hayvanları koruma günü, posta günü, engelliler günü, şehircilik günü farklı aylarda dünya günleri olarak kutlanan günlerin başında yer almaktadır. Bu günlerde dünya çapında etkinlikler yapılmakta ve bu etkinlikle kitle iletişim araçlarıyla küresel bir alan yaratmaktadır. Birleşmiş Milletler günün de içinde yer aldığı bu günler, Diyanet Takvimi’nin küresel bağlamda önemli bir ala oluşturduğu iddia etmek mümkündür. Ayrıca diğer günler ve haftalar içerisinde yer alan, İstanbul Fethi Şenlikleri, Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı, Osmanlı Haftası, Türk harf Devrimi ve Haftası gibi başlıklar ise takvimin hem tarihsel hem de yerel bağlamını ortaya koymaktadır.

Tablo 11. Diyanet Takvimi’nde Yer Alan İller ve Kurtuluş Tarihlerinin Dağılımı

Tarih

İl

Tarih

İl

Tarih

İl

13 Şubat 1918

Erzincan

12 Şubat 1920

Kahramanmaraş

27 ağustos 1922

Afyon

15 Şubat 1918

Gümüşhane

23 Şubat 1921

Ardahan

30 ağustos 1922

Kütahya

21 Şubat 1918

Bayburt

07 Mart 1921

Artvin

01 Eylül 1922

Uşak

24 Şubat 1918

Trabzon

11 Nisan 1920

Şanlıurfa

02 Eylül 1922

Eskişehir

02 Mart 1918

Rize

06 Mayıs 1920

Burdur

05 Eylül 1922

Bilecik

12 Mart 1918

Erzurum

21 Haziran 1921

Adapazarı

06 Eylül 1922

Balıkesir

02 Nisan 1918

Van

21 Haziran 1922

Zonguldak

07 Eylül 1922

Aydın

15 Nisan 1918

Ağrı

28 Haziran 1921

Kocaeli

08 Eylül 1922

Manisa

22 Nisan 1917

Hakkari

05 Temmuz 1921

Antalya

09 Eylül 1922

İzmir

30 Nisan 1917

Muş

07 Temmuz 1938

Hatay

11 Eylül 1922

Bursa

03 Ocak 1922

Mersin

19 Temmuz 1921

Yalova

04 Ekim 1919

Samsun

05 Ocak 1922

Adana

23 Temmuz 1939

Hatay’ın İltihakı

06 Ekim 1923

İstanbul

07 Ocak 1922

Osmaniye

08 ağustos 1916

Bitlis

30 Ekim 1920

Kars

10 Kasım 1922

Kırklareli

13 Kasım 1922

Tekirdağ

14 Kasım 1920

Iğdır

21 Kasım 1920

Mardin

25 Kasım 1922

Edirne

07 Aralık 1921

Kilis

25 Aralık 1921

Gaziantep

Diyanet Takvimi’nde yer alan bir diğer başlıklardan birisi ise Türk Kurtuluş Tarihi’nde önemli kesitleri oluşturan illerin kurtuluş tarihleridir. Takvimde 46 ilin kurtuluş tarihi verilmiştir. Tarihlere bakıldığında 1916 yılından Hakkâri ve Muş ile başlayan takvim yaprakları, 1938 yılı Temmuz ayı içerisinde Hatay’ın Türkiye Cumhuriyet›i’ne katılmasıyla sonlanmaktadır. Kurtuluş günlerinde 1922 yılı en fazla ilin düşman işgalinden kurtulduğu yıl olarak dikkat çekmektedir. Bu günlerin tarihleriyle birlikte verilmesi, aynı zamanda takvimin tarihsel hafızayı canlı tutması ve yaygın din eğitiminde farklı bir fonksiyon üstlenmesi bakımından önemlidir.

Tablo 12. Diyanet Takvimi’nde Yer Alan Kurumların Kuruluş Günlerinin Dağılımı

Tarih

Kurumlar

Tarih

Kurumlar

20 Ocak 1895

Darülacezenin Kuruluşu

05 Mart 1920

Yeşilay (Hilal-i Ahdar)'ın Kuruluşu

10 Nisan 1845

Polis Teşkilatının Kuruluşu

01 Haziran 1911

Türk Hava Kuvvetlerinin Kuruluşu

12 Haziran 1868

Hilali Ahmer’in Kuruluşu

14 Haziran 1839

Jandarma Teşkilatının Kuruluşu

15 Haziran 1873

Darüşşafakanın Kuruluşu

12 Temmuz 1932

Türk Dil Kurumunun Kuruluşu

30 Haziran 1921

Çocuk Esirgemenin Kuruluşu

04 Kasım 1946

Unesco’nun Kuruluş Günü

03 Mart 1924

Diyanet İşleri Başkanlığının Kuruluşu

13 Mart 1975

Türkiye Diyanet Vakfının Kuruluşu

Takvimde tarihle ilişkilendirilebilecek bir diğer başlıklar ise çeşitli kurumların ve kuruluşların kuruluş tarihleridir. Bakıldığında ilk göze çarpan 03 Mart 1924 yılında Diyanet İşleri Başkanlığının ve 13 Mart 1975 tarihinde Türkiye Diyanet Vakfının kuruluşudur. Diyanet İşleri Başkanlığı, din hizmetlerinin düzenlenmesi amacıyla Türkiye Cumhuriyeti›nde şekillendirilen temel kurumların başında yer alırken, Diyanet Vakfı ise hem yurt içinde hem de yurt dışında yürüttüğü hizmetlere yardım etmek amacıyla kurulmuştur. Nitekim vakıf, kısa zamanda büyük bir gelişme göstererek dinsel alanların yanında sosyal ve kültürel sahalarda da önemli işlevler görür hâle gelmiştir (Dursun, 1992:209). Bugün bir Türk toplumsal yapısında önemli hizmetler üstelenen kurumlardan Kızılay ve Yeşilay’ın kuruluş tarihleri, Darülaceze ve Çocuk Esirgeme Kurumlarının kuruluş tarihleri de takvimde yer almıştır. Ayrıca uluslararası bir kurum olan UNESCO’nun kuruluş günü de 04 Kasım 1946 olarak verilmiş ve takvimin uluslararası alandaki bir kuruma yer vermesi ayrıca dikakt çekmiştir. Askeri ve güvenlik kurumları olarak göze çarpan Türk Hava Kuvvetleri, Polis Teşkilatı ve Jandarma Teşkilatının kuruluş tarihleri de göze çarpmaktadır.

Takvimde dikkat çeken bir diğer durum ise kültür, sosyal, ekonomik, siyasi hayatta temel rol oynamış kurum ve kuruluşların kuruluş tarihlerinin verilmesidir. Örneğin tabloya bakıldığında Polis Teşkilatı, Türk Hava Kuvvetleri, Jandarma Teşkilatı askeri hayatta temel rol oynayan kurumlar olarak dikakt çekmektedir. Askeri kuruluşların en belirgin özelliği Türkiye Cumhuriyet›i devletinin kuruluş dönemi öncesinde Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde kurulmuş olmalarıdır. Ayrıca Kızılay, Darüşşafaka, Darülaceze ise aynı şekilde Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde kurulmuş sosyal ve kültürel kuruluşlar olarak dikkat çekmektedir. Tabloda Yeşilay ve Çocuk Esirgeme Kurumu ise 1920’li yıllarda kuruluş tarihi bilgileriyle göze çarpmaktadır.

Tablo 13. Diyanet Takvimi’nde Yer Alan Tarihi ve Sosyo-Kültürel Olayların Dağılımı

Tarih

Tarihi ve Sosyal Olaylar

Tarih

Tarihi ve Sosyal Olaylar

07 Şubat 1973

Maraş’a Kahraman Unvanı Verilmesi

10 Ocak 1921

I. İnönü Zaferi

08 Şubat 1921

Antep’e Gazi Unvanının Verilmesi

18 Mart 1915

Çanakkale Zaferi

19 Şubat 1915

Çanakkale Savaşının Başlaması

31 Mart 1921

II. İnönü Zaferi

13 Nisan 1909

31 Mart Vakası

09 Haziran 1915

Anafartalar Zaferi

08 Mayıs 1945

II. Dünya Savaşının Sona Ermesi

20 Temmuz 1974

Birinci Kıbrıs Barış Harekatı

22 Haziran 1919

Amasya Tamimi

14 Ağustos 1974

İkinci Kıbrıs Barış Harekatı

24 Haziran 1913

II. Balkan Savaşının Başlaması

23 Ağustos

Sakarya Savaşının Başlaması

25 Haziran 1950

Kore Savaşlarının Başlaması

30 Ağustos

Zafer Bayramı

24 Temmuz 1923

Lozan Antlaşmasının İmzalanması

13 Eylül 1921

Sakarya Zaferi

27 Temmuz 1953

Kore Savaşının Sona Ermesi

29 Ekim 1923

Türkiye Cumhuriyetinin Kuruluşu

21 Eylül 1914

İkinci Balkan Savaşının Başlaması

29 Ekim

Cumhuriyet Bayramı

11 Ekim 1922

Mudanya Mütarekesi

20 Ocak 1921

İlk Anayasanın Kabul Edilmesi

30 Ekim

Montros Mütarekesi

24 Nisan 1920

Mustafa Kemal’in Başkan Seçilmesi

22 Kasım1922

Lozan Konferansı Başladı

04 Eylül 1919

Sivas Kongresi

29 Mayıs 1453

İstanbul’un Fethi

23 Temmuz 1919

Erzurum Kongresi

27 Ocak 1299

Osmanlı Devletinin Kuruluşu

15 Kasım 1983

KKTC’nin İlanı

16 Ağustos 1064

Türklerin Anadolu’da İlk Fetih Günü

27 Aralık 1919

Atatürk’ün Ankara’ya Gelişi

26 Ağustos 1071

Malazgirt Zaferi

23 Nisan 1920

TBMM’nin Açılışı

27 Eylül 1538

Preveze Deniz Zaferi

12 Mart 1921

İstiklal Marşının Kabulü

11 Kasım 1444

Varna Meydan Muharebesi

13 Ekim 1923

Ankara’nın Başkent Oluşu

30 Aralık 1517

Yavuz Sultan Selim’in Kudüs’ü Fethi

05 Şubat 1937

Laikliğin Anayasaya Girmesi

06 Temmuz

Kutsal Emanetlerin Teslim Edilmesi

17 Şubat 1923

I. İktisat Kongresi

14 Mart 1840

Rumi Takvimin Kabulü

13 Mayıs 1277

Türkçenin Resmi Dil Kabul Edilmesi

21 Haziran 1934

Soyadı Kanunun Kabulü

21 Haziran 1934

Soyadı Kanunun Kabulü

Tarih ile ilişkili gün ve haftaları tarihi ve sosyo-kültürel olaylar olarak sınıflandırılmıştır. Takvimin ön yüzünde verilen tarihi olaylarda savaşlar içerisinde Cumhuriyet öncesi için Osmanlı Devleti’nin kuruluşu, 31 Mart Vakası ve İstanbul’un Fethi dikkat çekmektedir. Bu onların Türk tarihinde önemli kavşak noktaları olarak yorumlandığı görülür. Ayrıca Kurtuluş Savaşı sırasında ve öncesindeki süreçlerde ortaya çıkan önemli olaylarda takvimde belirtilmiştir. Bu olaylar 1910 ile 1920 arasını kapsamaktadır. Örneğin Maraş’a ve Antep’e verilen kahramanlık unvanları, I. ve II. İnönü Zaferleri, Çanakkale Savaşı ve sonrası, Amasya Tamimi’nin yayınlanması, II. Balkan Savaşı verilen olaylardır. Ayrıca 1920’li yıllar sonrasında ise Türkiye’yi de doğrudan etkileyen II. Dünya Savaşı’nın Sona Ermesi ve Kore Savaşlarının Başlaması’nın takvimde belirtildiği görülmektedir. Bu olayların temel ortak noktası milli bir nitelik taşımakla birlikte dünya tarihini de etkileyen gelişmeler olarak değerlendirilebileceği görülmektedir.

Takvimde verile diğer tarihi olaylara bakıldığında burada da genelde Kurtuluş Savaşı öncesi ve sonrasında yaşanan bazı yapısal ve kültürel olaylar tarihsel olarak hatırlatılmıştır. Bu bölümde dikkat çeken en eski tarihsel olay ise 1277 yılında “Türkçenin Resmi Bir Dil Olarak Kabul Edilmesi”dir. Bu gün aynı zamanda “Türk Dil Bayramı” şeklinde de takvimde yer almış ve çeşitli etkinliklerin yapıldığı bir gün olarak karşımıza çıkmıştır. Benzer şekilde 1840 yılında Rumi Takvimi’nin Kabul edilişi de takvimde belirtilen önemli tarihi olaylardan birisi olarak göze çarpar. Kurtuluş Savaşı sırasında yaşanan yapısal ve siyasal olaylara bakıldığında ise TBMM’nin açılış ve Mustafa Kemal’in TBMM’ye başkan seçilmesi 1920 yılında gerçekleşen bir olay olarak verilirken, sonrasında 1921 yıllarında önce İlk anayasanın TBMM’ce kabul edildiği tarihin, arkasında ise 12 Mart’ta İstiklal Marşı’nın kabul tarihin göze çarptığı görülmektedir. 12 Mart tarihi aynı zamanda Mehmet Akif Ersoy’u anma günü olarak da takvimde yer almıştır. Diğer tarihi durumlara bakıldığında bu I. İktisat Kongresi, Soyadı Kanununun Kabulü ve Laikliğin Anayasaya Girmesi, üç olayın da önemli değişimleri içerdiği görülmektedir. I. İktisat Kongresi yeni kurulan bir devletin ekonomik anlamda atacağı adımlar ve ekonomik gelişmeler için önemli bir tarihken, Laikliğin anayasaya girmesi de din ve devlet işlerinin ayrıldığı laik bir devletin temellerinin resmileştirildiği bir tarih olarak göze çarpmaktadır.

Tablo 14. Diyanet Takvimi’nde Yer Alan Dini Olayların Dağılımı

Tarih

Dini ve Kültürel Olaylar

Tarih

Dini ve Kültürel Olaylar

01 Ocak 630

Mekkenin Fethi

20 Temmuz

Ramazan Ayının Başlangıcı

08 Mart 632

Hz. Muhammed’in Mekke’de Veda Hutbesini İradı

14 Ağustos

Kadir Gecesi

01 Haziran 1453

Ayasofya’da İlk Cuma Namazı Kılındı

18 Ağustos

Ramazan Bayramı Arefesi

M.622
16 Temmuz

Hz. Muhammed’in Mekke’den Medine’ye Hicreti

1. Gün,
19 Ağustos

Ramazan Bayramı

15 Kasım

Hicri Yılbaşı

2. Gün,
20 Ağustos

Ramazan Bayramı

24 Kasım

Aşure Günü

3. Gün,
21 Ağustos

Ramazan Bayramı

H. 61
24 Kasım

Kerbela Vakası-Hz. Hüseyin’in Şehadeti

19 Ağustos

Ramazan Bayramı Saatleri

03 Şubat

Mevlid Kandili

24 Ekim

Kurban Bayramı Arifesi

24 Mayıs

Regaib Kandili

1. Gün,
25 Ekim

KURBAN BAYRAMI

16 Haziran

Miraç Kandili

Kurban Bayramı Namaz Saatleri

04 Temmuz

Berat Kandili

26 Ekim

KURBAN BAYRAMI 2. Gün

18 Temmuz

Yarın Akşam Teravih Namazı Başlıyor

27 Ekim

KURBAN BAYRAMI 3. Gün

28 Ekim

KURBAN BAYRAMI 4. Gün

Takvimde ön yüzde yer alan dini nitelikli durum ve olaylara bakıldığında bu olayların aynı zamanda kültürel bir toplumsal tabanı olduğu da görülmektedir. örneğin Mekke’nin Fethi dikkat çekmekle birlikte İslam tarihinde önemli bir dönüm noktalarından birisi olan Hz. Muhammed’in Veda Hutbesini okuduğu tarih bilgisi de takvimde yer almıştır. İstanbul ile ilişkili önemli tarihsel olaylardan birisi olan “Ayasofya’da İlk Cuma Namazı”nın kılınması da burada verilen tarihler olarak dikkat çekmektedir. Dini nitelikli kültürel ve kurumsal olaylar da ise dikkat çeken en önemli durum, Kandil akşamlarıdır. Hz. Muhammed’in doğumunun niteleyen Mevlit Kandili, Hz. Muhammed’in semaya yükselişini ve Kur’an-ı Kerim’in inmeye başladığını simgeleyen Miraç Kandili, ibadet ve dua pratiğin çokça yapılmasını ve diğer kandillerin habercisi olarak idrak edilen Regaip Kandili tarihlerinin takvimde yer aldığı görülmektedir.

Tablo 15. Diyanet Takvimi’nde Yer Alan Tabiat Olaylarının Dağılımı

Tarih

Coğrafi Olaylar

Tarih

Coğrafi Olaylar

09 Ocak

Zemheri Fırtınası

17 Ağutos 1999

Marmara Depremi

30 Ocak

Zemherinin Sonu

18 Ağustos 1966

Varto Depremi

31 Ocak

Hamsinin Başlangıcı

12 Kasım

Düzce Depremi

11 Mart

Kocakarı Soğukları

27 Aralık 1939

Erzincan Depremi

20 Mart

Hamsinin Sonu

07 Kasım

Hızır Günlerinin Sonu

22 Mart

Mart Dokuzu Soğuğu ve Fırtınası

08 Kasım

Kasım Günlerinin Başlangıcı

5 Mayıs

Kasım Günlerinin Sonu

12 Kasım

Mevsim Dışı Sıcaklar, Pastırma Yazı

10 Haziran

Ülker Doğumu Fırtınası

09 Aralık

Karakış Başlangıcı

22 Haziran

En Uzun Gün

20 Aralık

Gün Dönümü Fırtınası

27 Haziran

Gündüzlerin Kısalmaya Başlaması

20 Şubat

Birinci Cemre

19 Temmuz

İctime ve Ruyet

27 Şubat

İkinci Cemre

31 Temmuz
07 Ağustos

Eyyamı Bahur “En Sıcak Günler”

06 Mart

Üçüncü Cemre

22 Aralık

En Kısa Gün

07 Mart

Bağ Budama Zamanı

21 Mart

İlkbaharın Başlangıcı

27 Nisan

Arıların Oğul verme Zamanı

29 Mayıs

Koyun Kırkma Zamanı

23 Haziran

Yaprak Aşısı Zamanı

06 Mayıs

Hızır Günleri

04 Ağustos

Arıların Bal Yapma Zamanı

Diyanet Takvimi’nde coğrafi bilgi olarak karşımıza çıkan olay ve durumlara bakıldığında farklı tabiat olaylarının takvimde verildiği görülmektedir. Özellikle deniz dünyasında “Fırtına Takvimi”nde yer alan fırtınalar verilirken, bazı tabiat olaylarının ise tarımsal üretimlerin doğaya göre ayarlanma biçimlerini simgeleyen gün ve tarihler sembollerle ilişkili olarak verilmiştir. Örneğin yaprak aşısı, koyun kırkma zamanı, bağ budama veya arıların oğul verme zamanı gibi tarım ve çiftçilikle ilgili pratik bilgiler verilmiştir. Benzer şekilde tarım faaliyetlerinin düzenlenmesini de içeren gündelik bilgi olarak cemre zamanlarının da takvimde yer aldığı görülmektedir. Cemre zamanları havaların ısınmasını ifade etmekle birlikte sırayla hava, su ve toprağa düşmektedir. Hızır günleri ise Kasım günleri ile birlikte yaz mevsiminin başlangıcı olarak kabul edilmektedir. Hızır günleri ayrıca Hıdrellez olarak da kutlanan Türk geleneklerinde mevsimlik bir bayramdır. Bugünde Hızır ve İlyas’ın yeryüzünde buluştukları gün olarak kabul edilmektedir. Hızır günleri genelde ağaçlık kenarlarında, yeşillik alanlarda, su kenarlarında, türbe ya da yatır yanında yapılan bazı eğlence, yemek ve benzeri törenleri kapsamaktadır.

5.2. Diyanet Takvimi’nde “Arka Yüz” Çözümlemesi

Diyanet Takvimi’nin yaygın din eğitimi kapsamında çözümlenen bir diğer tarafı takvim yapraklarının arka yüzüdür. Takvimin arka yüzünde üç sınıflama yapılmıştır. Bunlar, takvimin arka yüzündeki ana metni oluşturan ve değişik başlıklardaki konular, diğeri ise hemen yan sütunu oluşturan çeşitli kavramlarla ilişkili bilgiler ve en altta daha küçük bir metin parçası olarak göze çarpan özlü sözler bölümüdür.

Tablo 16. Diyanet Takvimi’nde Yer Alan Konuların Dağılımı 1.

Dini Konular

Sayı

Yüzde

Sosyal Konular

Sayı

Yüzde

Cami/ Mescid/Cemaat

12

%13,63

Aile

6

%10,90

Oruç/Ramazan

11

%12,5

Ekonomi

6

%10,90

Kur’an

5

%5,68

Kişiler (Dini, Kültürel)

9

%16,36

İlim/Bilgi/İrfan

5

%5,68

Din-Bilim-Atatürk

3

%5,45

Ahiret

5

%5,68

Vatan Sevgisi

2

%3,63

Kandil

5

%5,68

Çevre

2

%3,63

Namaz

4

%4,54

Vakıf

2

%3,63

Hacc

4

%4,54

Resmi Milli Bayramlar

2

%3,63

Kurban

4

%4,54

Örf ve Âdet-Töre

2

%3,63

Dua

2

%2,27

İnsan Hakları

2

%3,63

Şeytan-Cin

2

%2,27

Şiddet ve Terör

2

%3,63

Kader ve Kaza

2

%2,27

Şehitler Günü

2

%3,63

Niyet

2

%2,27

Hayvanlara Şefkat ve Merhamet

1

%1,81

Ehli Beyt Sevgisi

2

%2,27

Türkler

1

%1,81

Cennet

2

%2,27

Şehitlik ve Gazilik

1

%1,81

Zekât

2

%2,27

Nevruz

1

%1,81

Maneviyat

1

%1,13

Kan Davası Gütme

1

%1,81

Küfür

1

%1,13

Mahyacılık

1

%1,81

Varoluş

1

%1,13

İnternet Bağımlılığı

1

%1,81

Allah Korkusu

1

%1,13

Organ Nakli

1

%1,81

Vahy

1

%1,13

Tezhip-Cilt Sanatı

1

%1,81

Sihir ve Büyü

1

%1,13

İlk Kardeş Kanının Ardından

1

%1,81

Melekler

1

%1,13

Hicri Yılbaşı

1

%1,81

Bidat ve Hurafeler

1

%1,13

Aşure Günü

1

%1,81

İnanç Hürriyeti

1

%1,13

Diyanet İşleri Başkanlığı

1

%1,81

Ölüm

1

%1,13

Zaman İsrafı

1

%1,81

Günah

1

%1,13

Mili Mücadelede Din Adamları

1

%1,81

Kolaylık

1

%1,13

İlahi Kitaplar

1

%1,13

Salih Amel

1

%1,13

Sahabiler

1

%1,13

Uhud Dağı

1

%1,13

Peygamberlerin Ortak Nitelikleri

1

%1,13

Allah’ın Rahmeti

1

%1,13

Cennetül Baki

1

%1,13

Tabloda takvimde yer alan konuların dağılımına bakıldığında en fazla bahsi geçen konuların %13,63 ile cami/mescit/cemaat gibi ibadetlerin sosyal tarafları ve %12,5 ile oruç/Ramazan başlığında ibadet biçimi yer almaktadır. Konular daha çok, başlıklarla ilgili herhangi bir konu hakkında kısa bir bilgilendirme ve betimlemeleri içermektedir. Konular daha çok ayetlerle ve hadislerle desteklenerek kamunun anlayacağı düzeyde bir dille işlenmektedir. Aile ve ekonomik hayatla ilişkili konular ise takvimde kullanılma sıklığı %10,90’dır. Dini ve kültürel kişiliklerle ilişkili konuların kullanılma sıklığı ise %16,36’dır. Kişiler, genelde kısa bir biyografik hayatlarıyla verilmiştir. Ayrıca takvimin bu bölümünde dikkat çeken başlıklarda organ nakli, şiddet ve terör, kan davası gütme, çevre gibi toplumsal hayata dönük konularında yer aldığı ve işlendiği tespit edilmiştir.

Tablo 17. Diyanet Takvimi’nde Yer Alan Konuların Dağılımı 2.

Ahlaki Konular

Sayı

Yüzde

Hz. Muhammed İle İlgili Konular

Sayı

Yüzde

İnfak

8

%8,51

Peygamber ve Yetimler

2

%8,69

Sabır

6

%6,38

Peygamberimizin Cesareti

2

%8,69

Bağımlılık/ Kumar

5

%5,31

Peygamber Efendimizin Hoşgörüsü

2

%8,69

Güzel Ahlak

4

%4,25

Peygamber Efendimizin Adaleti

2

%8,69

Şükür- Kanaat

4

%4,25

Peygamberimiz ve Çocuklar

1

%4,34

Komşuluk

4

%4,25

Hz. Peygamberin Hanımlarına Karşı Tutumu

1

%4,34

Eline-Beline Diline Sahip Olmak

3

%3,19

Yaşlılara Karşı Tutumu

1

%4,34

Temizlik

3

%3,19

Peygamberimizin Şehit Çocuklarına Vefası

1

%4,34

Hasta Ziyareti

2

%2,12

Peygamber Efendimizin Sabrı

1

%4,34

Cimrilik

2

%2,12

Hz. Peygamberin Doğruluğu

1

%4,34

Dürüstlük

3

%3,19

Peygamberimizin Farklı İnançlara Yaklaşımı

1

%4,34

Toplumsal Sorumluluklarımız

2

%2,12

Peygamberimizin Örnek Aile Hayatı

1

%4,34

Kamu Malı-Kamu Hakkı

2

%2,12

Hz. Peygamber ve Torunu
Hz. Hasan

1

%4,34

Hasetten Kaçmak

2

%2,12

Hz. Peygamber’in Torunu
Hz. Hüseyin

1

%4,34

Hırsızlık

2

%2,12

Peygamberimizin Cömertliği

1

%4,34

Yalan ve Hile

2

%2,12

Veda Hutbesi

1

%4,34

Milli ve Manevi Değerler

2

%2,12

Peygamberimiz ve Mizah

1

%4,34

Kardeşlik

2

%2,12

Peygamberimizin Ahlakı

1

%4,34

Kin ve İntikam

2

%2,12

Kutlu Doğum Haftası

1

%4,34

Nefsle Mücadele

2

%2,12

Yetime Karşı Merhametli Olmak

2

%2,12

Misafirperverlik

2

%2,12

Takva

2

%2,12

Zaman

1

%1,06

Merhamet

1

%1,06

Allah İçin Sevmek

1

%1,06

Cömertlik

1

%1,06

Haksız Yere Cana Kıymak

1

%1,06

Yaşlılara Saygı

1

%1,06

Güler Yüzlü Olmak

1

%1,06

Haddi Aşmak

1

%1,06

Sıla-İ Rahim

1

%1,06

Ehliyet ve Liyakat

1

%1,06

Rüşvet ve Yolsuzluk

1

%1,06

Kibir

1

%1,06

Çocuklarımız ve Biz

1

%1,06

Kul Hakkı

1

%1,06

Güzel Geçinmek

1

%1,06

Yaşlılara Saygı

1

%1,06

Kalbin Taşlaşması

1

%1,06

Cehenneme Götüren Ameller

1

%1,06

Hırs ve Tamah

1

%1,06

Affetmek

1

%1,06

Adaletten Ayrılmamak

1

%1,06

Ahde Vefa

1

%1,06

İftira Etmek

1

%1,06

Görev Ahlakı

1

%1,06

Adabı Muaşeret

1

%1,06

Paylaşma Bilinci

1

%1,06

Tabloya bakıldığında daha öncede verildiği üzere konular dini, sosyal, ahlaki ve Hz. Muhammed ile ilgili konular olmak üzere dört başlıkta yeniden tasnif edilmiştir. Bu konular sınıflamasında takvimde en fazla ahlak başlığı altındaki konuların olduğu görülmektedir. Bu aynı zamanda Diyanet Takvimi’nin “ahlak” konusuna özellikle önem verdiği ve yaygın din eğitiminde oluşturduğu metinlerle bu alanı doldurmaya çalışmaktadır. Tabloda ahlaki konuların alt başlıklarına bakıldığında infak, sabır, güzel ahlak kavramları üzerinde bilgiler verildiği görülürken, komşuluk, bağımlılık/kumar, hasta ziyareti, toplumsal sorumluluklar gibi toplumsal ahlaka dönük kavramların da takvimin arka yüzünde işlendiği tespit edilmiştir. Hz. Muhammed ile ilişkili sınıfladığımız konuların alt başlıklar, daha çok Hz. Muhammed’in hayatından alıntılanan örneklerden oluşmaktadır. Örneğin Peygamber ve yetimler, Peygamber efendimizin adaleti, Peygamberimizin cesareti, hoşgörüsü gibi farklı başlıklar olduğu görülürken, Peygamberimiz ve mizah, Peygamberimizin ahlakı, Peygamberimizin yaşlılara karşı tutumu gibi dikkat çekici başlıkların da bu bölümde verildiği görülmüştür.

Tablo 18. Diyanet Takvimi’nde Yer Alan Kavramların Dağılımı 1.

İnanç-İbadet Kavramları

Sayı

Yüzde

Dini –Özel-Terimler

Sayı

Yüzde

Namaz-Ezan

20

%25,64

Tefekkür-Tecessüs

4

%8,51

Hacc-Umre

14

%17,94

Tedvir

2

%4,25

Melekler

8

%10,25

Şirk

2

%4,25

Oruç-Ramazan

6

%7,69

Tövbe

2

%4,25

Abdest

3

%3,84

Emri Bi’l-Ma’ruf
Nehyi Ani’l-Münker

2

%4,25

Ahiret

3

%3,84

Hilye-i Şerif

1

%2,12

İcazet

2

%2,56

Haram

1

%2,12

Ecel

2

%2,56

Alem

1

%2,12

Tevhid İnancı

2

%2,56

Müstehap

1

%2,12

İlmihal

1

%1,28

Mubah

1

%2,12

Esma-İ Hüsna

1

%1,28

Mekruh

1

%2,12

Sihir

1

%1,28

Sadakallahü’l Azim

1

%2,12

İlk Cinayet

1

%1,28

İstiaze

1

%2,12

Müdrik

1

%1,28

İhsan

1

%2,12

Hicret

1

%1,28

İstikamet

1

%2,12

Şefaat

1

%1,28

Hizb

1

%2,12

Kelime-i Tevhid

1

%1,28

Zikir

1

%2,12

İbadet ve Nafaka

1

%1,28

Havz-ı Kevser

1

%2,12

Tebliğ

1

%1,28

Bidat

1

%2,12

Gazve

1

%1,28

Büluğ

1

%2,12

İlk Günah

1

%1,28

Mümin

1

%2,12

Ahir Zaman

1

%1,28

Münafık

1

%2,12

Hurafe

1

%1,28

Kafir

1

%2,12

Nur Dağı

1

%1,28

Fasık

1

%2,12

Allah Her An Bizimledir

1

%1,28

Facir

1

%2,12

Yemin Kefareti

1

%1,28

İsmet

1

%2,12

Mucize

1

%1,28

Makamı Mahmud

1

%2,12

İnşallah

1

%2,12

Taassup

1

%2,12

Maşaallah Edille-i Şer’iyye

1

%2,12

Mezhep

1

%2,12

Kudsi Hadis

1

%2,12

Âmentü

1

%2,12

Fisebilillah

1

%2,12

A’ Râf

1

%2,12

Besmele

1

%2,12

Kelime-i Tevhid

1

%2,12

Hak ve Batıl

1

%2,12

Karz-i Hasen

1

%2,12

Haberi Sıfatlar

1

%2,12

Takvimde yer alan yan sütundaki kavramlar, dört başlık altında sınıflandırılmıştır. Bu başlıklar sırasıyla inanç-ibadet ile ilgili kavramlar, dini-özel terimler, ahlaki kavramlar ve Kur’an ile ilgili kavramlar olarak belirlenmiştir. Bu başlıklarda sıklıkla kullanılan alt kavramlara bakıldığında namaz/ezan ile ilişkili kavramların, inanç/ibadet kavramları altında 20 defa kullanıldığı, Hac ve Umrenin aynı başlık altında 14, melekler 8, oruç veya ramazan 6, abdest ve ahiret ile ilgili 6 şar defa bir tanımlama kullanıldığı tespit edilmiştir. Dini ve özel terimler olarak sınıflandırılan başlıklarda ise gündelik dil içerisinde pek sık kullanılmayan kavramların tanımlamaları yapılmakla birlikte dini içerikli farklı kavramlar tanımlanmıştır.

Tablo 19. Diyanet Takvimi’nde Yer Alan Kavramların Dağılımı 2.

Ahlaki Kavramlar

Sayı

Yüzde

Kur’an ile İlgili Kavramlar

Sayı

Yüzde

Adalet

3

%6,25

Mukabele

2

%6,6

Riya

3

%6,25

Müteşabih

2

%6,6

Hayâ

3

%6,25

Bahçe Sahipleri

2

%6,6

Sabır

3

%6,25

Tefsir

1

%3,3

Bereket

2

%4,16

Kur’an-ı Anlamak

1

%3,3

Huşu

2

%4,16

Kur’an-ı Kerim Hatmi

1

%3,3

Nifak

2

%4,16

Kur’an Kıraati

1

%3,3

Gıybet

2

%4,16

Kur’an’ın İsimlerinden

1

%3,3

Tevekkül

2

%4,16

Nuzül Sebebi

1

%3,3

İnfak

2

%4,16

Tur Dağı

1

%3,3

Rızık

1

%2,08

Hadr

1

%3,3

Salih Amel

1

%2,08

Tertil

1

%3,3

Sıla-i Rahim

1

%2,08

Hurufu Mukatta

1

%3,3

İhlâs

1

%2,08

Tilavet Secdesi

1

%3,3

Takva

1

%2,08

Terceme Meal

1

%3,3

Doğruluk

1

%2,08

Fedailul Kur’an

1

%3,3

Kardeşlik

1

%2,08

Kur’an’ın Hareke ve Noktalanması

1

%3,3

İsar

1

%2,08

Kur’an’ın Çoğaltılması

1

%3,3

Ahde Vefa

1

%2,08

Ayet

1

%3,3

Şükür

1

%2,08

Cüz

1

%3,3

Muhammed El-Emin

1

%2,08

Aksamul Kur’an

1

%3,3

Dünyevileşme

1

%2,08

İcazul Kur’an

1

%3,3

Hamd

1

%2,08

Medeni Sureler

1

%3,3

Sözünde Durmak

1

%2,08

Aşere-i Mübeşşere

1

%3,3

Fetanet

1

%2,08

Tecvid

1

%3,3

Hamd

1

%2,08

Ahrüf’s Seb’a

1

%3,3

Adabı Muaşeret

1

%2,08

Hafızlık

1

%3,3

Affedicilik

1

%2,08

Kibir

1

%2,08

İsraf

1

%2,08

Tevazu

1

%2,08

Paylaşma Bilinci

1

%2,08

Alçakgönüllülük

1

%2,08

Hırs ve Tamah

1

%2,08

Arka yüzün ana metninde yer alan ahlaki konular, yan sütunda ahlaki kavramlar başlığı altında da yeniden kullanılmıştır. Adalet, Riya, Hayâ, Sabır gibi kavramlar burada da farklı içeriklerle ve tanımlamalarla yeninden işlenmiştir. Kur’an ile ilişkili kavramlar ise farklı başlıklarda daha çok terim ifadelerin tanımlandığı bir bölüm olarak karşımıza çıkmıştır.

Tablo 20. Diyanet Takvimi’nde Yer Alan Kişiliklerin Dağılımı

Peygamberler

Sahabiler

Tarihi Kişilikler

Hz. Muhammed

3

Peygamberin Dadısı
Ümmü Eymen

2

Koçi Bey

Hz. İbrahim

3

Hz. Hatice

2

Eşrefoğlu Rumi

Hz. Hud

3

Bilal-i Habeşi

2

Bezmi Alem Valide Sultan

Hz. Yusuf

2

Hz. Peygamberin Şairi
Hassan b. Sabit

2

Ataullah İskenderi

Hz. Adem

2

Zeyd bin Sabit

2

Reisul Kura Abdurrahman Gürses

Hz. Salih

2

İstanbul’un Manevi Sultan-ı Eyyub el-Ensari

2

Ahi Evran ve Ahilik

Hz. İshak

2

Peygamberimizin Halası
Hz. Safiyye

2

İsmail Hakkı Bursevi ve Tefsiri

Hz. Şuayb

2

Hz. Peygamberin Evlatlığı
Zeyd bin Harise

Mehmet Rüştü Aşıkkutlu

Hz. Süleyman

Peygamberimizin Süt Annesi
Hz. Halime

Konyalı Mehmet Vehbi Efendi

Hz. Eyyub

Peygamberimizin Amcası:
Hz. Abbas

İsmail Biçer

Hz. Nuh

Safiyye Binti Huyey

Hz. Sümeyye

Mehmet Zeki Sofuoğlu

Hz. Elyasa

Esad b. Zürare

Hz. Fatma

Esad Gerede

Harun Aleyhisselam

Hz. Rukiye

Musab bin Umeyr

Reisülkurra Gönenli Mehmet Efendi

Hz. İsmail

Hz. Hafsa

Halid bin Velid

Ömer Rıza Doğrul ve Tefsiri

Hz. Davut

Abdullah İbn Abbas

Sümera binti Kays

Hz. Yunus

Selman-ı Farisi

Ümmü Habibe

Hz. İdris

Sa’d bin Muaz

Habbab Bin Eret

Hz. Nuh

Hz. Hasan

Muaz bin Cebel

Hz. Yakub

Hz. Aişe

Ebu Derda

Hz. Lut

Zeynep binti Cahş

Ebu Dusa
el-Eşari

Hz. Lokman

Enes bin Malik

Hz. Osman

Hz. Harun

Meymune Binti Haris bin Hazn el-Hilaliyye

Hz. Meryem

Sevde binti Zem’a (r.a)

Cuveyriye binti Haris

Hz. Zülkifl

Ümmü Gülsüm

Fatıma Binti Esed

Hz. Zekariyya

Ebu Zer
el-Gıfari

Ammar bin Yasir

Mısır Fatihi Amr bin As

Hz. Hamza

Diyanet Takvimi’nde sütun bölümünde yer alan kişiler ve mini biyografileri yer almıştır. Bu kişiler Peygamberler, sahabeler ve tarihi kişilikler olarak üç başlık altında yeniden sınıflandırılmıştır. Burada Kur’an’da geçen Peygamberlere yer verilmiş, sahabelerde ise Hz. Muhammed’in aile ve yakın efradı, arkasından İslam tarihinde önemli yer edinmiş sahabilerin mini biyografileri yer almıştır. Tarihi kişiliklerde ise yakın tarihe ait isimler takvimde yer aldığı görülürken, Osmanlı dönemine ait tarihi kişilerin yer aldığı görülmüştür.

Tablo 21. Diyanet Takvimi’nde Yer Alan Özlü Sözlerin Kişilere Göre Dağılımı

Dini Kişilikler

Edebi Kültürel Kişilikler

Tarihi Siyasi Kişilikler

Erzurumlu İbrahim Hakkı

20

Mehmet Emin Yurdakul

17

Ali Fuad Başgil

Hz. Ali

13

Mevlana

14

Fatih Sultan Mehmet

Elmalılı Hamdi Yazır

12

Sadi Şirazi

14

Atatürk

Hz. Osman

11

Mehmet Akif Ersoy

13

Kanuni Sultan Süleyman

İmam-ı Şafii

11

Namık Kemal

12

Abdülmelik bin Mervan

Şeyh Edebali

10

Pir Sultan Abdal

12

Bezmi Âlem Valide Sultan

Ahmed Yesevi

10

Yunus Emre

12

İmam Gazali

10

Cenap Şahabettin

11

Molla Cami

10

Erdem Beyazıt

11

Ataullah İskenderi

8

Feriduddin Attar

11

İmam Rabbani

8

Hacı Bektaşi Veli

11

Zernuci

8

Karacaoğlan

10

İbn Arabi

4

Muhammed İkbal

9

Süfyanı Servi

3

Necip Fazıl Kısakürek

8

Ebu Hanife

2

Köroğlu

5

İmam Malik

2

Aşık Veysel

2

İbrahim Ethem

Ömer Hayyam

Eşrefoğlu Rumi

Ataullah İskenderi

Mithat Cemal Kutay

Ziya Paşa

İmam Gazali

Bağdatlı Ruhi

Fuzuli

Aziz Mahmud Hüdayi

Nâbî

Peyami Safa

Niyazi Mısrî

Yahya Kemal

Bâki

Hz. Ebu Bekir

Cahit Sıtkı Tarancı

Kâtip Çelebi

Diyanet Takvimi’nde son olarak çözümlemeye tabi tutulan bölüm takvimin arka yüzünde en alt kısımda yer alan özlü sözler bölümüdür. Burada özlü sözler içeriklerine göre değil, takvimde kimlerden alıntılar yapıldığı sınıflandırılmıştır. Bu sınıflandırma aynı şekilde bir önceki bölümlerde olduğu gibi üç başlık altında yeniden kategorileştirildiği, Dini kişiler, edebi kültürel kişiler ve tarihi siyasi kişiler şeklinde olduğu görülür. Alıntılara bakıldığında takvimde kendisinden en fazla alıntı yapılan kişinin Erzurumlu İbrahim Hakkı olduğu görülürken, bunu 17 alıntı ile Mehmet Emin Yurdakul takip etmektedir. Tarihi ve siyasi kişilerde ise Ali Fuad Başgil ile Fatih Sultan Mehmet’ten en fazla alıntı yapıldığı tespit edilmiştir.

6. Sonuç ve Değerlendirme

Zamanın planlanması ve organizasyonu, farklı biçimlerde bugüne taşınmakla birlikte modern dönemle birlikte metinlere dönüşen takvimler, toplumsal hayatta üstlendiği fonksiyonların yeniden tanımlanmasına neden olmuştur. Özellikle yılların aylara, ayların günlere bölünmesiyle oluşan bu takvimler, zamanın planlanmasında ortak bir zemin oluşturmakla birlikte farklı kurum, topluluk veya kültürel yapıların kendilerine göre takvimleri organize etmeleriyle de birlikte kitlelerde yeni bir bilgi ve bilinç alanı oluşturmaya başlamıştır. Bu aynı zamanda takvimlerin üstlendikleri yeni toplumsal fonksiyonların sosyolojik açıdan çözümlenmesini gerektirmektedir.

Bu çalışma, böyle bir amaca dönük olarak resmi bir kurum olan ve geniş bir alana ulaşması bağlamında Diyanet Takvimi’ni çözümlemiştir. Takvimi çözümlerken odağa yerleştirilen temel bağlam, Diyanet İşleri Başkanlığının yaygın din eğitimi hizmetlerini referans göstererek takvimin bir eğitim aracı olarak ne derece işlevsel olabildiğidir. Araştırma yapılırken Diyanet Takvimi bir metin olarak görülmüş ve çeşitli başlıklarda sınıflanarak çözümlenmiştir. Çalışmayı başlıklar hâlinde özetlemek gerekirse şu noktalarda dikkat çekmek mümkündür;

• Diyanet Takvimi, sadece dini konuları ele alan ve takvimde yer veren bir metin değildir. Takvim aynı zamanda toplumsal ve kültürel konularda da bilgiler veren mini bir el ansiklopedisi şeklindedir.

• Takvimde geçen dini konular, Kur’an-ı Kerim ayetlerine ve hadis metinlerine dayanmaktadır. Bu özellik Diyanet Takvimi’ni, sivil dini yapılanmaların hazırladığı benzer takvimlerden ayırt etmektedir. Bu özellik aynı zamanda takvimin geniş bir alanda kullanılmasına imkân sağlamaktadır.

• Diyanet Takvimi’nde yer alan tarihi gün ve olaylar içerisinde milli mücadele dönemi, savaş ve kurtuluş günlerinin yoğun bir şekilde kullanılması, “milli kimlik” vurgusunu ön plana çıkartmaktadır. Bu aynı zamanda takvimin milli refleksle üzerine bir etki alanı oluşturduğu ve bu alanı yaygın din eğitimi alanıyla bütünleştirdiği görülmektedir. Takvim bu bağlamda Diyanet İşleri Başkanlığının “kişilik ve vatandaşlık terminolojisini besleyen bir kaynak” (Subaşı, 2007:58) olma özelliğine vurgu yapmaktadır.

• Diyanet Takvimi’nde yer alan dini konular ve kavramlar içerisinde ahlakla ilgili vurguların daha çok ön plana çıktığı görülmektedir. Bu bağlamda Diyanet Takvimi’nin toplumsal alanda ahlaki eğitime diğerlerine göre daha fazla öncelik verdiği anlaşılmaktadır.

• Takvimde kullanılan ayetlerin büyük bir çoğunluğu, yaratıcı güç olarak Allah, insanın kötü özellikleri ve Allah’ın sıfatları ile ilgilidir. Takvimde yer alan hadislerde ise açık bir şekilde insanın sahip olması gereken güzel ahlak olgusunun farklı özellikleri verilmektedir.

• Diyanet Takvimi, yer verdiği bilgilerle küresel bir nitelik taşımaktadır ve dünya üzerinde kutlanan gün-haftaların takvimde yer aldığı görülmektedir.

KAYNAKÇA

ADAM, Barbara. Time and Social Theory. Philadephia: Temple University Press, 1990.

AKGÜR, A. Necati. “Takvimler.” Cogito, 2000, sayı:22: ss.95-100.

ATKINSON, Jacqualine. Zamanı Yönetme Sanatı. Çev: Cem S. İslam, İstanbul: Dergah Yayınları, 2004.

AYAN, Engin. “Karaim Takvimi.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Güz-2011, cilt:4, sayı:19,: ss.115-126.

AYDÜZ, Salim. “Müneccimbaşı Takvimleri ve Tarihi Kaynak Olarak Değerleri.” Cogito, 2000, sayı:22: ss.133-144.

Ayhan, Halis. Eğitim Bilimine Giriş. İstanbul: Şule Yayınları, 1995.

BATUR, Enis. “Aztek Takvimi: Bulanık Günler.” Cogito, 2000, Sayı:22: ss.112-116).

BEKTAŞ, Dilek. “Zamanın Tasarımı.” Cogito, 2000, sayı:22: ss.192-201.

BİLGİN, Beyza. Eğitim Bilimi ve Din Eğitimi. Ankara: Yeni Çizgi Yayınevi, 1995.

BOZAN, İrfan. Devlet ile Toplum Arasında- Bir Okul: İmam Hatip Liseleri...Bir Kurum: Diyanet İşleri Başkanlığı. Demokratikleşme Programı, İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Sosyal Etüdler Vakfı, 2007.

DURKHEIM, Emile. Moral Education. New York: Free Press, 2002.

DURSUN, Davut. Din Bürokrasisi - Yapısı, Konumu ve Gelişimi. İstanbul: İşaret Yayınları, 1992.

DÜRÜŞKEN, Çiğdem. “Roma’da Takvim.” Cogito, 2000, Sayı:22: ss.101-111.

ELIAS, Norbet. Zaman Üzerine. çev: Veysel Ataman, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2000.

GÖZAYDIN, İştar. Diyanet- Türkiye Cumhuriyet›i’nde Dinin Tanzimi. İstanbul: iletişim Yayıncılık, 2009.

GÜNAY, Ünver. Erzurum ve Çevre Köylerinde Dini Hayat. İstanbul: Erzurum Kitaplığı Yayınları, 1999.

GÜVENÇ, ozkurt. Takvim’de Zaman, Geçmiş ve Gelecek. Cogito, 2000, sayı: 22: ss.85-94.

HEIDEGGER, Martin. Varlık ve Zaman. çev: Kaan H. Ökten, İstanbul: Agora Kitaplığı, 2008.

HEIDEGGER, Martin. Zaman Kavramı. Zaman Kavramı içinde, yazan Saffet Babür. Ankara: İmge Yayınevi, 1996.

HEIDEGGER, Mertin. Metafizik Nedir? çev: Yusuf Örnek, Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları, 1991.

KARA, İsmail. Cumhuriyet Türkiyesinde Bir Mesele Olarak İslam. İstanbul: Dergah Yayınları, 2008.

KAYADİBİ, Fahri. “Diyanet İşleri Başkanlığının Yaygın Din Eğitiminde Yeri ve Fonksiyonu.” Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 2001, sayı:8,.

KOÇ, Ahmet. “Diyanet İşleri Başkanlığı ve Yaygın Din Eğitimi.” Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 2001, sayı:8,.

MULHALL, Stephen. Heidegger ve Varlık Zamanı. çev: Kaan Öktem, İstanbul: Sarmal Yayınları, 1998.

OKUMUŞ, Ejder. “Zaman Sosyolojisi: Bir Giriş Denemesi.” Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 2010, cilt:10, sayı:2: ss.121-174.

ÖZTÜRK, Şükrü. “Din Eğitiminde Diyanet İşleri Başkanlığınının Görevleri ve Sorunları.” Avrupa Birliğine Giriş Sürecinde Türkiye’de Din Eğitimi ve Sorunları Sempozyumu. İstanbul: Değişim Yayınları, 2002.

ŞERİFOĞLU, Ömer Faruk. “Unutulmaz Efsane ! 1873 -1969 Ebüzziya Takvimleri.” Cogito, 2000; sayı:22: ss.145-152.

SUBAŞI, Necdet. Sınırları Yoklamak- Din Sosyolojisi Okumaları. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2007.

TAVUL, Ufuk. “Kültürel Etkileşim Açısından On İki Hayvanlı Türk Takviminin Yayılışı.” Modern Türklük Araştırmalar Dergisi, Mart, 2007, cilt: 4, sayı:1,: ss.25-45.

TOSUN, Cemal. Din ve Kimlik. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayını, 1993.

TURAN, Osman. Oniki Hayvanlı Türk Takvimi. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2004.

ÜÇER, Cumhur. “Türk-İslam-Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi Takvimleri.” Cogito, 2000; sayı:22: ss.117-131.

ÜLKEN, Hilmi Ziya. Varlık ve Oluş. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1968.

ÜNSAL, Artun. “Saatli Maarif Takvimi: Gelenekçi, Laik ve Modern.” Cogito, 2000; sayı:22: ss.153-159.

YILMAZ, Hüseyin. Din Eğitimi ve Sosyal Barış. İstanbul: İnsan Yayınları, 2003.

YILMAZ, Hüseyin. “Yaygın Din Eğitimi Kurumları ve Toplumsal Barış.” Cumhuriyet Üniversitesi İlahiya Fakültesi Dergisi, 2001, cilt:V, sayı:2.

YÜCEL, İrfan. “Diyanet İşleri Başkanlığı.” Diyanet İslam Ansiklopedisi, 1994: İstanbul.

ZERUBAVEL, Eviater. Hidden Rhythms: Schedules and Calenders in Social Life. Chicago: University of Chicago Press, 1981.

Müzakere

Doç. Dr. Mustafa TEKİN[277]

Takvim, zaman bilincinin sürekliliğe kavuşturulması bağlamında toplum hayatında yer etmiş bir araçtır. İnsan, takvim ile hem kendisini zaman içerisinde konumlandırabilir, hem de geçmiş, bugün ve gelecek arasındaki süreçte bir hafıza kurabilir. Zira gündelik yaşamda yıllar, aylar, günler ile bunların hesapları ve artarda gelemeleri sayesinde insan kurduğu hafıza ile davranış, tutum ve ilişkilerinde de kendisine süreklilik kazandırabilir. Bazan insanın içinde bulunduğu günü, ayı unuttuğu ya da şaşırdığı durumlarda, yaşam hafızasının da bozulduğu görülmektedir.

Hiç şüphesiz takvimin birinci derecede ilintili olduğu anahtar kavram “zaman” ise de, tarihsel süreç içerisinde takvimin bugün bildiğimiz formata bürünmesi, onun başka boyutlarını da konuşmayı gerektirmektedir. Bu bağlamda bugün takvim, sadece zamanı gösteren bir öge değil, buna ilaveten bir bilgilendirme, hatırlatma, yönlendirme, bilinç ve farkındalık verme işlevlerine de sahiptir. Bu bağlamda, içerisinde geçmiş tarihte meydana gelen olaylar, fıkralar, dini, sosyal, kültürel bilgiler vb. birçok bölümler bulunmaktadır. Hatta bunlara ilaveten takvim giderek estetik unsurlarla da zenginleştirilerek, bu bilgilerin farklı bir biçimde sunumunu da mümkün hâle getirmiştir.

Yukarıda aynı zamanda takvimin bir yönlendirme işlevi gördüğünden de bahsettik. Bunun anlamı, takvimin aidiyetlerine göre farklı düşünce, görüş ve fikirleri verme tarzı itibarıyla bu yönlendirmelerde bulunmalarıdır. Söz gelimi, bir tarihi olayı anlatırken, ya da çocuğumuza hangi isimleri koyalım köşelerinde seçilen isimlerle vb. Bu bağlamda, insanlar tarafından takvim seçiminin de bu düşünce ve yönelimlerle ilişkisi bulunmaktadır. Nitekim farklı grupların, cemaatlerin, bankaların, kuruluşların (ki günlük yapraklı takvimden bahsediyoruz) Sivil Toplum Kuruluşların takvimlerinin bu çerçevede yumuşak bir ideolojiyi ihtiva ettiklerini söylemek yanlış olmayacaktır. Burada özellikle “yumuşak ideoloji” ifadesini kullanıyoruz. Çünkü takvim, özü itibarıyla bir kitap olmadığı için orada ideolojik düşünceleri, geniş bir açıklama ile vermeye pek uygun değildir; her şeyden önce hacmi bunu kaldırmaz. Diğer yandan kültürel, sosyal tarihsel olay ve bilgileri kısa bir şekilde ve özlü vermek gerektiğinden, takvim bu ideolojik yansımayı daha örtük biçimde vermektedir.

Takvimlerde yukarıda da belirttiğimiz gibi birçok bölümleri görmemiz mümkündür. Mesela; çocuklara isimler, tarihte meydana gelen olaylar, âyetler, hadisler, dini hikayeler, dini günler, mesleki haftalar, inanç umdeleri, faydalı pratik bilgiler, karikatürler, fıkralar, sağlıkla ilgili hatırlatmalar, önemli günler, doğum günleri bu bölümler arasında sayılabilir. Bu bölümler, tarihsel süreç içerisinde ekleme ve çıkarmalarla takvimin bugünkü biçimini oluşturmuşlardır. Bu açıdan düşünüldüğünde, takvimin yaygın eğitim açısından ciddi bir işlev gördüğünü söyleyebiliriz.

Yrd. Doç. Dr. İbrahim Yenen ve Yrd. Doç. Dr. Adem Sağır tarafından hazırlanan “Yaygın Eğitsel Bir Metin Olarak Takvim: 2012 Yılı Diyanet Takvimi Örneği” isimli tebliğ de, isminden anlaşılacağı üzere takvimin eğitsel boyutu üzerinde odaklanmaktadır. Müzakereye başlamadan önce, metni hazırlayan İbrahim Yenen ve Adem Sağır beylere teşekkür ediyorum. Metin, bir takvimin genel betimlemesi anlamında başarılıdır. Ben, kritik ve katkılar bağlamında birkaç noktaya değinerek ve bazı sorular sorarak müzakereyi ilerletmek istiyorum.

Metnin öncelikle şöyle bir sorudan hareket etmesi, tebliğde Diyanet Takvimi’nin yerini bulma açısından daha isabetli olabilirdi diye düşünüyorum: “Bir takvimden beklenen şeyler nelerdir?” ya da bir başka deyişle, “takvimin temel işlevleri neler olmalıdır?” sorusunun cevabı verilip, ardından Diyanet Takvimi’nin bu işlevleri yerine getirip getirmediği tartışılabilirdi. Bu soruya ek olarak yaygın eğitim aracı olarak takvimin toplumda gördüğü fonksiyonlar da ayrıca analiz edilebilirdi. Bu bağlamda belki daha sosyolojik bir zemin çizilmiş olabilirdi.

Sayfa 2’de Diyanet Takvimi’nin ne kadar işlevsel olabildiği, içeriğinin ihtiyaçları ne derece karşıladığı sorunsallaştırılmaktadır. Fakat bu sorunun cevabı metinde bulunmamaktadır. Temel eksikliklerin ve farklılıkların tespitinin yapılacağı söylenmektedir. Fakat bu eksiklik ve farklılıkların tespiti metinde bulunmamaktadır. Dolayısıyla metin boyunca sadece deskriptif bir çalışma ile yetinilmektedir. Hiç şüphesiz bunu yapmak iki yoldan olabilirdi. Birincisi, anket ve mülakatlar vasıtasıyla pratik yolla. İkincisi de, teorik bir yolla takvimin nasıl bir din anlayışı ortaya koyduğu, işlevi ve gündelik hayata tekabüliyeti ölçülebilir. Bu çalışmada birinci yol takip edilmemiş ancak ikinci yol da sahih bir şekilde ortaya konulamamıştır.

Metin, başlıktan da anlaşılabileceği üzere temel problemi “Yaygın Eğitim” açısından sorunsallaştırmış olup, temel problem “Yaygın Din Eğitimi” değildir. Tabii ki bu sorunsallaştırma son kertede yazarların tercihi ile ilgili bir durumdur. Fakat, bu arada temel bir sorunun gözden kaçırıldığı kanaatini taşımaktayım. Sadece Diyanet’in değil, piyasada var olan takvimlerin kahir ekseriyetinde dinsel temalar önemli bir yer tutmaktadır. Mesela, niye bu dinsel temaların takvimlerde önemli bir yer tuttuğu sorusu sorulmalıdır. Bu durum, toplumsal ihtiyaçlarla mı bağlantılıdır? Yoksa din, zaman ve takvim arasında tarihsel ve güncel bazı ilintiler mi mevcuttur? Doğrusu bu, iyi bir analiz noktası olabilirdi.

Özet kısmında, ilk satırda “Türkiye’de kurumsal anlamda dinin önemli bir temsilcisi olan Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığının…” ifadesinde, Diyanet İşleri Başkanlığı İslam’ın temsilcisi olarak adlandırılmaktadır. Hiçbir kurum ya da yorum İslam’ın temsilcisi olamayacağından burada problemli bir ifade kulanılmıştır.

Takvimin tarihi ile ilgili genel çerçeve ve anlatım oldukça güzel bir zemin ve çerçeve çizmektedir. Bu da Diyanet Takvimi’ne dair yapılan analizlerin daha iyi değerlendirilmesi açısından önem taşımaktadır. Özellikle takvimin bölümleri, takvime bakış gibi konular bu tarihi çerçeve göz önüne alındığında bir bütünlüğe kavuşmaktadır. Daha sonraki bölümde, yaygın din eğitimi ile Diyanet İşleri Başkanlığının fonksiyonu anlatılmaktadır. Ancak bu anlatılanların Diyanet Takvimi ile ilntisi kurulmamış görünmektedir.

Sayfa 7’de Diyanet Takvimi incelemesinde içerik analizi yapıldığından bahsedilmektedir. Fakat tebliğ boyunca yapılanın daha çok bir betimleme düzeyinde kaldığı gözlemlenmektedir. İçerik analizi, gerçekten böyle bir çalışmanın sağlıklı bir değerlendirmesi için çok uygun bir yöntemdir. Ancak içerik analizlerinde, gerek bulguların ortaya konulması, gerekse bunlara dikey ve derinliğine sorular sorulması gerekmektedir. Doğrusu metin boyunca bu betimlemenin yapıldığı; ama bulgulara sorular sorulmadığı görülmektedir. Bu bağlamda metne hayati sorular sorulması ve cevaplar vermesi beklenebilirdi. Şimdi bu soruları maddeler hâlinde ifade etmeye çalışalım.

1- Tüm dünyada kutlanan günlerin Diyanet Takvimi’nde yer almasının anlamı nedir? Hangi sosyal faktörlerle ilintilidir? Mesela, küreselleşme sürecinde mi takvime dâhil olmuşlardır? Verilen bilgiler ve kutlanan günler daha çok hangi zaviyeden tespit edilmişlerdir? Ve en önemlisi bu günler nasıl bir dünya görüşüne atıfta bulunmaktadırlar?

2- Bir takvimin hangi fonksiyonları yerine getirmesi gerekir? Diyanet Takvimi bu fonksiyonları yerine getirme bağlamında nerede durur?

3- Diyanet, Türkiye Cumhuriyet›i devletinin resmi dini yorumu olarak, takviminde yaygın eğitim bağlamında nasıl bir din anlayışını yansıtmaktadır? Size göre bu din anlayışının olumlu katkıları ve problemleri var mıdır? Varsa nelerdir?

4- Ulusallıktan küreselliğe evrilen bir dünyadan bahsedilmektedir. Söz gelimi; Diyanet Takvimi’ne ulus reflekslerinin yansımasından bahsedebilir miyiz?

5- Takvimde yer alan unsurlar, farklı kategorilere göre tablolarla da sunulmaktadır. Bu sunum bize yatay bir okumayı ifade etmektedir. Fakat bu tabloların anlamları, farklı sosyallikler ve konjonktürellikle bağıntıları konusunda bir okuma yapılmamıştır. Bu bağlamda, ilişkiselliklere değinen bir dikey okumanın eksik olduğunu söyleyebiliriz.

6- Metin, yorum ve analiz yapmaktan kaçınıyor gibi görünmektedir.

7- Mesela, dini hikayeler takvimde ne ortanda yer alıyor? Nasıl bir zihin inşa ediyor? Yer alması daha mı iyidir?

8- Mesela, Türkiye dindarlığının eksik yönleri sizce hangi noktalarda oluşmaktadır? Bir yaygın din eğitimi enstrümanı olarak takvimde bu dindarlığın hangi boyutlarda nasıl oluşturulmaya çalışıldığı vurgulansa daha iyi olacaktır.

9- Yaygın eğitim bakımından insanların bu takvimden kazançları nedir?

10- Toplumun ihtiyacı ve yaygın eğitim açısından âyet, hadis ve bilgilerin tekabüliyeti tartışılmamaktadır.

11- Tebliğin, takvimin bundan sonrası için ürettiği çıktılar neler olabilir? Ya da bir başka deyişle, tebliğin Diyanet Takvimi için getirebileceği öneriler nelerdir? Sorusu ve buna yönelik bir cevabı yoktur.

12- Mesela, Diyanet Takvimi’nde bireysel bir dindarlık mı yoksa toplumsal boyutlu bir dindarlık inşa edilmektedir? Bu tartışılmamaktadır.

Hiç şüphesiz bu soruları çoğaltmak mümkündür. Fakat bu sorulara verilecek cevapların bile, içerik analizine ciddi katkılarının olacağını söylemeliyiz. Diğer yandan tebliğin, sadece Diyanet Takvimi örneği üzerinden çalışmasına rağmen, zaman zaman çok özel noktalarda diğer bazı takvimlerle kıyaslamalar yapması, bize bazı açılımlar sağlayabilirdi.

Bu emek mahsulü tebliği hazırlayan Adem ve İbrahim beylere tekrar teşekkür ederken, bu tür çalışmalrın artmasını temenni ederim. Ayrıca böyle bir sempozyuma ev sahipliği yaptıklarından dolayı Diyanet İşleri Başkanlığına ve tüm emeği geçenlere şükranlarımı arz ederim.

[277] İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

ÜÇÜNCÜ OTURUM:

ÖZEL EĞİTİM GEREKTİREN
BİREYLERE YÖNELİK YAYGIN DİN EĞİTİMİ

Oturum Başkanı: Dr. Ekrem KELEŞ

Konu: Özel Destek Din Hizmetleri Projesi Kapsamında İşitme Engelliler
Din Eğitimi (Buca Örneği)
Tebliğ: Adem GÜLMEK
Müzakere: Yrd. Doç. Dr. Naci KULA

Konu: Engellilere Yönelik Din Eğitimi ve Öğretimi
Tebliğ: Yrd. Doç. Dr. Halide Nur ÖZÜDOĞRU ERDOĞAN
Müzakere: Yrd. Doç. Dr. Mehmet BAHÇEKAPILI

Konu: Ceza İnfaz Kurumları Din Hizmetleri, Manevi Rehberlik ve
Kur’an Öğretiminin Etkin Bir Yapıya Kavuşturulması
Tebliğ: Yrd. Doç. Dr. Harun IŞIK
Müzakere: Prof. Dr. Şuayip ÖZDEMİR

Özel Destek Din Hizmetleri Projesi Kapsamında İşitme Engelliler Din Eğitimi (Buca Örneği)

Adem GÜLMEK[278]

Giriş

Allah (c.c.) insanları aynı şekilde yaratmamıştır. İnsanların çoğu sağlıklı bir şekilde dünyaya gelirken bazıları da “engelli/özürlü” olarak doğmaktadır. Bazı kimseler de sağlıklı bir şekilde doğmakla beraber hayatının sonraki bir döneminde değişik sebeplerle bu tür bir durumla karşılaşmaktadır. İnsanın temel fonksiyonlarını kısıtlayan veya olumsuz etkileyen fizikî ve aklî pek çok kusur/engel çeşidi vardır. Sürekli olarak fonksiyonel kaybı veya bozukluğu sonucu normal yaşamın gerekliliğine uyamama durumuna engellilik, bu durumdaki kişiye de engelli denir.

2002 yılı istatistiklerine göre Türkiye nüfusunun % 12.29’unun engelli olduğu ortaya konmuştur. Bu da yaklaşık 8.5 milyon insanın herhangi bir şekilde engellilik durumuyla karşı karşıya olduğunu göstermektedir. Bu sayıya engellilerin aile bireylerini de eklersek 30 milyondan fazla insanımızın aynı durumdan etkilendiği söylenebilir. Ülkemizde engelli gerçeğinden hareketle özellikle din hizmetleri ve din eğitimi alanlarında soruna daha somut ve bütüncül bakan yaklaşım ve projelere ihtiyaç vardır. Bu bağlamda İzmir ili Buca ilçe müftülüğünce “Özel Destek Din Hizmetleri” adı verilen bir proje hazırlanıp uygulamaya konulmuştur.

Bu projeyle tüm engel gruplarının din hizmeti ve din eğitimi konusundaki beklentilerine imkânlar nispetinde çözüm bulunması ve toplumsal farkındalık oluşturarak çalışmaların ülkemiz genelinde yaygınlaştırılması hedeflenmektedir.

Son tahlilde, engel gruplarının çeşitliliğiyle beraber, dini hizmet ve eğitim boyutu dikkate alındığında işitme engelliler diğerlerine göre daha öncelikli hâle gelmektedir. Bu nedenle tebliğimizde engel gruplarının tümünün dini hizmet ve eğitim beklentilerine yer vermekle beraber proje önceliğimiz olan işitme engellilere yönelik yapılan çalışmalar detaylandırılacaktır.

Özel Destek Din Hizmetleri Projesi

Projenin Kapsamı:

Engelliler yaşadıkları toplumlarda birçok olumsuz tutum ve davranışla karşılaşabilmekte, ülkelerin gelişmişlik düzeyleri farklılıklar gösterse de toplumların engellilere karşı tutum ve davranışları benzerlikler göstermektedir. Ekonomik ve sosyal yapı bozuklukları, toplumların bilgi eksikliği, yetersizliği, yanlış yaklaşımları, olumsuz tutumları, ayrımcılık ve fiziksel çevre şartlarının yetersizliği özürlülerin sıklıkla karşılaştığı engellerdir.

Projenin Ortaya Çıkış Nedenleri:

• Türkiye nüfusunun % 12.29’unun engelli olduğu gerçeği,[279]

• İzmir’de yaşamakta olan engelli sayısının yaklaşık 350 - 400 bin civarında olması,[280]

• Özürlü bireylerin diğer toplum kesimleriyle birlikte din hizmetleri ihtiyaçlarının karşılanması,

• Din hizmetleri ve eğitiminin engellilere yönelik olarak planlanması ihtiyacı,

• Özürlülük konusunda Toplumumuza kapsamlı bir bakış açısının kazandırılması çabası,

• Engelli bireyin durumunu kabul etme ve mevcut durumundan kaynaklanabilecek sorunlarını aşmada, onlara din hizmeti sunmanın gerekliliği,

• Engelli bireyler arasında dini ilgi ve istek sonucunda dinini öğrenmek isteyenlere mevcut bireysel farklılıklarını da göz önünde bulunduracak bir din hizmetinin gerekliliği.

Engelli / Özürlü kimdir?

Özürlüler, yeryüzündeki insan zenginliğinin bir parçasıdır. Yeryüzündeki insan manzaralarının sonsuz sayıdaki yansımalardır. Sakatlık ve özürlülük bir insanlık durumudur. Bütün insanlık durumları gibi hayatın doğal bir dönüşümü ve indirgenişidir.

“Özürlü” ve “Özür” sözcükleri Türkçe’de “edinilen bir kusurun elde olmadan yapıldığını ileri sürme”, “bu kusurun hoş görülme sebebi, eksiklik, kusur, elverişsizlik” gibi, uluslararası karşılığında bulunan anlamlara, son derece yaklaşan anlamları bulunmaktadır. Özürlülük, tek ve açık tanımı olmayan bir kavram olması nedeniyle, istatistiksel veri toplamanın oldukça güç olduğu bir alandır.[281]

5378 Sayılı özürlüler kanununa göre; Özürlü, doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle bedensel, zihinsel, ruhsal, duyusal ve sosyal yeteneklerini çeşitli derecelerde kaybetmesi nedeniyle toplumsal yaşama uyum sağlama ve günlük gereksinimlerini karşılama güçlükleri olan ve korunma, bakım, rehabilitasyon, danışmanlık ve destek hizmetlerine ihtiyaç duyan kişi olarak tanımlanırken; Dünya Sağlık Örgütü, özürlülük kavramı hakkında aşağıdaki gibi hastalık sonuçlarına dayanan, sağlık yönüne ağırlık veren bir tanımlama ve sınıflama yapmıştır:

• Noksanlık (Impairment): “Sağlık bakımından “noksanlık” psikolojik, anatomik veya fiziksel yapı ve fonksiyonlardaki bir noksanlığı veya dengesizliği ifade eder.”

• Özürlülük (Disability): “Sağlık alanında ‘sakatlık’ bir noksanlık sonucu meydana gelen ve normal sayılabilecek bir insana oranla bir işi yapabilme yeteneğinin kaybedilmesi ve kısıtlanması durumunu ifade eder.”

• Maluliyet (Handicap): “Sağlık alanında “maluliyet” bir noksanlık veya sakatlıksonucunda, belirli bir kişide meydana gelen ve o kişinin yaş, cinsiyet, sosyal ve kültürel durumuna göre normal sayılabilecek faaliyette bulunma yeteneğini önleyen ve sınırlayan dezavantajlı bir durumu ifade eder.”

• Accessibility (Erişilebilirlik): Özürlülerin kullanımına uygunluk olarak kısaca tanımlayabildiğimiz İngilizce ‘Accessibility’ Kavramı Türkçe’de ulaşılabilirlik ya da erişilebilirlik şeklinde kullanılmaktadır. Bu kavram, “ulaşılabilirlik, yapıların ve sistemlerin girilebilirlik, girilebilir oluş, erişilebilirlik, kullanılabilirlik mertebelerini belirtir. Bütün mekânların, alanların, inşa edilmiş çevrelerin, binaların yapıların, ulaşım sistemlerinin; hangi insanlık durumlarında bulunursa bulunsunlar, bütün insanlar için açık, erişilebilir ve kullanılabilir olmasıdır” biçiminde açıklanmaktadır.[282]

Başlıca Engel/Özür Grupları

Ortopedik Özürlü: Kas ve iskelet sisteminde yetersizlik, eksiklik ve fonksiyon kaybı olan kişidir. El, kol, ayak, bacak, parmak ve omurgalarında, kısalık, eksiklik, fazlalık, yokluk, hareket kısıtlığı, şekil bozukluğu, kas güçsüzlüğü, kemik hastalığı olanlar, felçliler, bu gruba girmektedir.

Görme Özürlü: Tek veya iki gözünde tam veya kısmi görme kaybı veya bozukluğu olan kişidir. Görme kaybıyla birlikte göz protezi kullananlar, renk körlüğü, gece körlüğü (Tavuk Karası) olanlar bu gruba girer.

İşitme Özürlü: Tek veya iki kulağında tam veya kısmi işitme kaybı olan kişidir. İşitme cihazı kullananlar da bu gruba girmektedir.

Dil ve Konuşma Özürlü: Herhangi bir nedenle konuşamayan veya konuşmanın hızında, akıcılığında, ifadesinde bozukluk olan ve ses bozukluğu olan kişidir.

İşittiği hâlde konuşamayan, gırtlağı alınanlar, konuşmak için alet kullananlar, kekemeler, afazi, dil-dudak-damak-çene yapısında bozukluk olanlar bu gruba girmektedir.

Zihinsel Özürlü: Çeşitli derecelerde zihinsel yetersizliği olan kişidir. Zeka geriliği olanlar (mental retardasyon), Down Sendromu, Fenilketonüri (zeka geriliğine yol açmışsa) bu gruba girer.

Süreğen Hastalık: Kişinin çalışma kapasitesi ve fonksiyonlarının engellenmesine neden olan, sürekli bakım ve tedavi gerektiren hastalıklardır. (kan hastalıkları, kalp-damar hastalıkları, sindirim sistemi hastalıkları, idrar yolları ve üreme organı hastalıkları, cilt ve deri hastalıkları, kanserler, endokrin ve metabolik hastalıklar, ruhsal davranış bozuklukları, sinir sistemi hastalıkları, HIV)

Bu projeyle öncelikli olarak İslam dinin inanç, ibadet, ahlak esaslarını İzmir ilindeki engellilere anlatmak ve engellilerin din hizmetlerine dair ihtiyaç ve beklentilerini karşılamak hedeflenmiştir. Ülkemiz genelinde engellilerin din hizmetleri ve eğitimi ihtiyaçları da bu kapsamda değerlendirilecek, ülkemiz genelinde bir farkındalık oluşturulması için çalışılacaktır.

Ülkemizde Engelli/Özürlü Gerçeği

Tarihin en eski dönemlerinden bu yana toplumların özürlü bireylere yönelik tutumları, engelliler için var olan sağlık ve eğitim hizmetlerini önemli ölçüde etkilemiştir. Tarihsel gelişim içerisinde toplumların engellilere yaklaşımı farklılık göstermiştir. Bilimsel, teknolojik ve kültürel gelişmelere paralel olarak olumlu yönde bir farklılaşma olduğu da görülmektedir.

Çok tanrılı dinlerin hâkim olduğu dönemlerde (paganizm) engelli bir çocuğun, içinde bulunduğu aileye işledikleri bir suçtan ötürü Tanrı tarafından bir ceza olarak verildiği düşünülmüştür. Bu yüzden engelliye yardım etmek, Tanrı’nın gazabını çekmek anlamına geleceği için, kimse engellilere yardım etmez; engelliler şehir dışına sürülür, yalnızlığa ve ölüme terk edilirdi. Sonraki dönemlerde engelli insanların yok edilmediği, ancak kötü işlerde çalıştırıldığı görülmüştür. Hor görülüp aşağılanan engelliler, değirmenlerde ve su depolarında hayvanların yerine işe koşulmuş, fuhuşta, dilencilikte kullanılmıştır. Bazı toplumlarda da cüzamlılarla aynı kolonide yaşamak zorunda bırakılmıştır.[283]

Devlet İstatistik Enstitüsü’ne yaptırılan “Türkiye Özürlüler Araştırması” ile ülkemizdeki özürlülük profili geniş kapsamlı olarak araştırılmıştır. Bu araştırmalar neticesinde Özürlülük sadece bu sorunu yaşayan kişiyi değil, ailesini ve yakın çevresini ekonomik, sosyal ve psikolojik olarak etkileyen bir sorun olarak karşımızda durmaktadır. Yapılan yasal düzenleme ve alınan idari tedbirlerle engellilerin yaşamında kayda değer iyileştirmeler sağlanmıştır. Ancak alınan tüm yasal ve idari önlemlere rağmen engelliler hâlâ “acınılan, dışlanan, kabul görmeyen, alay edilen, küçümsenen, güvenilmeyen insanlar” olarak görülmektedir. Bu tutum engellilere ilişkin olumsuz bir algının oluşmasına ve toplumdan dışlanmalarına neden olmaktadır.[284]

Engelli/Özürlü Nüfus Oranları

Özürlü olan nüfusun toplam nüfus içindeki oranı %12.29’dur. Ortopedik, görme, işitme, dil ve konuşma ile zihinsel özürlülerin oranı %2.58 iken (yaklaşık 1.8 milyon) süreğen hastalığı olanların oranı ise % 9.70’dir (Yaklaşık 6.6 milyon) (Tablo 1). Özürlü olma oranları yaş grubu bazında incelendiğinde her iki grupta da ileri yaşlarda artmaktadır. Ancak, bu artış süreğen hastalığı olanlarda diğer özür grubundakilere göre daha fazladır. 0-9 yaş grubunda ortopedik, görme, işitme, dil ve konuşma ile zihinsel özürlü olanların oranı %1.54 iken 0-9 yaş grubunda süreğen hastalığa sahip olanların oranı % 2.60’tır. Bu oran, ortopedik, görme, işitme, dil ve konuşma ile zihinsel özürlü olanlarda 50-59 yaş grubu, süreğen hastalığı olanlarda ise 20-29 yaş grubunda yaklaşık iki katına çıkmaktadır.[285]

Coğrafi bölgelere göre engelli nüfusun dağılımına bakıldığında, engelli nüfusun en yoğun olarak yaşadığı yerin Marmara bölgesi olduğu görülecektir. Marmara Bölgesi’nin, Türkiye nüfusunun yoğun olarak yaşadığı bölge olduğu düşünüldüğünde engelli nüfusun da diğer bölgelere kıyasla burada daha fazla bulunması beklenen bir durumdur. Yukarıdaki grafikte dikkat çekici olan, Karadeniz Bölgesi’nin Marmara ve İç Anadolu’dan sonra engellilerin en fazla yaşadığı yer olmasıdır. Genel nüfus yoğunluğunun bilhassa Ege ve Akdeniz bölgelerinden düşük olmasına karşın, Tablo 1’de de görülebileceği gibi, engelli nüfusun bu bölgede yüksek olması kendi başına değerlendirilmesi gereken bir olgudur. [286]

Tablo 1: Engellilerin coğrafi bölgelere göre oransal ve kümülatif dağılımı.

Bölge

Sayı

Yüzde

Kümülatif Yüzde

Marmara

402619

22,7

22,7

Ege

232341

13,1

35,8

Akdeniz

230668

13,0

48,8

İç Anadolu

307133

17,3

66,2

Karadeniz

264380

14,9

81,1

Doğu Anadolu

155475

8,8

89,9

Güneydoğu Anadolu

179688

10,1

100,0

Toplam

1772304

100,0

Engellilik/Özürlülük ve Toplumsal Arka Plan

Toplumla bir bütün oluşturabilme ve uyum sağlamanın temelleri ailede atılır. Engelli özel insandır. Yaratılanı yaratandan ötürü sevme prensibinin gönüllerde en çok yer tutanıdır. Bu nedenle Engellilerimiz bizim hayatı doğru okuma kılavuzumuzdur. Ailenin temel yapısını çocuklar oluşturur. Çocuklar, aile yapısının korunması ve soyun devam etmesi görevini üstlenir. Doğal olarak da beklenti sağlıklı bireylerin dünyaya getirilmesidir. Yeni evlenen bireylerin aileleri, evlilikten hemen sonra bebek haberi almayı beklerler. Beklentinin sebebi de soyun en iyi şekilde devam etmesini sağlamaktır. Bir bebeğin dünyaya gelişi herkese umut ve neşe verecektir. Ama eğer bebek engelliyse aile üzüntü, acıma, öfke gibi olumsuz duygu ve düşüncelere kapılır. Bebeğin doğum haberini ilk aileye veren kişinin, engelli bir bebeğin doğduğunu söylerken gösterdiği tepki de çok önemlidir. Bir anne yaşadığı olayı şöyle ifade etmiştir; “hemşire, bir kızım olduğunu sinirli bir tavırla söyledi bana. Yani “harika bir kızınız oldu” demedi ve kızımı aceleyle kucağıma bıraktı. Doktorlarda yanımda uzun süre kalmamaya gayret etti. Kocamla birlikte kızımızın yüzüne, tıpkı hemşirenin bize baktığı gibi göz ucuyla çarçabuk bakıp kafamızı çevirdik. Şimdi kendimi affedemiyorum. Kızım o kadar tatlı ki” [287]

Özürlülük alanındaki sorunların sadece özürlüleri değil tüm toplumu ilgilendiren ve çözümüne yönelik katılımını gerektiren sorunlar olduğu değerlendirildiğinde, gerek sorunların tespitinde gerekse de çözümü için ortaya konacak mevzuatın oluşturulmasında toplumun tüm kesimlerinin katılımı ile ortak aklın ürünü çözümler oluşturulması önemli olduğu gibi, oluşturulan çözümlerin optimum düzeyde uygulanması için de toplumsal tutumlar ve katılım oldukça önemlidir. Olumsuz tutumlar, özürlülerin toplumla bütünleşmelerinde görünmez engellerdir. Özürlülere yönelik olumsuz duygu, düşünce, tutumlar ve ön yargılar nedeni ile özürlülerin toplumdan dışlanmaları, özürlülerin toplumun üretken, bağımsız ve onurlu bireyler olarak toplum içinde yer almalarını engellemektedir.

Özürlülere yönelik olumsuz tutumlar, önyargılar, ayrımcılık ve bunların sonuçları hakkında birey ve toplum düzeyinde farkındalık geliştirilmesi gerekmektedir. Oysa insanlar çoğu zaman özürlüler hakkında doğru bilgilere sahip olmadıkları gibi, özürlülere yönelik tutumlarının olumsuz ve zarar verici olduğunun farkında bile değillerdir.

Özürlüler İdaresi Başkanlığınca yaptırılan ‘’Toplum Özürlülüğü Nasıl Anlıyor’’ anketi, nüfusunun yüzde 12,29’unu oluşturan engellilere bakış konusunda ilginç sonuçlar ortaya koyuyor:

Ankete katılanların dörtte biri özürlüleri ‘’yardıma muhtaç’’ olarak tanımlıyor. Süreğen hastalığı olanlar, hiperaktif çocuklar ve kekemeler engelli olarak görülmüyor. Katılımcıların üçte biri ruhsal ve duygusal sorunu olanlarla dörtte biri ise zihinsel engellilerle arkadaş olmak istemiyor. Bu özür grupları eş olarak da tercih edilmiyor. Ankete katılanların yarısına yakını tüm engel gruplarıyla arkadaş, komşu ya da iş arkadaşı olmakta sakınca görmezken, yarısından fazlası engelli herhangi biriyle evlenmek istemiyor. Engelli olmayan akranlarıyla aynı sınıfta eğitim almaları uygun görülen özürlülerin başında ortopedik engellilerle süreğen hastalığı olanlar geliyor. Bunu dil ve konuşma bozukluğu olanlarla işitme ve görme engelliler izliyor. Ruhsal-duygusal sorunu olanlarla zihinsel engelliler bu konuda en az tercih edilen grubu oluşturuyor.

Katılımcıların yüzde 66.3’ü engellilerin yaşamlarını çalışarak, yüzde 23.6’sı ise yardımlarla sürdürmeleri gerektiğini ifade ediyor. İşitme engelliler, işe alınma konusunda en fazla tercih edilen engel grubunu oluşturuyor. Ankete katılanların yüzde 32.2’si kendilerine ait iş yerleri olsa işitme engellileri işe alacağını ifade ederken, zihinsel engellileri işe alacağını belirtenlerin oranı yüzde 3.7’de kalıyor. Ankete katılanların beşte dördü engellilere sadece evde eğitim verilmesine karşı çıkıyor. Yüzde 31.5’i özürlülerin başkalarının yardımı olmadan yaşayamayacaklarını düşünüyor. Katılımcıların yüzde 64.5’i devletin özürlülere verdiği hizmet ve yardımların yeterli olmadığını belirtirken, ankete katılanların ancak yüzde 4’ü hizmetlerin yeterli olduğu görüşünde. Ankete katılanlar her ne kadar özürlü olmanın Tanrı’nın insana verdiği bir ceza ya da lütuf olduğuna inanmasa da özürlülüğün insanlara Tanrı tarafından sınanmak üzere verildiğine inananların oranı yüzde 75’i geçiyor. Katılımcıların üçte biri yakın akrabasının özürlü biriyle evlenip evlenmemesi konusunda kararsız olduğunu belirtirken, yüzde 26,3’ü akrabasının özürlü biriyle evlenmesini istemiyor. Bu konuda sakınca görmeyenlerin oranı ise yüzde 42.8.Ankete katılanların yüzde 58.3’ü özürlülerin yasal haklarını kullanırlarken engellerle karşılaştıklarına inanıyor. Yüzde 18.7’si ise engeller olmadığını ifade ediyor.[288]

Esasen bir engellinin toplumdan beklentileri herhangi bir insanın beklentilerinden çok da farklı değildir. Bir engelli, her insan gibi toplumdan öncelikle iki şey bekler: Sevgi ve anlayış. Sonra bir tatlı dil, bir güler yüz. Bir engelli, insanlardan özde ve sözde, nezaket ve zarafet bekler. Herkesin bir gün engelli olabileceğini hiç kimsenin unutmamasını bekler. Engelli, iş üretmeyip bahane üretenlere şöyle seslenmek ister: Ya bir yol aç, ya da yoldan çekil; güneş olamıyorsan bari gölge etme; elin baston olamıyorsa hiç olmazsa dilin sopa olmasın. Bir engelli bütün dünya insanlığına şu hakikati haykırmak ister: “Görmek istemeyenden kör, duymak istemeyenden sağır ve anlamak istemeyenden daha cahili yoktur.”[289] Engelli meselesi, sadece bir sağduyu değil, aynı zamanda bir hak ve adalet meselesidir. Engelli insanlarımız da, eşit muamele, itibar, yaşamlarını bağımsız idame ettirme ve toplumun bir parçası olma gibi haklara sahip olmalıdırlar. Bizim üzerimize düşen görev ise, engelli vatandaşlarımıza bu haklarından faydalanmaları için imkân ve fırsatlar sağlamak olmalıdır.[290]

Yaygın Din Eğitimi Boyutuyla Engelliler

Modern toplumla birlikte, sosyal çevreye kendini kabul ettirme önemli hâle gelmiştir. Böylece gerek televizyon, gerek gazete, gerekse diğer tüm haberleşme araçlarıyla birlikte dış görünüşün çok önemli olduğu bir dünya oluşturulmuştur. Sürekli göz önünde ve çok değerli olan kusursuz bedenlerin, engelliler için bir yıkım ve ayrıcalık kaynağı olduğu ifade edilmektedir.[291] İnsan mahlukatın en değerli, en şerefli, en üstün ve en mükemmel olanıdır. Bu değer şeref ve üstünlük onun, akıl fikir ve iradeyle donatılması, iyiyi kötüden, doğruyu yanlıştan, hakkı batıldan, hayrı şerden ayırabilecek yeteneğe sahip olması, ilahi tekliflere muhatap kılınması sebebiyledir.[292] İlahi buyruklar karşısında insanın muhataplığı ancak güç yetirebileceği şeyler üzerinedir. Engellilik hâli, “doğuştan veya sonradan herhangi bir hastalık veya kaza sonucu bedensel, zihinsel, ruhsal, sosyal, duyusal ve duygusal yeteneklerini çeşitli derecelerde kaybetmesi nedeniyle toplumsal yaşama uyum sağlama ve günlük gereksinimlerini karşılamada güçlükleri olan bireydir.”[293] Şeklinde ifade edilirken teklife muhatap olmayan özür ve engel halleri dışında engelliler güçleri ve takatleri nispetinde kulluk ve ibadetler yönüyle sorumludur. İslam engellilere yönelik ruhsat ve kolaylıklar sağlamıştır.

Toplumu din konusunda aydınlatma görevi Diyanet İşleri Başkanlığımızın varlık nedenidir. Sayıları sekiz milyonu aşan özürlü /engelli insanlarımıza itinalı bir biçimde hizmet götürmesi gerekir. Ülkemizde engellilere yönelik verilecek din eğitimi ve hizmeti bu alanda beklenti ve talepleri karşılayacak şekilde olmalıdır.

• Engellileri sosyal yaşamda bekleyen zorluklar nelerdir?

• Ailede engelli olmak veya engelli çocuğa sahip olmak ne anlama gelir?

• Peygamber Efendimizin engellilere karşı tutumu nasıldı?

• Engelli nasıl ibadet eder?

• Nasıl camiye giderler?

• Sevdiklerinin cenaze namazını nasıl kılarlar?

• Abdesthanelerde nasıl abdest alırlar?

Daha da çoğaltılabilecek bu sorular engellilerin ve ailelerinin alması gereken din hizmeti ve eğitiminin toplumun diğer kesimlerine verilen hizmetlerden daha farklı ve özel olmasını gerekli kılar.

Engelli ve Ailesi

Aile; sevincin ve tasanın paylaşıldığı, huzur ve güven kaynağı, birlik beraberlik gibi bütüncül kavramları içinde barındıran sosyal bir kurumdur. Aile toplumun yapı taşıdır. Ülkemizde 8 milyon engelli birey vardır. Yaklaşık olarak 25 – 30 milyonluk bir kesimi etkileyen engellinin önemi göz ardı edilmemelidir. Aileler, çocuklarını en iyi biçimde yetiştirmeyi arzu ederler. Ailelerde engelli çocuklar, diğer çocuklardan daha fazla eğitilmeye, sevilmeye ve temel gereksinimlerinin karşılanmasına ihtiyaç duyarlar. Eğitimlerinde farklı yöntem ve materyaller gerekir.Burada önemli olan ailelerin; çocuklarına iyi bir eğitim verebilmeleri ve ilerideki eğitim öğretim yaşamında üzerlerine düşen görevleri yerine getirebilmeleri için çocuklarının özrü hakkında bilgi sahibi olmaları gerektiğidir.

Bugüne kadar özel eğitime ihtiyaç duyan çocuğun eğitiminde ve gelişiminde doğal eğitimci rolünü üstlenen aileler maalesef göz ardı edilmiş, özellikle din hizmetleri ve eğitimi boyutunda aile kavramını hedefleyen etkin çalışmalar yapılamamış, uygulayıcı olmaktan çok, bilgi verici olarak rol oynanmıştır. Engelli çocukla olan ilişkilerde, aile din eğitiminin odak noktasına getirilmelidir. Engelli bir çocuğun doğması, aile içi ilişkileri etkileyecek bir unsur olduğuna göre bu noktada din hizmetleri ve din eğitimi konularında ailelerimize rehberlik edecek uzmanlara ihtiyaç vardır.

Engelli bir çocuğa sahip olan aileler, farklı özellikleri olan çocukları olduğunu öğrendikleri anda karmaşık duygular içine girmekte, bu duygular şu şekilde farklı psikolojik tepkilere neden olmaktadır:

• Belirsizlik (Amcası da böyleydi, geç konuştu),

• Şok (Her şey bir anda durdu),

• İnkâr (Sürekli bilgi toplanır çocuğa konan teşhisle uyup uymadığına bakılır),

• Suçluluk (Eşler suçlanır. Keşke hamilelik sırasında biraz daha dikkatli olsaydım),

• Kızgınlık (Niye benim başıma geldi?),

• Depresyon (Tükenmişlik, yorgunluk, ağlama nöbetleri) ve kabuldür.

Engelli çocukların ailelerinin yaşadığı süreçler bir noktaya kadar benzerlik göstermekle birlikte anne babalar bu aşamalar arasında gidip gelebilir ya da bir aşamaya takılıp kalabilirler. Bu durumu etkileyen sebepler, kişilik özellikleri, eğitim,
sosyo-ekonomik düzey ve diğer insanların tutumu gibi aileden aileye değişiklik gösteren sebeplerdir. Çocuk doğduğunda artık aile yeni bir hayata alışmak zorundadır. Çoğu evlilikler bu sebepten dolayı bitebilmektedir. Bazı aileler utançtan çocuklarıyla birlikte dışarı çıkamazlar. Aile için sosyal çevre küçülebilir. Önemli olan ailenin çocuğu olduğu gibi kabul etmesi ve yeniden hayatlarına uyum sağlamaları için gerekli desteği almasıdır.İnanç ve değerlerimizin öğrenildiği ve davranışa dönüştüğü ilk eğitim yeri aile olduğuna göre; engelli çocuklara sahip ailelere ve engellilerin bizzat kendilerine din eğitimi vermeden önce engelli ve ailelerine yönelik özel metod ve sunum tekniklerinin belirlenmesi ve sosyal ilahiyat uzmanları yetiştirerek ihtisaslaşmaya gidilmesi faydalı olacaktır.

Camiler, Kur’an Kursları ve Engellilerimiz

İnandıkları din konusunda bilgi sahibi olma, İbadetlerini yerine getirme amacında olan insanlar, cami ve mescitlere hiçbir baskı ve zorlama olmaksızın, tamamen kendi özgür iradeleriyle gelmektedirler. Toplumda sevgi, hoşgörü ve barış ortamının oluşturulması bakımından böyle bir kuruma ve böyle bir imkâna şu an Müslümanların dışında hiçbir millet sahip değildir. [294]

Her inanan gibi engellilerin de camilerde Rabbine ibadet etme, Kur’an Kurslarında dini bilgiler alma ve bu mekânlarda verilen hizmetlerden yararlanma hakları vardır. Engelli rampası gibi fiziki düzenlemelerin yetersizliği yanında, diğer teknik ve donamım gerektiren çalışmalar ayrı bir sorunsal olarak karşımızda duruyor. Üstelik engelli ve engellilik konusunda cami cemaatimizin bilgilendirilip konuyla ilgili hâle getirilmesi gerekmektedir.

Yapılan bir araştırmada camiye namaz kılmak için giden görme ve ortopedik engelli bireyler namaz sonrasında:

• Caminin avlusundayken para verilmesi,

• Cami avlusundan kovma ya da gitmesinin istenmesi,

• Hafız olup olmadığının sorulması veya Kur’an okuması istenerek para verilmeye çalışılması gibi bazı olumsuz tutum ve davranışlarla karşılaştıklarını ve bu durumdan rahatsızlık duyduklarını ifade etmişlerdir.[295]

Engellilere verilen bir iftar yemeğinde “Biz camilerimizi dahi size göre ayarlayamadık. Cami mimarilerimizi geliştirirken sizi düşünmedik. Sizden herhangi bir kardeşimizin gelip bizlerle birlikte Allah’ın yüce huzurunda divana durabileceğini var saymadan koca koca büyük mabetler, camiler yapmışız.” [296]

Şeklinde açıklama yapan Diyanet İşleri Başkanımız Prof. Dr. Mehmet GÖRMEZ ülkemizdeki engelliler gerçeğine dikkatlerimizi çekmiştir.

Kur’an Kurslarımız için durum camilerden farklı değildir. Braille alfabesi ile yazılan Kur’an-ı Kerim ve dini içerikli yayınlara ihtiyaç olduğu kadar bu alanı bilecek ve yorumlayacak öğreticilere de ihtiyaç vardır. İşitme engellilerin inanç ve değerleriyle sağlıklı bir iletişim kurabilmesi için işaret dili bilen çok sayıda öğretici yetiştirilmelidir.

Konunun boyutu, engellilerimize yaygın din eğitimi verebilmenin yapısal sorunlarının varlığını kabul ve çözümünü gerekli kılmaktadır.

Ülke genelinde engellilere hizmet verecek camilerin ve Kur’an Kurslarının sayılarının artırılması, engellilerle iletişim konusunda donanımlı din görevlilerinin yetiştirilmesi, yeterli seviyede materyal çalışmalarının yapılması köklü ve kalıcı adımların atılmasıyla mümkün olacaktır.

İşitme Engelli Kimdir?

Doğum öncesinde, doğum sırasında ve doğum sonrası bireyin işitme organlarının çeşitli nedenlerle işlevlerini kısmen veya tamamen yerine getirememesi sonucu günlük yaşamında sözel dili etkin kullanamayan kişidir. İşitme engellilerin bireysel özellikleri kendi içlerinde farklılık göstermektedir. İşitme kaybının özelliği ve derecesine göre hiç konuşamayandan akıcı konuşana kadar dil gelişiminde farklılıklar görülebilir. İşitme engelliler genelde işaret dili bilmektedir. Yine çeşitli dernek ve lokallere gidip işaret dilini öğrenen işitme engelliler mevcuttur. Bazı işitme engellilerde engelin oluş nedenine bağlı olarak işitme engelinin yanında görme veya zihinsel engellilikleri de olabilmektedir.

Bu örnekler göstermektedir ki işitme engellilerin iletişim, dilin kullanımı, bilişsel beceriler gibi her türlü disiplin özellikleri farklılık göstermektedir. Dolayısıyla öğrencileri bilişsel düzeye ve dilin kullanımına göre sınıflamak din eğitimini kolaylaştıracaktır. Burada temel prensip tüm işitme engelli bireylerin mutlaka öğrenebileceği dini değerler olduğunun bilinmesidir. Kişi kaldıramayacağı bilgiden sorumlu olmayacağına göre öğrencinin becerisine göre dini eğitimi vermek gerekir.

İşitme ve Konuşma Engellilerde Din Eğitimi

Bu iki özür grubunu aynı başlık altında ele almamızın sebebi, birbiriyle olan bağlantısıdır. Zira işitme özürlü olanların önemli bir bölümü aynı zamanda konuşma yönüyle de özürlü durumdadırlar. Toplumda “sağır-dilsiz” olarak bilinen bu özür grubuna mensup bireylerin özürlülük hallerinin oldukça çeşitlilik arz ettiği söylenebilir. Bu durumda, ağır işitenle hiç işitmeyen; kelimelerinde telaffuz bozukluğu olanla hiç konuşamayan elbette bir değildir. Dolayısıyla, bu özür grubuna mensup bireylere de kişisel durumlarına uygun olan şekliyle din eğitimi verilmelidir.

Elimizdeki veriler, ülkemizdeki özel eğitime muhtaç en kalabalık grubun “konuşma özürlüler” olduğunu ortaya koymaktadır. Gerek işitme, gerekse konuşma özürlü olanların din eğitiminde kullanılacak materyal ve teknolojik araçlar daha ziyade visual (görsel) nitelikli olmalıdır. Bunun yanında dramatizasyon metodu ile olayların aktarılması da mümkün olabilir. Yine parmak alfabesi aracılığıyla da dinî bilgilerin aktarılması söz konusudur. Uzmanlar, işitme özürlü çocukların eğitimlerine ne kadar erken yaşta başlanırsa o derece başarılı olunacağı kanaatindedirler. İşitme ve konuşma özürlü olanlar içinde özür düzeyi düşük olanlara, tarihteki birçok şahsiyetin de bu durumda olduğundan söz edilebilir. Örneğin, bir Peygamber olan Hz. Musa, filozof Aristoteles, devlet başkanları Winston ve Churcill bir konuşma özrü olan kekemelikten yana sıkıntı çekmişlerdir.

Buna rağmen, onların bu durumları başarılı olmalarına herhangi bir engel teşkil etmemiştir. İşitme ve/veya konuşma yönüyle özürlü olanların, diğer akranları ve yakınlarıyla birlikte, dinî nitelikli toplantılara katılmaları, onların sosyalleşmesi açısından önemlidir. Unutulmamalıdır ki Allah Teala, hiç kimseyi gücünün yetmediği konuda sorumlu tutmamaktadır.

Dolayısıyla bu durumdaki özürlüler her ne kadar sözle açıklamakta güçlük çekseler de- yaratılıştan beraberlerinde getirdikleri iman duygusunu bir biçimde ifade etmek isteyeceklerdir. İşte bu bağlamda, onların bilemedikleri ya da ifade edemedikleri konularda sorumlu olmadıkları düşünülerek daha hoşgörülü ve anlayışlı bir şekilde yaklaşılmalıdır. Unutulmamalıdır ki, sağır ve dilsize laf anlatmak, sevgili Peygamberimiz (s.a.s.) tarafından, karşılığı sadece Allah’tan beklenen ve iyi, güzel bir davranış biçimi olan, “sadaka” sıfatı ile vasıflandırılmıştır.[297] Unutulmamalıdır ki, İslam kültürü insan yüreğinin önemsendiği bir kültürdür. İslam medeniyeti bir gönül medeniyetidir.[298]

İşitme Engellilerle İletişim Kurmanın Bir Yolu Olarak

• “Türk İşaret Dili” (TİD)

İşaret dili, işitme engellilerin kendi aralarında iletişim kurarken, el hareketlerini ve yüz mimiklerini kullanarak oluşturdukları görsel bir dildir. Türk İşaret Dili tarihinin Osmanlı dönemine kadar uzanmasına karşın, TİD hakkında Milli Eğitim Bakanlığının 1995’te yayınladığı görsel bir kılavuz dışında henüz bir yazılı materyal, arşiv ya da sözlük yoktur. Türkiye’deki işitme engelli okullarında işaret dili öğretilmemektedir ve ülkemiz işaret dili eğitimi alanında pek çok ülkeden 50 yıl kadar geridedir.

Türkiye’de ne kadar işitme engelli bulunduğuna dair çelişkili raporlar vardır. Birleşmiş Milletler raporuna göre bu sayı 2,5 milyondur. Ancak Milli Eğitim Bakanlığı 1998 Bütçe Raporu’na göre ülkemizde sadece 400,000 işitme engelli bulunmaktadır. Yine aynı rapora göre bu nüfusun 120,000’ini çocuklar oluşturmakta ve sadece 7,000’i okula gitmektedir. Dünyada işaretleşmenin tarihi bilinmemekle beraber Osmanlı sarayında XV. Yüzyılda sistematik işaret kullanıldığına dair belgeler vardır. Devletin gizli konuları konuşulduğunda duymadıklarından dışarıya bilgi çıkartamayacakları için saraylarda hizmetçi olarak bulunduruldular. Fakat köle ve cüce gibi hizmetçilerden çok yüksek bir konuma sahiptiler. Osmanlı sarayında benzersiz bir rol edindiler. Daha sonraları sultanlarda bu işaret dilini kullandıkları için işaret dili yüksek konumdaki insanların dili olmuştur. İşaret dilinde en yetenekli olanlar aranan en kıymetli insanlar olmuşlardır. Ayrıca saraylarda sessizliğe değer verildiği için özür durumu, ödüllendirilen bir yeteneğe dönüştürülmüştür.

Türkiye’de sağırlar eğitimi, İstanbul’da 1889’da Ticaret Mektebi içinde başlatılmıştır. 1912’de öğrencileri Darülacezeye aktarılmıştır. İkinci okul 1923’te İzmir’de açılmıştır. Bu okul 1925 yılında Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığına bağlanmıştır. Üçüncü olarak ta 1944 yılında İstanbul’da bir dernek tarafından İstanbul Özel sağır ve dilsiz Okulu açılmıştır. İzmir’de ki okul 1951, İstanbul’da ki okul 1953 yılında Milli Eğitim Bakanlığına bağlanmıştır. 1990 yılında Türkiye’de 28 sağırlar okulu 2 ağır işitenler okulu bulunurken bugün bu sayı 100’e ulaşmıştır. Liseler henüz yeni gelişmektedir. Günümüzde işitme engelliler, işitme engelliler okulları yanı sıra özel eğitim sınıfları ve kaynaştırma sınıflarında da eğitim almaktadırlar.[299]

İşitme Engelliler Kur’an Kursu

• ( Buca Örneği)

Özel destek din hizmetleri projesi kapsamında Buca İlçe müftülüğü tarafından işitme engellilere yönelik bir dizi çalışmalar yapılmıştır. Müftülükçe farkındalık amaçlı paneller ve konferans çalışmaları yapılmış, 03.12.2011 tarihinde Tepekule Kongre merkezinde nitelikli davetliler topluluğuna yönelik “Engellilere Yönelik Din hizmetleri ve Engelsiz Dindarlık” Konulu bir panel düzenlenmiştir. Özellikle bir işitme engellinin “Neden biz işitme engellilerin gidebilecekleri bir camileri yok, neden gidebilecekleri bir Kur’an Kursları yok, yoksa bizimle uğraşmak size zor mu geliyor? “ şeklindeki ifadesi işitme engellileri proje önceliği hâline getirdi.

İlk çalışmalara annesi babası işitme engelli olan ve işaret dili konusunda çocukluğundan beri birikimi bulunan bir işaret dili çevirmeniyle Buca Avni Limboz Caminde Cumartesi günleri dini bilgiler seminerleri verilmeye başlandı. Bu seminerler 01.09.2011 tarihinden itibaren ucu açık bir şekilde devam etmektedir. Ortalama 50 işitme engelli vatandaşımızın katıldığı bu seminerlerde İslam dininin ibadet, ahlak ve inanç esasları işaret diliyle anlatılmaktadır. Ayrıca aynı camide Cuma günleri vaaz ve hutbeler işaret diline çevrilmektedir. işitme engelli lokallerine gidilerek proje ve programlar tanıtılmış, yapılan çalışmalar hakkında bilgiler verilmiştir. Konuyla ilgili afiş ve broşür çalışmaları yapılarak İzmir ili genel tanıtım faaliyetlerine hız verilmiştir. İşitme engelli vatandaşlarımıza Dini bilgiler ve Kur’an-ı Kerim öğretmek amacıyla personelimizin eğitimine ağırlık verilmiş olup 15 Kur’an Kursu öğreticisi, 15 din görevlisi işaret dili eğitimi almıştır. İşaret diliyle ilgili çalışmalarımız devam etmektedir.

01 Ocak 2012 tarihinden itibaren Hacı Ahmet Susuzlu İşitme Engelliler Kur’an Kursu hizmete girmiştir. 40 yetişkin işitme engellinin devam ettiği kursumuzda iki derslik hâlinde eğitim verilmektedir. Bayanlar için ayrılan sınıfta işaret dili eğitimi almış 5 gönüllü Kur’an Kursu öğreticimiz hizmet vermektedir. İşaret dili eğitimi almış 5 gönüllü din görevlimizde erkek işitme engellilere eğitim vermektedir. Haftanın üç günü devam eden Kur’an Kursumuzda İslam Dininin ibadet, inanç ve ahlak esasları anlatılmakta ve Kur’an-ı Kerim öğretilmektedir.

Kur’an Kursumuza ve cami seminerlerimize katılan engellilerimiz sadece dini bilgi almakla kalmıyor, aynı zamanda bir araya gelmenin sosyal bereketini de yaşıyorlar. Anneyle kızının, dedeyle torununun, birlikte katıldığı ve hizmetlerimizden faydalandığı Kur’an Kursumuzda engellilerimizin aile içi problemlerinin çözümüne de katkı sağlanmaktadır.

Cami cemaatimiz ve vatandaşlarımız tarafından ilgiyle izlenen işitme engellilere sunulan din eğitimi ve hizmetlerinin ülkemiz geneline yayılması, Diyanet İşleri Başkanlığımızın bu konuda hızlı ve etkili adımlar atması büyük bir önem taşımaktadır.

Hacı Ahmet Susuzlu İşitme Engelliler Kur’an Kursu Programı

İşitme engellilere dini bilgiler vermek ve onlara Kur’an öğretmek, kısa namaz sürelerini onlara ezberletmek mümkün olmakla beraber sabır gerektirir. İşitme engellilerin duygu dünyaları çok geniştir. kendilerine verilen dini bilgileri ve yapılan sohbetleri dikkatle dinleyip anlamlandırma çabası içerisine girerler.

Sabah namazı konusu anlatılırken bir işitme engellinin Kursumuzda söylediği şu sözler çok düşündürücüdür: “Ben sabah namazına cep telefonumun saatini kuruyor ve titreşimle uyanıyorum. Ezanı hiç duymadığım hâlde ben namaza kalkıyorum. Ezanı kulakları duyup ta sabah namazına kalkmayan birçok Müslüman var. O hâlde hangimiz işitme engelliyiz.” Diyerek duygu dünyasındaki yoğunluğu ortaya koymuştur.

Kursun Süresi: 6 ay

Amaç: Bu kurda işitme engelli öğrencilerimizin temel ibadet, inanç ve ahlak esasları hakkında bilgi edinmeleri, kısa namaz surelerini ezberlemeleri, Kur’an-ı Kerim’i basit ve yalın bir şekilde okuyabilmeleri hedeflenmiştir.

Ders günleri: Haftada üç gün (Pazartesi, Salı, Çarşamba) akşam saat 19:00-22:00 saatleri arası ders verilmektedir.

Kur’an Kursuna Kabul Şartları

• İşitme engelli olunması yeterlidir.

• Diğer engel grupları misafir olarak katılabilirler.

• Her yaştan kursa katılım kabul edilir.

Kursta Mekân Kullanımı ve Ders Yönetimi

• Öğrencilerimiz hiç işitemeyen ve konuşamayan kişilerden oluşmaktadır.

• Öğrencilerimizin tamamı işaret dilini bilmektedir.

• Sınıflarımızda dersler Kümeler oluşturarak verilmekte bir kümede en fazla 6 işitme engelli bulunmaktadır. Kümelerde herkes birbirini görmekte böylece işaret dili daha etkin hâlde kullanılmaktadır.

• Sınıflarımızda bilgisayar ve projeksiyon bulunmakta, anlatımlarda resim, video, vb. diğer görsel materyallerden faydalanılmaktadır.

• Kurslarımızda öğreticiler öğrencileriyle bire bir ilgilenmektedir.

• Kursumuzda öncelikle Allah inancı, iman konuları yanında uygulamalı olarak abdest ve namaz, konuları anlatılmaktadır.

• Evlilik, doğum, vefat konularında bilgiler verilmektedir.

(Yakınını kaybeden bir engellinin duygularını nasıl ifade etmesi gerektiğini bilememesi ve vefat sonrası cenazenin yakınlarına “hayırlı olsun” demesi dikkat çekicidir.)

Sonuç ve Öneriler

Engellilik olgusu dünya var olduğundan beri devam etmektedir. Değişmekte olan ise toplumların engelli bireylere karşı bakış açısıdır. Ülkemizde 8.5 milyon engelli vatandaşımız yaşamaktadır ve bu gün itibariyle bu kadar engelli yoğunluğunun büyük bir bölümünün toplumdan gerekli ilgi ve desteği görememesi, onları toplumdan dışlanma noktasına getirmiştir. Günümüzdeki ilgi eksikliği Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.s.)’in ilk aldığı emir olan oku emrinin arkasındaki sırra vakıf olamamaktan kaynaklanmaktadır. Oku emri; aynı zamanda hayatı ve insanlık sorunlarını okumaktır. Bismillah diyerek toplumsal ve beşeri ilişkilerimizi hayra götüremiyorsak engellilerimiz ve düşkünlerimiz hâlâ sorunlarla yaşıyorsa bu durum okumadaki algı eksikliğimizden kaynaklanmaktadır.

• Engelliler konusunda Diyanet İşleri Başkanlığımız kendi gönüllü sivil toplumunu oluşturmalıdır.

• İşitme engelliler için İşaret diliyle dini terminoloji oluşturulmalıdır.

• İşitme engelliler meslek Kur’an Kursları açılmalıdır.

• İşaret dili öğrenimi işitme engellilere bilgi aktarımında vazgeçilmez konumdadır. Personelimiz bu dili öğrenmeye teşvik edilmeli ve bu konuda üçer aylık dönemler hâlinde ülke genelindeki eğitim merkezlerimizden yararlanılmalıdır.

• İşitme engelli anne ve babanın sağlıklı dünyaya gelen çocukları anne ve babalarıyla iletişim kurmak için zorunlu olarak küçük yaşta işaret dilini öğrenmekteler. Bu durumda olan çocukların İmam Hatip Liselerinde okumaları teşvik edilmeli İlahiyat fakültelerini tercih etmeleri hâlinde Diyanet Vakfımızca kendilerine burs verilmelidir.

• Diyanet İşleri Başkanlığımızla Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı arasında imzalan protokollerin uygulama safahatı detaylandırılarak belirlenmeli, protokolün personelimize yönelik eğitim ve tanıtım faaliyetlerine ağırlık verilmelidir.

• Diyanet İşleri Başkanlığı bünyesinde Özürlü ve Yaşlı Hizmetleri Daire başkanlığı kurulmalıdır.

• Ülkemiz genelinde camilerimizin uygun bölümlerinde engellilerimiz için “Özel Kültür Merkezleri” açılmalıdır.

• Engellilere verilecek din eğitimi ve din hizmetleri alanında ilahiyat fakültelerimizde akademik çalışmalar yapılmalı ve Sosyal hizmetler alanımda dini rehberlik yapacak öğrenciler yetiştiren bölümler açılmalıdır.

• Diyanet -taşra- sivil toplum arası iletişim ve hizmet birlikteliği önem arz etmektedir. Özellikle bu alanda hizmet veren sivil toplum örgütleriyle iş birlikleri geliştirilmeli, engellilere yönelik yaygın din eğitiminde hizmet çeşitliliğine gidilmelidir.

• En güzel projeyi hazırlasanız bile uygulayıcıların elinde işe yaramaz hâle gelebilir. Merkezi yönetim, engelliler konusunda, yukarıdan buyurgan anlayış yerine paylaşımcı, birlikte çalışan yol gösteren rehberlik eden lider ruhlu bir yönetim anlayışı sergilemelidir.

Dünyaya gelen her insanın, sıkıntı, kaza, bela ve musibetlere duçar olmaması noktasında bir garantisi yoktur. Bu dünyada kimileri, daha kısa bir ömür, kimileri hastalıklar içerisinde, kimileri de belalara duçar olarak sayılı günlerini geçirmektedir. Şu anda sağlam ve sağlıklı/engelsiz olan bir insanın az sonra engelli konumuna gelmeyeceği konusunda elinde bir güvencesi yoktur. “Ne olduğuna değil, ne olacağına bak.” Şeklinde ifade edilen söz de bu gerçeği ifade etmektedir. Dolayısıyla öyle bir dünya ortamı söz konusu ki, başta ölüm olmak üzere her türlü olumsuzlukların her an insanın başına gelme olasılığı söz konusudur ve her insan buna aday konumundadır. İnsan beğense de beğenmese de böyle bir hayat yaşamak durumundadır. Dünyanın bu özelliğini dile getiren ve insanın bu durumu kabullenmesinden başka bir çare olmadığını Ziya Paşa şiirinde şöyle dile getirir:

“Âsûde olsam dersen eğer, gelme cihana
Meydana düşen kurtulamaz seng-i kazadan”

Hiç bir kimsenin bu dünyaya gelme veya hangi ana-babadan, nerede ve ne şekilde dünyaya geleceği konusunda herhangi bir dahli söz konusu değildir. Allah Teala’nın en sevdiği kulları olan Peygamberler dahi yaşadıkları sürece çok çeşitli sıkıntılara duçar olmuşlardır.[300] Engelli bir ferdin aile ve toplum tarafından kucaklanması, şefkat ve ilgi ile desteklenmesi gerekmektedir. Toplumun her kesiminin bu durumdaki kişiler için yapabileceği bir şeyler olduğu unutulmamalıdır.

[278] Buca İlçe Müftüsü.

[279] Bu bilgiler aşağıdaki resmi kaynak ve web sayfalarından temin edilmiştir; Türkiye Özürlüler Araştırması (http://ozida.gov.tr) Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başk. (http://ozida.gov.tr).

[280] Devlet İstatistik Enstitüsü (http://die.gov.tr Devlet Planlama Teşkilatı (http://dpt.gov.tr)

[281] Uzman Psikolog Selma ÇALIK; Özürlülüğün Ölçülmesinde Metodolojik Yaklaşımlar ve Türkiye Özürlüler Araştırması 5.2002; ÖZİDA

[282] Şükrü SÜRMEN; Tekerlekli Koltuktaki İnsanların Hayatından Tablolar ve Bir Mimarlık Kılavuzu,25. İ.T.Ü. Mimarlık Mühendislik Fakültesi, 28. 1988, İstanbul.

[283] Mustafa ÖZTÜRK; Türkiye’de Engelli Gerçeği, MÜSİAD Cep kitapları,34. Şubat 2011, İstanbul

[284] Mustafa ASLAN, Selim ŞEKER; Engellilere Yönelik Toplumsal Algı ve Dışlanmışlık, 12.(Siirt Örneği ) Siirt Üniversitesi

[285] www.ozida.gov.tr/arastirma/oztemelgosterge.htm

[286] Doç. Dr. İsmail TUFAN, Özgür ARUN; Türkiye Özürlüler Araştırması 2002 İkincil Analizi,9. Ocak 2006, Ankara.

[287] Mahmut ERDİL, Toplum bilimsel Açıdan Engellilik Sorunsalı, 3. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

[288] Özürlüler İdaresi Başkanlığınca yaptırılan ‘’Toplum Özürlülüğü Nasıl Anlıyor’’ anketi www.ozida.gov.tr/arastirma/toplum_ozurlulugu_nasil_anliyor.pdf.

[289] Bülent Acun ULUKIŞLA; Merkez Kışla Cami Müezzin Kayyımı, Diyanet Aylık Dergi Aralık 2010 sayısında yayınlanmıştır.

[290] Ömer Cihad VARDAN; MÜSİAD Genel Başkanı, Türkiyede Engelli Gerçeği, 5. MÜSİAD Cep Kitapları.

[291] Faruk OCAK; Kars Dolunay Derneği Engelliler Birim Başkanı, Engelliler Ve Toplum Bilimi,1.

[292] Doç. Dr. İsmail KARAGÖZ; Kur’an’ın Engellilere Bakışı, Ülkelizde Engelliler Gerçeği veİslam.1-2, 2003 Ankara.

[293] Doç. Dr. İsmail KARAGÖZ, Ayet ve Hadisler Işığında Engelliler, 11. D.İ.B. Yayınları Ankara 2005.

[294] Yrd. Doç. Dr. Hüseyin YILMAZ; Toplumsal Barışa Katkı Açısından Yaygın Din Eğitimi Kurumları, 3-4. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Din Eğitimi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi.

[295] Yrd. Doç. Dr. M. Naci KULA; Çorum İlahiyat Fak. Din Psikolojisi Öğretim Üyesi. Engellilere Verilecek Tebliğ ve İrşad Hizmeti, 4.

[296] http://www.haber7.com/haber/20110824/Diyanet-Isleri-ozurlulerden-ozur-diledi.php.

[297] Prof. Dr. Mehmet Emin AY; Uludag Üniversitesi Ilâhiyat Fakültesi Ögretim Üyesi, Özürlü Çocukların Eğitiminde Din Eğitimi ve Öğretiminin Katkısı 4.

[298] Doç. Dr. Mehmet Emin ÖZAFŞAR; İslam Kültüründe Engelli Meşhurlar ya da İslam Kültüründen İnsan Manzaraları, Ülkemizde Engelliler Gerçeği ve İslam, 1-2. 2003, Ankara

[299] H. H. SELVİ; İşitme Engelliler Okullarının İşlevsel Süreçlerinin Değerlendirilmesi. 17. Yayımlanmamış Y.L. Tezi. 2004.

[300] Doç. Dr. Saffet SANCAKLI, Hz. Peygamberin Engellilere Karşı Bakış Açısının Tespiti, 40. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 40.VI (2006), sayı: 2.

Müzakere

Yrd. Doç. Dr. M. Naci KULA[301]

Sözlerime Yaygın Din Eğitiminin etkinlik düzeyini ve verimini artırmayı amaçlayan bu sempozyumu düzenlemelerinden dolayı Diyanet İşleri Başkanlığına ve ilgili birimine şükranlarımı ifade ederek başlamak istiyorum.

Nüfusumuzun yaklaşık %12.29 ‘unu oluşturan engellilik gerçeği çerçevesinde işitme engelli kardeşlerimizin din eğitimi ihtiyacını dikkate alarak buca örneği ile geliştirdikleri proje kapsamında konu ile ilgili ihatalı ve doyurucu bir şekilde sorun ve önerileriyle bizleri bilgilendirdikleri için Sayın Buca İlçe Müftüsü Adem GÜLMEK hocamı tebrik ederim.

Sayın hocamın tebliğinde konunun önemi açısından ele aldığı hususların bir kaçına değinerek katkıda bulunmak istiyorum.

A. Engelli birey ve işitme engellilere yönelik din eğitimi konusunda bireylere tebliğde de projenin ortaya çıkış kısmında belirtildiği gibi öncelikle engelliliği kabul etme ve psiko-sosyal uyumu sağlayıcı nitelikte bazı dini bilgiler kazandırılmalıdır..Bu bilgileri de 4 başlıkta toplamak mümkündür.

1. Engelliliği doğru bir şekilde anlamlandırmayı sağlayıcı şekilde yaşanan durumun Allah’ın bir imtihanı olduğu hususunda durulabilir. Zira engelli bireyler engellilik durumu ile karşılaştıklarında “neden ben” ya da “bu durum neden benim başıma geldi” şeklinde yaşadıkları engellilik hâlini anlamlandırmaya yönelik bazı sorular sormaktadırlar. Engelliliği anlamlandırma açısından verilen cevaplar içerisinde önemli bir kısmı yaşanan durumu Allah’ın bir cezası olarak görmektedir.[302] Bu yaklaşım, bireyin öncelikle Allah’ı cezalandıran bir varlık olarak görmesine, aynı zamanda işlenen hata ya da günah ile verilen ceza arasında kesin ve doğru bilgiden uzak olan bir ilişki kurmasına, bunu yaparken de Allah’ın yerine bir değerlendirme yapma gibi dini temelden yoksun bir yaklaşım sergilemesine neden olabilir. Ayrıca Allah’ın kendisini cezalandırdığı şeklinde bir değerlendirme ile aşırı suçluluk ve günahkarlık duygusu da yaşanabilir.. Konu ile ilgili yapılan bazı araştırmalarda engellilik hâlini Allah’ın bir imtihanı olarak değerlendirenler ise bu tespitin tam olarak ne anlama geldiğini yeterince bilmeden yüzeysel bir bilgi ile olayı anlamlandırdıkları gözlenmiştir.[303] Engellilik durumunu anlamlandırırken bireylere, yaşadıkları engellilik durumunun Mülk süresinin 2.. ayetinde belirtildiği gibi en güzel davranışı gerçekleştirme çerçevesinde Allah’ın bir imtihanı olduğu ve her insanın bu noktada sınandığı şeklinde bir bilgilendirme yapılabilir.

2. Engellilikten kaynaklanan bazı sıkıntı ve zorlukları aşmada Kur’an-ı Kerim’de de belirtildiği gibi sabrın öneminden bahsedilmeli, ancak sabır algısının “elimden bir şey gelmiyor bunu çekmem gerekir” şeklinde bir anlayışa dayanan öğrenilmiş çaresizlik durumu olarak değil, sıkıntıları aşma gücünü oluşturan ve hayata uyum sağlayıcı davranışları gerçekleştiren bir manevi destek olduğu üzerinde durulabilir.[304]

3. Yapılan araştırmalarda da gözlenen engellilik durumunu Allah’ın takdiri çerçevesinde “yapabileceğim fazla bir şey yok Allah böyle takdir etmiş” gibi bir yaklaşım yerine Allah’ın takdirinde kendi sorumluluklarımızla birlikte bizim gelişmemiz açısından Allah’ın murat ettiği noktaları kavramaya çalışan bir bakış açısı kazandırılabilir[305].

4. Engelliliği Allah’ın adaleti ve merhameti ile uzlaştıramama sonucu, “Allah’ın neden böyle bir durumu kendisine uygun gördüğünü” düşünerek bazı tereddütler yaşayan engelli bireylerin bulunduğu da araştırma sonucu olarak gözlenmiştir[306] Bu nedenle Allah’ın hiç kimseye zulüm etmediği ve kimseyi kayırmadığına vurgu yapılarak her insanın farklı birtakım sıkıntı ve zorluklar yaşadığı bunların temelde Allah’ın o kuluna yaşadıklarından bir şeyler öğrenerek tecrübe kazanmasına vesile olduğu belirtilebilir. Zira insanın algıda seçicilik prensibi çerçevesinde içinde bulunduğu durumda farklılık olduğunda yaşadıklarının daha iyi farkına vardığı; dolayısıyla karşılaşılan bazı sıkıntı ve zorlukların da böyle bir özelliği olabileceği üzerinde durulabilir. İnsanın yaşadığı zorluk ve sıkıntılardan bilmediği ya da eksik hatalı olduğu yönlerini görüp öğrendiği, kazandığı birikimi başkalarına da öğreterek rehberlik yaptığı böylece öğrenen ve öğreten bir varlık olarak hayatı daha iyi anlama fırsatı bulabildiği ifade edilebilir. Engellilik durumunun da Allah’ın adaleti ve merhametiyle çelişen bir durum olmayıp, insanın gelişmesine, toplumda yaşanan örneklerde görüldüğü gibi daha önce kullanılmayan bazı yönlerin kullanılmasına ve bazı başarılar elde edilmesine imkân sağlayan bir durum olduğu belirtilebilir.

B. İşitme engellilerin kendi durumlarından kaynaklanabilecek bazı zorluklar göz önüne alınarak onların din eğitiminde kullanılacak olan işaret dili gibi bazı metotlarla birlikte dini bilgilerin muhtevasını da nasıl olması gerektiği üzerinde ayrıca durulmalıdır. Zira hastalık, kaza ya da doğuştan gelen kalıtımsal etkilerle meydana gelen engellilik, insanın yaşayabileceği durumlardandır. Böyle bir olayla karşılaşan bireyin günlük yaşamı önemli ölçüde farklılaşmaktadır. Yaşanılan duruma bağlı olarak öncelikle bazı ihtiyaçlar, aktiviteler yeterince yerine getirilememekte ve kişi mevcut durumunun kendi yaşamı açısından anlamını kavrama yönüyle de birtakım soru ve sorunlarla karşılaşabilmektedir.

Engellilik durumunun niteliği ve çeşitliliği, sorunun ağırlaşmasına ya da belli bir zaman sonra tedavi edilebilecek bir duruma gelmesine de neden olmaktadır. Ancak sorun, kişinin yaşamını olumsuz yönde etkileyecek bir özellik gösteriyorsa bu durum biyo-psiko-sosyal birtakım sorunların oluşmasını beraberinde getirmektedir.

Engelliliğe dayalı yaşanan engellenme durumu insanda birtakım yılgınlıklara, çeşitli üzüntülere ve kaygılara yol açar. Bireyin iç dünyası gergin bir duruma girer. Bu tür engellenmelerin sınırlı bir şekli insanı daha çok çalışıp başarı yollarını araştırmaya sevk etmesi bakımından bazen faydalı olabilir ama bazen de bu engellenmelerin uyardığı öfke, kaygı ve aşırı gerginlik hâlini yenemeyen insanlarda birtakım kompleksler gelişebilir. Kişide nefret, kin, kıskançlık, peşin hüküm, kendini değersiz, yetersiz görmeler olabilir. Böylece kişi yaşadığı engellenme durumuyla, engel duygusuyla baş ederek çevresiyle uyum sağlamaya çalışır ve hayatını sürdürür, ya da uyum bozukluğu yaşayabilir. Bazı zorlanmalarla karşılaşabilir.[307] İşitme engelliler açısından yaşanabilecek zorlanmalar içersinde dil gelişimi ve iletişim ile birlikte bilişsel gelişimle de ilgili bazı zorluklar dikkat çekicidir. Bu itibarla işitme engellilerde dilin sosyal bağlamda belli bir amaca yönelik işlevi ve iletişim amacına uygun kullanımı ciddi olarak kısıtlıdır. Yetersiz işitme ve dil becerileri nedeniyle söylenileni yazmada; duygu ve düşüncelerini yazılı olarak ifade etmede güçlük çekmektedirler. Sözcük dağarcığının sınırlı olması, dil bilgisel yapıları kazanmada gecikmeler ve bilgi düzeyindeki yetersizlikler işitme engelli bireylerin okumayı öğrenme ve okuduğunu anlama güçlüğü yaşamalarına sebep olmaktadır. Ayrıca işitme engelli bireyler düşüncelerini düzenlemede ve düzgün bir sırada ifade etmede güçlük çekerler.[308]

Doğumla beraber bilişsel gelişim sürecinde dil önemli bir yer tuttuğundan işitsel girdinin yetersizliği nedeniyle işitme engelli bireyler düşünme ve akıl yürütme, sınıflama ve ilişki kurma, açıklama becerilerinde güçlük çekerler. Soyut düşünme becerilerindeki yetersizlikler, sevgi, nefret, inanç, güç, hız, zaman gibi kavramları etkili bir biçimde kullanmalarını olumsuz yönde etkilemektedir. Entellektüel olgunluğa yaşıtlarından daha geç ulaşırlar ya da ulaşamazlar. Soyutlamaları sözel veya yazılı ifadelerinde kullanmada güçlük çekerler. Duyduklarını zihinlerinde canlandırmada zorlanırlar.

İşitme engelli bireyler işitme kaybının tipi ve derecesine bağlı olarak, işitsel uyaranları aynı şekilde alamamaktadırlar. Bu da uzun süreli bellek ve işleyen bellek ile ilgili güçlükler yaşanmasına neden olmaktadır. İşitme engelli bireyler sözlü yönergeleri dinlemede, izlemede zorlanırlar. Dikkatleri çabuk dağılır. Çevrelerini anlayabilmek için daha fazla çaba göstermekte ve zihinsel olarak çabuk yorulmaktadırlar. [309] Bu nedenle işitme engellilere verilecek eğitim ve din eğitiminde yaşanan bu zorluklar göz önüne alınarak metotlar seçilmelidir. İşitme engellilerle iletişimde ve dil becerilerinin gelişiminde kullanılan yöntemler arasında yer alan işitme eğitimi, dudak okuma,ipuçlu konuşma, ses eğitimi, eklemleme eğitimi, konuşma eğitiminin yer aldığı doğal işitsel- sözel yöntem, işaret yöntemi (iki dil yaklaşımı), işaret, işitsel ve sözel yöntemlerin yer aldığı tüm iletişim yöntemi ile okuma, yazma öğretiminden bahsedilebilir.[310] Tebliğde de belirtildiği gibi işitme engellilerde yaygın olarak kullanılan işaret dili, din eğitiminde de kullanılabilecek önemli bir iletişim dilidir. İşaret dili kullanılarak işitme engellilere verilecek din eğitiminde önemli mesafeler almakla birlikte bazı hususların da göz önünde bulundurulmasında fayda olacağı kanaatindeyiz. Zira işitme engellilerde oluşacak dini terimler, dini terimleri sadece işaret dilini kullanmak suretiyle örneğin Allah, Peygamber, Melek, İbadet gibi bazı dini terimleri öğretmek yeterli olmayıp kavramların mahiyeti açısından içerik noktasına da dikkat etmek gerekir. Çünkü bireye Allah’a iman konusu anlatılabilir, ancak kişinin inandığı Allah hakkındaki tasavvuru nedir, nasıl olmalıdır? konusu da Allah’a iman kadar önemlidir. Bunun öğretilmesi hususunda ayrıca üzerinde durmak gerekir. Zira engelli bireylerin çoğunluğu Allah’a iman konusunda bir sorun yaşamamakla birlikte engelliliği Allah’ın bir cezası olarak görmeleri, O’nun merhameti ve adaletiyle uzlaştırmada zorlanmaları nedeniyle adeta Allah’ı cezalandıran, merhamet etmeyen, adil olmayan bir varlık gibi gören tasavvurlarının olduğu gözlenmiştir.[311] Dolayısıyla Allah’a iman konusu ile ilgili bilgi yanında Allah tasavvurunun doğru bir şekilde öğretilmesi konusunda işitme engelli bireylere işaret dili yanında konu ile ilgili yazılı, görsel dökümanlar çerçevesinde bilgi verilebilir.

C. İşitme engellilere din eğitimi verilirken gelişim özellikleri göz önününde bulundurulmalıdır. Çocuk, ergen, yetişkin ve yaşlı işitme engelli bireylerim içinde bulundukları dini gelişim özellikleri çerçevesinde dini bilgiler kazandırılmalı ve buna yönelik yazılı ve görsel materyal oluşturulmalıdır. Aynı şekilde işaret dili kullanılarak verilecek dini bilgilerde de gelişim evrelerine uygun bilgilerin verilmesine dikkat edilmelidir.

D. Günümüzde gün geçtikçe yaygınlaşan bilgisayar ve internet kullanımı sebebiyle işitme engellilere yönelik verilecek dini bilgilerde onların biyo-psiko-sosyal özellikleri göz önünde bulundurularak alt yazılı animasyon, film, dizi vb. materyal hazırlanmalı ve mevcut teknolojik imkânlardan da yararlanılmalıdır.

E. İşitme engellilerin karşılaştıkları dini bazı soru ve sorunlar üzerinde de özel bilgilendirici materyal hazırlanmalı ve bilgi verilmelidir. Örneğin Kur’an’ da neden Allah’ın sağır, dilsiz gibi ifadeler kullandığı ve bu ifadelerin kendilerini rencide ettiğini belirten işitme engelliler bulunmaktadır. Aynı şekilde işitme engelliler sesleri ya duyamadıklarından ya da yeterince işitemediklerinden konuşulanlar konusunda zan, dedikodu oluşturacak davranışları olduğunu ve bunlardan dolayı ne yapmaları gerektiğini düşünenler olmaktadır. Bu nedenle işitme engellilerin yaşadığı dini soru ve sorunlar üzerinde araştırmalar yapılmalı, dini inanç ve tutumları konusunda saha araştırması yapılmalı ve elde edilen bulgular çerçevesinde din eğitimi gerçekleştirilmelidir.

F. Sayın Adem Gülmek hocamız Kur’an Kursun’da uyguladıkları işaret dili ile yapılan din eğitiminde inanç, ibadet ve ahlak konularının öğretiminde nelerin öğretildiğine ilişkin bilgilendirmeyi yapmış olsaydı bu konuda detaylı bilgiye ulaşılmış olurdu. Ayrıca bu eğitimi alan işitme engellilerin eğitim öncesi ve sonrasında ne tür değişimler yaşadıklarına ilişkin de bilgi verilmesinin bu projenin anlam ve önemini daha belirgin bir şekilde ortaya koyacağı kanaatindeyim.

[301] Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

[302] Bkz. Naci Kula, “İslam Kültüründe Engelli Çocuk ve Ergenlere Bakış” Engelli Çocuk ve Ergenlerin Hakları Kitabı Çocuk Vakfı, Yay. İstanbul 2011, s.285-286

[303] Bkz. Naci Kula, “Engelli Çocuğa Sahip Ailelere Yönelik Moral ve Manevi Destek (Çorum Örneği), Uluslararası Osmanlıdan Cumhuriyet'e Çorum Sempozyumu Çorum Belediyesi Yay. Çorum2008, s..893

[304] Bkz. Naci Kula, “Engelli Çocuğa Sahip Ailelere s.901

[305] Bkz. Naci Kula, “Engelli Çocuğa Sahip Ailelere s.908

[306] Bkz. Naci Kula İstenmedik ve Beklenmedik Olaylarla karşılaşan Bireylere Yönelik Moral ve Manevi Desteğin Önemi, (Depremve Bedensel Engellilik Örneği) Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, VI, sayı 2, 2006, s.83-85

[307] Özcan Köknel, Zorlanan İnsan, Kaygı Çağında Stres, Altın Kitaplar, İstanbul 1993, s.41

[308] Bkz. Yahya Özsoy, éişitme Özürlüler”, Özel Eğitime Giriş ( Edt. Yahya Özsoy ve ark) Karatepe Yay. Ankara, 1994, s.s. 59

[309] Bkz. Özürlü Çocuklar Eğitimleri, Sakatlığın Önlenmesi ve Rehabilatasyonu, ( Çev. Hasan Karatepe), Karatepe Yay. Ankara 1998, s.93-98

[310] Bkz. Özlem Ersoy& Neslihan Avcı, Özel gereksinimi olan Çocuklar ve Eğitimleri Özel Eğitim, Yapa Yay, İstanbul 2000.

[311] Bkz. Naci Kula,Gençlerde Izdırap Tecrübesi ne Bağlı Dini Krizle Başa Çıkmaya Yönelik Öneriler, Gençlik Dönemi ve Eğitimi 2 İlmi Toplantılar Dizisi, Ensar Neşriyet İstanbul 2003, s.109, 117-123

Engellilere Yönelik Din Eğitimi ve Öğretimi

Yrd. Doç. Dr. Halide Nur ÖZÜDOĞRU ERDOĞAN[312]

Yaygın Eğitim, örgün eğitim sistemine hiç girmemiş ya da herhangi bir kademesinde bulunan veya bu kademelerden çıkmış bireylere; ilgi, istek ve yetenekleri doğrultusunda ekonomik, toplumsal ve kültürel gelişmelerini sağlayıcı nitelikte, çeşitli süre ve düzeylerde hayat boyu yapılan eğitim-öğretim, üretim, rehberlik ve uygulama etkinliklerinin tümüdür.[313]

Diyanet İşleri Başkanlığı, din eğitimi faaliyetlerini birer yaygın eğitim kurumları olan camiler ve Kur’an Kursları aracılığıyla yürütmektedir. Kur’an’ı yüzünden okumak, Kur’an okuma usulleri öğrenmek, Kur’an’ı baştan sona ezberlemek isteyenlere hafızlık eğitimi tatil döneminde Kur’an’ı yüzünden okumayı öğretmekte ve temel dinî bilgiler vermektedir. Bu kurslarda İslam dininin inanç, ibadet ve ahlak esasları hakkında bilgi verilmektedir. Peygamberimiz (s.a.s.)’in örnek hayatından davranış modelleri anlatılmaktadır. Camilerin ve mescitlerin birer öğretim yeri olma özelliği geçmişte olduğu gibi bugün de sürmektedir.

Bir dine ait bilgi, duygu ve davranışların eğitim ve öğretimi şeklinde kısaca tanımı yapılan din eğitiminin yanı sıra engelliler din eğitimi için de şöyle bir tanım yapılabilir: Engelliler din eğitimi, engelli bireylere okul dışında dini bilgiler kazandırmak ve din anlayışlarını geliştirmek, hayatın din boyutunu yorumlamalarına yardımcı olmak amacıyla yürütülen, planlı, programlı ve örgütlü bir din eğitimi çabasıdır. Bu tanım, özellikle engellilere yönelik olması, okul dışında yapılması, planlı, programlı ve örgütlü oluşu bakımından engellilerde din eğitimi için uygun bir tanım olarak görülebilir. Engellilere verilen din eğitiminin amacı, engellilere dini bilgiler kazandırmak, engellilerin dini anlayışlarını geliştirmek, engellilerin hayatın dini boyutunu yorumlamalarına yardımcı olmaktır. Çünkü hayatın bir din yönü vardır. İnsanların dini ihtiyaçları, istekleri ve problemleri vardır. Engellilerin hayata tam olarak katılımı, bu ihtiyaçlarının, isteklerinin giderilmesi ve problemlerinin çözülmesi ile mümkün olabilecektir.

Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’ne ek 9 Aralık 1975 tarihli Sakat Kişinin Hakları Bildirisi’nin 1.maddesi özürlüyü şu şekilde tanımlamaktadır: “Normal bir kişinin kişisel veya ruhsal yaşantısında kendi kendisine yapması gereken işleri bedensel veya ruhsal kabiliyetlerindeki kalıtımsal veya sonradan olma herhangi bir noksanlık sonucu yapamayanlara özürlü denir.” Ülkemizde en son kabul edilen Özürlü tanımı 1997 yılında Resmi Gazete’de yayımlandığı şekli ile; Doğuştan veya sonradan olma herhangi bir hastalık veya kaza sonucu bedensel, zihinsel, ruhsal, duygusal ve sosyal yeteneklerini çeşitli derecelerde kaybetmesi nedeni ile normal yaşamın gereklerine uymama durumunda olup; korunma, bakım, rehabilitasyon, danışmanlık ve destek hizmetlerine ihtiyacı olan kişi özürlü olarak kabul edilir. [314]

Dünya Sağlık Örgütü’nün verilerine göre gelişmiş ülkelerde nüfusun %10’u, gelişmekte olan ülkelerde nüfusun %12’si özürlülerden oluşmaktadır. Dünyada yaklaşık 600 milyon özürlü birey yaşadığı ve bu sayının zamanla artacağı tahmin edilmektedir.[315] Türkiye İstatistik Kurumu ve Özürlüler İdaresi Başkanlığı tarafından yapılan 2002 Özürlüler Araştırması sonuçlarına göre, ülkemizdeki toplam nüfusun % 12,29’unu özürlü vatandaşlar oluşturmaktadır. Yaklaşık 8,4 milyon özürlüyü ifade eden toplam özürlü vatandaşların %9,7’si süreğen hastalığı olanlar; %1,25’i ortopedik, %0,48’i zihinsel, %0,38’i dil ve konuşma, %0,37’si işitme ve %0,6’sı görme özürlü bireylerden oluşmaktadır.[316]

2002 Türkiye Özürlüler Araştırması’nın verilerine göre, genel nüfusta ilkokul ve öncesi eğitim düzeyindekilerin oranı -okuryazar olmayanlar dâhil- Türkiye nüfusunun %69,3’ünü oluşturmaktadır. Bu hâliyle Türkiye’de okuryazarlık yüksek olsa da eğitim düzeyinin genel olarak düşük olduğu söylenebilir. Genel nüfusun eğitim düzeyindeki bu durum, engelli nüfusta da yansımasını göstermiştir. Araştırma sonuçlarına göre genel nüfusun %12,9’u okuma yazma bilmezken, engellilerde bu oran 3 kat daha fazladır (%36,3). Bu dramatik farklılığın yanı sıra, engellilerde ilkokul ve öncesi eğitim düzeyine sahip olanların oranı %84,2’dir. Sonuç olarak, okuryazarlığı olmayan ve eğitim seviyesi düşük bir engelli kitlesinin varlığından söz edilebilir. Ancak bu durumun başlıca nedeni “engellilerin engellenmesinden” kaynaklanmaktadır. Engelli birey eğitim hizmetlerinden ve olanaklarından tam olarak yararlanamamaktadır.[317]

Din, engelin kabullenilmesi, içselleştirilmesi, toplumun sosyal kabulü ve engellilikten kaynaklanan sorunların çözümünde önemli bir başvuru kaynağı olmaktadır. İbadet ve dualar engelli birey ve ailesi için rahatlama vesilesi olmaktadır. Engelli bireye verilecek din eğitimi ve öğretiminde sağlıklı iletişim kurmaya özen göstermek gerekir. Ancak toplumumuzda bu konunun yeterince dikkate alınmadığı veya alınamadığı da bir gerçektir. Kula tarafından yapılan bir araştırmada[318] engelli bireylerden cemaatle namaz kılmak için camiye gittiğini belirten engellinin yaşadığı bazı olaylar bu noktadaki toplumsal eksikliklerimizi ortaya koyan bir takım verileri oluşturmaktadır. Buna göre camiye namaz kılmak için giden görme ve ortopedik engelli bireylerin cami avlusundayken ya da namaz sonrasında kendilerine para verilmek istenmesi gibi olumsuz tutum ve davranışlarla karşılaştıkları belirtilmektedir. Böyle bir durumun ortaya çıkmasında genelde cami avlularında veya sokakta insanların merhametini sömürmek amacıyla engelliliğini, hastalığını kullanarak dilenen insanların olması nedeniyle toplumda yer almasının etkisi vardır. Yani yapılan davranış, yeterince farkına varılmadan bildik, alışılmış, kalıplaşmış biçimleriyle gerçekleştirilmektedir. Yine bu araştırmada engellilerin %73’ü bu olayı tanrının cezası olarak görmektedir. Tanrı’nın merhamet ve adaletiyle yaşanan olayı bağdaştıramayanların oranı ise, % 39’dur. Maalesef engellilikle ilgili olarak İslam’ı iyi bilmeyen bazı kişilerin ve kesimlerin yanlış bir takım düşünceleri bulunmaktadır. Bunlardan biri, engelliliğin ilahi bir ceza olduğu yolundaki kanaattir. Engellileri derinden yaralayan bu anlayışın İslam’da yerinin olmadığını özellikle vurgulamamız gerekmektedir.

Yeryüzünde yaratılan canlılar arasında gerek fizyolojik / biyolojik ve gerekse psikolojik açıdan en değerli, en üstün ve en seçkin varlık kuşkusuz insandır. Çünkü insan olarak vasıflandırdığımız bu varlık, diğer canlılardan daha üstün meziyet ve özelliklerle donatılmış, Allah tarafından kendisine ruh üflenilerek[319] yeryüzünde halife kılınmış[320] hatta meleklerden de üstün tutulmuş[321], yaratıkların en şereflisi konumuna yükseltilmiştir. Kur’an-ı Kerim’de bu gerçek şöyle anlatılmaktadır:“And olsun ki, Biz insanoğullarını şerefli kıldık”[322] Dolayısıyla bu değer, şeref ve üstünlük onun; akıl, fikir ve irade ile donatılması, iyiyi kötüden, doğruyu yanlıştan, hakkı batıldan, hayrı şerden ayırabilecek yeteneğe sahip olması, ilahi emâneti/sorumluluğu yüklenmesi ve ilahi tekliflere muhatap kılınması sebebiyledir. İnsanın bu üstünlüğü onun maddî ve fizîkî yapısı ile ilgili değil, manevî ve rûhî yapısı ile ilgilidir. Bu konuda insanların bedensel açıdan sağlıklı veya engelli oluşları hiç önemli değildir, çünkü her insan saygındır.[323]

Hz. Peygamberin kendi döneminde engellilerle yaşadığı bazı olaylar söz konusudur. Örneğin, Abese sûresinin ilk âyetlerinde, Hz. Peygamber ile âmâ sahabî Abdullah b. Ümmi Mektûm arasında cereyan eden şu olay anlatılmaktadır: Kureyş’in ileri gelenlerine İslam’ı anlatırken gözleri görmeyen Abdullah b. Ümmi Mektûm yanına gelerek Hz. Peygamberden kendisini İslam konusunda aydınlatmasını ve bilgi vermesini istemişti. O’nun bu tutumu Hz. Peygamberin hoşuna gitmemiş, sözün kesilmesini istememiş, bundan dolayı ona karşı ilgisiz davranarak onun isteklerine cevap vermemiş ve yüzünü çevirmişti. Yüce Allah, bu olay akabinde O’nun bu tavrını şöyle tenkid etmiştir: “(Peygamber), âmânın kendisine gelmesinden ötürü yüzünü ekşitti ve geri döndü. Ne bilirsin, belki o temizlenecek? Veya öğüt alacak da o öğüt ona fayda verecek. Kendini muhtaç görmeyene gelince, sen ona yöneliyorsun. Oysa ki, onun temizlenip arınmamasından sen sorumlu değilsin. Fakat sen, koşarak ve (Allah’tan) korkarak sana gelenle de ilgilenmiyorsun.”[324] Âyette geçen ifadelerden anlaşılacağı üzere Hz. Peygamber, olay esnasında Mekkelilerin önde gelenlerine İslam’ı tebliğe fazlaca kendini kaptırmıştı. Çünkü O, kendilerine dini tebliğ ettiği kişilerin müslüman olacaklarını umuyor ve müslümanların güçlenmesini arzu ediyordu. Görme engelli olan Abdullah b. Ümmi Mektûm’un ihmal edilmesi, onunla ilgilenilmemesi Allah tarafından hoş karşılanmamıştır. Olaydan sonra Hz. Peygamber, Abdullah b. Ümmi Mektûm’un yanına her gelişinde ona “Ey hakkında Rabb’imin beni itâb ettiği (uyardığı) zat merhaba!” der ve urbasını altına sererdi. Âyette Peygamber uyarıldığı gibi, aynı zamanda âmâ olan Abdullah b. Ümmi Mektûm da gözü gören kimselere nasip olmayacak bir şerefle taltif edilmiştir.

Ortopedik özürlü bir sahabî olan Amr b. el-Cemûh, yükümlü olmadığı hâlde azimet yolunu tercih ederek Hz. Peygamberden savaşa katılma iznini almış ve şehit olmuştur. Hz. Peygamber, savaş esnasında onu görmüş ve ona şöyle demiştir: “Ben sanki seni cennette bu ayağın iyileşmiş bir vaziyette yürürken görüyor gibiyim.”[325] Hz. Peygamberin, önde gelen sahabîlerden Muaz b. Cebel’i ortopedik özrü olmasına rağmen Yemen’e vali olarak göndermiş olması kayda değer bir olaydır. Engellilerin gerek bu vazifelerde görevlendirilmelerinde, gerek savaşlara katılmalarına izin verilmesinde ve gerekse mescide gidip-gelmelerinde güçlük olmasına rağmen Hz. Peygamberin görme engelli sahabîlerin cemaate devam etmelerini ısrarla istemesinde, onların toplumdan tecrid edilmemeleri, yeteneklerine uygun alanlarda istihdam edilerek üretici bireyler olmaları, ideallerini gerçekleştirmelerine engel olmama ve onların kişiliklerini gerçekleştirmelerine yardımcı olma gibi hikmetli bir espri yatmaktadır.[326]

O, görme engelli olup da sabredenlerin cennetle ödüllendirileceğini bildirmiştir. Bir Hadis-i Kudsî’de Yüce Allah; “Herhangi bir kulumu gözlerinden mahrum bırakmak suretiyle imtihana tabii tuttuğumda, sabrederse, gözlerine karşılık ona cenneti veririm”[327] buyuruyor. Bu noktada yeryüzünde sağlıklı insanlarla hayattan aynı oranda yararlanmayan engellilere bu dezavantajın ahirette avantaja dönüşeceği müjdesini verilmektedir.[328]

Sağlık büyük bir nimettir. Ancak dünya, ahiretin tarlası olması nedeniyle bir imtihan yeridir. Engelli olmak bir imtihan olduğu gibi, engellilere bakmak, onlarla ilgilenmek de imtihanın önemli bir parçasıdır. Hz. Peygamberin, engellilere bu kadar şefkat ve merhamet göstermesi, özellikle maddî ve manevî olarak destek vermesinden hareketle, toplumun da gecelerinde ve haftalarında değil, bütün sene boyunca daima yanlarında olunduğu hissettirilebilmeli, ancak acıma duygusuyla yaklaşmadan maddî ve manevî her türlü destek verilmeli, bu durumun insanlığın gereği olduğu unutulmamalıdır.

Sonuç ve Öneriler

Engelli birey için engellilik hâlini makul bir şekilde anlama ve kabul etmesinde, sorunlarını aşmada olumlu katkıda bulunabilecek kaynaklardan biri de dindir. Çünkü din, bireyin kendini ve dış dünyasını tanıma, anlama ve buna bağlı olarak da bir yaşam felsefesi oluşturması açısından ona birtakım bilgiler sunar. Bu nedenle engelli bireyin hem dinin olumlu katkılarından yararlanma hem de dinini öğrenme açısından kendisine verilecek eğitim hizmetlerinde onun psikolojisi göz önüne alınmalı, bireye dini sorumluluk ve yükümlülüklerinin neler olduğu öğretilmelidir.

Engellilere yönelik toplumumuzda var olan olumsuz tutumlar mutlaka değiştirilmelidir. Engellilere yönelik tutumların olumsuz olması, onların duygusal, sosyal ve mesleki yaşamlarını da olumsuz olarak etkiler.[329] Engellilere götürülecek hizmet konusunu sadece devletten beklemek yerine, sivil toplum örgütleri de devreye girmelidir.

Engellilere moral desteği sağlamak amacıyla başarı örnekleri verilebilir. Örneğin bir Peygamber olan Hz. Musa[330] konuşma özrü olan kişi olmasına rağmen, tebliğ görevinden uzaklaşmamıştır. Bu bağlamda insanın, dünyaya bir sınavdan geçirilmek üzere gönderildiğinden ve içinde bulunduğu duruma sabredenlerin mutlaka Allah tarafından ödüllendirileceğinden söz eden ayetlerden[331] bahsedilerek onlara teselli verilebilir. Yine, onlara, herkesin dünyada sahip olduğu nimetlerden mutlaka sorumlu olacağı gerçeğini dile getiren ilahi buyruktan[332] ve insanların ahiret hayatında yeniden yaratılacağı müjdesinden[333] bahsedilerek, yaşadıkları bu sıkıntıların bir gün sona ereceğine inanmalarına ve şimdiki durumlarından farklı olan daha güzel bir hayata kavuşacakları ümidini gönüllerinde taşımalarına imkân sağlanabilir. Kadere ve ahirete iman duygusunun, yerli yerince ve sağlıklı bir şekilde kazandırılması, onlara psikolojik destek sağlamada önemli bir rol oynayacaktır.

Engellilik durumunun toplum tarafından doğru ve sağlıklı bir şekilde algılanması için konunun dini açıdan ele alınması son derece önemlidir. Bu çerçevede engelliliğin bir cezalandırma olmadığı, Allah’ın merhameti ve adaletiyle çelişmediği, engellinin de Allah katında bir kul olarak değer ve anlamının olduğunu, toplum olarak engellilere iş imkânı sağlama, onlarla ilgilenme, onlara eğitim imkânı oluşturma gibi bazı görev ve sorumlulukların olduğu üzerinde durulabilir. Bu hususlara yönelik yazılı, görsel yayınlar hazırlanabilir, Vaaz, Konferans, seminer, panel gibi etkinlikler düzenlenebilir. Biz bu konuda, yapılan spesifik çalışmaların oldukça yetersiz durumda bulunduğunu belirtmek, doğrudan engelliler üzerinde yapılacak çalışmaların devlet ve gönüllü kuruluşlar tarafından desteklenmesi gerektiğini ifade etmek istiyoruz.

Dinin insan için vazgeçilemez öneme sahip olduğunun artık kesin bir biçimde anlaşıldığı günümüzde, özürlülere hayatın yaşanabilir olduğunu telkin eden, ahiret ve cennet hayatı inancıyla teselli sağlayan manevi güçten mahrum edilmemelidir. Bunun için de ilahiyatçı ve pedagogların bilimsel verilerle desteklenen bir din eğitimi ve öğretimi için çalışmalar yapmaları gerekmektedir.

Din görevlileri gençlerin hem gündelik hayatlarında hem de dini konulardaki problemleri ile daha yakından ilgilenip onlara rehberlik yapabilir. Diyanet İşleri Başkanlığı kendi bünyesinde Gençlik Eğitim Daire Başkanlığı kurarak gençlere yönelik faaliyetlere daha fazla önem verebilir.

Diyanet İşleri Başkanlığının destekleyebileceği Engellilik olgusunu ele alan Araştırma Projeleri hazırlanabilir. Bu projelerle Ülkemizin % 12 sini oluşturan engelli birey ve ailelerinin daha iyi tanınması sorunlarının doğru ve sağlıklı bir şekilde tespiti yapılarak kaliteli hizmet verilebilir. Bu çerçevede yapılabilecek araştırma projeleri arasında şu konulara yer verilebilir: “Engelli Birey ve Ailelerinin Dini Hayatları, (İnanç, ibadet, dini tutum vb. konular)”, Engelli Birey ve Ailelerinin Karşılaştıkları Dini sorunlar”, Engelli Birey ve Ailelerine Yönelik Manevi Destek”, “Engelli Çocuğa Sahip Din Görevlilerinin Karşılaştıkları Sorunlar ve Başvurdukları Çözümler”, Toplumun Engelliye İlişkin Tutum ve Davranışları ve Din Algısı ile İlişkisi”[334]

Cami girişleri engellilere yönelik tarzda düzenlenmelidir. Bu çerçevede ortopedik engellilerin camilere kolayca girebilmesini sağlayıcı rampalar yapılabilir. Daha önce inşa edilmiş çok ve yüksek merdivenli camiler için dışardan asansör ya da uygun rampalar ilave edilebilir. Görme engelliler için başta tarihi ve merkezi camiler olmak üzere cami girişlerine sesli, yönlendirici elektronik sistem kurulabilir. Örneğin görme engellinin cami girişine yaklaştığında onu yönlendirecek şekilde seslendirici bir sistem konabilir. Ayrıca gerek ortopedik gerekse görme engellilerin rahat abdest alacakları ve tuvalet ihtiyaçlarını giderebilecekleri yerler yapılabilir. Standartlara uygun ortopedik engelliler tuvaleti yapılabilir. Görme engelliler için de varsa kullandıkları baston gibi eşyalarını rahat koyabilecekleri ve tutunarak yönlerini bulabilecekleri bir ortamın olduğu abdest alma ve tuvalet yeri yapılabilir. İşitme engelliler için cami girişlerine namaz vakitlerini gösterir levhalar/yazılar konulabilir. Aynı şekilde Kur’an Kursları için de engellilerin yararlanabileceği şekilde fiziki düzenleme yapılabilir.

Her mahalle camiindeki din görevlileri mahalle muhtarlarından da yardım alarak görev yaptığı mahalledeki engelli birey ve ailelerini tespit ederek, engellilerin evlerini ziyaret edebilir, hâl hatırlarını sorarak moral destek sağlayabilir, tekerlekli sandalye, tıbbi cihaz gibi ihtiyaçları olan engelli ve ailelerin durumları müftülükler kanalıyla sosyal ve yardımlaşma kurumlarına bildirilerek onlara yardımcı olunabilir. Ayrıca Diyanet İşleri Başkanlığınca (engelli,yaşlı, sokak çocuklarını da kapsayan) Manevi Sosyal Hizmetler birimi oluşturulabilir ve bu birim tarafından engellileri bilgilendirici, rehberlik sağlayıcı broşür, cep kitabı tarzında yayınlar hazırlanabilir. Bu yayınlarda engelliliğin tanımı, nedenleri, özellikleri, engellilerin yaşadıkları sorunlar, çözüm yolları, topluma düşen görev ve sorumlukları ihtiva eden bilgilere yer verilebilir. Bu çerçevede illerde de müftülükler tarafından engellilere hizmet verecek birim oluşturularak konferans, panel, seminerler düzenlenebilir ve engelli birey ve ailelerinin katılımı sağlanarak onlara moral ve manevi destek sağlanabilir. Ayrıca engellilere yönelik Diyanet Saati programında ya da Diyanet İşleri Başkanlığınca kurulabilecek özel TV de engellileri, ailelerini ve toplumu bilgilendirici bazı eğitim programları yapılabilir. Engelli birey ve ailelerin yaşamlarını sorunlarını ve çözümlerini işleyen manevi destek niteliğini içerici dizi, film vb. programlara yer verilebilir

Engelli birey ve aileleriyle diğer aileler arasında kardeş aile kurumu oluşturularak toplumsal destek güçlendirilmelidir. Engelli ailelerin zaman zaman kalıp dinlenebilecekleri, çocuklarını güven ve huzur içinde bırakabilecekleri yaşam evleri hayata geçirilmelidir. [335]

Engelli türlerine göre engellilerin fıkhi açıdan yükümlülükleri ve karşılaştıkları sorunları ihtiva eden ilmihâl hazırlanabilir. Örneğin, eğitilebilir, öğretilebilir engelliler dinen yükümlü müdür? Ortopedik engelli organ noksanlığı sebebiyle nasıl namaz kılacak ve abdest alacak? Anne karnında engelli çocuğu olan anne onu aldırabilir mi? Engelli çocuğu olan aile çocuğuna bakmada karşılığını sadece ahirette mi alacaktır vb. sorular engelli birey ve ailelerin sordukları sorulardan bir kısmı olup bu vb. hususları ihtiva eden kitaplar hazırlanmalıdır. Ayrıca engelli birey ve ailesine yönelik kötülük problemi, kaza ve kader açısından engellilik, engelliliğin kabullenilmesinde sabır, tevekkül, şükür, rıza, teslimiyet gibi dini değerlerin anlam ve önemini ele alan özel eserler hazırlanmalıdır. Bu çerçevede görme engellilere sesli yayınlar hazırlanabilir.

Engelli birey ve ailelerine yönelik din hizmetleri açısından onların sorunlarını ele alan sorunlarını çözmeye yardımcı nitelikte eğitici, rehberlik sağlayıcı film, dizi, web sayfası hazırlama gibi günümüz teknolojilerinden yararlanılabilir. Bu web sayfasında engellileri tanıtan, onların sorularına cevap veren, onların bilmeleri gereken temel dini bilgileri ihtiva eden bir web sayfası oluşturulabilir. Görme engellilere yönelik sesli ya da Braille alfabesi ile hazırlanmış dini bilgi verici yayınlar hazırlanabilir. Kur’an-ı Kerim ve meali, özlü bir ilmihâl, kırk hadis, Peygamberimizin hayatı, engelli sahabi ve din büyüklerinin hayatı gibi eserler hazırlanabilir. Müftülüklerde konuşma ve işitme engellilere işaret dili dini bilgileri anlatabilecek, görme engellilere de Braille alfabesi ile Kur’an okumayı öğretecek din görevlileri yetiştirilebilir ve hizmet vermeleri sağlanabilir.[336]

Engelli ailesi açısından da çocukları ile birlikte bayram günleri, kandil geceleri gibi bazı önemli günlere katılımları sağlanarak onların da toplum içinde yer almaları sağlanıp dini sosyalleşmeleri gerçekleştirilebilir. Umre ve hacca gitmek isteyen engelli ve aileleri için özel eğitimli personel yardımıyla da özel kafile oluşturulmalıdır. İşaret dili öğrenmiş din görevlileri vasıtasıyla da işitme engelli bireylere dini bilgiler verilebilir, ayrıca onların sosyalleşmelerine katkı sağlayıcı şekilde illerde bir camide cuma günleri başta olmak üzere kutsal gecelerde vaaz ve sohbetler düzenlenebilir. Bu hizmetlerin benzer şekilde bütün sosyal, siyasî, iktisâdî, kültürel vb. alanlara yaygınlaştırılması da gereklidir.[337]

Bilgisayar ortamında kullanılabilecek şekilde engelli bireylerin özellikleri dikkate alınarak hazırlanmış dini bilgi öğretim programları olabilir. (sadece bilgi veren değil, oyun tarzında kişisel beceri gerektiren programlar da olabilir) Animasyon teknikleri kullanılarak ve sesli-görsel nitelikte -başta ibadet öğretimine yönelik- programlar hazırlanabilir. Ayrıca internet ortamında engellilerin oluşturabileceği dini bilgi öğretimini kazandıracak ve sorunlarını paylaşabilecekleri sohbet grupları, web sayfaları, dini konularla ile ilgili sanal ortamda doküman elde edebilecekleri bir dökümantasyon merkezi oluşturulabilir.

Ailelere çocuklarına günlük yaşam becerileri kapsamında yer alan özbakım ve ev içi becerilerini öğretmede yeterli hâle getirmeyi amaçlayan ailelerin etkin katılımını sağlayacak aile eğitimi programları hazırlanmalıdır. Bunun yanında, ailenin engelli çocuklarının eğitiminde öğrenci olmalarını sağlayıcı eğitsel düzenlemelere gidilmeli, bu konuda aileler cesaretlendirilmelidir. [338]

Zihinsel engellilerin dini bilgiye ulaşma kolaylığı sağlanmalıdır. Aileler, eğer hâli hazırda çocuklarının özel eğitim aldıkları kurumlarda, yani Özel Eğitim Merkezlerinde bu eğitimleri de alabilirler ise dini eğitim açısından yer probleminin ortadan kalkacağını düşünmektedirler. Bu kurumlarda Din eğitimi almaları mümkün kılınmalıdır.[339]

Kaynakça

Açıkel, Yusuf, Hadisler Işığında Görme Engelliler ve Bazı Öneriler, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi Yıl 2010/2, Sayı. 25,s.15-45.

Ahmed b. Hanbel, Müsned, Çağrı Yay., İstanbul, 1982.

Ak, Gülseren, “Türkiye’de Özürlülük ve Yaygın Toplumsal Rehabilitasyon”,Yeni Türkiye, Sağlık I, Ankara,2001/39,s.945.

Ay, Mehmet Emin, Özürlü Çocukların Eğitiminde Din Eğitimi Ve Öğretiminin Katkısı http://www.igel-net.ch/downloads/ozurluocuklarinegitimindedinegitimiveogretimin.pdf

Buhari,.İ., 1992. el- Câmiu’s-Sahîh, Çağrı Yay., İstanbul, I-VIIIc.

Cavkaytar, Atilla, Zihin Engellilere Özbakım ve Ev İçi Becerilerinin Öğretiminde Bir Aile Eğitimi Programının Etkililiği, Özel Eğitim Dergisi, C. 2 (3) 40-50,1999.

Efe, Adem, “Engelli Birey ve Ailelerinin Sorunları, Toplumdan Beklentileri ve Din” Manevi Sosyal Hizmetler, (Edt. Ali Seyyar), Rağbet Yay., İstanbul 2008, ss. 228-243.

Karagöz, İsmail, “Kur’an’ın Engellilere Yaklaşımı” (Yayınlanmamış Tebliğ), Ülkemizde Engelliler Gerçeği ve İslam (sempozyum), D.İ.B., Ankara 2003, s. 1.

Kula, M. Naci, Engelliler ve Engelli Ailelere Yönelik Hizmetler, http://www.sosyalsiyaset.net/documents/engelliler_ve_engelli_ailelere_yonelik_hizmetler.htm

—, Engellilere Verilecek Tebliğ Ve İrşad Hizmeti, Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi (2004), Sayı: 4, s.22-25.

Kur’an-ı Kerim

Milli Eğitim Bakanlığı Yaygın Eğitim Kurumları Yönetmeliği.

Özürlüler İdaresi Başkanlığı Stratejik Plan (2008-2012), Kalemdar Matbaacılık, Ankara 2007,75.

Özüdoğru Erdoğan, Halide Nur,“Engelliler ve Ailelerinin Yaşadığı Sorunlar”, Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı Hakemli Yayını Özveri Dergisi, C.7,S.2, Ankara 2010, ss.1635-1651.

Mehmet Özyürek, Tutumlar ve Engellilere Yönelik Tutumların Değiştirilmesi, Karatepe Yay., Ankara 2000.

Sancaklı, Saffet, Hz. Peygamberin Engellilere Karşı Bakış Açısının Tespiti Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi, VI, s.20

Tezcan, Münür, Kur’an’ın Engellilere Yaklaşımı ve İslam’ın Engellilere Tanıdığı Kolaylıklar, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Sütçü İmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kahramanmaraş, 2006.

Timur, Muhammed, Zihinsel Engelli Bireylerde Dini Tutum Motifleri (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Fakültesi, Sakarya, 2010.

[312] Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi.

[313] Milli Eğitim Bakanlığı Yaygın Eğitim Kurumları Yönetmeliği.

[314] Gülseren Ak, “Türkiye’de Özürlülük ve Yaygın Toplumsal Rehabilitasyon”,Yeni Türkiye, Sağlık I, Ankara,2001/39,s.945.

[315] Özürlüler İdaresi Başkanlığı Stratejik Plan (2008-2012), Kalemdar Matbaacılık, Ankara 2007,s.75.

[316] Özida,2007,s.28.

[317] Halide N. Özüdoğru Erdoğan,“Engelliler ve Ailelerinin Yaşadığı Sorunlar”, Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı Hakemli Yayını Özveri Dergisi, C.7,S.2, Ankara 2010, s.1635-1651.

[318] M. Naci Kula, Engellilere Verilecek Tebliğ Ve İrşad Hizmeti, Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi (2004), Sayı: 4, s.22-25.

[319] Secde, 32/9; Sâd, 38/72; Hicr, 15/29.

[320] İnsanın yeryüzüne halife olarak gönderilmesiyle ilgili âyetler için bk. Bakara,2/30; Sâd, 38/26; En’âm, 6/165; Yûnus, 10/14; A’râf, 7/69, 74; Neml, 27/62; Fâtır, 35/39.

[321] Bakara, 2/34.

[322] İsrâ, 17/70.

[323] İsmail Karagöz, “Kur’an’ın Engellilere Yaklaşımı”(Yayınlanmamış tebliğ), Ülkemizde Engelliler Gerçeği ve İslam (sempozyum), D.İ.B., Ankara 2003, s. 1.

[324] Abese, 80/1-10

[325] Ahmed b. Hanbel, Müsned, V, 299.

[326] Saffet Sancaklı, Hz. Peygamberin Engellilere Karşı Bakış Açısının Tespiti, Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi, VI (2006), sayı: 2,s.51-53.

[327] Buhari, Merda,7.

[328] Münür Tezcan, Kur’an’ın Engellilere Yaklaşımı ve İslam’ın Engellilere Tanıdığı Kolaylıklar, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Sütçü İmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kahramanmaraş, 2006, s.98.

[329] Mehmet Özyürek, Tutumlar ve Engellilere Yönelik Tutumların Değiştirilmesi, Karatepe Yay., Ankara 2000, s. 8.

[330] Bkz. Kur’an-ı Kerim, Tâhâ suresi 27,42-44. ayetler; Zuhruf suresi, 52. Ayet;

[331] Bkz. Kur’an-ı Kerim, Mülk suresi, 1. ayet, Nahl suresi, 96; Mü’minûn suresi 111; İnsan suresi 12. ayetler.

[332] Bkz. Kur’an- Kerim, Tekâsür suresi, 8. ayet.

[333] Bkz. Kur’an-ı Kerim, Mü’minûn suresi 14. ayet.

[334] M. Naci Kula,Engelliler ve Engelli Ailelere Yönelik Hizmetler, http://www.sosyalsiyaset.net/documents/engelliler_ve_engelli_ailelere_yonelik_hizmetler.htm

[335] Adem Efe, “Engelli Birey ve Ailelerinin Sorunları, Toplumdan Beklentileri ve Din” Manevi Sosyal Hizmetler, (Edt. Ali Seyyar), Rağbet Yay., İstanbul 2008, s. 228-243.

[336] Mehmet Emin Ay, Özürlü Çocukların Eğitiminde Din Eğitimi Ve Öğretiminin Katkısı/ http://www.igel-net.ch/downloads/ozurluocuklarinegitimindedinegitimiveogretimin.pdf

[337] Yusuf Açıkel, Hadisler Işığında Görme Engelliler Ve Bazı Öneriler 15-45 Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Yıl (Year): 2010/2 Sayı (Number): 25

[338] Atilla Cavkaytar, Zihin Engellilere Özbakım ve Ev İçi Becerilerinin Öğretiminde Bir Aile Eğitimi Programının Etkililiği Özel Eğitim Dergisi, 1999 - Cilt 2 (3)s. 40-50.

[339] Muhammed Timur, Zihinsel Engelli Bireylerde Dini Tutum Motifleri,(Basılmamış Yüksek Lisans Tezi),Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Fakültesi, Sakarya, 2010, s.63.

Müzakere

Yrd. Doç. Dr. Mehmet BAHÇEKAPILI[340]

Sayın Başkan, Değerli Hocalarım,

Ülkemizde bazı gün haftalarda olduğu gibi özürlüler, ancak bazı günlerde hatırlanmaktadır. Bu açıdan yaygın din eğitiminde buna yer verilmiş olması önemlidir. Hocamızın tebliği çok kısa zamanda ulaştı. Hem daha önce müzakereyi hazırlamış olan Mustafa Usta hocamızın müzakere metni ve hem de tebliğin kendisini inceledikten sonra bazı notlar aldım. Bu notlar ölçüsünde katkı sağlamaya çalışacağız. Tebliği okuduğumuz zaman dikkat etmemiz gereken üç nokta olduğunu düşündük:

1. Dinin insan üzerindeki pozitif etkisinin temellendirilmesi,

2. Dinin pozitif manada etkisinin sadece engelli birey için değil onunla beraber yaşayan ailesi içinde önemli olması,

3. Genel psikoloji ile destekli bir şekilde dini danışmanlık hizmetinin iyi bir şekilde düzenlenmesi ve tasarlanması.

Öncelikle engellilik dediğimiz zaman genellikle meseleyi somutlaştırmaya gidiyoruz. Bu somutlaştırma neticesinde, zihinsel engelliler, görme özürlüler veya bedensel engelliler gibi kavramları hemen aklımıza getiriyoruz. Hâlbuki engellilik çok geniş bir kavramdır. İnsan hayatının birçok anında insanoğlu birçok engelle karşılaşabiliyor. İnsanın hayatta gerçekleştirmesi gereken en önemli ideal açısından düşünürsek, kendini gerçekleştirime veya hayatı anlamlandırma noktasında, insanoğlunun birçok engelle karşılaştığını görüyoruz. Eğer insanoğlu hayatını anlamlandıramazsa veya kendisini gerçekleştiremezse bu boyutu eksik bıraktığı zaman kendisinden beklenen düzeye ulaşmamış olur. Bu noktada özellikle batılı eğiticimler, psikologlar, psikiyatrlar dinin insan üzerindeki etkisini araştırmak için genelde ruh sağlığı ile ilgili birçok araştırma yapmışlar. Bu araştırmalar neticesinde dinin insan üzerinde pozitif yöne önemli bir etkisinin olduğunu söylüyorlar. Ancak bu etkiyi açıklarken bütüncül bir yaklaşımın sergilenmesi gerektiğini de ifade ediyorlar. Günümüzde buna biyo-psikososyal model deniyor. Yani insan biyolojik, psikolojik ve sosyal bir varlık olduğuna göre bu üç alanda da dinin söyleyebileceği şeyler olması gerekir. Eğer sadece insanı psikolojik ve sosyal açıdan desteklemeyip biyolojik açıdan iyileştirmeye çalışırsanız bu olumsuz sonuçlara sebep olabilir. Batıda genellikle dinin insan üzerindeki etkisi tartışılırken bir bireysel dindarlık bir de kurumsal dindarlık tipleri var. Yapılan çalışmalar göstermiş ki dua etmek ve namaz kılmak insanların yaşamış olduğu stres ve genel ruh sağlığı üzerinde olumlu etki bırakırken, depresyon gibi sorunla baş etme noktasında yetersiz olduğu tespit edilmiştir. İşte burada kurumsal dindarlık devreye giriyor. Batı açısından düşündüğümüzde Kohen ifadesi ile en önemli ölçüt, kiliseye devamlılıktır. İslam toplumu açısından değerlendirdiğimiz zaman bu etki bu kadar basit değil. Bizde namaz kılmanın bireysel olduğu gibi toplumsal bir boyutu da söz konusudur. Zekâtın da öyle… Ölçütlerimiz batıdaki ile sınırlı değil. Batıdaki dinin insan hayatındaki etkisi ile bizdeki etkisi aynı değildir. Dolayısı ile bu çalışmalarımızda veya diğer konularda çalışmalar yaptığımızda muhakkak kendi toplumuzun sosyo-kültürel yapısını göz önüne alarak ampirik çalışmalara ağırlık vermemiz gerektiğini düşünüyorum. Bunun dışında söylememiz gereken noktalardan bir tanesi genellikle engelli birey üzerinde konu tartışılmış. Ancak engelli kadar engellilik durumu ailesi içinde önemlidir. Çünkü aile böyle bir durumda şok geçirmektedir. İstenmeyen durum karşısında kabullenmeme, hatta bazıları kendilerini toplumdan soyutluyorlar. Otistik olanlarla ilgili yaptığımız bir çalışmada ailelerle görüştüğümüzde onlardan bir tanesinin: 17 yaşında otistik bir çocuğum var ve 14-15 yıl ailemle dışarı çıkmadık. Ya eşim ya da ben evde kalıyoruz dediğine şahit oluyoruz. Dolayısı ile engellilere yönelik yapılacak faaliyetlerde ve çalışmalarda muhakkak aileleri de göz önünde bulundurmamız gerekiyor. Engelli birey nasıl psikolojik, sosyal sorunlarla karşı karşıya kalıyorsa engelli aileleri de bu sorunlarla karşılaşıyorlar. Özellikle sosyalleşme açısından bakarsak bu ailelerin daha çok içine kapandıklarını düşünüyoruz. Bu noktada onlara yönelik faaliyetlerin yapılmasının yararlı olacağını düşünüyorum. Bir de dini anlamda sorgulamamız gereken bir olgu var. Mesela insan ile akıl arasındaki ilişki Kelami disiplini açıdan düşündüğümüz zaman insanın sorumluluk kazanması için temel esas akıldır. Yani bir insanın sorumluluk kazanmasında en önemli şey bilinçtir. Ama insan olmak için akıllı olmak ön koşul olmasa gerek. Örneğin otistikler bizim gibi değiller. Şu konuşmayı dinlemez, şu ortama girmeyi kabul etmez ve yerinde duramıyorlar. Bunların sosyalleşmeleri çok da rahat değil. Neredeyse hayatları boyunca karşılaştıkları bütün sorunları ile aileleri ilgileniyor. Ama peki şöyle düşünelim otistik bireyin Allah’a ihtiyacı var mı yok mu? Eğer ölçüyü akla bağlarsak, akıl açısından değerlendirirsek engelli bireyler biraz bizim ilgi alanımızın dışında kalıyor. Hâlbuki bizim inancımız açısından değerlendirdiğimiz zaman diyoruz ki yerde ve gökte olan her şey Allah’ı anar ve zikreder. Dolayısı ile engellinin de, otistik olanın da, zihinsel engellinin de Allah’a ihtiyacı var.

Olaya ihtiyaç açısından baktığımız zaman daha farklı bir durum ortaya çıkıyor. Biz otistik engelliler ile ilgili bir çalıştayda, otistik bireylerde din eğitimi verilebileceğini söylediğimizde bazı ilahiyatçı hocalarımız olmaz onlar sorumlu değil dediler. Özellikle Kanada ve İsrail’de yapılan bazı araştırmaları gösterdik. Ufak kâğıtlarda Hz. İsa’nın resmi var ve bu İsa, seni seviyor deniliyor. Bir başka örnekte ise bir dünya şekli var, işte bak bunu Tanrı yarattı, seni de yarattı deniliyor. Yani bir şekilde otistik de olsa bizim gibi olmasa da onlara dini eğitim verme konusunda batılılar özellikle Katolik pedagoglar çalışıyorlar. Son noktada bu işlerin sağlam bir şekilde yürütülmesi için özellikle Diyanet’in kendi bünyesinde Sağlık Bakanlığı ve Milli Eğitim dışında -Avusturya, İngiltere ve Hollanda’daki dini kurumlarda olduğu gibi- dini bakım hizmetleri verebilmesini ve bu noktada da kurumsallaşması gerektiğini düşünüyorum.

Teşekkür ediyorum.

[340] Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

Ceza İnfaz Kurumları Din Hizmetleri, Manevi Rehberlik ve Kur’an Öğretiminin Etkin Bir Yapıya Kavuşturulması

Yrd. Doç. Dr. Harun IŞIK[341]

Din eğitimi, din hizmeti ve manevi rehberlik faaliyetleri insanlık tarihi kadar eski bir geçmişe sahiptir. Bununla birlikte bu faaliyetlerle ilgili nasıl bir teoriye sahip olması gerektiği hakkında düşünce sisteminin oluşması sadece birkaç yüzyıl geriye gitmektedir. Probleme ülkemiz açısından bakıldığında bu hizmetlerle ilgili teorik alt yapının oluşmasının oldukça yakın bir geçmişe dayandığı görülmektedir. Bilindiği üzere ülkemizde din eğitimi, örgün ve yaygın olmak üzere iki kategoriye ayrılmıştır. Örgün din eğitimi, belirli bir amaç doğrultusunda hazırlanmış programlarla okul bünyesinde, belirli yaş grubu ve aynı seviyedeki bireyler için yapılan düzenli eğitim sürecidir. Örgün din eğitimin yapıldığı kurumlar, ilköğretim, ortaöğretim ve yükseköğretim kurumlarıdır. Yaygın din eğitimi ise örgün eğitim dışında kalan bireylere dini bilgi kazandırma, din hususundaki algı ve anlayışlarını geliştirme yoluyla hem teorik hem de pratik bakımdan dinin hayata yansıtılmasına yardımcı olmak amacıyla düzenlenen planlı, programlı ve örgütlü faaliyetlerin tümüdür.[342] Yaygın din eğitimi ülkemizde cami içi ve cami dışı alanda olmak üzere resmi olarak Diyanet İşleri Başkanlığınca yürütülmektedir. Diyanet İşleri Başkanlığı (DİB) son yıllarda yaptığı bir takım çalışmalar ve girişimlerle din eğitimi ve din hizmetlerinin kalitesini yükseltmeyi, muhatap kitlenin beklenti ve ihtiyaçlarını karşılamayı amaçlamakta, farklı kurum ve kuruluşlarla imzaladığı protokollerle din eğitimi ve hizmeti faaliyetlerini daha geniş kitlelere ulaştırmaya çalışmaktadır.[343] Bu kitlelerden biri ve belki de en önemlisi Ceza İnfaz Kurumlarında (CİK) bulunan tutuklu ve hükümlülerdir.

Günümüz dünyasında pek çok insan, maddi ya da manevi, bireysel, ailevi veya toplumsal bazı sorunlarla karşılaşmakta, ilgili kişi, kurum veya kuruluşların yardım ve desteğine ihtiyaç duymaktadır. Tutuklu veya hükümlü olarak CİK’lerde bulunan insanlar, bu türden kimselerin belki de başında gelmektedir. Sıkıcı, bunaltıcı ve yalnızlaştırıcı bir yapıya sahip olan CİK şartları göz önünde bulundurulduğunda, Ceza İnfaz Kurumlarının bilinmezlik, korku, tehlike, baskı, gerginlik ve stres gibi psikolojik etkilere sahip olduğu görülecektir. Nitekim küçük bir alanda gün boyunca kapalı tutulan mahkûm, çaresizlik ve umutsuzluk içerisinde ceza infaz kurumundan tahliyesini beklemektedir. Aynı şekilde CİK’ler, yalnızlık, ihmalkârlık, reddedilmişlik, aşağılanma, aile ilişkilerinin bozulması ve sevgiden yoksunluk gibi duygusal etkilere de sahiptir. CİK’lerin psikolojik ve duygusal etkilerinin yanı sıra aile, arkadaş ve sevdiklerinden ayrı kalmak, aile içi ilişkilerin bozulması gibi ailevi ve toplumsal etkileri de söz konusudur. Bu etkilerin azaltılması, tutuklu ve hükümlünün CİK şartlarına uyum sağlamasında, rehabilitasyonunda ve topluma yeniden adaptasyonunda son derece önemlidir. Manevi destek sağlayan ve ümit aşılayan dinin ve dini değerlerin bu etkilerin azaltılmasında ve rehabilitasyon sürecinde belirlenen hedeflere ulaşmaya katkı sağlamak bakımından oldukça önemli bir yere sahip olduğu reddedilemez bir gerçektir.[344] Bu gerçekten hareketle bu çalışmada, CİK bağlamında din eğitimi, din hizmeti ve manevi rehberlik faaliyetlerinin planlı, programlı ve amaçlı bir şekilde muhatap kitleye nasıl sunulacağı, dini konuların hangi yöntemler doğrultusunda nasıl ele alınacağı, karşılaşılması muhtemel dini soru ve sorunlara nasıl bir yaklaşım sergilenebileceği gibi konular ele alınacaktır. Burada şu hususu belirtmek gerekmektedir ki, Türkiye’de bulunan CİK’lerin yapı ve işleyişi, tutuklu ve hükümlülerin bireysel farklılıkları göz önünde bulundurulduğunda burada verilen bilgilerin genel geçer bir yapıda ol(a)mayacağı aşikârdır.

Bu genel bilgilerden sonra geliniz öncelikli olarak din hizmetleri ve manevi rehberlik, ikinci olarak da Kur’an öğretimi faaliyetleri kapsamında nasıl bir yol izlenmesi gerektiğini analiz edelim.

I - Din Hizmetleri ve Manevi Rehberlik

2001 yılında Diyanet İşleri Başkanlığı ve Adalet Bakanlığı arasında imzalanan işbirliği protokolünün amaç ve kapsam kısmında sunulacak hizmetin mahiyeti olarak sadece “tutuklu ve hükümlülerin dini ve ahlaki duygularını geliştirme” yer almakta, din hizmeti ve manevi rehberlik hususunda herhangi bir bilgi bulunmamaktadır.[345] Bununla birlikte 10.02.2011 tarihinde iki kurum arasında yeniden imzalanarak yürürlüğe giren işbirliği protokolünün amaç kısmı “Bu protokolün amacı, Ceza İnfaz Kurumları ve eğitimevlerinde bulunan hükümlü ve tutuklulara din hizmetleri, ahlaki gelişim ve manevi rehberlikle ilgili faaliyetleri sunmak suretiyle dini ve ahlaki duygularını geliştirerek yeniden topluma kazandırılmaları sürecine katkı sağlamaktır” şeklinde değiştirilerek DİB personelinin görev tanımlaması din hizmeti, manevi rehberlik ve ahlaki gelişime katkı sağlamak şeklinde yeniden düzenlenmiştir. Din hizmeti ve ahlaki gelişim faaliyetleri de yukarıda da değindiğimiz gibi kapsam olarak “Din hizmetleri ve ahlaki gelişim faaliyetleri: Din ve Ahlak Bilgisi Dersini, dini sohbetleri, ayda en az bir kez verilecek konferans etkinliğini, Kur’an-ı Kerim öğretimini ve manevi rehberlikle ilgili faaliyetler ile hükümlü ve tutukluların dini ve ahlaki gelişimleri için yapılacak benzeri faaliyetleri ifade eder.” şeklinde tanımlanmıştır. 2001 yılındaki müfredat programı da dikkate alındığında bu tanımlamada yer alan Din ve ahlak bilgisi dersinde İlmihal Dersleri, Fıkıh, Siyer, Akait Konuları, Dinler Tarihi, ahlaki ve toplumsal değerler ve koğuş sohbetleri bu ders bağlamında öne çıkan hususlardır. Yine aynı şekilde istekli tutuklu ve hükümlülere Kur’an Öğretimi, konferanslar, özel gün ve gecelere yönelik programlar ve son olarak da kurumsal, kişisel ya da ailevi problemleri olan mahkûmların sorunlarını dinleme ve çözüm bulmaya çalışma noktasında manevi rehberlik din hizmeti alanı olarak tanımlanmıştır.

Bu hizmetlerin belirli bir plan, program ve amaç doğrultusunda gerçekleştirilmesi, uygun yöntem ve materyaller ile muhatap kitleye sunumunun yapılması din hizmeti ve manevi rehberlik faaliyetlerini daha etkin ve verimli bir yapıya kavuşturacaktır. Bu faaliyetlerin etkin ve verimli sunumu, bireyde arzu edilen davranış değişikliğinin oluşmasına, iyi olan davranışlarının niteliğinin artmasına veya önceki bilgileri ışığında yanlış olan bazı davranışların yerine doğrularının yerleşmesine katkı sağlayacaktır. Çünkü eğitim, bireyde istendik davranış değişikliği meydana gelme süreci[346] olduğuna göre, din eğitimi de muhatapta din ile ilgili davranış değişikliği meydana gelme süreci olmaktadır.[347] CİK bağlamında düşünüldüğünde din eğitimi, öğretimi ve manevi rehberlik hizmetleri, dinin manevi desteğini almak suretiyle bireyde meydana gelecek davranış değişikliği yoluyla rehabilitasyon, CİK şartlarına adaptasyon ve tahliye sonrası topluma yeniden katılım süreci olarak tanımlanabilir. Buradaki en temel soru, “tutuklu ve hükümlülerin hem ceza infaz kurumundayken, hem de tahliye sonrasında devamlılık arz edecek kalıcı izli davranış geliştirmelerini nasıl sağlayabiliriz?” sorusudur. Yapılması gereken, her şeyde olduğu gibi CİK din hizmetlerinde de planlama, uygulama ve değerlendirme süreçlerini sağlıklı bir şekilde hayata geçirmektir. Bu aşamalarla ilgili çalışmalar yapılırken din hizmeti ve manevi rehberlik faaliyetlerinin niteliğini etkileyecek temel değişkenlerin de göz önünde bulundurulması gerekecektir. Bu temel değişkenler; cezaevi vaizi/müftü/imam hatip vb., hükümlü veya tutuklu, uygulanacak program, ortam, cezaevi idaresi, infaz koruma memurları ve çevredir. Bu unsurların karşılıklı işbirliği ve dayanışma içerisinde olması, hizmetin kalitesini de o denli artıracaktır.

Hizmetin planlanması, uygulanması ve değerlendirilmesi aşamalarında sorulması gereken sorular şunlardır:[348]

a) Ne Öğreteceğim? Bu soru din eğitimi ve öğretimi, din hizmeti ve Kur’an öğretiminin içeriğini oluşturmak bakımından gereklidir.

b) Kime Öğreteceğim? Muhatap kitlemizin büyük bir çoğunluğu sorunlu insanlardan oluştuğu için eğitim durumları, geldikleri sosyo-kültürel çevre, işledikleri suçlar, hangi suçlardan içerde bulunanlarla aynı havayı teneffüs ettikleri gibi hususları göz önünde bulundurarak konu seçimi ya da koğuş/sınıf atmosferinde kendiliğinden oluşan konuları yönlendirmede takınılacak tavır istenilen hedefe ulaşmada son derece etkilidir.

c) Niçin Öğreteceğim? Hükümlü ve tutuklularla yapacağım her türlü faaliyette hangi hedef(ler)e ulaşmayı arzulamaktayım sorusu aklımızın bir köşesinde muhakkak bulunmalıdır.

d) Nasıl Öğreteceğim? Sunacağım hizmette hangi eğitim-öğretim yöntem ve tekniklerini kullanacağım sorusu ışığında metot tespiti yapılması da rehabilitasyon sürecinde dinin manevi desteğinden faydalanmada büyük rol oynamaktadır.

Hizmet alanı CİK’ler olduğundan bu soruları merkeze alarak yapılacak planlamalarda içinde bulunduğumuz şartlar doğrultusunda uyarlamalar yapılması gerekecektir. Nitekim dinden alınacak referanslarla tutuklu ve hükümlülerde davranış değişikliği oluşturmada cezaevi vaizi, müftü veya imam hatip vb. den oluşan din görevlisinin öğretim yöntemleriyle ilgili bilgi ve becerisinin kapasitesi son derece önemlidir. Din görevlisi, muhatabının duygu, düşünce ve davranış bakımından tüm yönleri ile gelişimini sağlamayı hedeflemelidir. Duygu, bireyin hem düşünce hem de davranışları üzerinde etkili, mutluluk duymasına ya da acı çekmesine neden olan ruhi olaylardır.[349] Din ve dini değerlerin algılanması, anlamlandırılması ve hayata yansıtılmasında duygu gelişimi son derece önemli bir yere sahiptir.[350] Herkes tarafından dışlanıldığı hissine kapılan tutuklu veya hükümlüyle oluşturulacak duygusal bağlar onların yönlendirilmesinde son derece etkili olacaktır. Çünkü herhangi bir şeye gösterilecek ilgi ya da ilgisizliğin temelinde bilginin yanı sıra duygular da yer almaktadır. Söylemlerin, düşünceleri, düşüncelerin duyguları, duyguların ise davranışları yönlendirdiği göz ardı edilmemelidir. Dolayısıyla tutuklu ve hükümlünün rehabilitasyonu sürecinde istendik davranış değişikliği oluşturmada bilgi-duygu-eylem üçlüsüne hitap eden/edecek bir duruş sergilenmelidir. CİK’in çalışmamızın giriş kısmında saydığımız olumsuz psikolojik, ailevi ve toplumsal alandaki duygusal etkileri dikkate alındığında verilmek istenen mesajın alıcı tarafından kabul edilmesi ve bu doğrultuda davranış değişikliklerinin meydana gelmesinde öncelikli olarak duyguya hitap edilmesi son derece önemlidir. Tüm bu faaliyetlerde CİK din görevlisinin yapması gereken en önemli şey iyi bir rehber olmaktır.

Rehberlik en geniş anlamıyla bireyin istendik gelişmeler ve uyumlar göstermesi, plan yapması, sağlıklı kararlar vermesi için kendisine lazım olan teorik ve pratik bilgileri kazanması için kişiye yapılan sistemli ve profesyonel yardım demektir.[351] Rehberlik, bireyi tanımak, onu kendisine tanıtmak, problemlerini çözmesi, gerçekçi kararlar alması, kapasitesini geliştirmesi, çevresi ile dengeli ve sağlıklı bir şekilde uyum sağlaması ve böylece kendini gerçekleştirmesi için uzman kişilerce bireye yapılan sistemli, bilimsel ve profesyonel bir yardım sürecidir.[352]

CİK şartları söz konusu olduğunda rehberlik, din ve dini değerlerden referans almak suretiyle dinleme, danışmanlık yapma, cesaretlendirme, arkadaş olma ve problem çözme yoluyla tutuklu ve hükümlüye manevi destek sağlama olarak tanımlanabilir.[353] Bu destek yoluyla, tutuklu ve hükümlülerin zihinsel ve ruhsal bakımdan rahatlığının sağlanması hedeflenmektedir.[354] Ayrıca İslam Dininin temel prensiplerinden olan ibadete teşvik, cezaevi güvenlik esasları el verdiği ölçüde ihtiyaç hâlinde olanların ihtiyacını gidermeye çalışma, teşekkürü, yardımı, duayı, tüm olumsuzluklara karşı sabrı, şefkat ve merhameti öğütleme, rehberlik hizmeti sunma, ümit ve sevgiyi aşılama, olumsuz davranış eğilimini gidermeye matuf telkinlerde bulunma da manevi rehberliğin hedefleri arasında yer almaktadır.[355] Bu hizmetin sunumunda alanında uzman sosyolog, psikolog ve danışmanlarla işbirliği içerisinde çalışmak sorunun çözümünde son derece önem arz etmektedir. Manevi destek kapsamında yapılması tavsiye edilen hususlar:

• Tecrit birimi her gün ziyaret edilerek yeni gelen mahkûmlarla tanışıp din hizmetleri hakkında bilgilendirilmeli, din hizmetlerinden faydalanmaya teşvik edilmelidir.

• Cezaevi idaresinin izni doğrultusunda hücre cezası alan mahkûmlar zaman zaman ziyaret edilerek durumları sorulup sabır, ümit, şefkat, merhamet, dua ve ibadetin önemi gibi konularda kısa sohbetler yapılmalıdır.

• CİK sağlık biriminde yatan mahkûmlar haftada en az iki defa ziyaret edilerek içerisinde bulundukları ortamı rahatlatıcı konuşmalar yapılmalıdır.

• CİK idaresi ile sürekli işbirliği içerisinde olarak yakınlarından biri ölen mahkûm ziyaret edilmeli; ayrıca şayet CİK’de bir mahkûm ölmüş ise cezaevi idaresinin uygun görmesi hâlinde ailesini arayarak başsağlığı dilenmelidir.

• Cezaevi idaresinin uygun gördüğü hallerde mahkûm ile ailesi arasında köprü vazifesi görerek mahkûmun aile ya da yakını hakkında endişe ve kaygı duyduğu hususların giderilmesine yardımcı olunmalıdır.

• Psikolog, sosyal çalışmacı ve eğitim birimindeki diğer unsurlarla sürekli işbirliği içerisinde olarak bilgi ve tecrübe paylaşımında bulunulmalıdır.

• İstekli tutuklu ve hükümlülerle yapılacak bireysel görüşmelerde var olduğu tespit edilen kişisel, ailevi veya CİK’den kaynaklanan problemlerin aşılmasında mahkûm ve cezaevi idaresi arasında köprü vazifesi görülmelidir.

• Tutuklu ve hükümlülerle yapılan görüşmelerde onlara kızmak veya acımak yerine içinde bulundukları özel durumları kabul edilmeli, faydalı olabilmek için ne yapabilirim sorusuna cevap aranmalıdır.

• Bu hususları gerçekleştirirken cezaevi idaresi ile sürekli işbirliği içerisinde olunmalı, güvenlikle ilgili hususlara azami özen gösterilmelidir.

Tutuklu ve hükümlülere manevi rehberlik hizmetleri sunarken şu hususlara dikkat edilmelidir:

a) Güvenirlik ve Görev Bilinci

Ceza infaz kurumunun yapısı gereği taşıdığı güvensizlik sorunu aşılarak muhatabımızın bize güven duyması sağlanmalıdır. Aksi takdirde sağlıklı bir şekilde iletişim kurmak mümkün olmayacaktır. Güvenirlik bakımından dikkat edilmesi gereken hususların başında ders ortamının vermiş olduğu atmosfer içerisinde tutuklu ve hükümlülerin kişisel bilgilerinin korunması gelmektedir. Her ne kadar CİK din görevlisi, böyle bir bilgiyi elde etme gibi bir amaç içerisinde olmasa da muhatap kitlenin işlemiş olduğu suç, dava süreci veya bir takım sorunlarını CİK dışındaki üçüncü şahıslarla doğrudan veya dolaylı olarak paylaşmamalıdır. Ayrıca ders esnasındaki tutum ve davranışlarımızla da muhatap kitlemize bu şahıs kişisel konumumuz hakkında sık sık soru sormakta, bunun başka bir amacı mı var imajı vermemeye özen göstermeliyiz. Bunun yanı sıra CİK din görevlisi olarak bizler de yaptığımız hizmetin son derece önemli olduğuna inanmalıyız. Bu hizmetin sunumunda tutuklu ve hükümlülerin olumlu davranışlarını desteklemeli, olumsuz olanları olumluya çevirmeye ya da azaltmaya çalışmalıyız.

b) Değer Verme ve Motivasyonu Güçlendirme

Tutuklu ve hükümlülerle yapılacak bireysel veya grup çalışmalarında söyledikleri söz veya davranışlarının, dolayısıyla her birinin bizim için değerli olduğu izlenimi vermemiz gerekmektedir. Ayrıca hepimizin hata yapabileceği ve CİK gibi bir ortama gelebileceği gerçeğinden hareketle muhatap kitlemizin hatalarından ziyade her insanın aynı zamanda bir değer ifade etmesi, görülmesi muhtemel başarı ve güzel davranışlar gibi olumlu yönlerin üzerinde durulması onların hem bize hem de din hizmeti faaliyetine karşı motivasyonlarını güçlendirecektir. Dolayısıyla tutuklu ve hükümlülere hitap ederken yapıcı bir dil kullanmak, Hz. Yusuf, Ahmet b. Hanbel, İmam-ı Azam Ebu Hanife gibi hapishane hayatı yaşamış İslam büyüklerinden kısa anekdotlarla cezaevi ortamını nasıl faydalı hâle getirileceği üzerinde durmak faydalı olacaktır. Ancak yanlış olduğunu gördüğümüz bir takım tutum ve davranışları ise yumuşak geçişlerle doğruları ile yer değiştirmeli, yanlış olanları pekiştirici bir tutum içerisine girmemeliyiz.

c) Dinleme

Sürekli konuşan ve mesaj veren olmak yerine onların da konuşması sağlanmalı, aktif bir dinleme gerçekleştirilerek ona saygı duyduğumuz, duygularını samimi ve içten bir şekilde paylaştığımız hissi verilmelidir. Sağlıklı ve etkin bir dinleme, tutuklu ve hükümlülerin yaşadıklarını ve hissettiklerini ifade etmelerine imkân tanıma, onları anlamaya çalışma ve var olan sorunlarını paylaşma, gereksiz müdahale ve yorumlar yapmama etkili bir iletişim için son derece önemlidir. Şairin de dediği gibi mahkûmların “Düştüm mahpus damlarına öğüt veren çok olur. Toplasam o öğütleri buradan köye yol olur” anlayışına sahip olduklarını ve sürekli nasihate maruz kaldıklarını unutmamalıyız.

d) Özgüven ve Sorumluluk Bilinci Aşılama

Bireyin kendine olan güvensizlik duygusu aynı zamanda saldırgan, inatçı ve başkalarını rahatsız edici tutum sergilemesinin en temel nedenidir.[356] Bilgilendirme, yönlendirme, başarılı yönlerin teşvik edilmesi, başarısız olanların yapıcı bir dille eleştirilmesi, belirli düzeyde iyi bir dost ve arkadaş olunarak mahkûmun boşlukta olmadığının hissettirilmesi özgüvenin gelişimde son derece önemlidir. Özgüven duygusu ile birlikte geliştirilmesi gereken bir diğer husus da sorumluluk bilincidir. Bu bilinç sayesinde mahkûmlar, içinde bulundukları durum, geçmiş ve gelecekleri hakkında derinden düşünmeye, CİK ortamının sunduğu meslek edinme, boş vakitlerini okuma, el sanatları öğrenme ve yapma, ibadet etme gibi daha faydalı aktivitelerle geçirmeye özen gösterecektir. Çünkü tutuklu ve hükümlülerin yemek, içmek, uyumak vb. ihtiyaçları olduğu kadar, geçimini sağlamasında önemli bir yere sahip olan meslek sahibi olma, eş, dost, akraba ve komşuluk haklarını korumu, inanç ve ibadet gibi ihtiyaçları da bulunmaktadır.[357] Dolayısıyla din hizmeti, ahlaki gelişim ve manevi rehberlik faaliyetlerini fırsat bilip muhatap kitlemizin hayatları hakkında düşünmeleri sağlanmalıdır. Bu bağlamda geliştirilebilecek düşünsel etkinlikler şunlar olabilir: “başta aile olmak üzere akrabalar ve en geniş anlamda toplumla ilişkilerimi düzeltmeliyim”, “mesleki kurslardan yararlanmak suretiyle bir meslek öğrenmeli ve tahliye sonrasına hazırlık yapmalıyım”, “eğitim-öğretim faaliyetlerine katılmalı, okumalı ve günümüz bakış açısını yakalamaya özen göstermeliyim”, “yapacağım ibadetler ve pişmanlığımın ifadesi olan tövbe ile dini hayatımı canlı tutarak Allah’ın sevigisi ve affediciliğini kazanmak suretiyle dünya ve ahiret mutluluğunu kazanmalıyım.”

e) Hayata Pozitif Bir Bakış Açısı Sergileme İmkânı Verme

Suç, ceza ve CİK’in fiziki-psikolojik atmosferi tutuklu ve hükümlüleri geleceğe yönelik olarak son derece karamsar bir bakış açısına itmektedir. Peş peşe gelen bir takım olumsuz ve kötü olaylar zincirinin, pozitif yönlerin farkına varılmasına engel teşkil etmesi, olgu ve olaylara negatif yaklaşımı beraberinde getirmesi doğal bir sonuçtur. Bununla birlikte dengeli ve doğru çıkarımlarda bulunabilmenin en sağlıklı yolu, hem olumlu hem de olumsuz yanları görmekten geçmektedir. CİK din görevlisinin yapması gereken şey tutuklu ve hükümlülerin hayata daha pozitif bakmalarını sağlamaya çalışmak olacaktır.

f) Sağlıklı İletişim

CİK din görevlisi sunduğu hizmet ve temsil ettiği makam gereği muhatap kitlesi ile sevgi, saygı, hoşgörü ve anlayışa dayalı bir iletişim dili kullanılmalı; öfke, kızgınlık, küsme veya nefret gibi yıkıcı bir dil ve tavırdan uzak durulmalıdır. Onlara eşit mesafede durmaya özen göstermelidir. Söz konusu kurum CİK olduğundan sözlü veya fiili olarak bazılarına gösterilecek yakın duruşun, aynı zamanda bu kimselerin diğerleri üzerinde duygusal baskı kurmasına neden olabileceği unutulmamalıdır.

Muhataplarımızın içinde bulundukları durum göz önünde bulundurulduğunda büyük bir çoğunluğunun dışa vurmasa bile içten içe büyük bir suçluluk duygusuna sahip olduğu gerçeğinden hareketle bu duyguyu ortadan kaldıran bir dil kullanmalıyız. Bu bağlamda Allah sevgisi, tövbe, bağışlayıcılık gibi yapıcı unsurları daha ön plana çıkaran bir dil kullanmalıyız. Bununla birlikte sürekli affediciliğe vurgu yapılıp, Allah’ın adaletinin bir gereği olan cezalandırmasından da yeri ve zamanına göre uygun bir dil kullanılarak bahsedilmesi, merhamet-ceza dengesinin korunmasına özen gösterilmesi gerekmektedir. Ayrıca muhatabımızın yaş, cinsiyet ve eğitimi durumuna göre sade ve anlaşılır bir dil kullanmaya da özen gösterilmelidir. Kullandığımız üsluba dikkat etmeli, kelimeleri özenle seçmeli ve yanlış anlaşılmalara fırsat vermemeliyiz. Özellikle tutuklu ve hükümlüleri yakından ilgilendiren suç, günah, ceza ve benzeri konuları anlatırken onları ne göz ne de sözle hedef almamalıyız.

CİK bağlamında sağlıklı ve güçlü bir iletişim kurabilme fırsatlarından biri de tutuklu ve hükümlüleri yatmakta oldukları kısım/koğuş ya da odalarda ziyaret etmektir. Yapılacak bu ziyaretlerde gittiğimiz yerlerin mahkûmlar tarafından kendi evleri ziyaretçilerin de misafirler tarzında düşünüldüğü akıldan çıkarılmamalı, sunulan ikramlar geri çevrilmemelidir. Geri çevirme gibi bir durum kendilerine değer verilmediği hissi uyandıracağından CİK din görevlisine olumsuz bakış açısı taşıyacak, kabul ise sizin onlara değer verdiğiniz, dolayısıyla onların da sizi saygı değer bulduğu duygusunu beraberinde getirecektir.

Sağlıklı iletişimin bir diğer unsuru da sen/siz değil biz dilinin kullanılmasıdır. Yapılacak din hizmeti faaliyetlerinde “yapmalısın/yapmamalısın” gibi sürekli muhatapları hedef alan bir dil, aynı zamanda karşı tarafı suçlayan ve olumsuz manada yargılayan bir anlam alanına sahip olmaktadır. Dolayısıyla CİK din görevlisini de kapsayacak şekilde “yapmalıyız/yapmamalıyız” tarzında bir dil kullanılması muhatap kitlemizin bulunduğu durumla ilgili olarak düşünmesine ve bir takım çıkarımlarda bulunmasına fırsat verecektir.

g) Söze Riayet

Yaptığımız görüşmelerde gerçekleştiremeyeceğimiz vaatlerde bulunmaktan kaçınmalı, verdiğimiz sözleri de yerine getirmeye özen göstermeliyiz. Aksi takdirde sadece bize değil, aynı zamanda temsil ettiğimiz göreve de olumsuz bir bakış açısı sergilenmesine neden olabileceğimizi unutmamalıyız.

h) Rahatlatma

Muhatabımızın içinde bulunduğu ruh hâli ve kişisel özellikleri göz önünde bulundurularak hemen konuya girmek yerine ortamı rahatlatıcı birkaç cümle ile söze başlamalıyız. Bireysel görüşme talep eden mahkûmla başlangıç olarak bir çay içip, nasılsın, nasıl gidiyor tarzında giriş cümlelerini içeren konuşmalar yapabiliriz.

i) Muhatabımızı Tanımak

İster bireysel isterse toplu görüşmelerde tutuklu ve hükümlülerin beklenti ve ihtiyaçları ile kişisel özelliklerini bilmek onlarla nasıl bir iletişim kurmamız gerektiğinin ilk adımını oluşturmaktadır. CİK’lerde görevlendirilen DİB görevlisi, sağlıklı bir iletişim kurmak için tutuklu-hükümlü psikolojisi ile ilgili eserlere müracaat etmelidir. Ayrıca muhatap olduğumuz kitlenin yakınlarından birinin ağır hastalığı, ölümü gibi şahsi durumları hakkında da bilgi sahibi olmalı, bu tür olayların gerçekleşmesi hâlinde taziye ziyaretinde bulunup, teselli verilmelidir. Kurum içerisinde bir mahkûmun ölmesi hâlinde yatmakta olduğu koğuş veya kısım ziyaret edilerek kısım/koğuş arkadaşlarına taziyede bulunulmalı, mahkûmun hastalanması hâlinde de geçmiş olsun ziyareti gerçekleştirilmelidir.

j) Güvenlik

Görev yaptığımız kurumun yapısı gereği özellikle bireysel görüşme talep eden tutuklu ve hükümlülerle herkesin içinde değil, uygun bir yerde görüşme yapmalı, görüşme esnasında muhakkak infaz ve koruma memurunun da yanımızda bulunmasına özen göstermeliyiz. Aynı zamanda tutuklu ve hükümlülerin kurumun yapı ve işleyişi, güvenliği hususlarındaki mevzuatına uygun olmayan arzu ve isteklerini yerine getirmemeye özen göstermeliyiz. Muhatap kitle ile uzun süreli görüşmeler, samimi bir atmosferin oluşmasına, hayata pragmatist bir bakış açısı içerisinde olan mahkûmun ise bu süreçte dışarıda birilerine selam gönderme, bir takım dini materyaller veya kitaplar isteme gibi özel isteklerde bulunmasına yol açabilmektedir. CİK’ler yapısı gereği belirli mevzuat hükümlerine göre işletilen kurumlar olduğundan bu tarz isteklerin yerine getirildiği yasal çerçeve bulunmakta olup, özellikle Kur’an Kursu öğretimi bağlamında görevlendirilenler bu tür istekleri cezaevi vaizine iletmeli, cezaevi vaizleri de ilgili kurum müdürünün izni doğrultusunda ve yasal mevzuat bağlamında mümkünse isteği yerine getirmelidir. Burada unutulmaması gereken husus, dışarıdan getirilen kitap veya benzeri materyallerin kuruma ulaştıktan sonra yetkili kurul tarafından yasal mevzuata uygunluğunun denetlenmesi ve görülmesi gerekmektedir.

k) Takip Edilecek Yöntem

Bu başlık altında üzerinde duracağımız ilk husus, ders ve ziyaretlerin belirli bir plan ve program doğrultusunda süreklilik arz edecek bir yapıda gerçekleştirilmesine özen göstermek olacaktır. Ceza infaz kurumlarında yürütülen din hizmetleri ve manevi rehberlik kapsamındaki faaliyetlerin etkin ve verimli bir şekilde gerçekleştirilmesi, bu hizmetler bağlamında düzenlenecek programların devamlılığına ve aksatılmamasına bağlıdır. CİK din görevlisi tarafından protokolün sağladığı imkânlar çerçevesinde düzenlenecek faaliyetler tutuklu ve hükümlüler için bir yandan yeni şeyler öğrenme, diğer yandan da kişilik gelişimi, toplumsallaşma, CİK’in olumsuz atmosferinden bir nebzede olsa uzaklaşarak rahatlama gibi olanaklar sağlamaktadır. CİK din görevlisi içini alışılmış bir faaliyet gibi görülen süreç, tutuklu ve hükümlüler söz konusu olduğunda huzur, geleceğe yönelik ümit ve hayata pozitif bir bakış sergileme anları olabilmektedir. Dolayısıyla, din hizmetleri ve ahlaki gelişim adı altında gerçekleştirilecek programların sürekliliğine özen gösterilmelidir. İkinci olarak, din hizmeti esnasında verilecek mesajlarla ilgili olarak tutuklu ve hükümlülerin de katılımı sağlanmalı, özellikle ahlaki görev ve sorumluluklarımız bağlamındaki olaylar ve olgular hakkında, kişinin bizzat kendisi, ikinci ve üçüncü şahıslara vermiş olduğu zararlar hususunda çıkarım yapmalarına fırsat verilmelidir. Üçüncüsü, farklı anlaşılma ihtimali bulunan, konuların sunumunda öğrenim hedeflerinden uzaklaştıran tartışmalı konulardan kaçınılmalıdır. Yapılacak din hizmeti faaliyetlerinde büyük bir çoğunluğunu ilk ve ortaöğretim mezunlarının oluşturduğu muhatap kitlenin eğitim-öğretim durumu, bilgi seviyesi ve kültür düzeyi dikkate alınmalıdır.[358] Dördüncüsü, din hizmetinin sunumunda bir yandan dinin temel kaynakları olan Kur’an ve Sünnet’e bağlı kalmaya özen gösterilmeli, diğer taraftan da onlara ümit aşılayan bir bakış açısı sergilenmelidir. Bu durumun en güzel örneğini “kader problemi” oluşturmaktadır. Kendilerini kader mahkûmu olarak değerlendiren mahkûmlar, işlemiş oldukları suçlardaki sorumluluklarını görmezden gelmeye çalışmaktadır. İçinde bulundukları fiziki ve ruhsal atmosfer dikkate alındığında, onların takındıkları bu tavrın geleceğe ümitle bakabilmenin doğal bir sonucu olduğu görülecektir. CİK din görevlisi kader ve diğer problemlerde insanın eylemlerindeki sorumluluğu ortaya koyan doğru inancı temellendirmeye, bunu yaparken de ayrıca ümit aşılama ve hayata sımsıkı tutunabilecek bir bakış açısı oluşturmaya dikkat etmelidir. Nitekim Kur’an’da insanın sorumluluğunu ifade eden ayetlerin yanı sıra, Allah’ın dilemesi olmaksızın hiçbir eylem yapılamayacağını belirten ayetler de bulunmaktadır. Aynı şekilde, adam öldürmenin cezası olarak ebedi cehennemi gösteren ayetler bulunduğu gibi, şirk koşmak dışında tüm günahların bağışlanacağını ifade eden ayetler de vardır. Kur’an’ın bu yapısına dikkat edilerek ona bütüncül yaklaşım sergilenmeli, ne söylediğimize, nasıl söylediğimize ve hedef kitlemizin bizi nasıl algıladığına dikkat edilmelidir. Beşincisi, muhatap kitlenin cinsiyet, yaş ve suç durumuna göre din hizmetinden önce plan ve program hazırlanmalıdır. Hangi konuların, nasıl ele alınacağına dair plan ve program yapma, eğitim materyalleri hazırlama ve öğretim yöntemini tespit etme eğitim-öğretimin başarı ve etkinliğini artıracaktır. Dolayısıyla mahkûmların ilgili konuya nasıl dikkatlerinin çekileceği, hangi ayet, hadis veya örnek olaydan faydalanılacağı, konu bağlamında yöneltilmesi muhtemel soruların neler olabileceği hususlarında ön hazırlık yapılmalıdır. Bu bağlamda ayrıca hayatın belki de en acı tecrübesini hissetmiş tutuklu ve hükümlülerin de konu ile ilgili görüş ve eleştirilerine müracaat edilerek din hizmetine etkin katılımı sağlanmalıdır. Aynı zamanda muhataplarımızın mezhepsel arka planına da dikkat etmek gerekecektir. Mesela, görev yaptığımız kurumda Şafi, Alevi veya Caferî mezheplerine mensup mahkûmlar varsa sohbet veya ders anlatımında, sorulan soruların cevaplanmasında ve ücretli/ücretsiz dini yayınların seçiminde bu husus dikkate alınmalıdır. Dikkat edilmesi gereken önemli bir husus da sosyo-kültürel bağlamda varlık kazanan bölgesel veya yerel dini adetlere (inanç ve uygulamalar) karşı nasıl tavrın takınılacağıdır. CİK din görevlisi için sıradan olarak görülen bazı uygulamalar, o yöre söz konusu olduğunda saygı ve hürmetin bir göstergesi olabilir. Bu yaklaşımlar dinin hükümlerine aykırı değilse, yanlış olarak nitelendirilmemeli, bölgesel geleneklerin ortadan kaldırılmasına çalışılmamalı, olumsuz bir bakış açısıyla uygun olmadığı dile getirilerek gereksiz tartışmalara girilmemelidir. Altıncısı, tutuklu ve hükümlülerin sordukları sorulara temkinli yaklaşmak gerekmektedir. CİK din görevlisi din hizmeti ve manevi rehberlik faaliyetleri esnasında mahkûmların bir takım soruları ile de karşılaşmaktadır. Böylesi ortamlarda sorulan sorunun cevabı biliniyor olsa dahi doğrudan cevap vermek yerine, bu sorunun hangi amaçla sorulduğu anlaşılmaya çalışılmalıdır. Çünkü cevabı istenilen sorular, daha önce yaşanan bir tartışma nedeni ile soruluyor olabileceği gibi, o soru ile ilgili eylemi, hatayı yapmış bir kişi aleyhinde kullanılmak için soruluyor da olabilir. Bu tarzda bir soruya muhatap olan cezaevi vaizinde, bu sorunun öğrenmek niyeti ile değil de birini sıkıştırmak kastı ile sorulduğu kanaati oluşursa, cevabının hemen söylenmesi yerine ertelenmesi daha uygundur.

II - Kur’an-ı Kerim Öğretimi

Anlamlı bulduğu birtakım uğraşları olmayan, bunun sonucunda da -genel bir ifadeyle- varoluşunu yaşayamayan bir insan “boşluk” duygusu yaşar. Varoluşsal boşluk, kendini “can sıkıntısı” şeklinde dışa vurur. Burada söz konusu olan can sıkıntısı, tatsız yaşantılar karşısında canımızın sıkılması değil, ne yapmak istediğimizi bilmediğimizde, anlamlı bulduğumuz amaçlara yönelmediğimizde duyduğumuz can sıkıntısıdır.

Toplumda hemen her insan zaman zaman varoluşsal boşluk içine düşebilir. Bu durumda olan kişiler, anlamlı olan birtakım yeni amaçlar bulduklarında, örneğin bir hobi edindiklerinde veya bir amaç için çalıştıklarında boşluk duygusundan kurtulabilirler.

Yaşamda, bir şeyleri ve tüm yaşamımızı anlamlı buluyor olmak, bu yüzden de birtakım amaçlara sahip bulunmak, yaşımız ve pozisyonumuz ne olursa olsun, var olma ve yarına kalma olasılığımızı artıracaktır.

“Boşluk” duygusundan kurtulmak ve zaman geçirmek için tutuklu ve hükümlülerin bir kısmı tespih yapımı vb. el sanatlarına, resim vb. güzel sanatlara yöneldikleri gibi bir kısmı da hobi faaliyetleri ile birlikte Kur’an-ı Kerim okumasını ve Tecvit İlmini öğrenmek gibi dini içerikli programlara katılmaktadırlar. Bu programlar sonrasında ise yaptıkları el sanatlarını ve aldıkları sertifika belgelerini ailelerine göndermekten büyük memnuniyet duymaktadırlar. Bu sebeple; ilgi duyan tutuklu ve hükümlülere Kur’an-ı Kerim okumasının öğretilmesine büyük önem verilmelidir. Ayrıca Örgütlü veya Terör Suçları sebebi ile tutuklu veya hükümlü olan vatandaşlarımızdan eğitim faaliyetlerine katılmak istemeyen kişiler, Kur’an-ı Kerim okumasının öğretildiği derslere talep gösterebilmektedirler. Unutulmamalıdır ki, Kur’an-ı Kerim birlik ve beraberliğimizi temin eden en önemli kutsal değerlerden biridir. Ayırım gözetilmeksizin istekli her bir bireye bu eğitim hizmeti sunulmalıdır.

Ceza infaz kurumlarında isteyen tutuklu ve hükümlülere Kur’an-ı Kerim okuması öğretilmektedir.[359] Kur’an öğretimi, 2001 tarihli işbirliği protokolüne göre sosyal ve kültürel faaliyetler kapsamında öğretilmekte iken 10.02.2011 tarihinde güncellenen protokole göre Kur’an’ı Kerim öğretimi temel görevler arasında sayılmıştır:

“Din hizmetleri ve ahlaki gelişim faaliyetleri: Din ve Ahlak Bilgisi Dersini, dini sohbetleri, ayda en az bir kez verilecek konferans etkinliğini, Kur’an-ı Kerim öğretimini ve manevi rehberlikle ilgili faaliyetler ile hükümlü ve tutukluların dini ve ahlaki gelişimleri için yapılacak benzeri faaliyetleri ifade eder.”[360] “Diyanet İşleri Başkanlığının Görevleri: Tutuklu ve hükümlülere dini ve ahlaki bilgiler vermek, bu konulardaki yanlış bilgileri düzeltmek, dini ve ahlaki duygu ve düşüncelerini geliştirerek, insan, aile, millet ve vatan sevgisini aşılamak için; kurumlarda din hizmetleri, ahlaki gelişim ve manevi rehberlik faaliyetleri görevini yürütmek, istek hâlinde Kur’an-ı Kerim öğretimi yapmak, dini gün ve haftaların anlamına uygun anma/kutlama programlarını hazırlamak, dini vecibelerin yerine getirilmesine yardımcı olmak,”[361]

Kur’an öğrenmek isteyen tutuklu ve hükümlülerin “Kur’an öğrenmek” istediklerini belirten dilekçelerle eğitim birimine müracaat etmeleri sonrasında sınıf oluşturulma imkânı bulunmaktadır. Yukarıda da belirttiğimiz üzere Kur’an öğretiminde öne çıkan husus devinişsel beceri kazandırılmasıdır.

Devinişsel davranış, duyu organları, zihin ve vücutta bulunan kasların birlikte çalışması neticesinde ortaya çıkan davranış biçimleridir.[362] Cezaevi bağlamında düşünüldüğünde Kur’an okuma ve namaz kılma bu tür davranışlar için örnek verilebilir. Her iki durumun öğretiminde başlangıç olarak bilişsel öğrenme ön plana çıkmakla birlikte, tutuklu veya hükümlü de namaz kılma veya Kur’an okumaya doğru oluşturulacak istek ve heyecan yoluyla ilgi düzeyinin yüksek tutulması bu becerilerin öğretilmesinde son derece önemlidir. Cezaevi gibi kapalı bir ortamda bulunmanın oluşturduğu psikolojik etkilerde göz önünde bulundurulduğunda bilinçle birlikte duygusal yapının güçlendirilmesi büyük bir gerekliliktir. Dolayısıyla devinişsel davranış kapsamına giren konuların öğretilmesi ve gerekli becerilerin kazandırılmasında öncelikli olarak duygusal bir yoğunluk sağlanması ilgiyi daha da artıracaktır.[363] Devinişsel bir hareket olan namazın veya Kur’an okuma gibi faaliyetler hususunda gerekli olan bilgi ve beceriyi kazanıp davranışa dönüşmesinde bazı aşamaların yer aldığı unutulmamalıdır. Bunlardan ilki, bilinçsiz yetersizliktir. Muhatabımız bu aşamada konunun ne anlama geldiğini bilmediği gibi onu aynı zamanda yapamamaktadır. İkincisi bilinçli yetersizliktir. Burada da tutuklu veya hükümlü ne anlama geldiğini bilmekte fakat yeterli bir alt yapıya sahip olmadığı için yapamamaktadır. Her iki aşamada ceza infaz kurumu ortamında çoğu kez karşılaşılan durumlardır.[364] Burada şu hususa dikkat edilmesinde yarar vardır:

Tutuklu ve hükümlülerin büyük bir çoğunluğu belirli alt sosyo-kültürel çevrelerden geldiklerinden din ve dini değerler hakkında sahip oldukları bilgi ve beceri düzeyi de oldukça sınırlıdır. Çoğu defa bulunduğu koğuş ya da kısım ortamında aşağılanma ve alay edilme endişesiyle namaz için gerekli olan alt yapıya sahip olmadığını ifade edememektedir. Cezaevi vaizliği görevim esnasında yaşı 40’a gelmekle birlikte daha namaz dualarını, gusül abdestinin nasıl alınacağını, nasıl namaz kılınacağını bilmeyen pek çok kişi ile karşılaşmışımdır. Yapılası gereken, koğuş/oda sohbetlerinde karşımızdaki kişilerin tümü sanki bu ibadetlerle ilgili hiçbir bilgiye sahip değilmiş gibi hareket etmek olacaktır. Ya da muhataplarımızı çok iyi tanıyıp beklenti ve ihtiyaçları doğrultusunda bir yol haritası çizmek hizmetin kalitesini daha üst seviyelere taşıyacaktır.

Üçüncü aşama bilinçli yeterlilik olup tutuklu veya hükümlü konunun ne anlama geldiğini bildiği gibi davranışa dönüştürmek bakımından gerekli alt yapıya da sahiptir. Son aşama ise bilinçsiz yeterlilik aşaması olup, bilginin eyleme dönüşmesinin nasıl yapacağım gibi bir düşünceye kapılmaksızın meydana gelmesi aşamasıdır. Bu iki kategoride yer alanlarla yapılacak sohbetler ve gözlemlerle daha farklı ne tür ihtiyaçları bulunduğu tespit edilip, var olduğu düşünülen eksikliklerin giderilmesi rehabilitasyon sürecinde din ve dini değerlerden daha üst düzeyde yararlanılmasına olanak sağlayacaktır.[365]

Devinişsel becerilerin kazandırılmasında planlama, uygulama ve değerlendirme aşamalarında dikkat edilmesi gereken hususları şu şekilde ifade etmek mümkündür[366]:

a) Planlama

• Kazandırılacak beceriye ilişkin hedeflerin ve davranışların neler olduğunun belirlenmesi: Mesela namaz kılmayı öğrenecek bir kimse için hangi bilgilere sahip olunması ve ne tür davranış şekilleri geliştirilmesi gerekecektir gibi sorularla hedefler ve davranışlar tespit edilebilir.

• İlgili becerinin kazandırılmasında gerekli olduğu düşünülen alt beceri ve bağlantıları belirleme: Bu aşamada namaz kılmayı öğrenecek kimseye namaz öncesinde abdest, temizlik vb. gibi bilmesi ve uygulaması gereken ne tür becerilerin kazandırılması gerektiği belirlenmelidir.

• Becerinin pratiğe yansıtılmasında gerekli olan basamakları ve açıklamaları belirleme: Teorik anlamda elde edilen kazanımların pratiğe dönüştürülmesinde izlenecek öncelik sırası ve bunlarla ilgili gerekli açıklamaların belirlenmesidir.

• Gerekli araç-gereç ve materyalleri tespit etme: Mesela namaz kılmayı öğreteceğimizde ne tür materyallere ihtiyaç duyacağımızın tespiti ve bunların tedarik edilmesi.

• Beceri standardının oluşturulması ve ön uygulama yapılması.

• Beceri rehberi ve kontrol listesinin oluşturulması: Mesela, namaz kılmayı öğreteceğimizde hem teorik hem de pratik bakımdan gerekli olan alt yapı ile ilgili bir rehber ve kontrol listesi oluşturup, her bir aşamanın sağlıklı bir şekilde öğrenilip öğrenilmediğinin kontrolü yapılabilir.

b) Uygulama

• Kazanılacak beceriye ait ön öğrenmelerin belirlenmesi: Tutuklu ve hükümlülerle yapılacak sohbetlerin satır aralarında kazandırılacak beceri hususunda ne tür eksiklerinin bulunduğunun tespit edilmesi başlangıç aşamasında faydalı olacaktır.

• Kazanılacak becerinin nasıl yapılacağının gerekli açıklamaları yapmak suretiyle gösterilmesi: Yukarıda da ifade ettiğimiz gibi bazı tutuklu ve hükümlüler bilmediğini söylemeye çekinmektedir. Namaz konusu işlenirken namazın nasıl kılınacağının gösterilmesi ilgi ve güdülenmeyi artıracaktır.

• Kazanılacak becerinin temel noktaları ve dikkat edilmesi gereken yerlerinin gösterilmesi: Örnek modellik yaparken aynı zamanda dikkat edilmesi gerekli noktaların gösterilmesi meselenin daha iyi kavranmasını sağlayacaktır.

• Kazanılan becerinin bir bütün olarak tekrar gösterilmesi: Amaca sağlıklı bir şekilde ulaşmak bakımından kazanılan becerinin bütünsel olarak tekrar gösterimi muhtemel eksikliklerin ortadan kalkmasında faydalı olacaktır.

• Tutuklu ve hükümlülere kazanılan becerinin basit bir kısmının yaptırılması: İstekli tutuklu ve hükümlülere parçalar hâlinde uygulama yaptırılmalıdır. En kolay olandan zora doğru aşamalı bir şekilde yaptırılacak alıştırmalarla tutuklu ve hükümlülerin sürekli tekrarlarla istendik becerileri kavramalarına imkân sağlanacaktır. Pratik alan ile ilgili çalışmalarda muhatabın sıkılma ve bıkmamasına özen gösterilmelidir.

• Kazanılan becerinin bir bütün olarak gösterilmesinde tutuklu ve hükümlülere yardım edilmesi: İstekli tutuklu ve hükümlülerin kazanılan becerinin bir bütün olarak göstermelerine imkânı verilmelidir.

• Kazanılan becerinin tekrar yapılmasının sağlanması ve gözlemlenmesi: Bu aşamada var olan eksikliler tespit edilerek birlikte düzeltilmesi sağlanmalıdır. Şayet tutuklu ve hükümlülerin seviyeleri ve ortam müsait ise yanlışlıkların birlikte tespiti yapılarak diğerlerinin de aktif katılımı sağlanabilir. Çünkü kazanılan beceri ile ilgili dönüt sağlanmadığı takdirde öğrenme arzu ve isteğinin yavaşlaması ya da yok olması problemiyle karşı karşıya kalınacağı gibi, yanlışlıkların düzeltilmesi olanağı da ortadan kalkacaktır. Özellikle Kur’an öğretiminde daha işin başındayken tutuklu veya hükümlünün doğruya yakın davranışlarının pekiştirilmesi, yanlış davranışlarının düzeltilmesi onda başarılı olma ve güzel okuma duygularının gelişmesine katkı sağlayacaktır.

• Kazanılan beceriyi tutuklu ve hükümlülerin kendi başlarına yapmalarının sağlaması ve bunun teşvik edilmesi: Hem teorik hem de pratik bakımdan öğrenilen becerilerin kalıcı davranışa dönüşmesi hususunda tutuklu ve hükümlülerin güdülenmesi gerekecektir.

• Bir becerinin kazandırılmasında en önemli etkenin örneklik teşkil etmek olduğu göz önünde bulundurulduğunda, imkân dâhilinde, namazın nasıl kılındığının ya da bir sure/duanın nasıl okunduğunun CİK din görevlisi ya da CD aracılığı ile gösterilmesi model oluşturmak bakımından önemlidir. Aynı şekilde Kur’an öğretiminde de yazılı, işitsel ve görsel materyallerden istifade edilmesi, tutuklu-hükümlü takip çizelgesi oluşturulması Kur’an öğretimini daha canlı kılacağı gibi, onun yakından takibini de kolaylaştıracaktır. Bu bağlamda aşağıda örneği sunulan Kur’an takip çizelgesinin faydalı olacağı düşünülmektedir.

Kur’an Eğitiminde Kullanılabilecek Örnek Takip Çizelgesi[367]

Tutuklu veya Hükümlünün

Adı-Soyadı:

Kısım-Koğuş:

Tarih:

Çok İyi

İyi

Eksik

Zayıf

Hatalar

Sayısı

Hata Yeri

1

Harfleri Mahreçlerinden Çıkarma

2

Kalın ve İnce Sesli Harfleri Söyleyebilme

3

Peltek Sesli Harfleri Söyleyebilme

4

Ra’yı Kalın ve İnce Okuyabilme

5

Sakin Harfe Hareke Vermeden Okuma

6

Med Harflerinin Ölçüsünü Uygulama

Medd-i Tabinin Ölçüsü

Medd-i Lazım, Arız Ölçüsü

7

Şeddeli Harflerin Okunuşuna Riayet

8

Mim ve Nun da Gunneyi Gösterebilme

9

Tahkik-Tedvir veya Hadr’ı Uygulayabilme

10

Vakıf ve İbtida Kurallarına Uyma

Değerlendirme

Devinişsel beceri kategorisinde yer alan davranışların öğrenilmesinde model rol ya da taklit daha ön planda olduğundan, arzu edilen becerilerin kazanılıp kazanılmadığını tespit edebilmenin yolu bu becerileri gözlemlemekten geçmektedir.[368] Gözlem yaparken, seçtiğimiz yöntemin amacımız ve ortam için uygun olup olmadığı; beceri kazandırılması aşamalarının gerektiği gibi takip edilip edilmediği; gerekli araç-gereç ve materyalin kullanılıp kullanılmadığı; bu materyallerin yerinde ve zamanında kullanılıp kullanılmadığı; ceza infaz kurumunun yapısı gereği güvenlik tedbirlerine uyulup uyulmadığı; becerinin kazandırılacağı ortamın nasıllığı (2011 yılındaki yeni protokol uyarınca CİK’lerde din hizmetleri ve manevi rehberlik faaliyetleri için uygun çalışma ortamları oluşturulması gerekmektedir. Görev yaptığımız kurum idaresi ile kuracağımız sağlıklı iletişim yoluyla çalışma odasının temin edilmesi hizmetin aktifliği ve verimliliği açısından önemlidir.) gibi hususlar dikkate alınmalıdır.

Sonuç ve Öneriler

Sonuç olarak, tutuklu ve hükümlülerin rehabilitasyon, ceza infaz kurumu şartlarına adaptasyon ve tahliye sonrasında topluma yeniden katılım süreçlerinde din ve dinin değerlerden yararlanmada şu hususlar göz ardı edilememelidir:

• Tutuklu ve hükümlülerin bireysel farklılıkları.

• Yukarıda saymış olduğumuz hizmetler için harcanan süre; muhatap kitlemizin sahip olduğu bireysel farklılıklar, geldiği sosyo-kültürel çevre, almış olduğu eğitim gibi hususlar sunmuş olduğumuz hizmetin verimliliğinde son derece etkendir. Dolayısıyla yeni protokolün de sağlamış olduğu kolaylıktan yola çıkarak, tutuklu ve hükümlüler CİK şartlarının elverdiği ölçüde seviye bakımından sınıflandırmaya tabi tutulup her bir gruba farklı bir yaklaşım sergilenebilir.

• Bu hizmetler için gerekli olan süre; Ne yapmak ve bunun sonunda ne kazandırmak istediğimizin ön tespitinin yapılması bizim için gerekli olan süreyi de tespit açısından son derece önemlidir. Bunlar yapılırken sunulacak hizmetin niteliği, katılımcıların istekli ve aktif hâle getirilişi, muhatap kitlenin anlama kapasitesi ve yeteneği gibi hususlara dikkat edilmelidir.[369]

Din hizmetleri başlığı altında yer alan konularda fayda sağlayacağını ümit ettiğimiz bu bilgiler ışığında gerçekleştirilecek etkinliklerle bu hizmetlerden beklenen hedeflerin daha üst seviyeye çıkmasına katkı sağlanacaktır. Nitekim bu hizmetlerin temel amacı tutuklu ve hükümlülerin din konusundaki bilgi ve becerilerini artırmak, dinin emir ve yasaklarını hayata yansıtmalarını sağlamak ve onların dini bakımdan kişisel ve manevi gelişimlerini güçlendirmek suretiyle rehabilitasyon, CİK şartlarına adaptasyon ve topluma yeniden katılım sürecine katkı sağlamaktır. Son birkaç yıl içerisinde önemli gelişmelerin ve ilerlemelerin sağlanmaya çalışıldığı CİK din hizmetlerinde DİB’in yapması gerekenlerden bazılarını şu şekilde ifade etmek mümkündür:

1. Ceza infaz kurumlarında çalışma sınıfı/odasının yanı sıra ibadethane açılması için gerekli girişimlerde bulunulmalıdır. Kutsal mekânın ve kutsalın insanlar üzerindeki pozitif etkileri göz önünde bulundurulduğunda bu husus son derece önem arz etmektedir. Böyle bir ibadethanenin varlığı aynı zamanda farklı din ve mezhep mensuplarına yönelik planlı ve programlı din hizmeti faaliyetlerinin düzenlenmesine de imkân verecektir. Açılan ibadethane ve çalışma odaları bilgisayar, LCD TV, DVD vb. materyallerle zenginleştirilmelidir. 2011 yılında imzalanan protokol gereği CİK’lerde yer tahsis edilmesi gerekmekle birlikte bir yılı aşkın bir süre geçmesine rağmen bu isteğe cevap veren kurumun parmak sayısını geçmediği bilinmektedir. Bunun en önemli nedeni ister merkez isterse taşrada protokolün gereklerinin takibini yapacak bir birimin bulunmayışıdır.

2. Adalet Bakanlığı tarafından ceza infaz kurumu müdürleri, öğretmenler, sosyal çalışmacılar ve psikologlara yönelik düzenlenen hizmet içi eğitim ve diğer programlara DİB’den de bir temsilcinin katılımı sağlanarak CİK bağlamında din hizmetinin yeri ve önemi konusunda bilgilendirme yapılmalıdır.

3. CİK’de görev yapacak her DİB personeli mutlaka hizmet öncesi ve hizmet içi eğitime alınmalı, CİK’in yapı ve işleyişi, güvenlik, hükümlü-tutuklu psikolojisi, CİK bağlamında din hizmeti ve manevi rehberlik konularında bilgilendirilmelidir.

4. Yapısı ve muhatap kitle açısında CİK’ler ayrı düşünülmesi gereken kurumlar olduğundan her DİB din görevlisinin hizmet edebileceği yerler değildir. Dolayısıyla alt yapısı oluşturularak DİB’in diğer alanlarında olduğu gibi bu alanda da protokol uyarınca görevlendirilmesi uygun görülenlere yönelik olarak yeterlik belgesi sınavı açılmalı, bu belgeyi almaya hak kazananlar görevlendirilmelidir.

5. Bilgisayar baskılı Kur’an ve Kur’an okuma rehberi hazırlanmalı, tutuklu ve hükümlülere hitap eden görsel ve işitsel materyaller geliştirilmelidir.

6. Tutuklu ve hükümlüler koğuş ve odalarında belirli sayıda kitap bulundurabildiğinden, Kur’an hazırlanırken bir sayfa Arapça karşı sayfada ise Türkçesi bulunan bir Mushaf hazırlanması Arapça olarak Kur’an’ı okuma ve aynı zamanda meali sayesinde içeriğinden faydalanma imkânı verecektir.

7. Adalet Bakanlığı UYAP sisteminde din görevlisi için de bir bölümün açılması kurumlar arasında tutuklu ve hükümlülerin dini takibinin yapılabilmesine imkân sağlanmalıdır.

8. Bugüne kadar yapılan hizmetler CİK bağlamında gerçekleştirilmeye çalışılmakta, tahliye sonrasında ise mahkûma DİB tarafından herhangi bir destek sağlanmamaktadır. Ancak 2011 yılındaki protokol uyarınca tahliye olan mahkûmlara da hizmet götürülebilmesi açısından Adalet Bakanlığına bağlı Denetimli Serbestlik ve Şube Müdürlüklerinde de DİB personelinin istihdamına imkân verilmiştir. Bu durum, Yeni Zelanda merkezli olup Kanada, İngiltere, ABD ve diğer pek çok Avrupa ülkesinde düzenlenen “Toplum Vaizliği” projesi üzerinde düşünme ve hayata geçirme açısından son derece önemlidir.

9. Geleceğin vaiz ve müftülerini hazırlama misyonuna sahip olan eğitim merkezleri bünyesinde “Cami Dışı Hizmet Alanları” başlıklı bir ders açılmalıdır. Bu ders sayesinde DİB’in sosyal açılımlı din hizmeti projesi kapsamında protokoller imzaladığı kurumlara (Ceza İnfaz Kurumları, sosyal hizmetler çocuk esirgeme kurumları, huzurevleri, belki yakın gelecekte hastaneler) yönelik olarak gerçekleştirilen faaliyetlerin ve din görevlilerinin kişisel ve mesleki gelişimlerinin sağlanması hedeflenmelidir.

[341] Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

[342] Cemal Tosun, Din ve Kimlik, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 1993, s. 56.

[343] Adalet Bakanlığı, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, Sosyal Hizmetler Çocuk Esirgeme Kurumu ve Diyanet arasında 2011 ylında imzalanan işbirliği protokolleri bu duruma örnek verilebilir.

[344] Harun Işık, Cezaevlerinde Din, Laçin Yay., Kayseri 2009, s. 124-125.

[345] Adalet Bakanlığı ile Diyanet İşleri Başkanlığı arasında tutuklu ve hükümlülerin dini ve ahlaki gelişmelerini sağlamaya yönelik işbirliği protokolü, Ankara 2001.

[346] M. Erden, Öğretmenlik Mesleğine Giriş, Alkım Yayınevi, İstanbul, 1998, s. 14.

[347] S. Akyürek, Din Öğretimi: Model, Strateji, Yöntem, Teknikler, 2. Baskı, Nobel Yayın Dağıtım, 2010, s. 3.

[348] Mialaret, Gaston, Eğitim Bilimlerinin Gelişimi, çev: Hüseyin Izgar-Musa Gürsel, Nobel Yay., Ankara, 2001, s. 59.

[349] Konuk, Yurdagül, Okul Öncesi Çocuklarda Dini Duygunun Gelişimi ve Eğitimi, Diyanet Vakfı Yay., Ankara 1994, s. 10

[350] Akyürek, a.g.e., s. 57.

[351] H. Tan, Psikolojik Danışma ve Rehberlik, s. 17.

[352] http://www.avukatsahapdemirer.k12.tr/sayfa_goster.php?menu_id=2.

[353] Lee, R.S., Principles of Pastoral Counselling. London: SPCK, 1968; Mills, L. O. “Pastoral Care: History, Traditions, and Definitons” in Hunter, R. J., Malony, H. N., Mills, O. L. et. al. Dictionary of Pastoral Care and Counseling. Nashville: Abingdon Press, 1990, ss. 836-844.

[354] Işık, Harun, Cezaevlerinde Din, s. 122.

[355] Gaffney, P. D. “Islamic Care and Counseling” Hunter, R. J., Malony, H. N., Mills, O. L. ve diğ.. Dictionary of Pastoral Care and Counseling, Nashville: Abingdon Press, 1990, ss. 596-597; Baig, N. Theology of the heart and spiritual care – reflections from an Islamic perspective. http://naveedbaig.religionblog.dk/spiritual-care-in-islam--english--post413, 2007.

[356] Kemal Çakmaklı, Çocuk ve Ergene Söz Dinletebilmek Sanattır, Yağmur Yay., İstanbul 2011, s.107.

[357] Bk. Kemal Çakmaklı, Çocuk ve Ergene Söz Dinletebilmek Sanattır, Yağmur Yay., İstanbul 2011, s. 74.

[358] Bk. www.cte.adalet.gov.tr/istatistikler/ogrenim_durumlari.asp (17.01.2012).

[359] 2001 tarihli Adalet Bakanlığı-DİB’lığı İşbirliği Protokolü, Madde 4/B-2.

[360] 2011 tarihli Adalet Bakanlığı-DİB’lığı İşbirliği Protokolü, Madde 3.

[361] 2011 tarihli Adalet Bakanlığı-DİB’lığı İşbirliği Protokolü, Madde 5/B-2.

[362] Fidan, Nurettin, Okulda Öğrenme ve Öğretme, Alık Yay., Ankara, 1996, s. 201.

[363] Fidan, a.g.e., s. 204.

[364] Barutçugil, İsmet, Eğiticinin Eğitimi, Kariyer Yayıncılık, İstanbul, 2002, s. 30.

[365] Barutçugil, a.g.e., s. 30.

[366] Akyürek, a.g.e., s. 53-54.

[367] Akyürek, a.g.e., s. 57.

[368] Özçelik, Durmuş Ali, Eğitim Programları ve Öğretim, ÖSYM Yay., Ankara, 1992, s. 20.

[369] Erden, Münire ve Akman, Yasemin, Gelişim ve Öğrenme, Arkadaş Yayınevi, Ankara 2004, s. 240-241.

Müzakere

Prof. Dr. Şuayip ÖZDEMİR[370]

Sayın Başkan,

Değerli dinleyiciler, sözlerime başlarken hepinizi saygıyla selamlıyorum.

Sayın Harun Işık’a böyle bir konuyu tebliğinde ele aldığı için teşekkür ediyorum.

Harın Işık tebliğinde Ceza İnfaz Kurumlarında din hizmetleri, manevi rehberlik ve Kur’an öğretiminin etkin bir yapıya kavuşturulmasına dikkat çekmekte ve Diyanet İşleri Başkanlığının bu hizmetlerin yürütülmesindeki fonksiyonuna işaret etmektedir.

633 sayılı Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun’un 1. maddesine göre Diyanet İşleri Başkanlığı, “İslam Dininin inançları, ibadet ve ahlak esasları ile ilgili işleri yürütmek, din konusunda toplumu aydınlatmak ve ibadet yerlerini yönetmek” üzere kurulmuştur. Diyanet İşleri Başkanlığı kuruluşundan günümüze kadar görev alanı ile ilgili olarak önemli hizmetler gerçekleştirmiştir. Ancak son yıllarda dünya genelinde olduğu gibi ülkemizde de her alanda yaşanan hızlı değişme ve gelişmeler Diyanet İşleri Başkanlığının farklı alanlarda hizmet vermesini sağlamıştır. Diyanet İşleri Başkanlığının din görevlileri önderliğinde gerçekleştirdiği farklı alanlar ve kurumlardaki din hizmetlerini toplumun dini alandaki ihtiyaç ve beklentilerini karşılaması açısından ele almanın, tartışmanın ve bu hizmetleri bilimsel ve rasyonel bir zemine oturtmanın önemi ortadadır. Diyanet İşleri Başkanlığınca düzenlenen “Yaygın Din Eğitimi Sempozyumu”nun bu açıdan son derece önemli katkılar sağlayacağını düşünüyorum.

Harun Işık tebliğinde Diyanet görevlilerinin cezaevlerinde tutuklu ve hükümlülere manevi rehberlik hizmetlerini planlama, sunma ve değerlendirme aşamasında ‘Ne Öğreteceğim, Kime Öğreteceğim, Niçin Öğreteceğim ve Nasıl Öğreteceğim’ soruları ışığında yöntem belirleyerek rehabilitasyon sürecinde dinin manevi desteğinden faydalanabileceklerini ifade etmektedir. Böylece Diyanet görevlileri mahkûmlara cezaevi şartlarında hangi konuları anlatacakları ve ders anlatımında nasıl bir yöntem takip edecekleri konusunda ön hazırlık yapmış olacaklardır. Diyanet personelinin işlenen konuların özelliğine göre farklı öğretim yöntemleri kullanmaları mahkûmların derse ilgi duymalarını, derse aktif bir şekilde katılmalarını ve kendilerini ifade etmelerini sağlar.

Işık’a göre mahkûmlara manevi rehberlikte uzman sosyolog, psikolog ve danışmanlarla işbirliği içerisinde çalışmak sorunun çözümünde son derece önemli katkı sağlayacaktır. Bu manada cezaevlerinde görev yapan Diyanet personelinin eğitiminin yanı sıra uzman sosyolog, psikolog ve danışmanların mahkûmların manevi rehabilitasyonunda Diyanet görevlileri ile işbirliği yapmaları açısından eğitime tabi tutulmaları yararlı olacaktır.

Harun Işık mahkûmlara manevi destek kapsamında yapılması gerekenleri şöyle sıralamaktadır: “Yeni gelen mahkûmlarla tanışıp din hizmetleri hakkında bilgilendirme, hücre cezası alan mahkûmları ziyaret ederek kısa sohbetler yapma, sağlık biriminde yatan mahkûmları ziyaret ederek içerisinde bulundukları ortamı rahatlatıcı konuşmalar yapma, yakınlarından biri ölen mahkûmu ziyaret etme, ölen mahkûmun ailesini arayarak başsağlığı dileme, mahkûm ile ailesi arasında köprü vazifesi görme, psikolog, sosyal çalışmacı ve eğitim birimindeki diğer unsurlarla sürekli işbirliği içerisinde olarak bilgi ve tecrübe paylaşımında bulunma, tutuklu ve hükümlülerle yapılacak bireysel görüşmelerde var olduğu tespit edilen kişisel, ailevi veya CİK’den kaynaklanan problemlerin aşılmasında mahkûm ve cezaevi idaresi arasında köprü vazifesi görme.”

Burada ifadesini bulan görevler daha ziyade uygulamaya yöneliktir. Esasen din dersine gereken önemi verme, cezaevlerinde dini gün ve gecelerde mevlit vb. dini etkinlikler düzenlemede yardımcı olma, Diyanet görevlilerinin mahkûmların eğitimine ve uyumuna yönelik alınması gerekli önlemlerle ilgili görüş ve önerilerini dikkate alma, dersin işlenişinde gerekli ortamı sağlama ve cezaevlerinde Diyanet görevlilerine mahkûmlarla bire bir görüşmeler yapabilmeleri için oda tahsis etme cezaevi yöneticilerinin yapmaları gereken işlerdendir. Aksi durum uygulamaya olumsuz şekilde yansıyacak, düzenli ders yapılmasını ve mahkûmların eğitimi ve uyumu konusunda arzu edilen başarıya ulaşılmasını olumsuz yönde etkileyecektir.

Işık’a göre tutuklu ve hükümlülere manevi rehberlik hizmetleri sunarken şu hususlara dikkat edilmelidir: “Güvenilirlik ve Görev Bilinci, Değer Verme ve Motivasyonu Güçlendirme, Dinleme, Özgüven ve Sorumluluk Bilinci Aşılama, Hayata Pozitif Bir Bakış Açısı Sergileme İmkânı Verme, Sağlıklı İletişim, Söze Riayet, Rahatlatma, Muhatabımızı Tanımak, Güvenlik, Takip Edilecek Yöntem.”

Işık’ın burada ifade ettiği hususlar cezaevlerinde görev yapan Diyanet görevlilerinde bulunması gerekli özelliklerdir. Bunun yanı sıra Diyanet görevlileri cezaevlerinde görev yaparken; mahkûmların güvenini kazanmalı, özel sorunlarıyla ilgilenmeli, onlarla bire bir görüşmeler yapmalı, onları anlamaya çalışmalı, cezaevlerinde tam gün görev yapmalı, derse hazırlıklı girmeli, işlenen suç türlerine göre anlatımlarında içerik açısından değişikliğe gitmeli, dinin suçlarla ilgili hükümlerine değinmeden ziyade dinin mahkûmların uyumundaki etkisinden yararlanmalıdır.

Ayrıca Diyanet görevlileri mahkûmların ilgisini çekmek ve etkin bir öğretim gerçekleştirmek için, konuların özelliğine göre uygun araç ve gereçleri kullanmalıdırlar. Diyanet görevlilerinin konuları işlerken yeri geldikçe Kur’an meali, hadis kitapları ve İslam bilginlerinin temel eserlerinden yararlanması, abdestin alınış ve namazın kılınış şekillerini slaytlarla göstermesi, dini bayramlar ve hac’la ilgili filmleri izlettirmesi, gerekli hallerde değişik görsel ve işitsel araçları kullanması mahkûmları derse motive etmede son derece etkili olabilir.

Diyanet İşleri Başkanlığı Adalet Bakanlığı ile işbirliği yaparak 2001 yılından itibaren cezaevlerinde görev yapacak din görevlilerinin hizmet içi eğitime alınması ve dini yüksek tahsil görmüş olanların cezaevlerinde görevlendirilmesi yönünde uygulama başlatmış bulunmaktadır. Bu tarihten itibaren cezaevlerinde görevlendirilen Diyanet personeli dini yüksek tahsil görmüş olanlar arasından seçilmekte ve bu görevliler belli periyotlarla hizmet içi eğitime alınmaktadır. Gönül arzu eder ki cezaevlerinde derse giren bütün din görevlileri mahkûmların eğitimine yönelik olarak yukarıda ifade edilen görevleri cezaevi şartlarında başarıyla yerine getirebilmeleri açısından göreve başlamadan hizmet içi eğitime alınsın ve en iyi eğitimden geçirilsinler.

Işık’ın tebliğinde üzerinde durduğu diğer bir önemli husus cezaevlerinde Kur’an öğretiminin etkin hâle getirilmesidir. Cezaevlerinde isteyen tutuklu ve hükümlülere Kur’an-ı Kerim öğretilmektedir. Bu yüzden Kur’an öğretimi cezaevlerinde Diyanet görevlilerinin gerçekleştirdiği din hizmetleri ve ahlaki gelişim faaliyetleri arasında önemli yer tutmaktadır. Cezaevlerinde Kur’an öğretimine ağırlık vermek mahkûmların manevi rahabilitasyonuna olumlu yönde katkıda bulunacaktır. Din ve Ahlak Bilgisi dersine katılmayan, dini sohbetlere ilgi duymayan mahkûmların Kur’an öğrenmeye ilgi duyacağı aşikardır. Işık’ın tebliğinde ifade ettiği örgütlü veya terör suçları sebebi ile tutuklu veya hükümlü olan vatandaşlarımızdan eğitim faaliyetlerine katılmak istemeyen kişilerin, Kur’an-ı Kerim okumasının öğretildiği derslere talep gösterebildikleri yönündeki tespiti üzerinde durulmaya değerdir.

Ancak tebliğde mevcut uygulamada Din ve Ahlak Bilgisi dersine giren Diyanet personelinin görevlerinin ne şekilde devam edeceği, cezaevlerinde Kur’an öğretimi için yeni görevlendirmelerin yapılıp yapılmayacağı, Kur’an öğretimi için ayrı bir ders planlamasına gidilip gidilmeyeceği ve bu uygulamanın yasal prosedürünün nasıl gerçekleştirileceği hususlarının açıklığa kavuşturulmadığı görülmektedir.

Işık tebliğinde cezaevlerinde Kur’an öğretiminde uygulanmak üzere “Örnek Takip Çizelgesi” oluşturmuş bulunmaktadır. Mahkûmların eğitim düzeyleri dikkate alındığında burada önerilen çizelgenin daha ziyade Kur’an bilgi ve becerisi daha ileri düzeyde olanlar için söz konusu olabileceğini söyleyebiliriz. Kur’an okumaya yeni başlayacakların ve harfleri yeni tanıyanların dikkate alındığı bir takip çizelgesinin oluşturulması daha yararlı olacaktır.

Işık’ın tebliğinde cezaevlerinde çalışma odası ve ibadet yeri açılması için gerekli girişimlerde bulunulması, cezaevlerine yardımcı ders araç gereçlerinin temin edilmesi, cezaevi görevlilerine yönelik eğitim seminerlerine Diyanet görevlilerinin de çağrılması, cezaevlerinde görev yapacak Diyanet personelinin cezaevi şartlarında görev yapacak şekilde eğitime tabi tutulması, bilgisayar baskılı Kur’an ve Kur’an okuma rehberi hazırlanması, tutuklu ve hükümlülere hitap eden görsel ve işitsel materyallerin geliştirilmesi, tahliye sonrası mahkûma destek sağlanması ve eğitim merkezlerinde “Cami Dışı Hizmet Alanları” başlıklı ders açılması şeklindeki önerileri son derece önemli ve uygulamada olumlu sonuçlar almaya yöneliktir. Işık’ın burada ifade ettiği önerilere ilave olarak cezaevlerinde Diyanet görevlilerinin kadrolu olarak görev yapmalarının buralarda yürütülen manevi rehberlik hizmetlerinden daha olumlu sonuçlar alınmasına katkı sağlayacağını söyleyebiliriz.

Ancak Işık’ın Ceza İnfaz Kurumlarının her Diyanet İşleri Başkanlığı görevlisinin hizmet edeceği yerler olmadığı ve buralarda görev alacaklara yönelik yeterlik belgesi sınavı açılması yönündeki önerisine katılmadığımı belirtmek isterim. Çünkü yüksek dini tahsil görmüş ve görev yapacağı yerle ilgili hizmet öncesi ve hizmet içi eğitime tabi tutulmuş her Diyanet görevlisi her kurumda ve her ortamda görev yapabilecek durumdadır. Aksi durum Diyanet İşleri Başkanlığı açısından daha fazla maliyet ve daha fazla personeli gerektirmektedir. Ayrıca Işık’ın ifade etiği UYAP sisteminde din görevlisi için bölüm açılması yönündeki önerinin uygulanabilirliğinin olmadığı kanaatindeyim.

Sonuç olarak Harun Işık’ın konuya yaklaşımı ve konunun önemine dikkat çekmesi, bu alanda daha verimli ve faydalı çalışmalar yapılmasına ışık tutucu olmuştur. Kendisine teşekkür ediyorum.

Saygılarımla.

[370] Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

DÖRDÜNCÜ OTURUM:

SOSYAL İÇERİKLİ YAYGIN DİN EĞİTİMİ

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Hacı Mehmet GÜNAY

Konu: Cami Dışı Din Eğitimi Ekinliklerini Biçimlendiren
Temel Kavramlar ve Bu Alanda Yeni Kavramsallaştırmalar:
“Dini Danışmanlık” ve “Manevi Sosyal Hizmetler”
Tebliğ: Prof. Dr. Nurullah ALTAŞ
Müzakere: Prof. Dr. Mustafa TAVUKÇUOĞLU

Konu: Sosyal Hizmet ve Sosyal Pedagoji Odaklı
Din Eğitimi Nasıl Olmalıdır?
Tebliğ: Prof. Dr. Ali SEYYAR
Müzakere: Doç. Dr. İhsan TOKER

Konu: Türkiye’de Cami Merkezli Yaygın Din Eğitiminde
Sosyal Bilimlerin Rolü (Psikoloji Örneği)
Tebliğ: Dr. Hasan OCAK
Müzakere: Prof. Dr. Abdülvahit İMAMOĞLU

Cami Dışı Din Eğitimi Ekinliklerini Biçimlendiren Temel Kavramlar ve Bu Alanda Yeni Kavramsallaştırmalar:
“Dini Danışmanlık” ve “Manevi Sosyal Hizmetler”

Prof. Dr. Nurullah ALTAŞ[371]

Giriş

Din eğitimi faaliyetlerinin tarihsel çizgide mescit üzerinden başladığı kabul edilir. Hz. Peygamber (s.a.s.) öncülüğünde gerçekleştirilen mescit merkezli din eğitimi yapılanması, ilerleyen dönemlerle birlikte mescit dışında da etki alanını geliştirmiştir. Hz. Peygamber ve O’nun arkadaşlarının hayatta olduğu bu ilk dönemlerde mescit merkezli eğitim faaliyetleri toplumsal hayatın tamamı üzerinde etkilidir. Daha sonraları din eğitimi faaliyetlerinde mescitle beraber mescit dışında gelişen bağımsız kurumsallaşmalar da gözlenmektedir. Kütüphaneler, evler, saraylar, tekkeler, ribatlar ve medreseler gibi kurumsallaşmalar bu etki genişliğinin sonucu olarak karşımıza çıkmaktadır. Din eğitimi, mescit dışı gelişimini kurumsallaşarak sürdürürken aynı gelişmeye paralel bir kavramsal genişlemeyi gözlemlemek imkânı bulunmamaktadır. Tüm bu geniş alanda sürdürülen etkinlikler, terbiye, irşat, tebliğ gibi sınırlı sayıda kavramla karşılanmaya çalışılmıştır.

Bu sorun, toplumsal yapıdaki hızlı değişim ve iş bölümündeki yoğun farklılaşma sonucunda ortaya çıkan yeni hizmetlerin ifasında daha keskin bir şekilde yaşanmaktadır. Günümüz toplumunda farklı kültürel grupların birbirleri ile ilişkileri farklı hizmet alanlarını karşımıza çıkarmaktadır. Kadın, çocuk, devlet koruması altında çocuk, sokakta çalışan çocuk, suçla ilişkili çocuk, şiddete maruz kalan bireyler, yaşlı, hasta, yatarak tedavi gören hasta, yakını hasta olanlar, ceza ve infaz kurumlarında bulunan mahkûmlar, cezasını toplum içinde çeken bireyler (denetimli serbestlik) vb. özel ilişki içinde olunması ve özel hizmet götürülmesi gereken farklı gruplar karşımızdadır ve bu gruplara götürülen hizmetlerin niteliği günden güne de farklılaşmaktadır. Diyanet İşleri Başkanlığı da bu farklı alanları göz önünde bulundurarak başta Adalet Bakanlığı olmak üzere Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ve SHÇEK gibi çeşitli kurumlarla işbirliği hâlinde bu farklı alanlara yönelik din hizmeti üretmeye çalışmaktadır.

Siyaset bilimi ve kamu yönetimi son yıllarda etkisini iyiden iyiye hissettiren bir kavramı gündemimize taşımaktadır: “Sosyal politika”. Bu kavram, yukarıda vurguladığım hizmetlerle birlikte toplumdaki birçok sorunun kaynağı olan gelir adaletsizliği üzerinde politikalar üretilmesini ve hızlı tedbirlerle birlikte (sosyal yardımlar gibi) gelir dağılımındaki adaletsizliği en aza indirerek toplumun yoksul kesimlerinin ortadan kalkmasını hedefleyen uzun vadeli politikaların tartışılmasını gerekli kılmaktadır.

Ülkemizde yaşanan son gelişmeler, sosyal yardımlara odaklanan sivil yapıları giderek daha görünür hâle getirmiştir. Geçtiğimiz aylarda Van’da yaşadığımız afet, devletin toplumsal sorunlarla baş etmede tek başına yetersizliğini gözler önüne sermiştir. Küreselleşme kuramları, toplumun sorunlarının çözümü için, kendi merkezinden gelişen sivil yapılanmaları üretmesi sonucuyla karşılaşacağımız yönünde öngörüler üretmektedir.

Toplumsal yapıdaki merkezilikten kurtulma ve sorunlarıyla başa çıkabilmek için kendi örgütlerini üretme süreci, topluma sunulan hizmetlerin de dönüşümünü beraberinde getirmektedir. Sosyal hizmet kavramı da bu dönüşümden nasibini alanlardan birisi durumundadır. Batı kültüründe kilise kökenli bir takım hizmet alanlarının sosyal hizmet kavramı altında sekülerleştirilmesi ve bilimselleştirilmesinin ardından kilise, geleneksel hizmet alanlarını yeni kavramlarla tekrar bu modern ve bilimsel çatının altına çekmeye çalışmaktadır. Bu anlamda ‘dini danışmanlık’ ve ‘manevi sosyal hizmet’ veya ‘dini sosyal çalışma’ gibi kavramlar çeşitli alanlarda yeniden hizmet üretimini teşvik amacıyla ülkemizde de belirli çalışmalarda karşımıza çıkmaktadır.

Tebliğimin tartışmaya açtığı temel problem, Diyanet İşleri Başkanlığının hizmet alanında olan ve “din hizmetleri” olarak tanımladığımız ama sürekli geleneksel kavramları kullanarak anlamaya çalıştığımız alanın yeni gelişmeler çerçevesinde karşı karşıya olduğu meydan okumaların nasıl üstesinden geldiği sorusu üzerine kuruludur.

Din hizmeti kavramının, meydan okumalara karşı geleneksel kavramlarla anlaşılmaya devam edilmesi bir tercihtir. Bu tercihte din hizmetleri yalnızca geleneksel kavramlar üzerinden üretilmeye devam edilir. Sözü edilen meydan okumalara karşı bu bir seçenektir ve bu seçenek üzerinden devam edildiği zaman da din toplumsal yapı içinde görünür kalmaya devam edecektir. Üretilen din hizmetlerinden kurumsal ve toplumsal memnuniyet de gözlenecektir.

İkinci bir seçenek, toplumsal gelişmelerin ve yapının izin verdiği sürece din hizmetlerinin kendinden hizmet talep eden her alana nüfuz etmesini sağlayıcı uygulamaları geliştirmektir. Nitekim bu ikinci seçeneğin tercihe yakın olduğunu gösterir uygulama örnekleri gözlenmektedir. Müftülükler bünyesinde kurulan aile irşat büroları, vaiz ve vaizelerin cezaevi, yetiştirme yurtları ve sığınma evleri gibi bir takım kurumlara uzanan din hizmeti uygulamaları, Başkanlığın yeni teşkilat yapısı ile karşımıza çıkan din hizmetleri ile ilgili yeni idari birimler, hizmet talebinin yoğunlaştığı alanlara yönelmenin birer göstergesidir.

Üçüncü seçenek ise toplumsal yapıdaki değişimin gerekliliklerini, toplumun “din”, “dini kurumsallaşma” ve “din hizmetini yerine getirenler” den beklentilerini, yani toplumsal talebi göz önünde bulundurarak baştan aşağı bir yeniden yapılandırmadır. Yeniden yapılandırmanın başlangıcını ise bilimsel alandaki üretim ve birikimden yararlanarak, din hizmetlerinde yeni bir kavramsallaştırma geliştirme oluşturacaktır. Bu şekilde din hizmetlerinin ilgili olduğu tüm bilimsel disiplinlerle yeniden irtibatı sağlanabilecektir.

Bu kavramsallaştırma süreci, din hizmetleri alanının sınırlarını belirginleştirmek amacıyla karşımıza çıkan yeni kavramlar çıkaracaktır. Bu kavramlar altında ortaya çıkan, yeni din hizmetleri alanlarına ilişkin bir model öneri geliştirilmesi de hedeflenmektedir. Bu model öneri, Başkanlığın hizmet alanlarını ve sorumluluklarını belirginleştirme sürecinde katkı sağlarken, bu alanda görev yapacak hizmet elemanlarının nasıl bir eğitimle yetiştirilmesi gerektiği boyutunda belirlemeler yapma imkânı da sağlayacaktır.

1. Din Hizmetlerinin Geleneksel Hizmet Alanı: İbadethane Merkezli Din Hizmeti

Tüm dinlerin, gelişim seyri Peygamberlerinin merkezde olduğu bir çevre içinde başlamıştır. Hz. Peygamberin hicretten önceki tebliğ faaliyetlerinde kimi arkadaş ve akrabalarının evlerini merkez olarak kullandığını biliyoruz. Bu merkezler, hicretten sonra Müslümanları bir arada tutma amacıyla inşa edilen Mescid-i Nebevi ile tek bir merkeze dönüşmüştür. Bu mukaddes toplanma yeri, sadece ibadetlerin birlikte ifa edildiği ibadethane olmanın ötesinde önemli toplumsal fonksiyonlar icra etmiştir. Peygamber Mescidi, günümüzdeki devlet kavramından hareket edildiğinde neredeyse tüm yönetsel organizasyonların merkezi niteliğindedir. Toplumsal yapının basitliği ve sadeliği, tüm ilişkilerin merkezinde din olgusunu görünür hâle getirmekte ve tüm toplumsal ilişkilerin düzenlenmesinde de etkinliğini ortaya çıkarmaktaydı.

Şekil 1: Hz. Peygamber Döneminde Mescit-Toplumsal Yapı İlişkisi: Toplumsal Yapıyı Kuşatan Kurum

Dinin ve dini kurumların toplumsal yapı üzerindeki etkisi, toplumsal ilişkilerin basit ve yalın olduğu toplumlarda daha kolay anlaşılır bir durumdur. Bu yapı gereği, dini söylem içinde üretilen tebliğ, irşat ve terbiye gibi kavramlarla toplumun tamamını kuşatmaktadır. Bunun sonuçlarını da aile, mahalle, çalışma hayatı ve doğrudan ibadethanede gözlemlemek ve değerlendirebilmek mümkündür. Bu etkiyi sağlayabilmek için ibadethanenin dışına çıkmaya gerek yoktur. Çünkü toplumun bireyleri tüm kesimleriyle birlikte ibadethane ile sıkı bir ilişki içindedir. Bu sıkı ilişki, toplumsal yapı üzerinde ibadethanenin ciddi bir etkisini beraberinde getirmekte ve adeta ibadethane, toplumsal yapının biçimlendirici rolünü üstlenmektedir.

Bu biçimlendirici rolün ortaya çıkışında asıl kaynak, insanların İslam ve hidayet (doğru yol) üzere olmaları maksadıyla Allah’ın Hz. Adem’ den Hz. Peygambere kadar gönderdiği elçilik kurumu oluşturmaktadır. Son Peygamber Hz. Muhammed’den sonra ise tebliğ ve irşat görevleri, ayette görev sınırları belirtilen ulemaya verilmiştir. Hz. Peygamber döneminde belirgin olmasa bile bir takım dini hizmetlerin, sahabe içinde özel eğitim almış kişiler tarafından yapıldığını, yeni Müslüman olan topluluklara gönderilen öğretmenlerin, Suffe’de barınarak Hz. Peygamberin özel eğitiminden yararlanan kişiler içinden seçildiği göze çarpmaktadır.

Hz. Peygamberden sonraki dönemde ise toplumun yapısının hızlı değişimi, İslam’ın fert hayatını aşarak toplulukla ifa edilebilecek taleplerinin yerine getirilmesinde sıkıntılarla karşılaşılması, bu hizmetleri yerine getirebilecek görevlilerin atanması ve onların eğitimi bazı düzenlemeleri zorunlu kıldı. Mescit, medrese, tekke ve ribatlar vakıf kurumunun da yaygınlaşması ile güçlü bir ekonomik zeminde etkin toplumsal sivil kurumsallaşmaları beraberinde getirdi. Cemaat ve imam (toplumsal lider anlamında kullanıyorum) gibi yönetsel sınırlı bir takım önermeleri de içinde barındıran bu yapıdaki ilk kırılmalar ve ciddi dönüşümler, din hizmetlerinin yerine getirilmesinde bir çoğulculuğu, yerelliği ve yönetsel açıdan da zengin önermeleri kendiliğinden üretti.

[371] Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi.

Şekil 2: Toplumsal Yapıyı Biçimlendiren Faktörlerde Çoğulculuk

Roma geleneği ile tanışma sonrası İslam medeniyetinin yaşamak zorunda kaldığı asırlara uzanan saltanat süreci merkez ve çevre arasındaki denge ve çatışmaların tarihidir. Bu süreçte İslam medeniyeti içinde ortaya çıkmış halka özgü bir inanma ve yaşama çeşidi ile resmi söylemde üretilmiş inanma ve yaşama biçimlerinin din hizmetleri üzerindeki etkisini analiz etmek bu tebliğin hedeflerinin ötesindedir ama bu ikili faktörün günümüz din hizmetleri üzerindeki etkisini değerlendirmelerimizde göz ardı etmemeliyiz diye düşünüyorum.

Hz. Peygamberin ve Kur’an’ın öğretileri gereği, yerine getirilmesi gereken görevlerden tebliğ ve irşat, tarih boyunca çeşitli unvanlarla anılan hizmetliler tarafından yerine getirilmiştir. Günümüzde ise yurdumuzda, müftüler, vaizler, Kur’an Kursu öğreticileri, imamlar ve müezzinler tarafından yerine getirilmektedir. Burada sadece bu unvan sahiplerini ele almamız, görevin sadece bu unvanlara sahip olanlarca yerine getirildiği anlamında değildir. Resmi unvanı olmadığı hâlde toplumda irşat ve tebliğ görevi yerine getiren sivil yapılanmalar da bulunmaktadır. Ancak bu yapılanmaların henüz kurumsallaştığını söylemek mümkün olmadığı gibi bunların yapıları, fonksiyonları, çalışma ve etki alanları, eğitim sistemleri ayrı bir çalışma alanı oluşturduğundan dolayı ayrıntılarına inmeyi gerekli görmüyoruz. Ancak sözünü ettiğim sivil din hizmetleri yapılanmalarının, ürettikleri hizmetleri bilimsel araştırmaların konusu hâline getirmeleri, ülkemiz insanına yönelen tüm din hizmetleri alanlarına etkin bir şekilde katılma imkânını kendilerine sağlayacaktır.

Diyanet İşleri Başkanlığı görev ve sorumlulukları altında yürütülen din hizmetlerini biçimlendiren irşat ve tebliğ kavramlarının karşılığını yasal düzenlemelerde “halkı dini konularda aydınlatmak” ifadesinde buluyoruz. Bu ifade Başkanlık Teşkilat Kanunu dâhil olmak üzere tüm mevzuatta karşımıza çıkmaktadır. Dolayısıyla bu yeni kavram, cami dışında bir hizmet üretimi sürecinin başladığının da göstergesi niteliğindedir. Nitekim Diyanet İşleri Başkanlığı, camilerde üretmiş olduğu hizmetlerin yanında farklı kurumlarla işbirliği içinde gerçekleştirdiği cami dışı din hizmetleri ile olgusal olarak daha fazla görünür hâle gelmiştir. Bu sürecin ayrıntılarına girmeden akademik yansımalarına kısaca değinmek istiyorum. Din hizmetlerinde alan gelişiminin bilimsel disiplinlerle ilişkilendirilmesinde yaşanan gelişmelere bu arada göz atmakta yarar olduğunu düşünüyorum.

Din eğitimi, ülkemizde bir ilahiyat disiplini olarak oldukça yenidir. Temel İslam bilimlerinin oldukça uzun tarihsel kökenlerine, din bilimlerinin ise batı yakasında yükselen pozitivizmle birlikte edindiği sağlam bilimsel köklerine rağmen din eğitimi, hem din bilimciler ve İslami bilimlerle uğraşanlar tarafından hem de eğitim bilimciler tarafından kolay kabullenilmemiştir. Türkiye’de dini yüksek öğretimin gelişimi, okullardaki din öğretiminin gelişimi ile paralel yürümüştür. Dolayısıyla yüksek din öğretimi ülkemizdeki hâliyle bir anlamda ilk ve ortaöğretime odaklanmış ve Başkanlık hizmetlerini görmezden gelmese bile araştırma alanının içine çok da fazla almamıştır.

Özellikle 12 Eylül hükümet darbesi sonrasında yaşanan politik ve toplumsal değişmeler, din eğitimi açısından oldukça olumlu gelişmelerin kapısını açmıştır. Bu kapı açma, belki de çok önceleri gerçekleşmesi gereken bir takım uygulamaların, ideolojik baskılardan kurutulan toplumsal hayatın olağan akışı içinde doğal bir biçimde gelişmesi olarak yorumlanabilir.

Bu dönemde yapılan yeni anayasa çalışmalarında din, Diyanet ve din eğitimi birçok çalışmaya konu edilmiştir. Bu çalışmalardan ikisini sizlerle paylaşmayı konumuz açısından gerekli görmekteyim. Birincisi Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi tarafından 22-25 Nisan 1981 tarihlerinde gerçekleştirilen “Türkiye 1. Din Eğitimi Semineri”dir. Bu seminerdeki tebliğ ve tartışmalarda din hizmetleri, yaygın eğitim faaliyetleri içinde değerlendirilmekte ama yeni bir kavramsallaştırma karşımıza çıkmamaktadır. Yaygın eğitimde din eğitimi, vaaz ve hutbelerle camilerde din eğitimi, kitle haberleşme vasıtaları ve din eğitimi, ailede din eğitimi ve yaygın eğitim, halk eğitimi yoluyla ailede din eğitimi gibi tebliğ başlıklarında iki ayrı kavramdan tek kavrama geçiş gözlenmemektedir. Bu tebliğlerin içeriğinde de din eğitimi ile yaygın eğitim ve halk eğitimi kavramları birbirinden ayrı tutulmakta ama her iki kavramın birlikte gözlendiği bir eylemden söz edilmektedir (İlahiyat Vakfı; 1981).

İkinci çalışma ise 9-10 Mayıs 1981 tarihlerinde Aydınlar Ocağı tarafından düzenlenen Milli Eğitim ve Din Eğitimi Semineridir. Bu çalışmada sunulan tebliğ ve tartışmalarda din hizmetlerini karşılama amacıyla kullanılan farklı bir kavramla karşılaşmaktayız: “halk için din eğitimi”. Din eğitiminin bağımsız bir kürsü olarak İlahiyat Fakültesi bünyesinde yer almaya başladığı bu ilk yıllarda din hizmetlerinin kavramsallaştırılmasında bir çekingenlik gözlenmektedir. Olgusal olarak gerçekleştirilen etkinliklerin eğitim, din eğitimi, halk eğitimi ve yaygın eğitim kavramlarının içine giren boyutlarına yönelik bir farkındalık vardır ama yeni bir disiplinin alanı konusundaki belirsizlik ve birikim eksikliği yeni bir kavramsallaştırmaya yönelmede engel olarak karşımıza çıkmaktadır (Aydınlar Ocağı;1981). Benzer bir durum, alanın ilk öğretim üyesi olan Bilgin’in daha sonra kitap olarak da basılacak olan “Eğitim Bilimi ve Din Eğitimi” ders notlarında da gözlenmektedir. Bilgin, ders notlarında din hizmetleri kapsamındaki etkinliklerle ilgili teorik zemini “yaygın eğitimde din eğitim-öğretimi” ismi altında oluşturmaya çalışmıştır. Bilgin bu başlık altında vaaz ve hitabet, Kur’an Kursları, camilerde ilmihâl öğretimi ve Kur’an öğretimi gibi konuları işleyemeye çalışmaktadır (Bilgin, 1995; 4-5).

Diyanet İşleri Başkanlığı ve Ankara İlahiyat Fakültesi tarafından ortaklaşa 8-10 Nisan 1988 tarihinde düzenlenen ve Din Şuraları öncesinde ülkemizdeki din eğitimi bilimsel faaliyetlerinin en kapsamlısı olma niteliğine sahip olan “Din Hizmetleri ve Din Eğitimi” semineri, din hizmetlerini aynı başlıkla bağımsız bir grup altında tartışmaya açmıştır. Bu grupta sunulan tebliğ ve tartışmaları incelediğimizde farklı bir kavramlaşmaya yönelik hiç bir ipucuna ulaşamıyoruz (DİB, 1991; X).

1-5 Kasım 1993 tarihlerinde Diyanet İşleri Başkanlığınca düzenlenen I. Din Şurası, din hizmetlerinin kapsamındaki etkinliklerle ilgili tam bir kavram kargaşasının yaşandığı bilimsel bir zemindir. Din şurasında sunulan tebliğ ve tartışmalarda din hizmetleri, dini konularda toplumu aydınlatma, camilerde yürütülen yaygın eğitim ve irşat gibi kavramların öne çıktığı gözlenmektedir. Burada özellikle, toplumun dini konularda aydınlatılması ile ilgili etkinlikler irşat kavramı etrafında çözümlenmeye çalışılmaktadır (DİB, 1995; XVII-XXX).

Bu arada Bilgin’in çalışmasının ardından karşımıza çıkan diğer din eğitimi ders notlarında da bir kavramsallaştırma çabası bulunmamaktadır. Parladır’ ın 1996 tarihli “Din Eğitimi Bilimine Giriş” isimli ders notunda din eğitimi biliminin alan tasnifi konusuna hiç girilmemiş (Parladır, 1996; 7-8), Kerim Yavuz’un “Günümüzde Din Eğitimi” ismiyle 1998 yılında kitaplaştırdığı ders notlarında ise din hizmetleri, eğitim-öğretim yerleri isimli bir başlık altında “Diyanet’e Bağlı Eğitim Öğretim Yerleri” isimli alt başlığa alınarak değerlendirilmiştir. Yavuz, bu notlarında vaazları ayrı bir başlık altında incelemektedir (Yavuz, 1998). Bilgin ve Selçuk’un 1997 tarihinde kitaplaştırdıkları “Din Öğretimi Özel Öğretim Yöntemleri” isimli çalışmasında din hizmetleri, “Yaygın Eğitimin Geleneksel Yeri: Cami” isimli başlık altına almışlardır (Bilgin-Selçuk, 1997; II-III).

Din eğitimi literatüründe yaptığım bu gezintide kavramsallaştırma olarak değerlendirdiğim bir kullanıma ilk defa Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi tarafından 20-21 Kasım 1997 tarihlerinde düzenlenen Uluslararası Din Eğitimi Sempozyumu’nda rastladım. İlk defa bu sempozyumda “Yaygın Din Öğretimi” kavramının kullanılmakta olduğunu ve bu kavramın içine alındığı bir oturum başlığının bulunduğunu gözlemliyoruz (A.Ü. İlahiyat Fakültesi, 1997; 4). Bu tarihten sonra din eğitimi bilimi alanında ortaya konan hemen tüm çalışmalarda artık yaygın din eğitimi/öğretimi kavramının oturduğunu, bu isimle oturum başlıklarının, tanım denemelerinin ve hatta bir sempozyum bile düzenlendiğini gözlemlemekteyiz (Yaygın Din Eğitiminin Sorunları Sempozyumu, 28-29 Mayıs 2002, Kayseri-2003).

Din eğitimi alanındaki son çalışmalardan birisini kaleme alan Cemal Tosun, din hizmetlerinin kapsamı altındaki kimi etkinlikleri “yetişkin din eğitimi” kavramı ile karşılamakta ve yaygın eğitimi de yetişkin eğitimi yerine kullanılan kavramlar arasında kabul etmektedir (Tosun, 2010; 181). Tosun’un yetişkin din eğitimi kavramı altında değerlendirdiği alanlar arasında başta ibadet yerleri olan camiler ve buralardaki faaliyet imkânları olmak üzere her türlü yazılı ve basılı, sözlü, görüntülü yayın organları, bilgisayar teknolojisi ve internet, hastaneler, hapishaneler ve toplu iş yerleri yer almaktadır.

Son yıllarda din hizmetlerinin cami dışı uygulamaları için “mobil din hizmetleri” kavramının kullanımı karşımıza çıkıyor. Din hizmetlerini bireylerin ayağına götürmek olarak algılıyorum bu kavramı. Nitekim Diyanet İşleri Başkanlığının düzenlediği ‘Din Hizmetleri Sempozyumunda sunulan bir tebliğ, din hizmetlerinin yazlıklara ve yaylalara götürülmesini, hastanelere ulaştırılmasını bu kavram altında değerlendirmektedir (Çakmak, 2008; 312-313). Din hizmetlerini yerine getiren görevlilerin toplumun olduğu her yerde bulunması, bireyin olduğu her yere ulaşması bir gerekliliktir. Bu zorunluluk bizi kendi dini irşat geleneğimizden kopmaya götürmemelidir. Din görevlisi, topluluğun bulunduğu her yerde bulunur ve temsil görevini yerine getirdiği gibi toplumsal hayatın her etkinliğinde dini temsil eder. Ancak gerçekleştirilen hizmetlerin değerlendirilebilmesi ve etkinliğinin sağlanabilmesi için bilimsel disiplinlerle ilişkisi olmalıdır.

Dolayısıyla bilimsel bir disipline dayanmayan sun’i ve hızlı tüketilecek kavramların din hizmetlerinin anlaşılmasında kullanılmasını gereksiz buluyorum. Din hizmetlerinin anlaşılmasında kullanacağımız kavramların bilimsel bir disiplinde karşılığının olması, bu hizmetlerin bilime konu edilmesini, bilimsel bulgularla yeniden değerlendirilmesini ve yorumlanmasını, dolayısıyla toplumsal beklentilere paralel bir şekilde gelişiminin sağlanması gerekmektedir. Bilimsel disiplinlerle ilişkilendirilmesi yapılarak geliştirilen kavramsallaştırmalarda bugün geldiğimiz noktada din hizmetleri, aşağıda verilen şema çerçevesinde anlaşılmaktadır.

Şekil 3: Bilimsel Alanda Din Hizmetlerinin Yeniden Kavramsallaştırılması (1980-...)

Gerek yaygın din eğitimi, gerekse yetişkin din eğitimi kavramları ile karşılanan olgunun tanım denemeleri incelendiğinde, cami içi ve dışı, geleneksel etkinlikler ve sürece yeni katılan din hizmetleri açısından bakıldığında şu kritik ifadeyle karşılaşırız: “...amacıyla verilen planlı, amaçlı bir din eğitimidir”. Tanımların önemli bir kısmında eğitim kavramının doğası gereği bireylerde davranış değişikliği hedefine dikkat çekilir.

Hâlbuki son yıllarda gerçekleştirilen din eğitimini merkeze alan bilimsel faaliyet ve üretimlerde yaygın eğitim etkinliklerinin rehberlik boyutuna da vurgu yapılmakta ve dini danışmanlık kavramı ile ilişkilendirmeler de gerçekleştirilmektedir. 23-27 Kasım 1998 tarihinde toplanan II. Din Şurası’nda Mualla Selçuk, 2000’li yıllarda irşat anlayışının yeni bir işlevi bulunduğuna dikkat çekmekte bu işlevin dinsel danışmanlık ve rehberlik kavramına odaklandığını söylemektedir. (Selçuk,2003;458-467). Selçuk bu tebliğinde irşat hizmetinin yöntemini rehberlik ve niteliğini de dini danışmanlık kavramları etrafında çözümlemektedir. Selçuk, dinsel danışmanlık için “Bu bir öğüttür, dileyen Rabbine varan bir yol tutar (73/19)” ayetini merkeze alan aşağıdaki kavram örgüsünü kullanmaktadır. Bu kavram, ilk defa Diyanet İşleri Başkanlığınca hastanelerde yatarak tedavi görmekte olan hastalara yönelik olarak üretilen din hizmetlerini incelemeyi amaçlayan yüksek lisans tezimizde kullanılmış olup (Altaş,1997), daha sonra Üzeyir Ok tarafından yine yüksek lisans tezi kapsamında teorik temelleri belirlenmeye çalışılmıştır (Ok, 1997).

Dini danışmanlığın ayrı bir alan olarak karşımıza çıkmasına rağmen, henüz din hizmetlerinde bağımsız bir alan olarak algılanmasını sağlayıcı somut düzenlemelerle karşılaşmak değildir. Bu alanın kuramsal varlığı kabul edilmekte, toplumsal ihtiyaç da görmezden gelinmemekte ama talebi karşılayacak etkinliklerin hâlâ geleneksel irşat, tebliğ ve din eğitimi gibi kavramlar etrafında yapılandırılması sürecinde devam edilmesi yönünde bir irade gözlenmektedir.

2. İbadethane Merkezli Din Hizmetlerinden Toplum Merkezli Din Hizmetlerine Dönüşüm: Dini Danışmanlık ve Dini Sosyal Çalışma

Şekil 3’te verildiği gibi din hizmetlerinde cami merkezli ve cami dışı ayrımına gidilmesine rağmen cami dışı din hizmetlerinin hemen tamamı, kavramsal bir dönüşüm sağlanmadığından dolayı geleneksel kavramlar tarafından hizmet örülmekte, bu örgü sonucunda da bireysel ve toplumsal taleplere yeterince cevap verilememektedir. Dinin toplumsal yapıda tezahürünü sağlaması nedeniyle din adamının cami dışına çıkması, toplum tarafından olumlu karşılanmakta ve karşılanmaya devam edecektir. Ancak bu çıkışın bireye ve topluma yönelme, yani bireyin ve toplumun sorunlarına yönelme olup olmadığı tartışmalıdır.

Diyanet İşleri Başkanlığında ağırlıklı olarak vaiz ve vaizeler tarafından gerçekleştirilen kimi cami dışı din hizmeti uygulamaları bu tartışmaları içinde barındırmaktadır. Örneğin cezaevine giden bir din görevlisinin bu kurumlarda gerçekleştirdiği din hizmetlerinin bir işlevi vardır. Ama bu işlev suç ve suçluluk psikolojisi ile bu bireylerin topluma kazandırılması veya bireyin kendi sorunlarıyla başa çıkması veya sorunlarıyla başa çıkmada inandığı dinin değerlerinden yararlanması ile ne derece ilişkilidir. Yani cezaevine giden vaiz veya vaize dini danışmanlık mı yapmaktadır yoksa camiye gidemeyenleri cami ortamı ile mi buluşturmaktadır? Sorduğum sorulara benzer sorular bu hizmeti bizzat yerine getiren görevlilerimiz tarafından sorulmaktadır (Bkz. Coştu, 2011).

Yine bir başka örnek bir dönem uygulama alanı bulan hastanelere din görevlisi ziyaretlerinde karşımıza çıkmaktadır. Yatarak tedavi gören hastalara yönelik olarak düzenlenen sistematik ziyaretleri din görevlileri vaaz etkinliği olarak algılamış, hastane koridorları ve hasta odaları vaaz salonları olarak kullanılmıştır (Bkz. Altaş, 1997;129).

Bu iki örnek bize din hizmetlerinin cami içi ve dışı gibi mekânsal bir ayırımdan önce kavramsal olarak ayırt edilmesi gerektiği sonucuna götürmektedir. Çünkü bu kavramsal ayırım, bir sonraki aşamada hizmetlerin niteliğine ilişkin farklı bir bakış açısının geliştirilmesini ve hizmetin içeriğinin de bu bakış açısı çerçevesinde örgütlenmesini beraberinde getirecektir.

Bu yeni yapılanma, din hizmetinin ilk çıkış noktası olan irşat, tebliğ, terbiye gibi kavramların anlamından uzaklaşmayı getirmek zorunda değildir. İslami tebliğin ilk başladığı noktadaki anlamsal örgü ve dinin temel hedefleri tüm etkinliklerin temel amacı olarak korunacaktır. Bu çizginin nasıl devam ettirilebileceğini rehberlik kavramı etrafında yaptığımız analizlerde daha önce göstermiştik (Altaş, 1998;1-5). Yeni kavramsallaştırma daha önce kullandığımız kavramları kullanmamıza engel olmadığı gibi bu kavramlar etrafında ortaya çıkmış ve artık bir ritüel olarak algılanan önceki uygulamalardan vazgeçmemizi de gerektirmez. Aksine dinin görünür hâle gelmesinde önemli işlevleri olan hutbe, vaaz, cami dışında gerçekleştirilen mevlit ve özel törenler (ölüm, evlenme ve sünnet törenleri gibi, yağmur duası gibi) daha fonksiyonel bir şekilde kullanılmaya devam edilmelidir.

Şekil 4: Küreselleşme Sürecinde Toplumsal Yapıyı Şekillendirmede Etkili Olan Aktörler

Toplumsal Yapı Resmi

Küreselleşme kuramları, toplumsal yapıyı aktörler, söylemler ve stratejileri temel alarak çözümlemeyi hedeflemektedir. Toplumsal yapı, artık bir veya bir kaç aktör tarafından biçimlendirilmemekte, bu biçimlendirmede etken motiften ibaret hâle getirme tehlikesiyle karşı karşıya kalırız. Çünkü yaşadığımız çoklu faktörler/aktörler karşımıza çıkmaktadır. Şekil 1’de gösterdiğimiz toplumsal hayatı biçimlendiren mescit faktörü içeriğinde farklı aktörleri barındırmaktadır. Mescit, dönemi itibarıyla hukuku, siyaseti, eğitimi içinde barındıran bir kurumdur. Daha sonraları toplumsal yapıyı biçimlendiren resmi bürokrasi, küreselleşme süreci ile birlikte merkezden uzaklaşmakta, rolünü diğer sivil toplum kuruluşları ile paylaşmaktadır. Küreselleşmenin karşımıza çıkardığı seküleştirilmiş ama metafizik imajlı bir alt yapıda cami, bir aktör olmaktan ziyade süreci destekleyen motife dönüşmektedir. Hele de toplumsal talebin karşımıza çıkardığı yeni hizmet alanlarını değerlendirmek için camiden uzaklaştığımız da bu geleneksel kurumu tamamen tarihi bir bu süreçte sürekli üretim, piyasaya hep yeni ürünler sunma ve sınırsız tüketim, değer ve inançları da yumuşatıp buharlaştırarak ortadan kaldırabilmektedir. Bir pazara sunulan din ve dini değerler, fonksiyonlarını icra eder görünürken, dinin ifade ve temsillerinin içeriğini boşaltmakta ve bireyleri tutunacakları toplumdan, kültürden, gelenekten, mekândan ve yaşadığı çağdan koparıp yabancılaştırmaktadır.

Ülkemizde yapılan bir araştırmaya göre küreselleşmenin sonucu olarak geleneksel İslami kimlik artık değişime kapalı, gerici bir benlik anlamına gelmemektedir. Tam tersine İslami kimliğin moda, müzik, sanat ve turizmde kullanıldığı kültürel sermayenin ortaya çıkmasına ve alış veriş kültürüyle bütünleşmiş, teknolojiden yararlanan ve paranın sembolik gücünü kavramış bir ekonomik yurttaş gibi davranan tüketici odaklı bir İslami kimliğin dönüşümünden söz edilmektedir (Özbudun-Keyman, 2003;326).

Bu şekilde yalnızlaştırılan birey, herhangi bir bütünleşmeyi sağlayabilecek, camiye, cemiyete ulaşma imkânını kaybetmiş ve cemiyet ortadan kalkmış olacaktır. Bu anlamda cami, küreselleşme sürecinde karşı karşıya olduğumuz bireyin yalnızlaşması tehdidiyle başa çıkmada çok önemli bir aktör olma imkânına sahiptir. Bu etkili aktörü oluşturabilmek için caminin toplumla daha fazla iç içe olmasını sağlayacak bir hizmet yapılanmasına ve dönüşümüne ihtiyaç bulunmaktadır (Kavramsal Dönüşüm-Söylem Dönüşümü-Strateji Dönüşümü)

“Cami merkezli ve cami dışı din hizmetleri” gibi bir ayırım, geldiğimiz noktada tartışmaya açılmalıdır diye düşünüyorum. Çünkü küreselleşme sürecinin tetiklediği toplumsal kurumlardaki gelişim, sivilin resminin önüne geçmesini beraberinde getirmektedir. Bu gelişmeleri fırsat olarak kullanabilmek için caminin resmi, bürokratik bağlarından sıyrılarak tüm din hizmetlerinin merkezi olma konumuna getirilmesi gerekmektedir. Bu anlamda cami, geleneksel mimarisi ve yapısının ötesinde, örneğin bir okul mimarisi gibi inşa edilmeli ama, dinin toplum içinde icra etmesi gereken tüm fonksiyonlarını havi bir yapılanmaya sahip olmalıdır. Aşağıda tartışmaya açacağım yeni kavramsallaşma, ancak bu yeni yapılanma ile başarılı olabilecektir.

Buradan itibaren din hizmetlerine cami dışından itibaren geçilmesi gereken iki aşamayı iki ayrı boyutta kavramsallaştırmaya çalışacağım. Bu iki ayrı yeni kavramla ilgili çerçevemi çizdikten sonra bu kavramların gerektirdiği hizmet yapısını ortaya koyacak belirlemeler çalışacağım.

a. Din Hizmetlerinde Yeni Bir Kavramsallaştırmada I. Boyut (Dışa Açılmanın İlk Aşaması): Manevi Sosyal Hizmet/Dini Sosyal Çalışma /Sosyal İlahiyat

Hristiyan geleneğinde ibadethane dışındaki din hizmetleri iki ayrı kavramla kullanılmakla beraber bu iki kavramın sınırlarının nerede başladığı ve nerede bittiği çok da belirgin değildir. Bunlar ‘dini danışmanlık (pastoral counselling) ve dini sosyal çalışma (spiritual social works)’ kavramlarıdır. Kavramların tanım ve içeriğindeki tartışmalara derinlemesine girmeyeceğim. Yeri geldikçe kendi kavram analizlerim içinde bu bakış açılarını değerlendireceğim. Ancak benim kanaatime göre Hristiyan geleneğindeki bu belirsizliğin temelinde sosyal hizmet bilim alanındaki kavram belirsizliği yatmaktadır. Çünkü sosyal hizmet(ler)/sosyal çalışma/sosyal pedagoji gibi kavramlarla karşımıza çıkan ve seküler bir çalışma ve bilim alanı olan disiplin, kilisenin hizmet alanında pozitivist bir yaklaşımla hizmet üretme amacıyla işe koyulmuş ama bir yardım mesleği mi yoksa yardım mesleğinin öncesindeki ihtiyaçlara yönelik bir hizmet mesleği mi olduğu konusunda bir uygulama ve bakış birliği gerçekleştirememiştir. Günümüzdeki uygulamalara bakıldığında ilk başlarda genelci bir yaklaşımla hizmet üretme amacında olan bu çalışma alanının artık alandaki ihtiyaçlara ayrı ayrı odaklanarak özelci yaklaşımları geliştirdiğini gözlemlemekteyiz.

Bu gelişmeler karşımıza ‘manevi sosyal hizmet (spiritual social work)’ isimli yeni bir uygulama ve bilimsel alanı karşımıza çıkarmaktadır. Bu alan, sosyal hizmetlerde manevi yaklaşımlara imkân verilen bir anlayışa dayalı uygulamaları ifade etmektedir (Seyyar-Genç, 2010;476). Maneviyat odaklı sosyal hizmetler, sosyal hizmetlere ihtiyaç duyan kişilerin sadece dünyada değil ahirette de mutlu olmasını hedefler. Sadece dini konuları merkeze almaz, aynı zamanda psiko-sosyal eğitim ve destek kapsamında güzel ahlak, kültür, mantık, sağlık ve etkili iletişim gibi kişisel gelişim alanına girebilecek bir çok eğitsel destek unsurunu da devreye sokar.

Dini bakım (pastoral care), çıkışı itibarıyla sağlık desteğine dayanan bir kavramdır. Hristiyan geleneğinde hastalarla ilgili ritüellerin yerine getirilmesi çıkış noktasını oluşturur. Ancak süreç içinde hastanelerde ayrı servislerin oluşturulması uygulamalarına kadar uzanmıştır (Chaplaincy Services). Batıdaki uygulamalar, yüksek lisans tezi kapsamında yaptığımız araştırmada ayrıntılı olarak anlatılmıştır. Sonraları bakım hizmetlerinin hastalarla sınırlı olmadığı anlayışından hareketle ‘bakım’ kavramının kullanılabileceği tüm alanlara taşınmıştır. Bu çerçevede bakıma muhtaç yaşlı ve özürlülerle kapsam genişletilmiştir. (“Chaplain”, geleneksel anlamdaki din görevlilerinden rahip, papaz, haham ya da imamların, dinlerinin temsilcisi olarak seküler nitelikteki hastane, cezaevi, askeri birlik, polis departmanı, üniversite gibi kurumlarda da görev yapmakta olan din adamları için kullanılan bir kavramdır. Geniş bilgi için bkz. http://en.wikipedia.org/wiki/Chaplain)

Genel itibariyle dini bakım (pastoral care/spiritual care), dinsel aktörler tarafından bakıma muhtaç yaşlı, özürlü ve kronik hastalara yönelik olarak onlara temel ihtiyaçlarının karşılanmasında yardımcı olmak, sorunlarının çözümüne katkıda bulunmak, sorunlu insanları diğer yardım mesleklerine yönlendirmek, desteklemek şeklindeki faaliyetler olarak tanımlanmaktadır. Hristiyan geleneğinde bu faaliyetler temelde dini benimsetme, kabullendirme veya dine karşı sempati uyandırma amaçlı olmakla birlikte, sonuç itibariyle aslında bu çerçevenin dışına çıkıp tamamen insani amaçlara yönelen faaliyetler de gerçekleştirildiği aşikardır.

Bilimsel maneviyat eğitimi (Clinical Pastoral Education) hareketinin öncüsü kabul edilen Boisen 1926 yılında kaleme aldığı “Teolojinin Metotları ve Görevi” adlı eserinde manevi yönden insanları anlamanın yollarını göstermiş, insanlara karşı fedakarlıkta bulunma konusunda yarış içinde olunmasını önermiştir. İnsanlara yardımda bulunmak, onlara bir şeyler verebilmek için bireyin gelişiminin, kişiliğinin ve yaşam kurallarının bilinmesi gereğine işaret eden Boisen dini şahsiyetlerin bu yönde yetiştirilmesi gerektiğini savunmuştur. Artık papazların itiraflara muhatap pasif dinleyiciler olmaktan çıkıp, insanları ruhen rahatlatma, huzura kavuşturma, kötülüklere karşı tavır geliştirmelerini sağlama gibi görevleri de yapan dini danışmalar olmaları gerektiği yönündeki düşünceler yaygınlaşmaya başlamıştır (Cebeci, 2010; 55).

Amerika’daki din adamlarının hemen hepsi, özürlü ya da bakıma muhtaç olan yaşlıları düzenli olarak evlerinde ziyaret ederken %87’si de haftada veya ayda bir bölgesel sağlık birimlerinde din hizmeti sunmaktadır. Amerikan İş Bürosu’nun verilerine göre, 1992 yılı itibariyle Yahudi ve Hristiyan din hizmetlilerinin sayısı 312.000’dir. Bu din adamları, haftada 9,5 saat danışmanlık ve diğer sağlık hizmetlerinde çalışmaktadır. Bu yılda 148.2 milyon saat etmektedir ki 77.000 üyeli Amerikan Psikoloji Kurumunun yıllık çalışma süresine eşittir. (Köylü, 2008;536-537). Ülkedeki daha ileri bir uygulama, dini nitelikli okulların klinik alanda kendi elemanlarını yetiştirmek üzere ayrı programlar açmaya başlamış olmalarıdır.

Manevi sosyal hizmet veya dini sosyal çalışma gibi kavramların hizmet alanı incelendiğinde, aslında dini danışmanlığın alanına tam olarak girmediği, görev alanının dini danışmanlığın başladığı yerde bittiği anlaşılmaktadır. Din hizmetlerinin cami dışına taştığı alanda yaşlılar, engelliler, sokakta çalışan çocuklar, kronik hastalar, evsizler, yoksullar, şiddete maruz kalan-kadın ve çocuklar, istismara uğrayanlar, parçalanmış ailelerin mensupları, göçmenler vb. Şekilde uzatılacak listede bulunan tüm bireyler bulunmaktadır. Bu listede bulunan her bir türdeki her bireye sunulacak bakım/sosyal hizmet/sosyal çalışma türü de farklı olacaktır. Din hizmeti üretmekle sorumlu kişinin türü ve niteliği ne olursa olsun yürüttüğü hizmet de manevi sosyal hizmet/dini sosyal çalışma kavramıyla karşılanacaktır.

Bu aşamada, yukarda sözü edilen müracaatçılarla ilk görüşmeleri yapacak, ilk desteği sağlayacak ve gerektiğinde müracaatçıyı dini danışmanla buluşturacak olanlar dini sosyal çalışma hizmetlerini yerine getirenler olacaktır. Hastanede yatarak tedavi gören hastaların ziyaret edilmesi, hasta ve bakıma muhtaç yaşlıların evlerinde ziyaret edilmesi, ceza ve tutukevlerinde tutuklu ve mahkûmlarla toplu görüşmelerin yapılması, huzurevlerinde, kadın sığınma evlerinde ve yetiştirme yurtlarında kalanlarla dini içerikli etkinliklerin gerçekleştirilmesi, cami ve çevresini merkeze alan gençlere ve kadınlara yönelik bilgilendirici ve birlikte olmayı sağlayıcı etkinliklerin planlanması ve uygulanması, yine cami çevresini merkeze alan ihtiyaç sahibi aile ve bireylerin belirlenmesi, bunlara ihtiyaçlarının temini için gerekli girişimlerin yapılması resmi ve sivil yapılanmalar ile işbirliğine girilmesi gibi hizmetler, manevi sosyal hizmet/dini sosyal çalışma kavramı içinde değerlendirilmelidir.

Tüm bu süreçlerde ilişki içinde olunan bireyler şayet soru ve sorunlarını paylaşma ihtiyacı hissederlerse devreye girecek olan hizmet, dini danışmanlık ve dini danışmanlar olacaktır. Dini danışmanlık süreci, gerektiği durumlarda (örneğin patolojik vak’alarla karşılaşılması gibi) bireyleri psikiyatri ve psikolojik danışmanlara yönlendirecek (üst aşamaya geçiş), gerektiği durumlarda dini sosyal çalışma hizmetlerinden destek alacaktır (örneğin tedavi masrafını karşılayamadığı bir yakınından dolayı ciddi ruhsal sıkıntıyla karşılaşan birinin tedavisini sağlama görevi-alt aşamaya geri dönüş).

b. Din Hizmetlerinde Yeni Bir Kavramsallaştırmada II. Boyut (Dışa Açılmanın İkinci Basamağı): Dini Danışmanlık

Dini Danışmanlık (Pastoral Counseling), haham, papaz ve imamgibi din görevlileri aracılığı ile terapi hizmeti sunan bir psikolojik danışma alanıdır. Dini danışmanlar genellikle danışmanlık hizmetlerini geleneksel alana ek olarak psiko-manevi sorunları gidermek amacıyla geleneksel dini eğitim ile modern psikolojik düşünce ve yöntemleri entegre ederek yürütürler. Danışmanlık ve psikoterapinin diğer alanlarından dini danışmanlığı ayırt eden en önemli özellik, danışmanın kimliğinden kaynaklanan rolü ve anlama biçimi ile ilişkinin ifade biçimi ve din adamının ilişkideki sorumluluğudur. Dini danışmanlar, toplumsal hayatın merkezi niteliğindeki dini kurumlar tarafından onaylanmış kişilerdir ve bu kurumları temsil niteliklerine sahiptir. Böylece dini danışmanlık, hayat ve inanç arasındaki ilişkiyi belirleyebilmek amacıyla psikolojik ve teolojik kaynakları birlikte kullanır.

Dini danışmanlığın farklı kaynaklarda farklı tanımlarına rastlanır. Amerika Birleşik Devletleri’nin Pensilvanya eyaletinde hazırlanan bir yasa tasarısında şu tanım karşımıza çıkar: “Davranış uyumunu ve davranış değişikliğini kolaylaştırmak amacıyla, “dini kaynakları ve danışma tekniğini” kullanarak kişinin kendisiyle ve kişiler arası olan ilişkilerinde işlev bozukluğuna yol açan duygusal rahatsızlıkların teşhis ve tedavisidir”.

Başka bir tanım da şöyledir: “Felsefi ve ruhsal alanlardaki çatışmalardan veya güvensizlik ve şüpheden kaynaklanan sorunu yönetmek ve çare bulmak için uzmanlık eğitim ve öğretimi almış bireylerden oluşan, uzmanlık alanlarına ayrılmış, klinik uygulamanın meşru bir alanıdır”. Dini danışmanlığı, daha çok ahlak ve ahiret sorunlarından doğan değer problemleriyle ilgilenen bir yardım mesleği olarak kabul edenler varsa da Liddel’e göre dini danışmanlığın, bu şekilde danışmanlık içinde özel bir alan olarak görülmesi yanlış bir anlayışın ürünüdür. Başarısızlık, yoksulluk, uyuşturucu bağımlılığı, evlilik, seks ve öğrenci danışmanlıklarıyla dini danışmanların ‘dini problem’ açısından ilgilenmesini Liddel bir sınırlama olarak değerlendirir. Ona göre dini danışmanlık, dini bir kurum niteliği taşımasına rağmen danışmanlığın anlamından uzaklaşmaz. Dini danışmanlık, danışmanlığın kapsadığı alanların bazılarıyla ilgilenip bazılarını alanı dışında görmez. Alan içindeki problemleri de salt dini problem olarak incelemez. Her dini danışman, kendisine getirilen probleme, ‘danışanın kendisi için belirlediği yardım kaynağı açısından’ yaklaşır ve danışana yardım eder. Bu yardım, dini problem açısından olabileceği gibi din dışı bir problem açısından da olabilir. Her din görevlisi kendisini dini danışmanlığın bir uygulayıcısı olarak görür. Din görevlisi, rolünün dayanağından kendisini soyutlayan bir hizmet yapmaz. Hangi alandan getirirse getirsin, bir problemle birlikte kendisine gelen insana yaptığı yardım, dini danışma kapsamındadır.

Liddel’in söylediklerini ben şöyle anlıyorum: Dini danışmanlık, yardım mesleklerinden biridir. Bu sebeple de danışmanlık alanı içindeki tüm problemlerle dini alanda olsun veya olmasın ilgilenmek durumundadır. Ancak dini danışmanlığın farklılığı danışan veya problemden değil, danışmanın rolünden kaynaklanmaktadır. Dini danışmanlıkta danışman, rolünü dinden alır. O rol de, din görevlisinin misyonu tarafından belirlenmektedir. Din kaynaklıdır ve Allah’ın Hz. İsa’ya, Onun havarilerine ve dolayısıyla Kiliseye verdiği, din görevlisinin şahsında somutlaşan kutsal göreve, yani misyona dayalıdır. Danışmana din tarafından verilen kutsal görev nedeniyle de, yürüttüğü faaliyet dini danışma olarak adlandırılmaktadır.

Clinebell’e göre ise dini danışma teori ve pratikle birlikte oluşur. Dini danışma, alanın teolojik köklerinde derinleşerek ve metodolojisini geliştirerek, problemler içindeki insanoğluna sahip olduğu miras ve öteki yardım disiplinlerinin yardımıyla bir katkı sağlayabilecek olgunluğu ve kimliği bulmak zorundadır. Bu anlamda dini danışma, insanın problemlerine inandığı dinin değerleriyle ilişki kurarak çözüm yolları sunmayı hedefler. Ancak, bu hedefini gerçekleştirirken öteki yardım disiplinlerinden de kendini bağımsız kabul etmez. Dini danışmanlığın başarısı, alanındaki ilahiyat çalışmalarındaki derinlik ve diğer yardım meslekleriyle ilişkisinin yoğunluğuyla doğru orantılıdır (Dini danışmanlıkla ilgili yapılan kavram analizin ayrıntıları için bk. Altaş, 1998;).

Günümüz batı dünyasında dini danışmanlık artık bir uygulama ve eğitim alanı olarak kabul görmektedir. 2000 yılında Amerika Birleşik Devletlerinde yapılan bir araştırma bu ülkede ciddi anlamda bireysel sorunu olan kişilerin %39’unun din adamlarından yardım aldığın ortaya koymaktadır. Ülkemizde yapılan araştırmalarda da toplumsal yapının, bireysel problemlerin din görevlileri ile paylaşmaya eğilimli olduğuna ilişkin ipuçları vardır. Bir araştırmada din görevlilerinin %75’i sorunların paylaşılması amacıyla kendilerine ulaştırıldığını, %2,5’luk oran ise bu sorunların arasında psikiyatristlere yönlendirilmesi gereken ciddi unsurların olduğunu belirtmektedirler (Çelik, 2010;91).

Din hizmetlerinin dini danışmanlık içeren boyutlarını aşağıdaki gibi maddeleştirmek mümkündür:

1. Psikolojik ve psikiyatrik yardım gerektiren her türlü sorunda başa çıkmada bireyin inandığı dinin değerleriyle ilişki kurmasını sağlayarak yardım sağlama;

2. Bireylerin dini inanma ve yaşama biçimlerine dayalı olarak ortaya çıkan psikolojik bozuklukların tanısında diğer yardım mesleklerine destek sağlama,

3. Psikiyatri ve diğer yardım mesleklerinin müdahalesini gerektiren durumlarda ilgili alanlara bireyi yönlendirme (üst aşamaya geçiş),

4. Bakım ve refahla ilgili boyutlarda desteğe ihtiyaç duyulduğunda ilgili birimlerle işbirliği yapma (Önceki aşamaya geri dönüş).

Bu boyutlarla beraber Batıdaki gelenek incelendiğinde olgusal olarak dini danışmanlığın beş temel görevinden söz edilmektedir

1. İyileştirme: İyileştirme özelliği daha ziyade kişisel ilişkilerde yoğun sorun yaşayan bireylerle sorunlarının çözümünde destek olmayı amaçlayan çoğunlukla uzun süreli danışma seansları şeklindedir.

2. Destekleme: Destekleme fonksiyonu, destek danışmanlığında, hastalar, aileler, meslek tanıtımı amacıyla gençlere yönelik olarak destek gruplarında gözlenir.

3. Yönlendirme: Yönlendirme fonksiyonu ise hayatlarında bir yön arayan, iş arayan, evlilik hazırlığında olan veya emeklilik dönemini yaşayan ya da kariyer değişimlerinde etkilidir.

4. Uzlaştırma: Uzlaştırıcılık fonksiyonu ise daha çok karı-koca terapilerinde, eş ve aile danışmanlığında ve grup terapilerinde kullanılmaktadır.

5. Bilgilendirme/Eğitme/Geliştirme: Dini danışma sürecinde bulunan bireylere doğru ve sağlıklı dini bilginin sunulması, kendi kararlarını vermede yardımcı olmak üzere dini bakış açılarının alternatifli olarak sunulması, sorun çerçevesinde ihtiyaç duyduğu ve kendini geliştirmede yararlanabileceği bilgi kaynaklarının farkına vardırılması yoluyla bireyleri eğitmek ve geliştirmektir. Birey ve grubun kişisel gelişimini teşvik edici niteliği vardır.

3. Kavramsal Dönüşümün Gerektirdiği Din Hizmetlerinde Dönüşüm İçin İşlem Basamakları Önerisi

İki aşamalı yeniden kavramsallaştırma önerimiz, yukarıda söylediklerimizden de anlaşılacağı üzere Din hizmetlerindeki geleneksel kavram ve uygulamalardan vazgeçmeyi gerektirmemektedir. Diyanet İşleri Başkanlığınca yürütülmekte olan cami merkezli geleneksel din hizmetleri irşat kavramı çerçevesinde devam ettirilmeli, yeni kavramsallaştırmanın getirdiği din hizmetleri ise yine cami merkezli, sivil görünümlü, toplumsal hayatın merkezinden geliştirilmelidir. Müftülüklerden yapılan planlama ve uygulamalar, bakım, yardım ve rehberlik gibi hizmetlerde bürokrasinin resmi yüzünü ortaya çıkarmakta ve bireyi itmektedir. Öte yandan her din hizmetinin merkezi olması müftülükleri altından kalkamayacakları bir yükün altına sokmaktadır. Camiyi tekrar toplumun merkezi yapabilmek, küreselleşme sürecinde öne çıkan sivil yapılanmalardan biri hâline getirebilmek için sözünü ettiğim hizmetler, cami merkezli olarak yapılandırılmalıdır.

Şekil 5: Cami ve Din Hizmetlerinin Değişen Toplumsal Yapıda Yeniden Üretimi

Şekil 5 incelendiğinde cami merkezli geleneksel din hizmetlerinin yine merkezde kalmaya devam ettiği gözlenebilir. Geleneksel cami din hizmetlerinden olan irşat (vaaz, hutbe, cami dersleri, cami Kur’an Kursları), günümüz toplumsal yapısı ve gelişmeler nedeniyle toplumdan izole bir konuma düşmüşken önerdiğimiz modelde tekrar fonksiyonel hâle gelmektedir. Çünkü cami merkezli bu hizmet örgütü, din hizmetlerindeki yeni kavramsallaştırmanın getirdiği nitelik dönüşümüyle çevre kurumlarla karşılıklı ilişki içerisinde olacak ve dolayısıyla çevresindeki diğer sosyal hizmet kurumlarını ve hizmet içeriğini de camiyle bağlantılı hâle getirecektir.

Şimdi din hizmetlerinin yeni alanlarını somutlaştırabilmek amacıyla önerdiğim işlem basamaklarını çok kısa olarak vermek istiyorum:

PLANLAMA GRUBU OLUŞTURMA

Kimlerden Oluşur?: Diyanet İşleri Başkanlığının koordinasyonu ile Din Psikolojisi, Din Eğitimi, Psikolojik Danışma ve Rehberlik ve Sosyal hizmetler gibi alanlardan Psikiyatri bilim uzmanları ile kurumsal işbirliği yapılacak kurum temsilcilerinden oluşan daimi bir komisyonun oluşturulması

Görev Tanımı: Dini Sosyal Çalışma ve Dini Danışmanlık hizmetlerinin niteliğini belirlemek, iş tanımlarını yapmak, hizmetleri yürütecek personelin yeterliklerini belirlemek, hizmet süreçleri ile ilgili dönütleri değerlendirmek, gerektiğinde iş tanımları ve yeterlikler üzerinde değişikliklere karar vermek

UYGULAMA ÇATISI OLUŞTURMA

1. Basamak: Uygulamaların Planlanması ve İşbirliği Ortamlarının Oluşturulması

-Uygulamaların nerelerde gerçekleştirileceğini belirlemek

-Uygulamaların gerçekleştirileceği kurumlarla işbirliği protokollerinin hazırlanması

-Cami merkezli oluşturulacak hizmet birimlerin oluşturulabilmesi

-Birimlerin görev ve sorumluluklarının belirlenmesi

2. Basamak: Uygulamaya Katılacak Hizmet Ekibinin Oluşturulması

-Planlama Grubunun belirlediği yeterlikler çerçevesinde mevcut personelden yararlanarak hizmet ekiplerinin oluşturulması

3. Basamak: Uygulama Ekibinin Hizmet İçi Eğitimi

-Belirlenen hizmet grubunun eğitecek eğitmenlerin belirlenmesi

-Akademisyen ve uygulayıcılardan oluşan eğitimciler aracılığıyla tüm hizmet ekibinden uygulama alanını kapsayacak şekilde seçilen formatör eğiticilerin eğitiminin gerçekleştirilmesi

-Formatörler aracılığı ile tüm hizmet ekibinin bir plan doğrultusunda eğitimlerinin sağlanması

4. Basamak: Kurumlarda Dini Temsilin Sağlanması

-Cami merkezli dini sosyal çalışma ve dini danışmanlık birimlerinin faaliyete geçirilmesi

-Gerçekleştirilen protokoller doğrultusunda ilgili kurumlarda hizmet ekibinden seçilen elemanların görevlendirmelerinin yapılması

5. Basamak: Kurumlarda Dini Sosyal Çalışma ve Dini Danışmanlık Servislerinin Oluşturulması

-Protokol yapılan ilgili kurumların, kendi mevzuatlarında düzenlemeler gerçekleştirerek Dini Sosyal Çalışma ve Dini Danışmanlık servislerini oluşturması

UYGULAMA VE DEĞERLENDİRME

1. Basamak: Yönetsel ve Denetsel Desteğin Sağlanması

Diyanet İşleri Başkanlığında Dini Sosyal Çalışma ve Dini Danışmanlık Hizmetlerini yöneten ve denetleyen ayrı ayrı birimlerin oluşturulması (Ayrı Daire Başkanlıkları)

2. Basamak: Finansman Desteğinin Sağlanması

Diyanet İşleri Başkanlığı ve hizmetlerin gerçekleştirileceği kurumların bütçelerine bu hizmetlerin gerçekleştirilebilmesi için yeterli ödeneklerin konması

3. Basamak: Hizmet Ekibinin Hizmet Öncesi Eğitimi

İlahiyat Fakültelerinin bu hizmet alanlarına yönelik olarak eleman yetiştirilebilmesi için yeniden yapılandırılması (Öğretim programlarının geliştirilerek ilgili derslerin eklenmesi değil, fakültelerin bu hizmetler yönelik eleman yetiştirmesini sağlamak amacıyla ayrı diplomalar veren bölümlere sahip olması kastedilmektedir)

KAYNAKÇA

- Abbas Çelik, Din Görevlilerinin Eğitim Etkinlikleri, Salkımsöğüt Yay., Erzurum, 2010.

- Ali Seyyar-Yusuf Genç, Sosyal Hizmet Terimleri, Sakarya Yayıncılık, Sakarya, 2010.

- AÜ İlahiyat Fakültesi, Uluslararası Din Eğitimi Sempozyumu, Ankara Ü. Yayınları, Ankara,1997.

- Aydınlar Ocağı, Milli Eğitim ve Din Eğitimi İlmi Seminer Tebliğleri, İstanbul, 1981.

- Beyza Bilgin, Eğitim Bilimi ve Din Eğitimi, Yeni Çizgi Yayınları, Ankara, 1995.

- Burton, Laurel Arthur, The Professional Health Care Chaplain, Chaplaincy Services in Contemporary Health Care, College of Chaplains, Illinois 1992.

- Cemal Tosun, Din Eğitimi Bilimine Giriş, Pegem A Yayınları, Ankara,2010.

- DİB, Hastanelerde Din ve Moral Hizmetleri Yurt dışı Uygulama Raporu ve Yurt içi Uygulaması Araştırma Sonuçları, Din Hizmetleri Dairesi Başkanlığı, Ankara 1995.

- DİB, I. Din Hizmetleri Sempozyumu, 3-4 Kasım 2007, DİB Yayınları, Ankara 2008.

- DİB, I. Din Şurası Tebliğ ve Müzakereleri, 1-5 Kasım 1993, DİBY., Ankara, 1995.

- DİB, II. Din Şurası Tebliğ ve Müzakereleri, DİB Yayınları, Ankara, 2003.

- DİB, Din Hizmetleri Semineri, 8-10 Nisan 1988, DİB Yayınları, Ankara, 1991.

- Ergun Özbudun-Fuat Keyman, Türkiye’de Kültürel Küreselleşme, Bir Küre Bin Bir Küreselleşme, Ed. Berger-Huntington, Çev. A. Ortaç, Kitap Yayınevi, İstanbul 2003.

- Göka, Erol, Dindar Hastaya Psikiyatrik Yaklaşım ve Yardım, Türkiye Günlüğü, Sayı 31,1994.

- Howard J. Clinebell, Basic Types of Pastoral Counseling, Abingdon Press, New York 1966, s. 16-17.

- İBAV, Yaygın Din Eğitiminin Sorunları Sempozyumu, İBAV Yayınları, Kayseri, 2003.

- İlahiyat Vakfı Yayınları, Türkiye I. Din Eğitimi Semineri, 23-25 Nisan 1981, Ankara, 1981.

- Jung, Carl Gustav, Din ve Psikoloji, Çev. Cengiz Şişman, İnsan Yay. İstanbul.

- Kamil Coştu, Hayatboyu Eğitim Bakımından Ceza ve İnfaz Kurumlarındaki Tutuklu ve Yükümlülere Yönelik Vaaz ve Dini Danışmanlık Hizmetleri, Vaaz ve Vaizlik Sem., 17-18 Aralık 2011, (Yayınlanmamış Bildiri).

- Kerim Yavuz, Günümüzde Din Eğitimi, Adana,1998.

- Laurel Arthur Burton, The Professionel Health Care Chaplain, Chaplaincy Services in Contemporary Helalth Care, Edited By. L. A. Burton, College of Chaplains Inc. Illinois 1992.

- M.Jo. Meadow-R. D. Kahoe, Psychology of Religion: Religion in Individual Lives, Harper&Row Publisher Inc, New York, 1984, s. 420 .

- Mualla Selçuk, 2000’li Yıllara Girerken İrşad Anlayışımız Üzerine Bazı İlk Düşünceler, II. Din Şurası, 23-27 Kasım 1998.

- Muharrem Çakmak, Mobil (Taşınabilir) Din Eğitimi ve Din Hizmeti, I. Din Hizmetleri Sempozyumu, c. 1, Ankara 2008, s. 307-315.

- Mustafa Köylü, Din Hizmetlerinde Çağdaş Yönelimler ve Faaliyetler, DİB I. Din Hizmetleri Sempozyumu, DİB 524-553.

- Nurullah Altaş, Dini Danışmanlığın Teorik Temelleri, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi.

- Nurullah Altaş, Hastanelerde Din ve Moral Hizmetleri, Yüksek Lisans Tezi, A.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 1997.

- Nurullah Altaş, Hastanelerde Dini Danışmanlık Hizmetleri, Ank. Ün. İlahiyat Fakültesi Dergisi.

- Peter G. Liddel, A Handbook of Pastoral Counseling, Londra 1983, s. 4.

- Saynur Kaya, Pastoral Danışma, http://www.sanalpsikolog.com/PastoralDanisma.doc, 2008, Erişim; 11 Mart 2009.

- Selahattin Parladır, Din Eğitimi Bilimine Giriş, İzmir, 1996.

- Suat Cebeci, Bir Din Öğretimi Yaklaşımı Olarak Dini Danışma ve Rehberlik, Değerler Eğitimi Dergisi, Cilt 8, No 19, ss.53-69,2010.

- Şevket Yavuz, Post/Modern bir Köyde Dinî Olanın Açılım İmkânı, Stratejileri ve Dili, I. Din Hizmetleri Sempozyumu, c. 1, Ankara 2008, s. 556

- Şinasi Öztürk, Günümüz İmamlarının Rehberlik Anlayışları ve Fonksiyonları, L. Tezi, A.Ü. İl. F., Ankara 1993

- Üzeyir Ok, Dinsel Danışmanlığın Teorik Çatısı, AÜSBE, YL Tezi, Ankara, 1997

- William E. Hulme, Counseling and Religious Education, Religious Education, Ed. Marvin j. Taylor, Abingdon Press, New York 1960, s. 168

- Ziya Selçuk, Psikolojik Yardım İlişkilerinde İnformel Kaynaklar, Eğitim Dergisi, MEB Yayınları, 1992/2

Müzakere

Prof. Dr. Mustafa TAVUKÇUOĞLU[372]

Teşekkürler Sayın Başkan.

Kıymetli meslektaşlarım, Değerli arkadaşlar hepinizi saygıyla selamlıyorum. Süreye azami gayreti göstereceğimi belirtmek isterim.

Nurullah Bey’in tebliğini okudum. Kendisini de dikkatli dinlemeye çalıştım. Nazik bir konu. Teorik bir konu. Alanın kullanılması gereken kavramlarının oluşturulmasına yönelik bir çaba sarf ediyor Nurullah Bey. Kendisi gibi genç bir konuyu dile getirdiği için, bu konuda zihin yorduğu için, gayret ettiği için kendisine teşekkür ediyorum. Gerçekten kavramları oluşturmak kolay bir iş değildir. Kendisi de zaman zaman bahsetti. Bu stratejik bir durumdur dedi. Doğrudur. Bu stratejiyi biz iyi belirleyebilirsek sonraki adımlarımız sağlıklı olur. Ama stratejik hatalar yaparsak, askeriye de bir tabir vardır. “Stratejik hatalar taktik önlemlerle giderilemez”. Baştan hata yaptıysanız sonradan onu tamir etmeye kalkarsanız zor. Tebliğinde izah etmeye çalıştığı kavramlar, ülkemizin özellikle Diyanet İşleri Başkanlığının ihtiyacı olan kavramlar. Ancak yeni kavramlar olduğu için biraz daha olgunlaştırılması gerekir diye düşünüyorum. Tebliğinin başı ile içeriğini karşılaştırdığımda, zannediyorum kendisi de sonradan farkına varmıştır diye aklıma geldi. Cami dışı din eğitimi etkinliklerini biçimlendiren temel kavramlar ve bu alanda yeni kavramsallaştırmalar; manevi sosyal hizmet ve dini danışmanlık kavramlarını ön plana çıkararak tebliğini güncelleştirmeye çalışıyor. Bu kavramlar bizim ihtiyacımızı giderme yolunda atılmış adım olabilir. Çünkü cami dışı dediğimiz zaman, cami kültür merkezi olarak bildiğimiz İslam kültürünün dışında mütalaa etmek gerekiyor. Hâlbuki Diyanet İşleri Başkanlığını Kur’an irade bireyin ve toplumun dini ihtiyaçlarını karşılamak, kısacası toplumu din konusunda aydınlatmakla hukuken görevli bir kurumdur. Bunun ismine biz genel olarak din hizmetleri diyoruz. Din hizmetlerinin içerisinde hangi hizmet alanları var, kapsamı nedir? Diyanet İşleri Başkanlığına bağlı birimlerde görev yapanların yaptığı hizmetleri sıralayacak olursak 18-20 çeşit din hizmeti sınıfı karşımıza çıkar. Hâlbuki tebliğimizin konusu cami dışı din eğitimi etkinliklerini biçimlendiren temel kavramalar. O zaman, cami dışında üretmeye çalışacağımız kavramları biz başka kültürlerden esinlenerek, başka kültürlerden aynen almak gibi bir eğilim içerisine giriyoruz. Bu bazı sıkıntıları beraberinde getirebilir. Nitekim batıda üretilen kavramalar, bizim kültürümüzün ihtiyacını karşılayabiliyorsa kullanalım. İlim müminin yitik malıdır. Nerede bulursa onu alır. Hangi kültürde bulursa onu alır. Ama bizim kültürümüzü karşılamıyorsa biz kendi kelimelerimizi ve kavramlarımızı üretemezsek, bir başkasının üreteceği kelime ve kavramları kullanırsak stratejik hata yapmış oluruz. Kavramları üretirken bu konuda çok dikkatli olmamız gerektiğini düşünüyorum. Çünkü modern sosyoloji, kültürün tanımını yaparken, dini, kültürü meydana getiren çeşitli faktörlerden birisi olarak tanımlar. Oysa İslam, kültürün oluşmasına bizatihi etken bir özellik taşımaktadır. Bu bakımdan bizim kendi kültürel hayatımızın kelimelerini oluşturmak gibi zorunluluğumuz var. Şimdi “dinsel danışmanlık” diye bir tabir kullanıldı. Bu başka bir kültürden bize zorla, sonuna bir “sel” getirerek kullanmaya çalıştığımız bir kavram. Bizim yaptığımız işin karşılığı dini danışmalık ise tamam. Bunun adına biz genel olarak din hizmetleri diyebiliriz. Din hizmetlerinin içerisinde bir kavram diyebiliriz. “Manevi bakım” din hizmetleri içerisinde, cami dışında üretilen kavramsa tamam. Ama başka kültürlerden bazı kavramları aynen alarak kendi kültürümüzün içerisine zorla monte etmeye çalışırsak biraz kendimize yabancılaşmış oluruz. Bu bakımdan ben batılıların ürettikleri kavramaların stratejik olarak ince elenip sık dokunmasından yanayım. Çünkü onların ürettikleri kavramlar; İslam dünyasındaki akademisyenlerin önlerine atılmış bir oyuncak kavram gibi elimizde oynar hâle geliriz. Bazı kavramlar vardır ki, dinle ilişkilendirilmek üzere icat edilen kavramlardır. Biz elimizde oyuncak gibi oynarken onlar daha ciddi işler yaparak yeni oyuncaklar üretiyorlar İslam dünyasındaki akademisyenler için. Bu alanda çalışma yapanlar, hizmet üretenler için. Bu bakımdan ben kavramların çok dikkatli seçilmesi, çok dikkatli bir şekilde içeriğinin doldurulması gerektiğine inanıyorum. Tebliğin “cami dışı din eğitimi etkinlikleri”, deyince 8-10 sayfasını geçmek istiyorum çünkü. Nurullah Bey özetledi. Benim söyleyebileceğim, takdir, teşekkür ve tebriklerimi söyledim. Bu kavramlara ilave daha yeni kavramlar oluşturulabilir mi? Evet olabilir. “Manevi bakım” diyoruz. “Sosyal hizmet” diyoruz. “Dini rehberlik” diyoruz. Müftülüklerde aile irşad ve rehberlik bürolarımız var. Buradaki tebliğe bakarak bir şey söylemek gerekirse cami dışı din hizmetleri dediğimiz zaman, bu, örgün eğitimi de ilgilendirir, Diyanet İşleri Başkanlığını da. Hangi alanlarda ilgilendirir? Sayacak olursak üç dört tane bakanlıkla protokol imzalanması gerekir. Aile ve Soysal Politikalar Bakanlığı. Nurullah Bey ifade etti Adalet Bakanlığı ile diğer bakanlıklarla da aynı şekilde protokol imzalanmalı.

Ben acizane Nurullah Bey’den bu kavramları burada bırakmamasını ve daha ileri boyutta kavramlar üretmesini diliyorum. Üretilmesinin biz akademisyenlerin görevi olduğunu düşünüyorum. Bu alanda üreteceğimiz kavramların, daha bir başka kültürden aynen aktarma şeklinde değil, bizim ihtiyacımızı karşılayabilecek, din hizmetlerinin kapsama alanı içerisine alacak şekilde yapılanması gerektiğin düşünüyorum. Ben tekrar teşekkür ediyorum.

Hepinizi saygıyla selamlıyorum.

[372] Konya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

Sosyal Hizmet ve Sosyal Pedagoji Odaklı Din Eğitimi Nasıl Olmalıdır?
(Sosyal İlahiyat Mesleğinin Eğitimi)

Prof. Dr. Ali SEYYAR[373]

Özet

Kötü sosyal şartları ortadan kaldırmak ve sosyal sorunlu kişi ve ailelere maddi ve manevi destek sağlamak maksadıyla, hükümet, belediye, kilise ve(ya) diğer dini ve sivil toplum örgütleri tarafından yapılan faaliyetlerin bütünü olan sosyal hizmetlerin etkinliğini artırmak maksadıyla son yıllarda özellikle Batı dünyasında sosyal pedagojik yöntemlere de ihtiyaç duyulmaktadır. Ancak her iki yaklaşım ağırlıklı olarak pozitivist-rasyonalist-davranışsal yöntemlerle yürütüldüğü için, yine de korunma kapsamına alınmak istenen sosyal kesimlerin mutluluğu ve saadeti arzu edilen seviyeye çıkartılamamaktadır. Bunun için Batı dünyası bu arayış içinde kendi din ve kültürlerine uygun manevi sosyal hizmet konseptleri geliştirmektedir. İnsanların huzur ve saadet içinde yaşayabilmeleri yönünde yapılan bu çalışmalara katkı sağlamak maksadıyla İslam’ın sosyal hayata ve sorunlara bakışı (Sosyal İslam) ekseninde ve Hz. Muhammed’in özellikle dezavantajlı olarak görülen kişi ve gruplara (yaşlılar, özürlüler, yetimler, dullar vb.) yönelik evrensel tavsiye niteliğindeki söz, tutum ve davranışlarını esas alan sosyal modellerin (Sosyal Sünnet), sosyal hizmet ve pedagoji eğitim programlarına kazandırılması gerekmektedir. Bu bağlamda sosyal hizmet ve pedagoji mesleğinin tarihçesi, amaçları ve felsefesi üzerine oturtulmuş ve insan ve toplum bilgisi, değerler ve beceriler üzerine temellendirilmiş eğitim programlarının Sosyal İslam ve Sosyal Sünnet anlayışı doğrultusunda yeniden gözden geçirilmesinde fayda olacaktır. Sosyal hizmet ve pedagoji alanlarında sorun çözme sürecinde eş zamanlı olarak birbirinden farklı yöntemlerin tercih edilip kullanılması (Sosyal Hizmetlerde Yöntem Plüralizmi), çok boyutlu bakış ve buna bağlı olarak birden fazla yönteminin değerlendirilmesi ile mümkün olacağına göre İslam’ın temel pedagojik ve sosyal ilkelerine uygun manevi (İslami) sosyal hizmet yöntem ve uygulamalarına da ihtiyaç duyulacaktır. Bu çerçevede tebliğimizin başlıca içeriği ve hedefleri aşağıdaki unsurlardan oluşacaktır:

1) Bir takım insan davranışı, toplum bilimleri ve özellikle sosyal hizmet ve pedagoji temellerine dayanan seküler ve rasyonalist teori ve genelci yöntemlerinin manevi (İslami) değerlerle zenginleştirilmiş yeni sosyal davranış modellerinin ve sosyal içerikli din eğitim programlarının oluşturulması.

2) Klasik sosyal hizmet eğitim programları çerçevesinde belirlenen etik değerlerinin İslam ahlak ilkeleriyle uyumlu hâle getirilmesi.

3) Sosyal hizmet ve pedagoji alanında maneviyat odaklı din eğitimi verebilecek ehliyetli ve etkin meslek elemanlarının (Manevi Sosyal Hizmet Uzmanı, Sosyal İlahiyatçı) yetiştirilmesine yönelik bütüncül eğitim programının oluşturulması.

Giriş

Gelişmiş Batı ülkelerinde sosyal hizmet ve sosyal pedagoji bilimleri gerek teorik gerekse pratik boyutlarıyla birbirlerine o kadar yaklaştılar ki bugün sosyal pedagojik konular içermeyen sosyal hizmet anlayışı hemen hemen yok gibidir. Bunun bir sonucu olarak Avrupa’da birçok eğitim ve ilahiyat fakültelerinde sosyal hizmetin yanında sosyal pedagoji içerikli program ve faaliyetler interdisipliner bir bölüm olarak “Sosyal Pedagojik Hizmet” adı altında birlikte yürütülmektedir. Bu gelişmelerden yola çıkarak tebliğimizde sosyal hizmet ve sosyal pedagoji içerikli din eğitiminin çerçevesini ve uygulama alanını kısaca “Manevi Sosyal Hizmet” veya “Sosyal İlahiyat” kavramlarıyla tanıtacağız. Şahsiyeti oluşturan unsurların başında kişinin sosyal-pedagojik boyutunun yanında manevi dünyası yani maneviyatı (dindarlığı) da gelmektedir. Dolayısıyla kişilik (psiko-sosyal) sorunlarının çözümünde manevi (dini) unsurların da dikkate alınması gerekmektedir. Diğer taraftan kişinin yaşadığı manevi (dini, ahlaki) sorunlar da sosyal hayatını olumsuz yönde etkilediği için gerek kişilik, gerekse maneviyat kökenli sorunların çözümünde yine manevi sosyal hizmet ve danışmanlığına ihtiyaç olacaktır. Manevi sosyal hizmetleri uygulama alana koymadan önce bu alanda profesyonel ve etkin olmak isteyenlere (sosyal ilahiyatçılara) teorik ve pratik bilgilerin sunulması gerekmektedir. Tebliğimizde başta Kur’an ve Sünnet olmak üzere (korunmaya muhtaç) insan ve toplumların sosyal ilişkilerine ve manevi (ruhi) yapılarına yönelik atıflardan yola çıkarak multi-disipliner bir yaklaşımla sosyal hizmet ve sosyal pedagoji odaklı din eğitiminin (Sosyal İlahiyat veya Manevi Sosyal Hizmetlerin) içeriği ve temel esasları takdim edilecektir.

1. SOSYAL HİZMET ALANINDA MESLEKLER

1.1. Sosyal Hizmet Mesleği

Bir meslekten bahsedebilmek için, oluşturulacak o mesleğe yönelik olarak genelde beş temel şart aranmaktadır. Bunların başında kapsamlı teorilere dayanan mesleki eğitim gelmektedir (Duyan, 2010:4):

1- Kapsamlı Teori: Meslek elemanları, mücerret (soyut) esasları temel alan bilgilere sahip olmaları, eylem gerektiren işlemleri profesyonelce yerine getirebilmeleri ve bunun için de sistemli ve yoğun bir mesleki eğitim almaları gerekmektedir.

2- Resmiyet ve Otorite: Meslek elemanlarının, verdikleri hizmetlerin kapsamı ve doğası hakkında bilgi ve tecrübe sahibi olmalarının ötesinde mesleklerinin resmî bir kurum tarafından onaylanmış ve denetime açık olması gerekmektedir.

3- Toplum Talebi ve Onayı: Her mesleğin, demokratik ve sivil bir toplumun ihtiyaç ve istekleri doğrultusunda ortaya çıkması ve toplum tarafından kabul ve itibar görmesi gerekmektedir.

4- Etik Kaideler: Meslek elemanlarının açık, sistematik, geçerli ve topluma hizmet verme yönelimli etik davranış standartlarına sahip olması, mesleki dayanışma ve işbirliğine dayalı sosyal ilişkiler kurması gerekmektedir.

5- Meslek Kültürü: Her mesleğin kendine has davranış, felsefe, anlayış ve çalışma biçimi olmalı, meslek elemanları ifa ettikleri işlerine yüksek düzeyde bağlılık göstermeli ve mesleki şuura sahip olmalıdır.

Sosyal hizmet mesleği bu ana şartları ve kriterleri yerine getiren, teorik ve uygulama yönleri bulunan modern bir meslektir. Bu mesleğin doğrudan sorun çözmeye yönelik olmak, uygulamaya dönük olmak ve insanı bir bütün olarak ele almak gibi üç temel özelliği vardır. Bu üç temel özellik onu diğer mesleklerden farklı kılmaktadır (Kongar, 1978:38).

İnsanlara ve özellikle yardıma ve desteğe muhtaç insanlara insanca hizmet etmek, sosyal hizmetin ana çerçevesini oluşturmaktadır. Batı toplumlarında sosyal adalet ve fırsat eşitliğini tesis etmek maksadıyla sosyal hizmet mesleği, aydınlanma felsefesi, rasyonalizm ve profesyonelleşmenin bir gereği olarak ortaya çıkmıştır. Sahip olduğu sistematik teori kümesi, otoritesi, toplum yaptırımı, meslek etiği ve meslek kültürü sosyal hizmetin bir bilim, ihtisas alanı ve profesyonel bir meslek olduğunu açıkça ortaya koymaktadır (Kut, 1988:10).

Sosyal hizmetler, “insanların sağlık ve iyilik hallerinin geliştirilmesinde, insanların başkalarına bağımlı olma hâllerinin önlenmesinde ve kendilerine daha yeterli hâle gelmelerinde, aile bağlarının güçlendirilmesinde, fertlerin, ailelerin, grupların veya toplulukların sosyal işlevlerini başarıyla yerine getirebilmelerinde yardımcı olmak maksadıyla sosyal hizmet uzmanları ve diğer profesyonel elemanlar tarafından gerçekleştirilen etkinlikler bütünüdür” (Barker, 1999:453).

Bir meslek ve disiplin olarak sosyal hizmet, mikro boyutuyla sosyal pedagoji ve sosyal psikoloji, makro boyutuyla sosyoloji ve sosyal politika ile yakından ilgili bir bilim dalıdır. Başlangıçta meslek olarak ortaya çıkan ve daha sonra geliştirdiği metot ve tekniklerle bilim olma yönünde hızla ilerlerken diğer sosyal bilimlerden etkilenme ve onları etkileme cihetine giderek, bağımsız bir disiplin hâline gelmiştir. Modern sosyal hizmet bilimi, kişilerin psiko-sosyal sorunlarına çözüm aradığı için, diğer sosyal bilim dallarının geliştirdiği sosyal müdahale araçlarını da kullanmak mecburiyetindedir. Gelişmiş Batı ülkelerinde özellikle ilahiyat fakültelerinde kurulmuş olan sosyal hizmet bölümleri, manevi (dini) bilimlerle de sıkı işbirliği yapmaktadır. Sosyal hizmet, toplumsal barış ve insanlar arası dayanışma gibi daha çok gayri maddi hedeflerini hayata geçirmede önemli bir fonksiyon icra etmektedir. Sosyal hizmet uygulamaları, korunmaya muhtaç insanların yapısal veya çevresel şartlardan kaynaklanan sosyo-ekonomik, psikolojik, kültürel ve manevi ihtiyaçlarını giderebilmek maksadıyla bireysel yöntemlere ihtiyaç duyduğu için, özellikle sosyal pedagoji ve sosyal psikolojide geçerli olan insan modellerinden azami derecede yararlanmaktadır (Seyyar-Genç, 2010: Önsöz).

Sosyal hizmet, Batı dünyasında 19. yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıkmış ve gelişmiştir. Ortaya çıktığı tarihten günümüze dek, sosyal hizmet mesleğinin uygulayıcıları, başta dezavantajlı sosyal gruplar olmak üzere korunmaya muhtaç fertlerin özel şartlarını iyileştirmek, sosyal adaleti geliştirmek ve nihayetinde sosyal refahı sağlamayı mesleki bir sorumluluk olarak kabul etmişlerdir. Tarihî süreç incelendiğinde sosyal hizmetin ilk başlangıcının gönüllü çalışmalara dayandığı, daha sonraları sosyal sorunların artıp çeşitlilik kazanmasıyla birey, aile, grup ve toplumun sorunlarının ancak profesyonel bir çabayla çözümlenebileceği düşüncesi ile gönüllüler eğitilmiş ve ilk sosyal hizmet okulları bu ihtiyaç doğrultusunda açılmaya başlanmıştır.

Sosyal hizmet, toplumun bütün üyelerinden ziyade genelde olumsuz şartlar içinde yaşayan fert ve gruplara yoğunlaşmaktadır. Mesela korunmaya muhtaç çocuklar, acezeler (düşkünler, bakıma muhtaç yaşlılar), özürlüler (engelliler), etnik gruplar, azınlıklar, yoksullar ve belirli meslek grupları (hayat kadınları, mevsimlik işçiler vb.) bu çerçevede akla ilk gelen gruplardır. Bu yönüyle sosyal hizmet, adı geçen kişi ve grupların toplumda uyumlu, verimli ve huzurlu yaşayabilmeleri için sunulan hizmetlerdir (Tomanbay, 2007:30).

Bu mesleğin temsilcisi konumunda olan sosyal hizmet uzmanı ise bir toplumda insanın ve toplumun gelişmesine, haklar perspektifi doğrultusunda hayat kalitelerinin yükseltilmesine, toplumsal etkileşim mekanizmalarını harekete geçirerek bilimsel yaklaşım, yöntem ve tekniklerle yardımcı olan, insanın ve toplumun üretkenliğini harekete geçirerek, hayat şartlarının iyileştirilmesini sağlayan mesleki ve bilimsel etik ilke ve sorumluluklara göre uygulamalar gerçekleştiren nitelikli bir elemandır (Cılga, 2004:36).

Sosyal hizmet bilimi ve mesleği, sosyal varlık olarak insanın analizi ile işe başlamakta ve üç ana problem ekseninde çözüm bulmaktadır. Bunlardan ilki, sosyal çevresi içinde insan yaklaşımı doğrultusunda, ferdin uyumsuz davranışlarının nelerden kaynaklandığını tespit etmektir. İkincisi, normal olmayan sosyal yapı ve çevrelerin varlığı ve bunların giderilmesidir. Üçüncüsü ise fert, aile, grup ve toplumların saadetini engelleyen risk durumlarının ortadan kaldırılmasıdır (Ambrosino ve diğerleri, 2008). Görüldüğü üzere sosyal hizmetler, uygulama boyutuyla insanın ve toplumun sosyal gelişiminin dinamiğini müdahaleci bir anlayışla daha çok davranışsal değişim boyutunda görmektedir.

1.2. Sosyal Pedagoji Mesleği

Alman bilim adamı Adolf Diesterweg (1790–1866) tarafından ilk defa ortaya atılan sosyal pedagoji terimi; toplumda mağdur duruma düşmüş, sosyal yönden tecrit edilmiş veya şahsi yönden problemleri olan insanların sosyal hayata yeniden kazandırılması, bağımsız ve üretken hâle gelmelerini sağlayan kendini tehdit altında hissetmediği, kendini içtenlikle ifade edebildiği, destekleyici, geliştirici ve eğitimsel hizmetlerin bütününü ifade etmektedir. Avrupa’da sosyal pedagojik hizmetler, 19. yüzyılda kilise tarafından başlatılmıştır. Hedef grup, daha ziyade sanayi devriminden olumsuz yönde etkilenen ve şehirlere göç eden yoksul ailelerin çocukları olmuştur. Bu dönemde Almanya’da, özellikle büyük şehirlerde kilise örgütleri tarafından muhtaç gençlere, mesleki eğitim imkânı tanıyan yurtlar, dernekler ve okulların yanında çocuk bakım ve gençlik evleri açılmıştır (Seyyar, 2008; İlgili terim).

• Sosyal pedagoji, başta sosyal sorunlu çocuk ve gençler olmak üzere toplum hayatına uyum açısından sorun yaşayan insanların aile hizmetlerini de içine alarak okul dışı eğitim ve terbiyesi ile ilgilenmektedir. Ailenin koruyucu, önleyici ve geliştirici nitelikteki sosyal-pedagojik faaliyetler, sosyal sorunlu çocuk ve gençlerin sağlıklı bir şekilde sosyalleşmesini sağlayan, kişilere sevgi, sosyal sorumluluk ve sosyal ahlak esaslarını öğreten eğitim faaliyetlerinin bütünüdür. Sosyal pedagojik hizmetlerin faaliyet alanları ile sosyal hizmetlerin faaliyet alanları arasında yakın bir ilişki vardır. Bunların başında aşağıdaki alanlar gelmektedir (Seyyar-Genç, 2010; İlgili terim):

• Özürlülerin sosyal hayata adaptasyonu ve eğitimi,

• Okuma yazma bilmeyenlerin eğitim sürecine katılmalarının sağlanması ve eğitimi,

• Özel eğitime muhtaç ve sorunlu çocukların eğitimi,

• Sosyal sorunlu aile fertlerinin eğitimi,

• Yabancı, göçmen ve tutukluların eğitimi ve sosyal hayata uyumlarını kolaylaştırmak amacıyla yapılan pedagojik destek programları.

Avrupa Birliği’ne bağlı birçok ülkenin üniversitelerinin eğitim fakültelerinde sosyal pedagoji ile sosyal hizmet bölümü, “sosyal pedagojik hizmet” ismi altında birlikte okutulmaktadır.

1.3 Sosyal Psikoloji Mesleği

Psikoloji, insanın iç dünyasının özelliklerini ruhi şahsiyet ve ahlak konularının davranışlar üzerindeki etkisini, davranışların normal ve anormal yönlerini incelemeye çalışmaktadır. Psikoloji bilim olarak deneyleri, gözlemleri ve objektif ölçmeyi bilginin kaynağı olarak görmekte ve ampirik çalışmalar yapmaktadır. Psikolojide bilgi, davranışların ve ilgili diğer olayların ölçülmesi ile elde edilmektedir (Şener, 2009:20).

Sosyal psikoloji ise bir uygulamalı psikoloji dalı olup, ferdin kişilik oluşumunda sosyal ve kültürel çevresinin etkilerini, sosyalleşmesini, sosyal tutum ve değerlerini, diğerleri ile iletişim ve grup içi, gruplar arası iletişim ve etkileşimini konu edinmektedir. Sosyal psikoloji; psikoloji biliminin bir şubesi olarak daha fazla sosyal (toplumsal) davranış biçimleri üzerinde inceleme yapan, fert-toplum ve insanlar arası sosyal etkileşimi inceleyen, daha somut bir ifade ile başka insanları nasıl algıladığımızı, bizim onlara, onların bize karşı nasıl tepki gösterdiklerini, sosyal durum ve ortamlarda bulunmaktan bizim ve başkalarının nasıl etkilendiğini inceleyen bir bilim dalıdır. Sosyal psikoloji, kişisel davranışı toplumsal muhteva açısından değerlendirmektedir. Grup içinde insanın gösterdiği davranış ve normlar, daha sonra kendi yaratılış özellikleriyle bütünleşerek yeni tavır ve davranış kalıplarına dönüşmektedir. Sosyal psikoloji, kişinin özellikle bir grubun güdümünde kalarak oluşturduğu ve kendi kişilik özellikleriyle uygun düşen davranışlarını incelemeyi konu edinmektedir (Silah, 2005:41,111), (Göksu, 2007:21).

Sosyal psikoloji, sosyal olgulardan yola çıkarak, insana ve topluma yönelmekte, insanın içinde yaşadığı toplumun veya sosyal grubun özelliklerini ortaya çıkarmaktadır. Örneğin, belli sosyal gruplardaki ön yargılı davranışları inceleyen sosyal psikoloji, önce o grupların iktisadî imkânları, toplumda gördüğü itibar gibi sosyal özelliklerinden hareket ederek sosyal şartların ortaya attığı engellenmeleri ortaya koymaktadır. Ardından ferde yönelmekte ve bu engellenmelerin fertte meydana getirdiği hisleri araştırmaktadır. Böylece, psikolojinin diğer uzmanlık dallarından farklı olarak, fertte oluşan duygular ve bunların yön değiştirmesinin incelenmesinin ötesinde yine topluma yönelmektedir. Bundan sonra sosyal hizmet olayı ele alarak gerek sosyal ortamın ve gerekse de ferdin engellenmesinin sebeplerini ortaya koyduktan sonra kaybolan hak ve değerlerin tekrar kazanılması ve ferdin durumunun normalleşmesini sağlamaktadır.

Sosyal psikolojinin çalışma alanlarının yanında araştırma sahaları da incelendiğinde sosyal hizmetle ilişkisi daha açık bir şekilde ortaya çıkmaktadır. Bu araştırma sahalarını tek tek inceleyelim (Seyyar, Genç, 2010; İlgili terimler):

1.) Ferdî davranışlar, zihnî yapılanmalar ve motivasyonların belirli sosyal etkenler veya uyaranlar tarafından nasıl etkilendiğini açıklamak ve laboratuvar düzeneklerinde veya alandaki kontrollü deneylerle çalışmalar yapmak.

2.) Toplumun nasıl meydana geldiği ve içindeki etkileşimin nasıl olduğunu açıklamak. Sembolik etkileşimcilik ekolüne göre toplum, ortak sembollerin anlamlarını yorumlayarak kendi realitesini aktif olarak inşa eden fertlerden meydana gelmektedir. Dolayısıyla bu gruptaki sosyal psikologlar, gözlem ve etnografik metotları tercih etmektedirler.

3.) Sosyal yapı ve şahsiyeti inceleyerek, büyük ölçekli sosyal yapıların ve sürçlerin psikolojik etkileri üzerinde yoğunlaşmak. Ekonomik dönemler, yapısal sistemler, iş organizasyonları, modernleşme, demografik konular, kitle olayları bu dalın konuları arasındadır.

Görüldüğü üzere bu araştırma sahaları, sosyal pedagojik hizmet alan araştırmaları ile örtüşmekte ve çalışma metotları ile de bir bütünlük oluşturmaktadır.

1.3.1. Sosyal Psikolojide Psiko-Terapi

Psiko-terapi, psikiyatrik hastalıklarda, ilaç kullanımını öngörmeyen hasta ile sorunlarını tartışarak, sözlü veya sözsüz iletişim yoluyla hastanın ikna edilmesi esasına dayanan bir tedavi yöntemidir. Psikolojik kavramlar (inançlarda dâhil) ve teknikleri kullanarak, hastanın davranış aksaklıklarını gidermeyi hedefleyen bir yaklaşımdır. Tıbbî tedavi yöntemlerinin daha etkili bir biçimde uygulanabilirliğini sağlamak maksadıyla, özellikle duygusal problemleri olan hastalara yönelik kaygı, öfke veya kontrol kaybı gibi olumsuz duygulanımları veya ruhsal rahatsızlıkları azaltıcı veya tamamen bertaraf edici mahiyette olan psikiyatrik rehabilitasyon programlarıdır (Göka, 1996:47-48).

Fizikî hastalarla veya genel hastane ortamlarında uygulanan psiko terapotik yaklaşım, kendine has yöntemleri ile hastayı, hemen hemen tüm alanlarını kapsayacak değerlendirmelerle ele almaktadır. Hastanın “bütüncül” bir biçimde biyo-psiko-sosyal yönden değerlendirilebilmesi için, hastanın, fizikî hastalığı ve bu hastalığın biyolojik, fonksiyonel, ferdî-sosyal neticeleri ve tedavi ile ulaşılabilecek noktalar hakkında bilgilendirilmesi ve aydınlatılması gerektirmektedir.

Psikoterapistin bu bilgileri edinebilmesi, değerlendirmelerinden elde ettiği bilgileri iletebilmesi ve hasta için en iyi tedavi planını oluşturabilmesi, gerektiği takdirde hastanın fizikî ve psikolojik ortamını düzenleyebilmesi için tedavi ekibi ve aileyle işbirliği ve bilgi alış verişi içinde çalışmasını gerektirmektedir. Hastalarla düzenli görüşmeler yoluyla giden seanslar yanı sıra, bazen tek bir oturumluk psiko-terapi uygulamalarının da yeterli ve etkili olabildiği görülmüştür. Ancak hangi yaklaşım kullanılırsa kullanılsın sosyal münasebetinin temelini umut aşılayıcı, daha sıcak, ilgili ve yakın bir tutumun benimsenmesi oluşturmalıdır.

Psiko-terapi, kişilik bozulmalarına yol açmış kaygı ve nörotik davranışların hâkim olduğu “normal dışı” kişilik sorunları ile bir klinik ortamda ilgilenirken, psikolojik danışma, genellikle bir okul, endüstri veya sosyal hizmet veren bir kurum ortamı içinde, “normal” sayılan problemlerinde kişiye yardım için uğraşmaktadır. Bu anlamda psikolojik danışmanlık, bir kişiye şahsi ve(ya) çevresel (durumsal) sorunlarında karşılıklı görüşme yöntemiyle rehberlik yapmaya çalışan sistemli ve planlı bir destek hizmetidir. Psikolojik danışma, genelde (sosyal) psikologlar veya sosyal hizmet uzmanları tarafından yürütülürken psiko-terapi ruh hekimleri (psikiyatristler) aracılığıyla gerçekleşmektedir (Bakırcıoğlu, 1988:71).

2. Maneviyat Destekli Sosyal Pedagojik Hizmet Alanında Sosyal İlahiyat Mesleği

2.1. Maneviyatın Kavramsal Dünyası

Maneviyat, manevi-ruhi hayatla ilgili, maddi olmayan bütün manevi varlıkları ve kavramları ifade etmektedir. Mesela, akıl, zeka, bilgi, inanç, yetenek (meleke) ve lezzet gibi kavramlar manevidir. Maneviyat, geniş anlamda din (İslam) ve dini (metafizik) öğretiler şeklinde tanımlanabilir. İnsanın sahip olduğu tüm duygu, düşünce ve manevi haslet ve duyguların bütünüdür maneviyat. Bu yönüyle de maneviyat; içten hükümlü olmayı, hiçbir etki ve dış tesir altında kalmadan, vicdan emirlerine göre, özgürce yaşamayı temin eden bir iç kuvvettir.

Maneviyat, vahiy kaynaklarından esinlenme sonucunda inancı güçlendiren her türlü düşünce, yaklaşım ve faaliyetlerdir. Bu yönüyle maneviyat, kesin karar, müspet inanç, hakikati bulma ümidinin taşıyan tefekkür ve gerçek fıtrî sevgi gibi iç dünya besinlerinden oluşan ilahî bir güçtür. Bu manevi güç sayesinde bir insan, zor durumda dahi olsa, elde ettiği üstün moral gücüyle zorluklara karşı direnme becerisi gösterebilmektedir. Bu bakımdan bir insanın maneviyatının güçlü olması demek, Yaratan’a, kadere, ahirete ve gayba imanı güçlü olan kimse demektir. Bir kimsenin zorluklara karşı koyma, engellerle mücadele etme ve(ya) moral gücünün inanç ile ilgisi bu bağlamda ortaya çıkmaktadır. Bu yönüyle maneviyat, toplumun (korunmaya muhtaç) fertleri için sağlam bir rehber ve insan ruhunun gıdasıdır (Seyyar, 2010:31).

Maneviyat çalışmalarıyla tanınan Alman Bilim Adamı Harald Walach, maneviyatın metafizik tecrübeye dayanan bir idrak, şahsi benliği aşan, onun üzerinde olan bir gerçek olduğunu ifade etmektedir (Walah, 2005:17).

ICF’ye göre maneviyat, kurumsallaşmış din dışındaki ruhani etkinlik veya olaylara katılımı da içine almaktadır (ICF; d9301). Dolayısıyla Batı tarzı bir bakışta maneviyatta mutlak anlamda (kurumsal-resmî) dini bir unsurun bulunması gerekmemektedir. Nitekim seküler düşünceli bir çok bilim adamı maneviyatı “kişinin, materyalin ötesinde ilişkili olduğu her şey ve bunların temel anlamlarına ilişkin içsel kaynaklarının toplamı” biçiminde tanımlamaktadır (Ergül-Bayık, 2004:42).

Ancak din ve dini duygular, maneviyatın büsbütün dışında olduğu da düşünülmemelidir. Nitekim ICF, gerekli gördüğü yerlerde maneviyatı din ile birlikte değerlendirme ihtiyacı duymuş ve “Din ve Maneviyat” tanımını, “ruhani değerler ve ilahî güçlerle bağlantı kurmak, mana bulmak ve kendini gerçekleştirmek için dini veya manevi etkinliklere, düzenlemelere ve uygulamalara katılmak” şeklinde yapmıştır. Camiye gitmek; dini amaçla dua etmek veya ilahi okumak ve ruhani düşüncelere dalmak gibi dini ve manevi etkinlikler bu kapsamda düşünülebilir (ICF d930) (WHO, 2001).

2.2. Sosyal İlahiyatın (Manevi Sosyal Hizmetlerin) Temel İlkeleri

İslam dininin çeşitli şekillerde ve düzeylerde sosyal hizmet üzerindeki etkisini anlayabilmek için, İslam’ın dünya görüşü ekseninde oluşturduğu bütüncül temel ilkelerin özelliklerini iyi anlamak gerekmektedir. Sosyal olaylar ile ilgili İslami ilkeler, zaman ve mekân ile sınırlandırılmayan evrensel ilahi değerlerdir. Toplumsal bütünlüğü ve sosyal adaleti sağlama bakımından önemli fonksiyonlar üstlenmiş olan bu temel ilkeleri, iki kısma ayırmak mümkündür. İlki, geniş anlamda insan hakları bağlamındaki temel esaslar, ikincisi ise dar anlamda sosyal hizmetlerle ilişkili olan temel ilkelerdir. İslam’da, insan hakları bağlamında kişinin beş alanda (Masalih-i Hamse) mutlak biçimde güvenliğinin sağlanması gerekmektedir. Bu beş alanı şu şekilde sıralayabiliriz (Seyyar, 2010):

1) Can Güvenliği: Her ferde yaşama hakkı ve her çocuğun dünyaya gelme hakkı;

2) Akıl Güvenliği: Fikir ve düşünce hürriyeti fakat sağlıklı düşünmeyi engelleyen bütün uyuşturucu maddelerinin yasaklanması.

3) Din Güvenliği: Herkes için inanç ve ibadet özgürlüğü.

4) Nesil (Irz) Güvenliği: Evlenme hakkı fakat cinsel şiddet ve iftiranın her türüne karşı mücadele.

5) Mal Güvenliği: Maddi güvenlik, yani refah içinde yaşama hakkı, bununla ilgili olarak iktisadi ve ticari hürriyet, mesken dokunulmazlığı ve sosyal güvenlik.

Sosyal hizmet bağlamında diğer İslami ilkelerin özel açılımlarını ise şu şekilde açıklayabiliriz:

1- Tek Bir Atadan Gelmenin Sorumluluğu: İslam, insanlar arasında ırk, renk, memleket ve dil farklılıklarını, üstünlük aracı olmaktan çıkarmakta ve bütün insanlara seslenmektedir. Kur’an, bütün insanlığın tek bir nefesten veya candan (nefes alan candan) yaratıldığının altını çizerek (Kur’an, Nisa:1), bütün insanların aynı köke mensup olduğunu ve ırkçılık yapmanın bu anlamda hem fıtrata (yaratılış maksadına), hem de kökensel bağlılığa ters olduğunu vurgulamaktadır. Aynı atadan gelmenin şuuruna varan toplumlar, etnik ayrımcılık yapma ihtiyacı duymadan bütün insanları içine alacak bir sosyal bütünleşme stratejisini başarı ile gerçekleştirebileceklerdir. Veda Hutbesinde Hz. Peygamber, bütün insanların aynı atadan geldiğini ve bundan dolayı da eşit olduklarına vurgu yaparak evrensel sosyal mesajını şu şekilde vermektedir: “Ey insanlar! Şuna dikkat ediniz ki, sizin Rabbiniz birdir; babanız birdir. Arabın arap olmayana, Arap olmayanın Araba; beyazın siyaha, siyahın beyaza Allah korkusu dışında hiç bir üstünlüğü yoktur” (Ahmed b. Hanbel, V, 1982:411).

2- İnsanın En Değerli Varlık Olarak Görülmesi: İslam’a göre yeryüzünde yaratılan canlılar arasında gerek maddi (fizyolojik-biyolojik), gerekse manevi açıdan en üstün ve en seçkin varlık, insandır (eşref-i mahlûk). Yaratılmışların içinde en şerefli makama yükseltilmiş olan insan, diğer canlılardan akıl, fikir, bilgi ve irade gibi daha üstün meziyetlerle donatılmıştır. Bunun başlıca sebebi, Allah tarafından kendisine kendi katından ruh üflenilmiş olmasıdır (Kur’an, Secde:9; Sâd:72). Belki de bundan dolayı kendisine yeryüzünde halife unvanı verilmiş (Kur’an, Bakara:30; Yunus:14) ve meleklerden de üstün tutulmuştur (Kur’an, Bakara:34). Kur’an, bu gerçeği şu şekilde ifade etmektedir: “Muhakkak ki, Biz insanı en güzel şekilde yarattık, sonra onu aşağıların en aşağısına indirdik, yalnız inanıp hayırlı işler yapanlar bundan müstesnadır. Onlara kesintisiz mükâfat vardır (Kur’an, Tin:4-5) ve “And olsun ki, Biz insanoğullarını şerefli kıldık” (Kur’an, İsra:70). İnsan, iyiyi kötüden, doğruyu yanlıştan, hakkı batıldan, hayrı şerden ayırabilecek akli ve fıtri yeteneğe sahip olmasından dolayı genel (manevi) anlamda ilahi emaneti, dünyevi (maddi) yansımaları açısından ise sosyal sorumluluğu yüklenmiştir. O’nu Allah ilimle donatmıştır: Allah, “Âdeme bütün isimleri öğretti” (el-Bakara:2/31), ilim sahibi olduktan sonra onun omuzlarına ilahî emaneti yüklemiştir. Kur’an, bu gelişmeyi şu şekilde beyan etmektedir: “Biz, emaneti göklere, yere ve dağlara vermek istedik de onlar yüklenmekten çekindiler, korktular ve insan onu yüklendi (Kur’an, Ahzab:72). İnsanlar arasındaki ayrımcılığı ortadan kaldıran Hz. Peygamber, Allah katında insanları bir tarağın dişleri gibi eşit kabul etmektedir. İslam’a göre cinsiyet, etnik köken, dil, sağlık, gelir seviyesi ve sosyal statü gibi dışa yansıyan özellikler, üstünlük vesilesi değildir.

3- Üstünlüğün Maneviyatta Olması: Manevi ve sosyal sorumluluklarını birlikte yerine getirdiği oranda insan, Allah katında yücelmektedir. Kendisine tevdi edilen emanetlere uyduğu ve yükümlülüklerini yerine getirdiği sürece insan, üstün ve değerli olma vasfını kazanmaktadır. Dolayısıyla İslam’a göre şeref, haysiyet, onur ve izzet, evrensel manevi değerlerdedir. Ayetler bu gerçeği açıkça ifade etmektedir: “Allah katında en üstün olanınız Allah’tan en çok korkanınızdır” (Kur’an, Hucûrat:13). “Onların ne etleri ne de kanları Allah’a ulaşır; fakat O’na sadece sizin takvanız ulaşır” (Kur’an, Hacc:37). “Ancak Allah’a kalb-i selim (temiz bir kalp) ile gelenler (o günde fayda bulur)” (Kur’an, Şu’ara: 89). Hz. Peygamberin hadisleri de, bu ayetleri destelemekte ve aynı doğrultuda sosyal mesajlar içermektedir: “Allah sizin suretlerinize ve mallarınıza bakmaz, lakin sizin kalplerinize ve amellerinize bakar (Ahmet b. Hanbel, 1982:285,539).

4- Fıtrat Ekseninde Çözüm Yolları: Değişmeyen ve süreklilik özelliği taşıyan insani değerlerin başında fıtrat gelmektedir. Fıtrat, “İnsanın, Allah’ın bir kanunu olarak doğuştan getirdiği yaratılış, mizaç ve yeteneklerin birleşimi” şeklinde tanımlamak mümkündür. İslam, toplumların ve toplum içinde yaşayan fertlerin birbirlerine yaklaşmalarının, ancak fıtratı gözeterek sağlanabileceğinin altını çizmektedir. Fıtratın varlığı aynı zamanda sosyal bütünleşmeyi kolaylaştıran bir unsurdur. Çünkü sosyal barış içinde yaşamak, fıtrî bir ihtiyaçtır ve kişinin yaratılışında var olan bir özelliktir (Özsoy, 1994:92).

5- Bireysel Sorumlulukların Korunması: İslam’a göre insan, vicdan ve nefis taşıması dolayısıyla iyiliği ve kötülüğü kendi eliyle elde etme potansiyeline sahip iki boyutlu bir varlıktır. İnsanda bu iki boyuttan hangisinin ön plana çıkacağını belirleyen faktör ise insanın hür iradesinde somutlaşmaktadır. İnsanın sosyal hayatta olumsuz rol oynaması daha çok nefsanî zaaflarının güdümüne girmesiyle ortaya çıkarken, olumlu rol oynaması da onun, genellikle fıtratına ve vicdanına uymasıyla gerçekleşmektedir. İslam, bireysel ve toplumsal sorumlulukların korunabilmesi için, kişilerin vicdanî ve fıtrî kaynaklarına müracaat etmelerini önermektedir.

6- Sosyal Hizmetlerin Teşviki ve Duyarlı Bir Toplumun Oluşturulması: İslam dininin sosyal düzeni koruyan en dinamik tavsiyelerinden birisi de “iyi şeylerde (marufta) yardımlaşma ve kötü şeylerden (münkirden) sakındırma” politikasıdır. “İyilik etmek ve kötülükten (Allah’ın yasaklarından) sakınmak hususunda birbirinizle yardımlaşın. Günah işlemek ve haddi aşmak üzerinde (aşırı gitmekte) yardımlaşmayın” (Kur’an, Maide:2) emri, sosyal hayatın bütün karelerini içine almaktadır. Sosyal hizmet odaklı yardımlaşmanın, asabiyet veya kavmiyetçilik gibi negatif duygularla değil sosyal faydası olan ve sosyal adalet ilkelerine uygun düşen ölçülere göre yapılması öngörülmektedir. İslam, ideal bir toplumun, toplumsal meselelere karşı sosyal duyarlılığı olan fertlerin varlığı ile gerçekleşebileceğini ifade etmektedir. Kur’an, bu ön şartı, ideal bir toplumun temeli olarak kabul etmektedir. Kur’an, bu çerçevede “İçinizden hayra (iyiye) çağıran, iyiliği yayıp kötülükleri önleyen bir topluluk bulunsun. İşte selâmet ve felahı bulanlar (başarıya-kurtuluşa erişenler) bunlar olacaklardır” (Kur’an, Al-i İmran:3) demek suretiyle bütün fertlere sosyal sorumluluk yüklemektedir.

2.3. Seküler Sosyal Hizmet ile Manevi (İslami) Sosyal Hizmet Arasındaki Fark

Seküler (Pozitivist) bilimler, olgusal gerçekliklerden hareketle bilgi elde edip, eşyanın ve maddi varlıkların mahiyetini araştırmaktadır. Pozitivist sosyal hizmet anlayışında ve uygulamasında maneviyat ve fıtrat, psikolojik hallerden oluşmaktadır. Pozitif bilimlere dayanan seküler sosyal hizmetler, fiziki alem ve varlıkların yanında kişilerin tutum ve davranışların üzerinde yoğunlaşıp, davranışların toplumsal normlara göre değiştirilmesini amaçlamaktadır. İslami (manevi) sosyal hizmetler ise, olgusal gerçekliklerin ötesine giderek, bunların varlık sebebini ve hikmetini araştırmaktadır.

Manevi bilimlere dayanan sosyal hizmetler anlayışında, hem fizik ötesi aleme, hem de kişinin fıtratına ve ruhuna yönelme vardır. İslami sosyal hizmetler, hem insanın manevi hallerine yönelmekte ve toplumsal yapıda bunların oluşumuna katkı sağlayan manevi değerlerin unsurlarıyla ilgilenmekte, hem de kişinin ahiretini düşünerek, manevi rehberlik görevlerini üstlenmektedir. Aslında pozitivist ve manevi bilimlerin sahası ayrı olmasına rağmen bu iki eksende oluşan pozitivist ve İslami sosyal hizmetlerin gaye ve hedeflerinin yine de aynı olduğunu söylemek mümkündür. Sadece niyet ve bakışın yanında yöntemler farklıdır. Manevi bilimler, bilimsel araştırmalarla elde edilen bilgiyi, Allah’a iman ve O’na yakın olmak için bir vasıta bilirken, pozitivist bilimler, bilimsel çalışmaları sadece bilgi olsun diye yapmaktadır.

Pozitivist bir bilim dalı olan seküler sosyal hizmetler, bilgi kaynaklarını bilimsel bilgi ile sınırlı tuttuğu için (kapalı sistem), uygulamaya dönük faaliyetleri de, maksadın hasıl olmasına yetmemektedir. İslami sosyal hizmetler, müspet bilimlerden yararlandığı gibi vahiy kaynaklarından da faydalanmaktadır. Düalist ve açık sistem çerçevesinde zahiri batınla, dünyayı ahiretle, bedeni ruhla, davranışları kişinin iç alemiyle birleştirmek suretiyle elde edilen bilinçli bilgiler, zihinlere bütüncül bir perspektif kazandırmaktadır. Maneviyat ve gayb ile ilgili konular (Allah’ın zatı, ruhun mahiyeti, manevi alemler vb.) hakkında beşerî meleke, akıl ve diğer zihnî imkânlarla sınırlı bir şekilde bilgi sahibi olunmaktadır. Bilinçli bilgi ise, gayb (metafizik) konusunda her zaman açık ve somut bilgi vermese de; imana, kalbe ve hatta akla dayanak ve takviye teşkil edecek çok boyutlu fikir ve kanaat sağlaması açısından önemli bir kazanımdır.

İslami sosyal hizmetler, pozitivist (bilimsel) bilimler yoluyla sadece insanın bu dünyada elde edeceği mutluluğu amaç edinmemekte, bunun ötesinde Allah’ın rızasını ve ahiret hayatını kazanma gayelerini de gütmektedir. İslam dini, hem pozitivist (bilimsel) bilim çalışmaları kapsamındaki sosyal hizmetleri, hem de dini bilimler eksenindeki manevi sosyal hizmetleri aynı derecede önemsemektedir. İslami Sosyal hizmetler anlayışında; kişinin dünyevi ve uhrevi saadeti için, insanın lehine ve menfaatine olan her türlü bilimsel ve manevi bilgiler bir kaynak olarak değerlendirilmektedir. Dünyevi boyutuyla bilgiden ve sosyal hizmetten maksat insanın hem ruhen, hem de maddeten saadetini temin etmek ise her iki yaklaşım zaten bunu hedeflemektedir. Demek ki İslam’a göre pozitivist bilimlerle manevi ilimler, içerik açısından farklı alanları konu edinmiş olsalar da dünyevi gaye ve hedef açısında aynı amaca yöneliktirler. Ancak meseleye daha geniş bir boyutta özellikle; metafizik ve uhrevi boyutuyla baktığımızda, manevi sosyal hizmetlerin amacı, kişinin sadece dünyada değil, ahirette de gerçek ve kalıcı mutluluğa erişmesini sağlamaktır.

İslamî sosyal hizmetler, tıpkı profan (dünyevi) sosyal hizmetler uygulamaları gibi, profesyonelce hizmet sunmaktadır. Ancak, hizmet yaklaşım ve anlayışında uhrevi unsurlar ihmal edilmemektedir. Acıları paylaşma, psiko-sosyal dertlere çare bulma (sosyal rehabilitasyon) ve muhtemel sıkıntıların önüne geçerek (koruyucu sosyal hizmetler), bunların yerine şahsi (kişisel) ve toplumsal barış, huzur, mutluluk, saadet, sevinç ve neşe koymak, gerek manevi, gerekse profan (dünyevi) sosyal hizmet uygulamalarının ortak hareket noktalarıdır. Pozitivist sosyal hizmetler, manevi unsurlardan sadece aklı ön planda tutmaktadır. Felsefesi çoğunlukla akla dayanmakta ve insanların ürettiği fikirlerden oluşmaktadır. Kalbi ve vicdani duyguları gereğince dikkate almadığı gibi kişilerin yaşadıkları olayların perde arkasındaki kader perspektifini de çoğu zaman görmezlikten gelmektedir. Oysa İslami sosyal hizmetler, kalbin ve vicdanın kumandan yapılmasını, bu yolla aklın işletilmesini ve ruhun aydınlatılmasını savunmaktadır. Nefsi birer hizmetkâr kabul etmekte ve diğer manevi latifeleri işleterek, insanı manevi bir hayata hazır hâle getirmektedir. İslami sosyal hizmetler, ilk başta kâinatın ustasını ve ruhların (varlıkların) Yaratıcısını bildirmekte, O’nun hikmet ve kudret dolu eserlerini göstermektedir (Seyyar, 2008:36-42), (Bkz. Tablo 1):

Tablo 1: Mukayeseli Olarak Seküler (Pozitivist) ve İslami (Manevi) Sosyal Hizmetler[374]

Seküler Sosyal-Pedagojik Hizmetler

Manevi (İslami) Sosyal-Pedagojik Hizmetler

Konusu

İnsan ve insanın gözlenebilen faaliyetleri (davranışları).

İnsan ve insanın gözlenebilen ve iç alemindeki gözlenemeyen (fakat idrak edilebilen) bütün faaliyetleri.

Bilimsel Hedefleri

İnsan zihnini ve sosyal davranışlarını anlamak.

İnsan ruhunu ve zihin (akıl) dâhil bütün ruhi (manevi) kaynakları ve bu çerçevede insan davranışlarını anlamak.

Sosyal Hedefleri

Sosyal uyum yoluyla kişilerin dünyevi mutluluğuna yardımcı olmak.

Hem sosyal hem de manevi uyum yoluyla kişilerin hem dünyevi hem de uhrevi saadetleri için yardımcı olmak.

Kutsal Hedefleri

Hümanizm ekseninde insan ve toplum sevgisi.

Marifetullah (Allah’ı bilme) ve muhabetullah (Allah’ı sevme) ekseninde insan ve toplum sevgisi.

Araçları

- Psiko-sosyal ve pedagojik destek ve danışmanlık

- Psiko-sosyal rehabilitasyon

-Psiko-terapi

- Sosyal uyum

-Manevi-sosyal-pedagojik danışmanlık

- Manevi-sosyal terapi ve rehabilitasyon

- Kişinin hem manevi hem de sosyal dünyasıyla barışık olmasını sağlamak.

Bilgi Kaynağı-Türü

Pozitivist bilimlere dayanan bilgiler (Bilimsel bilgi).

Vahye (Kur’an ve Sünnet) ve müspet bilimlere dayanan bilgiler.

3. Sosyal İlahiyat Mesleğinin Görev ve Fonksiyonları

3.1. Maneviyat Destekli Pedagojik Yardım (Manevi Eğitim)

Manevi eğitim, insanın ruh ve karakter gelişimini hedefleyen, manevi değerleri esas alan, inanç ve düşünce ağırlıklı bir eğitim modelidir. Tabiri diğerle dünyevi ve uhrevi değerleri birlikte ele alan ve değerlendiren düalist eğitim anlayışıdır. Gayesi, kişilere manevi telkin ve terbiye yöntemlerini göstermek ve bu yolla ruh, gönül ve kalbin güçlenmesine yardımcı ve kişinin manevi tekâmülüne destekçi olmaktır.

Manevi eğitim alan kişiler, iyi bir ruh terbiyesi ve manevi gayret sayesinde hayatlarını ideal bir hedefe doğru yönlendirebilir, disipline edilmiş bir nefis ile kendilerini her türlü manevi ve sosyal zararlardan koruyabilirler. Manevi eğitim programlarıyla vicdanen sorumlu ve ruhen güzel insanlar yetiştirmekle manevi ve sosyal dayanışma içinde bulunan güzel bir toplum da meydana getirilebilir.

Sosyal politikaların temel hedefi de zaten böyle bir mutlu toplum tesis etmektir. Ancak sosyal ve ahlaki boyutuyla gelişmiş bir topluma ulaşmanın yolu da kâmil ve güzel fertlerden geçer. Dolayısıyla sağlam bir millet ve mükemmel bir toplum inşa etme gayreti de ruhen, fikren, zihnen, aklen ve vicdanen duyarlı ve sorumlu insanlar yetiştirmekle mümkündür. Bu da genelde eğitim müfredatının, özelde sosyal hizmetler eğitim programlarının içine maneviyat odaklı derslerin konulması ile gerçekleşebilir.

Manevi eğitimin temel hedefi ilk önce mümkün mertebe çok erken bir safhada ideal veya kâmil insan (insan-ı kâmil) yetiştirmek, daha sonra veya bu vesile ile kâmil toplum oluşturmaktır. İnsan-i kâmil, din ve maneviyat adına örnek bir şahsiyettir. Akıl, kalp, vicdan gibi manevi kaynakları onun rehberi, Allah rızası gayesi, Hakk’ı sevip sevdirmek, doğruyu bulup göstermek sosyal görevi, manevi faydalarını görmek ise bu düşünce ve aksiyonun sürpriz olduğu kadar tabii sonucu ve semerisidir. Kâmil insan, güzel ahlakıyla başkalarının temel ihtiyaçlarını karşılamada her zaman duyarlı olacağı için, sosyal ve manevi dayanışmaya katkı sağlayarak, kâmil toplumun oluşumunda da önemli fonksiyonlar üstlenir.

Sosyal ilahiyatçılar, manevi sosyal hizmetlerin temel esas ve felsefesinden hareketle, diğer sosyal bilimlerin temel bilgi kümelerinden de yararlanarak kişilerin sarsılmış manevi dünyalarını pedagojik telkin yöntemleriyle rehabilite ederek onların toplum hayatında etkin olmalarına yardımcı olurlar (Seyyar, 2010:39).

3.2. Maneviyat Destekli Psiko-Sosyal Rehberlik ve Danışmanlık

Sosyal psikolojide rehberlik, problemli bir kişiye veya sosyal sorunlu aile fertlerine psikolojik ve sosyal danışma hizmetlerinde bulunmaktır. Buna göre rehberlik, toplum içinde yaşayış, evlilik ve aile hayatı, kişisel uyum gibi ferdin bütün hayat alanlarını kapsayan psiko-sosyal danışmanlık hizmetleridir. Sosyal danışmanlık hizmetleri aracılığıyla sosyal kesimlere bilgi verme, kılavuzluk hizmetlerinde bulunma, onları belli meselelerde ve olaylarda yönlendirme, sorunlarını nasıl ve hangi kurumlarda çözebilecekleri konusunda yardımcı olunmaktadır.

Maneviyat destekli sosyal danışma ise, manevi sosyal hizmetler alanında belirli konularda ihtisas görmüş sosyal ilahiyatçıların, manevi (ruhi) sorunları olan insanlara, dini bilgi ve telkin çerçevesinde aydınlatma, yol gösterme ve bilgilendirme ile ilgili destek hizmetleridir. Manevi (dini) danışma hizmetleri, kendilerini ve başkalarını tanıma konusunda yetersiz olan; hissî, ruhi, sosyal ve şahsi problemlerini çözmede zorlanan aciz insanlara manevi yardım sağlamaktadır. Maneviyat destekli psiko-sosyal rehberlik ve danışmanlığın başlıca hedeflerini ve-ya fonksiyonlarını beş ana başlıkta toplayabiliriz.

3.2.1. Kişilerin Manevi Sağlığını Korumada Yardımcı Olmak

Koruyucu manevi sosyal hizmetler, sosyal çevrenin, ruh-akıl, his-heyecan bakımından ahenkli olması yönünde özellikle ruh ve toplum sağlığı alanında yürütülen manevi tedbirler bütünüdür. Bu bağlamda koruyucu manevi sosyal hizmetler, kişilere bireysel dünyalarında ve toplum hayatında huzurlu olabilmeleri için kendi vicdanları (ruhları) ile barışık, fakat nefisleriyle de mücadeleci olmalarını tavsiye etmektedir. Hayatın türlü streslerine-sıkıntılarına-üzüntülerine karşı sabır gücünün geliştirilmesine yardımcı olan sosyal ilahiyatçılar, ferdin, ruh ve beden sağlığını bozabilecek her çeşit psiko-sosyal risklerden uzak olmalarına veya bunlarla mücadele etmelerine destek vermektedir.

Manevi sağlığın korunması, manevi risklerin ve zararların oluşmasını engellemekle mümkündür. Manevi riskler, nefsin değişik tuzaklarına düşme ve nefsin emrettiklerini sürekli ve tereddütsüz olarak yerine getirme ihtimalleridir. Manevi eğitim almama veya nefis terbiyesi mekanizmalarını işletmeme sonucunda ortaya çıkabilecek manevi riskler, iman, ibadet gibi dini esaslarla ilgili olarak zihne giren şüphelerin bütünüdür.

Nefs-i emmarenin telkinleriyle dine uymayan kötü davranışlarla birlikte kalbi tembelliğin yol açtığı belirli derecedeki inançsızlığın vicdanî duyguları belirli oranda tahrip etmesi ve maneviyatı sarsmasıdır. Sürekli günah işlemenin bir sonucu olarak kişinin kalbinde imana, hakikate ve vazife-i ubudiyete (kulluk görevlerine) yönelik olarak inkâr arzuları uyanabilir. Bunlar da manevi risklerin en büyükleridir. Diğer taraftan kişinin olumsuz bir içerik arz eden her türlü düşünce ve tavrı, manevi risklere yol açabilir. Kötü tasavvurlar ve niyetler, sevimsiz tavırlar, kötü davranışlar, tabiri caizse ruhta bazı sıkıntılar meydana getireceği için, manevi risklere ve bunun bir devamı olarak manevi hastalıklara ve sapmalara sebebiyet verebilir.

Her bir manevi risk, aynı zamanda başka sosyal risklere de yol açabilmekte ve yaygınlaşması hâlinde dalga dalga toplumsal dengeyi de bozabilmektedir. Mesela son Peygamber, manevi bir riskin tahakkukun (günahın) haricî yansımaları itibariyle muhtemel manevi ve sosyal sonuçlarına şu hadislerinde işaret etmektedir: “Günah, yalnız işleyen için değil, başkaları için de kötülüktür. Onu ayıplarsa kendisinin de başına gelir. Gıybet ederse günahkâr olur. Rıza gösterirse ortak olur” (Camiü-s-Sağir, 2002; No: 2229).

Manevi risklerin hayat bulması sonucunda kişinin kalbinde (manevi dünyasında) meydana gelen olumsuz değişmeler, manevi zararlar olarak tanımlanabilir. Nefis mekanizmasını bilerek veya bilmeyerek harekete geçiren, sürekli olarak belirli günahları artırarak işleyen ve manevi değerlere aykırı hareket eden kişi, maneviyatını ve güzel ahlakını bozması sonucunda manevi ziyana uğramasının yanında maddi ve sosyal zararlara da davetiye çıkarabilmektedir.

Hâlbuki iman denilen duygu ve inanç hakikati yoluyla manevi risklerin oluşması önlenebilmekte ve nefsin olumsuz duygularının önüne geçilebilmektedir. Nefis terbiyesi ise ruhun (vicdanın) sahip olduğu güzel duyguların yeniden ortaya çıkmasına yardımcı olmaktadır.

3.2.2. Kişilerin Manevi İhtiyaçlarını Karşılamada Yardımcı Olmak

Manevi ihtiyaçlar, kişinin, Yaratan’ıyla dinamik ilişkisini sürdürmesi için gerekli olan temel gereksinimlerdir. Kişinin manevi kaynaklarını harekete geçirmesine yardımcı olan ihtiyaçların başında hayat ve ölüm sonrası hayatın anlamı ve amacına yönelik cevapların bulunması, ibadet etme isteği, musibetlerin (hastalıkların) hikmetini anlama gibi uhrevi ve kaderi konular gelmektedir. Manevi ihtiyaçlar, fiziksel gereksinimlere göre daha soyut ve karmaşık olduğu için, ölçümü nispeten güçtür. Bununla birlikte kişilerin manevi ihtiyaçlarının tanımlanması ve bu ihtiyacı karşılayacak uygun bir rehberlik ve danışmanlık sisteminin oluşturulması, kişilerin saadeti için önemlidir. Kişinin ruh ve beden ağlığı için manevi ihtiyaçların karşılanması, vücudu oluşturan fiziksel organlar kadar önemli bir unsurdur (Ergül-Bayık, 2004:39-40).

Manevi ihtiyaçlar, tüm insanlar için önemlidir. İnsanlar, bu ihtiyaçları, beşerî münasebetler yoluyla veya Yaratan’larına yönelerek giderirler. Bakıcı personelin bütün insanları bu bakış açısıyla değerlendirmesi, kişilerin sağlığını bütüncül olarak sağlama açısından önemlidir. Renetzky’e göre maneviyat ile ilgili ihtiyaç türleri üçtür (Seyyar, 2007:İlgili terim):

1) Hayat, acı çekme ve ölüm kavramlarının anlamı, amacı ve manevi güç bulma ihtiyacı: İnsan, yaşamak için bir sebebe ihtiyaç duyar ve eğer bu varsa kişi, hayata olumlu bakar ve yaşamak ister. Ölümün, yokluk olmadığını idrak eden insan ise, ölüm sonrasına hazırlık yapar.

2) Hayata ümit bağlama ihtiyacı: İnsanların yaşama umudu ne kadar büyükse, hastalığı yenme şansları da o oranda artar. Kronik hastalık durumlarında ise hayata, uhrevi bir boyut kazandırılarak, ölümden sonra da hastalıksız bir hayatın devamına yönelik inanç geliştirilir ve kişilerin umudu korunur. Umut; davranışların en temel motivasyon kaynağı ve hayata dair en etkili güçtür. Geleceğini biçimlendirmek, umut sayesinde ancak olur.

3) Kişinin iç dünyasında Yaratan’a inanma ve O’na güven duyma ihtiyacı. Akli mekanizmalarını fıtrat ekseninde kullananlar, hangi musibet ile karşılaşırlarsa karşılaşsınlar, her şeyin Allah’tan geldiğine inanırlar ve tevekkül, teslimiyet, sabır ve şükür içinde imanlarını korurlar.

Christina Puchalski, manevi ihtiyaçların tespitinin yanında manevi kaynakların da ortaya çıkmasını sağlayan kapsamlı bir soru formatı hazırlamıştır (Puchalski, 2000:129-137).

• Kime bel bağlayarak, ümit var oluyorsunuz? Gücünüzü nerden alıyorsunuz?

• Hayatınıza bir mana kazandıracak bir şey var mıdır?

• İmana dair hangi inançlar sizin için önemlidir?

• Kendinizi manevi insan olarak mı yoksa dindar insan olarak mı görüyorsunuz?

3.2.3. Kişileri Manevi Körlükten Kurtarmada ve Ruhsal Bilinç Seviyelerini Artırmada Yardımcı Olmak

Manevi körlük, kalbin manevi (imani) esaslardan ve ibadetlerden uzak olması, meta fizik alemlere karşı bütünüyle kapalı olması ve hakikati görememesidir. Manevi körlük, nefsani ve şeytani telkin ve dürtülerin etkisiyle sadece cisimler alemine bakmanın sonucunda nurani vasfını yitirmiş ruhsuz bir kalptir. Nitekim Allah’ın son Resulü, bu yönde bir hadislerinde şöyle buyurmaktadır: “Gerçek ama (kör), gözü görmeyen değil, asıl ama, kalp gözü görmeyendir” (Camiü-s-Sağir, 2002:3297).

Manevi (nefsi) muhasebeyi önemsememenin ve tatbik etmemenin bir sonucu olarak ortaya çıkan manevi körlükte kişi, dünü, bugünü ve yarınıyla ilgili faydalı-zararlıyı, güzeli-çirkini, hayrı-şerri birbirinden ayıramaz ve gönül berraklığını ve istikametini koruyamaz. Kalbi körelmiş insanların sinelerinde her ne kadar bir et parçası mevcut ise de bunun manevi kalp (gönül) olduğu söylenemez. Manevi körlüğe sebebiyet veren birçok insani zaaf vardır. Kasvet (kalp katılığı veya sıkıntısı), kibir, gurur, kendini beğenmişlik (narsizm), dünya sevgisi, makam bağlılığı, hırs, şehvet, gaflet ve menfaat gibi yığın yığın tehlikeler, taarruz vaziyetinde kalbin ölümüne yol açabilir.

Nereden bakarsak bakalım maneviyat aleminde körlük, nefs-i emmarenin varlığı ve süflî tekinleri ile yakından ilgilidir. Zaten nefsin bizatihi vücudunda bir körlük vardır. O körlük, vücudunda zerre miskal kaldıkça hakikat güneşin görünmesine ve dolayısıyla ruhsal bilincin (ruhsal zekanın) gelişmesine engel olan bir perde olur (Bediüzzaman,t.y. 71).

Nefsin maneviyat alemine gözü kapanırsa kalp, ebedî bir gece içinde kalır. İstiğfar, tevbe, güzel ahlak ve ibadetlerle nefsanî duygular kontrol altında tutulabilir ve kalp, körlükten kurtulabilir. O hâlde insan, bu mahiyetteki nefse muhalefetiyle ve onu terbiye etmekle manevi terakki içinde kalp gözünü açabilecek duruma gelebilmektedir.

Manevi körlük ve boşluk, toplum hayatına bakan yönüyle birçok psiko-sosyal riskler taşmaktadır. Bu risklerin giderilmesine yönelik olarak manevi körlüğün teşhisi iyi yapılmalıdır. Manevi sosyal hizmetlerde bireysel ve sosyal sorunların manevi boşluklardan kaynaklandığı bilmek, bazen kendi başına yeterli değildir. Çünkü manevi boşlukların da değişik tezahürleri vardır. O hâlde manevi boşluk türlerine göre de spesifik manevi rehabilitasyon yöntemlerine ihtiyaç duyulabilir.

Sosyal ilahiyatçılar, manevi körlükle mücadelenin önemine vurgu yaparak kişilere nefsanî-ruhani dengeyi tesis etmelerine değişik manevi destek hizmetleri ve rehabilitasyon araçlarıyla yardımcı olabilmektedir. Bu manevi destek sürecinden sonra kendini sürekli olarak manevi gayret içinde bulacak bir kişinin tutum ve davranışları, hâl ve hareketleri, kısaca yaşama tarzı hem Allah rızasını kazanma, hem de toplumsal şartlara uymaya yönelik olacaktır.

3.2.4. Kişilerin Ruhsal Kaynaklarını Harekete Geçirmede ve Manevi Sıkıntılarından (Stresten) Kurtulmalarına Yardımcı Olmak

NANDA (North American Nursing Diagnosis Association), bakım ihtiyaçlarının sınıflandırmasında, “Manevi Sıkıntı” (Spiritual Distress) teşhisini korunmaya muhtaç kişinin bir rahatsızlığı olarak kabul etmektedir. Buna göre, manevi sıkıntı, hayata mana veren, ümit ve güç sağlayan inanç ve değer sisteminde bir rahatsızlık yaşayan veya böyle bir manevi riski taşıyan bir grup ya da kişideki özel bir durumdur. Mesela hastanın manevi inançları ile tıbbî tedavi ve rehabilitasyon arasında bir çatışma yaşandığında kişide manevi sıkıntılar ortaya çıkabilmektedir. Örneğin, Müslüman bir hastanın domuz pankreasından oluşan bir ilaçla tedavi edilmek istenmesi veya bir insanın aniden ölümcül bir hastalığa yakalanması kişinin manevi dünyasını sarsabilir. Manevi sıkıntılara ve strese yol açan başlıca unsurlar şunlardır:

• İnançları sarsacak feci bir olayın meydana gelmesi.

• Hayata ve ölüme dair şüphelerin ortaya çıkması.

• Manevi hastalıkların veya sapmaların yol açtığı ıstıraplar.

• Çaresizlik ve ümitsizliğin boy göstermesi (aşağılık kompleksi).

• Ölümü istemek veya intiharı düşünmek.

• İçine kapılma ve dünyaya küsme.

Manevi sıkıntılara giren insanlara, mümkün mertebe erken bir teşhisle ve dolayısıyla erken bir safhada manevi destek hizmetlerinin verilmesi elzemdir. Bazı manevi sıkıntılar, ya manevi boşluğun bir tezahürü, ya da manevi körlüğe yol açan ilk emarelerdir. Açıkça görülebilen bazı manevi sıkıntılar (bitmişlik, tükenmişlik, beyhudelik, nemelazımcılık duyguları), insanın içini bütünüyle kaplayacak seviyeye gelmişse bu sıkıntılar çoğu zaman manevi boşluğun bir sonucu olarak görülebilmektedir. Manevi boşluktan kaynaklanmayan manevi sıkıntılar da, zamanında manevi tedavi yöntemlerine başvurulmazsa, manevi hastalıklara ve sapmalara yol açabilir.

Manevi sıkıntı içinde olan bir kişiye profesyonel manevi danışmanlık ve rehabilitasyon hizmetleri verilmezse, kişi sapkın görüşlerin ve batıl inançların hedefi hâline gelebilmektedir. Bunun için bir manevi koruma ve rehabilitasyon yöntemi olarak bu durumda olan kişilerin manevi kaynaklarının yeniden işlevsel hâle getirilmesi gerekmektedir. Manevi kaynaklar, ruhun genel tasarım motifleri, potansiyelleri, fonksiyonları, merkezleri, hasletleri veya unsurlarıdır. Mesela ruhsal zeka yoluyla tefekkür (manevi düşünme), kalben hissetme, iman etme, vicdanî duygular, akıl, irade ve arındırılmış nefis, ruhun sahip olduğu meziyetlerdir. Manevi kaynaklar, bir yönüyle mücerret (soyut) manalar olduğundan insan, bunları ancak ruhi duyarlılık (seyr-i ruhani) ile sezebilmektedir. Ruhi duyarlılığın ve manevi tekâmülün inkişafı da ancak Yaratan’a iman, ibadet ve toplum hayatında sosyal sorumluluk taşıyarak ahlaklı olmakla (amel-i salihte bulunarak) mümkündür. Kalp, vicdan, akıl, şuur, irade, nefis gibi manevi kaynakların en farklı türleri bile birbirleriyle yakın ilişkidedir. Mesela vicdan, manevi muhasebe yoluyla nefsi sorgulama yeteneğini geliştirip, akıl-kalp dengesini tesis ederek, iradenin istikamet üzere kalmasını sağlamaktadır.

Sosyal ilahiyatçılar bu manevi gerçeklerden yola çıkarak, kişileri manevi koruma kapsamına alarak, kişilerin imani esaslarla ilgili şüphe ve inkâr arzularının uyanmaması yönünde önleyici tedbirler alabilmekte ve kişileri manevi yönden rehabilie edebilmektedir. Bu yönüyle manevi koruma hizmetleri, kişilerin iç dünyalarında gerçek manevi değerlerin ortaya çıkarılması, bu değerlere esas teşkil eden duyguların korunması ve geliştirilmesi yolunda yapılan rehberlik ve danışmanlık hizmetleridir.

3.2.5. Manevi Terapi ve Rehabilitasyon Yöntemleriyle Kişilerin Toplum Hayatına Yeninden Kazandırılmasına Yardımcı Olmak

Kalp hastalıkları (Maraz-ı Kalbi) olarak da bilinen manevi hastalıklar, nefsaniyete düşkünlükten ve buna binaen ahlaki-manevi suçlar (günahlar) işlemekten dolayı kişinin düşünce, tutum ve davranışlarında meydana gelen ahlaki ve sosyal bozulmalardır. Manevi hastalıklar, tövbe ve istiğfar etmemenin bir sonucu olarak işlenen günahların kalbi manen lekelemesinden sonra isyan edercesine toplumsal kuralları hafife almaya kadar varan ruhi olduğu kadar sosyal yansımaları açısından toplumsal bir tehlikedir.

Manevi hastalıklar, nefis mekanizmasını kontrol altında tutamama sonucunda kalbe giren yanlış itikatlar (inançlar) ile ortaya çıkar ve insanın hakikati, doğruyu ve gerçeği görmesine mâni olmaktadır. Kur’an, bedenî hastalıklardan daha ziyade inanç bağlamında kalplerdeki manevi hastalıkları önemli bir hastalık olarak görmektedir. Ayet, inanmadıkları hâlde sahte imanlarıyla inananları aldattıklarını zanneden münafıkların hastalıklarını, kalbi (manevi) olduğuna işaret etmektedir: “Münafıkların kalplerinde hastalık (nifak ve haset hastalığı) vardır. Allah da onların bu hastalığını çoğaltmıştır (Bakara; 2/10).

Tıp ilminde ve özellikle psikiyatri alanında olduğu üzere, insan ruhunda henüz ismi konulmamış birçok manevi rahatsızlık mevcuttur. Haktan, doğruluktan ve güzel ahlaktan ayrılma, yeis (ümitsizlik), nifak (ikiyüzlülük), haset (kıskançlık), şehvet (aşırı şehvani-hayvani duygular ve meyiller), günah ve zina arzusu şeklinde ahlaksızlığa niyetlenme gibi insani zaaflar, manevi hastalıklar olarak değerlendirilebilir.

Manevi hastalıklarla mücadele bazen tek başına kişinin gayreti ile başarı olamamaktadır. Sosyal ilahiyatçıların uygulayacağı manevi terapi ve rehabilitasyon yöntemleriyle kişilerin manevi hastalıklardan kurtulması çoğu zaman daha kolay olmaktadır.

Manevi terapi ve rehabilitasyon, ileri derecede manevi boşluk, sapma içinde veya manevi hastalıklara yakalanmış olan kişilerin manevi dünyalarıyla yeniden barışık olmalarını sağlayan manevi destek ve tedavi hizmetleridir.

Doktorların “Hastalık yok hasta var” sözü, manevi rehabilitasyon (nefis tezkiyesi) için de geçerli bir akçedir. Her insanın başlı başına manevi bir alem olduğu ve dolayısıyla her ferdin manevi hastalıklarının tedavisinin de buna göre farklı yöntemlerle sağlanabileceği düşünülmelidir. Buradan yola çıkarak her insan, özel manevi durumuna ve rahatsızlığına göre değerlendirilmeli, manevi arınma için ne türlü bir yoldan geçmesi lazımsa, öyle bir yoldan geçirilmeli, kendisine tabiatına ve karakterine göre özel bir rehabilitasyon usulü uygulanmalı ve kişiye belli sorumluluklar ve görevler (ibadet, sabır, züht, manevi meşguliyetler, günahlardan uzak bir ortamda bulunmak, cemaate katılma; hayırlı faaliyetlere iştirak vb.) de yükleyerek manevi tekâmül ve insan-ı kâmil olma ufku gösterilmelidir.

Kişinin manevi risklerden uzak durarak, günahlardan sakınarak ve manevi temizlik içinde bulunarak, iç huzura kavuşmasıdır. Manevi huzur, Allah’ı anmanın, O’nun emirlerini yerine getirmenin ve akli mekanizmaları kullanarak tefekkür etmenin sonucunda inanan insanın kalbinde meydana gelen bir rahatlıktır. Kalbin, Yaratan’ı anmak suretiyle manevi haz almasıdır, manevi huzur. Bu yönüyle gerçek mutluluk, nuranî bir cevher vasfını koruyarak, ruhun emrine girmiş olan kalbin, ruhlar alemi yoluyla aldığı feyizleri bedene ve cisme taşıması ve orada da huzur ve saadet esintileri meydana getirmesidir.

Manevi huzur, Hak hoşnutluğunu hedefleyen her türlü plan, proje ve(ya) uygulama neticesinde ruhta meydana gelen inşirah (kalp ferahlaması) ve inbisat (gönül açıklığı) merkezli duygulardır. Kişinin, yaratılışın (fıtratın) gayesine uygun olarak yaşaması, imanını güzel ahlakla derinleştirmesi, ibadetlerini ihsan şuuruyla taçlandırması ile ruhunda âdeta bir şölen havası hissetmesidir. Çok defa kişi farkına varmasa da bu hâl, nuraniyete inkılâp ederek Allah’ın bir lütfu olarak bütün ruh ufkunu sarar ve insanın metafizik derinliklerinde değişik şekilde yankılanmaya başlar.

Manevi huzurun temininde akıl ile kalp (gönül) önemli birer manevi kaynaktır. Akıl-kalp etkileşimi, fıtrî asliyetleriyle ancak ortaya çıktığı için, hayat zevk-i selim yaşanır ve kişi gerçek anlamda mutlu olur. Bu durumda kişi, bütün zorluklara ve acılara rağmen yaşama zevkini tadabilecektir. Çünkü insan, manevi gücüyle, dayanma, sabretme ve mücadele etme rezervlerini kaybetmeyip hep ümit var olacaktır. Maneviyat olmadan değil olumsuz gibi görünen şeyler, olumlu olarak algılanan başarılar, sevinçler ve zenginlikler dahi taşınamaz hâle gelir.

Manevi sosyal hizmetlerin ve manevi bakım uygulamalarının temel gayesi, manevi telkin yöntemleriyle (bakıma muhtaç) kişilerin temel manevi ihtiyaçlarını karşılamak ve bu yolla huzurlu (gerçekten mutlu) olmalarını sağlamaktır.

4. Sosyal İlahiyat Mesleğinin Eğitim Boyutu

Sosyal İlahiyat veya Manevi Sosyal Hizmet, bir müstakil bölüm olarak İlahiyat Fakültelerinde lisans seviyesinde oluşturulabilir. Bunun yanında manevi sosyal hizmet talebini acilen karşılamak adına geçici bir dönem için veya alternatif bir eğitim biçimi olarak üniversite dışı sertifikalı sosyal ilahiyat eğitim programları da düzenlenebilir. Bu yolla kısa bir sürede çok sayıda profesyonel sosyal ilahiyatçı elemanı yetiştirilebilir.

Sertifikalı eğitim programları yoluyla profesyonel sosyal ilahiyatçı unvanı almak isteyen aday elemanları, 4 yıllık lisans programlarının birinden mezun olmalıdır. Tercih edilen bölümlerin başında ilahiyat ve sosyal bilimlere bağlı herhangi bir bölüm gelmelidir (sosyal politika, sosyal hizmet, hemşirelik, psikoloji, çocuk gelişimi ve eğitimi, fizyoterapi veya özel eğitim öğretmenliği).

Profesyonel sosyal ilahiyatçı elemanlarının sertifika müfredat programı, bir tasarı ve öneri olarak EKLER kısmında tarafımızca sunulmuştur. İçerik ve ders saatleri gibi diğer konular, Milli Eğitim Bakanlığı, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, YÖK (İlahiyat Fakülteleri) ve Diyanet tarafından yeniden dizayn edilebilir (Bkz. Ekler).

Profesyonel sosyal ilahiyatçılara yönelik üniversite dışı eğitim müfredatı, toplam 500 saat, teorik ve uygulama olmak üzere 2 aşamalı eğitim programından oluşmalıdır. Teorik eğitim 400 saat, uygulama eğitimi ise 100 saat olmalıdır. Eğitim saatlerinin ileriye dönük olarak yukarıya doğru çekilmesinde fayda vardır.

Profesyonel sosyal ilahiyatçı elemanlarının sertifikalı eğitim programına ilahiyat ve sosyal bilimlerden gelen akademisyenler ve alanında deneyimli profesyoneller katılmalı ve alanları ile ilgili ders vermelidir. Eğitim programına katılanlara (Diyanet tarafından bastırılan veya uygun görülen) manevi sosyal hizmetler ile ilgili ders kitapları ile sertifikaları ücretsiz olarak verilmelidir.

Sertifika programları hem gündüz hem de akşam programları olarak düzenlenebilmelidir. Sertifikayı alabilmek için ders saatlerini tamamlamak zorunlu olmalıdır. Sertifika programını tamamlayamayan katılımcılar, açılan diğer eğitim programlarından birine katılarak eksik ders saatlerini tamamlayabilmelidirler.

Sertifika programına katılan adaylar, akademisyenler ve alanında deneyimli profesyoneller tarafından teorik ve uygulama eğitimini kapsayan sınava tâbi tutulmalıdır. Teorik sınav, akademisyenler ile işbirliği hâlinde Diyanet tarafından belirlenmelidir.

Uygulama değerlendirmesi, her akademisyenin veya alanında deneyimli profesyonelin kendi alanı ile ilgili oluşturacağı değerlendirme formu çerçevesinde yapılmalıdır. Başarı notu, teori ve uygulama sınav sonuçlarının ortalamaları alınarak belirlenmelidir. Başarı notu 80 ve üstü olanlar, Diyanet onaylı “Sosyal İlahiyatçı Sertifikası” (veya “Manevi Sosyal Hizmet Elemanı”) almaya hak kazanmalıdır

İlk sınavda başarılı olamayanlar, eğitim programına tekrar katılmadan 2 sınava daha katılma hakkına sahip olmalıdır. Sertifika için gerekli belgeler Diyanet tarafından belirlenmelidir.

Sertifikalı sosyal ilahiyatçılar, sosyal hizmet uzmanlarının verilen haklardan aynen yararlanabilmeli ve tıpkı diğer sosyal meslek elemanları gibi değişik sosyal alanlarda istihdam edilme hakkına kavuşturulmalıdır.

Sonuç ve Öneriler

Manevi sosyal hizmet ve danışmanlık, Türkiye’de diğer (seküler) sosyal hizmet ve yardım meslekleri içerisinde henüz yeni bir branş (meslek dalı) olarak yerini almış değildir. Batı dünyasında Hristiyan kültürüne uygun olarak yıllardan beri uygulanmakta olan manevi sosyal hizmet ve danışmanlık, Türkiye’de yaşayan Müslüman toplumlarının inançlarına ve geleneklerine göre biçimlendirilmeli ve özellikle pisko-sosyal ve manevi yönden korunmaya muhtaç kesimlerin özel ihtiyaçlarına cevap verecek bir şekilde ehil sosyal ilahiyatçılar tarafından uygulanmalıdır.

İslami esaslara uygun manevi sosyal hizmet ve danışmanlık sisteminin teorik ve pratik esasları, Kur’an ve (Sosyal) Sünnetteki geniş materyalin yanında tasavvufun evrensel insan sevgisi ekseninde geliştirdiği manevi sosyal dayanışma anlayışıyla belirlenmelidir. Bütüncül bir anlayışla ortaya çıkan İslami sosyal hizmet modeli, sosyal hizmetlerin plüralist yöntemlerinden sadece bir tanesi olmanın ötesinde Müslüman toplumlara en iyi ve en etkili sosyal hizmet veren kurum olma özelliğini de taşımaktadır.

Manevi sosyal hizmet (Sosyal İlahiyat) eğitim programı, genel anlamda modern sosyal bilimler, dar anlamda sosyal hizmet ve sosyal pedagoji (sosyal pedagojik hizmet) disiplinlerinin yanında manevi (dini) bilimlerden (İlahiyat) oluşturulmalıdır. Bu yönüyle dini (itikadi, ruhi, ahlaki) danışmanlığı da esas alan manevi sosyal hizmetler, psiko-sosyal destek ilişkileri içerisinde multi-disipliner bir açılım gerektiği için, belki de en çok eğitim almayı gerektiren bir bilim dalıdır. Bundan dolayıdır ki sosyal veya dini hizmet alanında çalışacak olan sosyal ilahiyatçılar, hem sosyal, hem de dini bilimler alanında ihtisas görmeleri zaruridir.

Multi-disipliner ve uygulamalı bir bilim ve meslek dalı olarak SOSYAL İLAHİYAT, manevi sosyal hizmet uzmanı (Sosyal İlahiyatçı) yetiştirmek üzere İlahiyat Fakültelerinde müstakil bir bölüm olarak kurulmalıdır. Böylece hem ehliyetsiz kişilerin manevi alandaki istismarların karşısında psiko-sosyal sorunlu kişiler korunmuş olacak, hem de manevi (ruhi) dertlerinin karşısında kendilerine profesyonel manevi ve sosyal danışmanlık hizmetleri de sunulmuş olacaktır.

Sosyal İlahiyatçı unvanına sahip olmak ve sosyal hizmet alanında istihdam edilmek isteyenlere yönelik olarak üniversite dışı sertifikalı manevi sosyal hizmet eğitim programları da düzenlenmelidir. Buna bağlı olarak din görevlileri (ilahiyatçılar) modern insan ve toplum bilimlerinde eğitim almaları gerektiği gibi sosyal alanda meslek sahibi olanlar da sosyal-pedagojik içerikli dini bilgilerle donatılmaları gerekmektedir.

Manevi sosyal hizmet alanında yapılacak rehberlik ve danışmanlık hizmetleri sayesinde toplumun manevi (dini, ahlaki) yapısı aşırı uç noktalara kaymadan sağlıklı bir zeminde gelişeceği gibi fert ve grupların özel psiko-sosyal ve manevi (ruhi, zihnî) sıkıntı ve sorunlarına manevi terapi ve rehabilitasyon yöntemleriyle çözüm bulunabileceği için toplumun akıl ve ruh sağlığı da korunmuş olacaktır.

“Manevi sosyal hizmetler, toplumların hem sosyal, hem de manevi yapılarını dikkate alan, sosyal sorun ve eylem alanlarını bütüncül bir yaklaşımla araştıran multi-disipliner bir bilim dalı olmanın yanında sosyo-kültürel yapıdan kaynaklanan bireysel manevi sorunların çözümüne odaklanmış kendine has eylemler içeren resmen onaylanmış bir meslek dalı da olmalıdır. Böyle olunca manevi sosyal hizmet ve danışmanlık, sosyal bilimlerin araştırma teknik ve yöntemlerinin yanında teorik yaklaşımlarını, metot ve eğilimlerinden de yararlanarak Müslüman toplumların inanç sistemine uygun dini kurgusunu ortaya koyacak ve birçok sosyal meslek alanlarında tamamlayıcı destekleriyle özellikle toplumun akıl ve ruh sağlığının korunmasında önemli katkılar sağlayabilecektir.

[373] Sakarya Üniversitesi; İİBF Fakültesi Öğretim Üyesi.

[374] Kaynak: Seyyar, 2008:39.

Ekler

Sosyal İlahiyat Mesleğinin Eğitim Boyutu

I - Giriş: Sosyal İlahiyat ve Temel Bilim Dalları

• Programın Amacı ve Hedefi

• Korunmaya ve Desteklenmeye Muhtaç Sosyal Kesimlere Genel Bakış

• Sosyal Hizmetler

• Sosyal Pedagoji

• Sosyal Psikoloji

• Manevi (Dini) Bilimler

• Din Psikolojisi

• Din Sosyolojisi

• Sosyal Hizmet Alanlarında Dini (Manevi) Hizmetler

• Bir Multi-Disipliner Bilim ve Meslek Dalı Olarak Sosyal İlahiyat (Manevi Sosyal Hizmetler)

II- İnsan ve Ruh Sağlığı

• Sosyal ve Manevi Varlık Olarak İnsan Modelleri

• Sosyal ve Manevi Riskler ve Hastalıklar

• Sosyal ve Manevi Sapmalar

• Manevi Sıkıntı (Stres)

• Beden-Ruh Sağlığı

• Akıl-Ruh Sağlığı

• Ruh Sağlığı ve Manevi Kaynaklar

• Sosyal, Duygusal ve Manevi Gelişim

• Gelişim Alanlarının Birbiriyle İlişkisi

III- Manevi Eğitim ve Yöntemleri

• Psiko-Sosyal Destekli Manevi Eğitim Yaklaşımları ve Özellikleri

• Manevi Eğitim Ortamının Düzenlenmesi

• Manevi Eğitim Planının Oluşturulması

• Manevi Eğitim İçeriğine Göre Kur’an ve Sünnete Uygun Anlatım Yönteminin Belirlenmesi

• Manevi Eğitim Materyallerinin Oluşturulması ve Kullanılması

IV- Manevi Sosyal Hizmet ve Yöntemleri

• Manevi Sosyal Hizmetlerin Temelleri, Gayesi, İşlevi, Alanları

• İslam’da Manevi Sosyal Hizmetlerin Yeri ve Önemi

• Manevi (Dini) Rehberlik ve Danışmanlığın Felsefesi, Amaçları, İşlevi, Alanları

• Kur’an ve Sünnette Psiko-Sosyal İçerikli Manevi (Dini) Rehberlik ve Danışmanlık

• İslam Tarihinde (Tasavvufta) ve Günümüzde Manevi Rehberlik ve Danışmanlık Hizmetleri

• Korunmaya Muhtaç Özel Sosyal Kesimlere Yönelik Spesifik Manevi Sosyal Hizmet Uygulamaları

• Manevi Koruma, Telkin ve Destek Hizmetleri

• Manevi Terapi ve Rahabilitasyon Hizmetleri

• Sağlık Hizmetlerinde Sosyal ve Manevi Bakım

• Sosyal İlahiyatçıların Görevleri ve Mesleki Etik Kurallar

Kaynaklar

Ahmed b. Hanbel. (1982). Müsned, V. İstanbul. Çağrı Yayınları.

Ambrosino, R., Abrosino, R., Emeritus, J. H., Emeritus, G. S. (2008). Social Work and Social Welfare An Inroduction, USA: Thomson Brooks/Cole.

Bakırcıoğlu, R. (1988). Rehberlik ve Psikolojik Danışma. Bakırcıoğlu Yayınları. Ankara.

Barker, R. ( 1999), “Social Work Dictionary” Washington, DC:NASW.

Bediüzzaman Said Nursi. (t.y). Mesnevî-i Nuriye.

Camiü-s-Sağir. (2002). C. 3; Yeni Asya Neşriyatı; İstanbul.

Camiü-s-Sağir. (2002). C. 4; Yeni Asya Neşriyatı; İstanbul; No: 3297.

Cılga, İ. (2004). Bilim ve Meslek Olarak Türkiye’de Sosyal Hizmet, Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Hizmetler Yüksekokulu Yayını, No: 16.

Duyan, V. (2010) “Sosyal Hizmet Temelleri Yaklaşımları Müdahale Yöntemleri”, Aydınlar Matbaacılık, Ankara.

Ergül Ş. ve Bayık A. (2004). Hemşirelik ve Manevi Bakım, Cumhuriyet Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi, Cilt: 8, Sayı: 1.

Göka, E. (1996). Psikiyatri ve Düşünce Dünyası Arasında Geçişler; Vadi Yay. 1. Baskı. Ankara.

Göksu, T. (2007). Sosyal Psikoloji, Seçkin Yayıncılık, Ankara.

Kongar, E. (1978). İnsanı Yönlendirme ve Sosyal Hizmetler: Sosyal Çalışmaya Giriş, Hacettepe Üniversitesi Yayını, Ankara.

Kur’an-ı Kerim.

Özsoy, Ö. (1994). Sünnetullah, Ankara, Ecer Yayınları.

Puchalski C, Romer AL. (2000). Taking a spiritual history allows clinicians to understand patients more fully; J Palliative Med 3.

Seyyar, A. (2007). Sosyal Hizmetlerde Bakım Terimleri (Ansiklopedik Sözlük); Şefkatli Eller Yayınları; Ankara.

Seyyar, A. (2008). İnsan ve Toplum Bilimleri Terimleri Ansiklopedik Sosyal Bilimler Sözlüğü, ASED, Ankara.

Seyyar, A. ve Genç, Y. (2010). Sosyal Hizmet Terimleri: Ansiklopedik “Sosyal Pedagojik Çalışma” Sözlüğü. Adapazarı. Sakarya Yayıncılık.

Silah, M. (2005) Sosyal Psikoloji Davranış Bilimi, Seçkin Yayıncılık, Ankara.

Şener, S. (2009), “Sosyoloji”. İnkılap Basım Yayın, 4. Baskı, İstanbul.

Tomanbay, İ. (2007). Sosyal Olmak, Ankara: SABEV Yayınları.

Walach H. (2005). Spiritualität als Ressource. Chancen und Probleme eines neuen Forschungsfeldes. EZW-Texte 181.

WHO and Classification ASaTT. (2001). ICF: International Classification of Functioning, Disability and Health; Assessment, Classification and Epidemiology Group: WHO: Submitted.

Müzakere

Doç. Dr. İhsan TOKER[375]

Başlangıçta bir şey belirtmek istiyorum benim için bir şanssızlık oluştu neden çünkü sayın hocamın sunduğu daha doğrusu bize gönderilen tebliği metniyle kendi şimdi ifade ettiği şeyler arasında bir mesafe var. Dolayısıyla ben metine odaklı bir müzakereye hazırlandığım için biraz bu konuda kontrpiye düştüm. Bunun acaba farklılığı nedir diye belki merak edebilirsiniz. Şundan dolayı yani hocamızın tebliğinde ki metin oldukça uzun bir metin. Tabi eklerinde buna katkısı var nerdeyse üç dört katı büyüklüğünde ve bize belli açıdan zahmet verdi. Tabi bu vesileyle bu alanda belki bu alana girmiş olduk bu alanda da düşüncelerin üretilme ihtiyacının farkına varmış olduk. Hemen bunu da burada teşekkürlerimi belirtmek isterim ama dediğim gibi benim müzakeremde daha çok metin odaklı olduğu için sizlere de ilgisiz ya da anlamsız gelebilir bazı şeyler fakat yayınlanacağı düşüncesiyle ben o müzakeremi tekrarlamak konusunda ısrarımı sürdüreceğim.

Şimdi sayın Seyyar’ın tebliği aynı zamanda sekülerleştirici bir çağı da yaşadığımızı ortaya koyuyor. Bu yönlerinden bir tanesi. Çünkü hep alıştık sekülerleşme çağından bahsediyoruz bu sekülerleşme çağından bahsederken de süreklik de ne yapmaktayız işte dinden uzaklaşıldığı cihetinden ama son zamanlarda özellikle son on yıl zarfında son onbeş yıl zarfında dinileşme yaşanıyor. Biz buna desikilirasyon diyoruz.

Sayın hocamın yapmış olduğu bu girişimde bunu temsil ediyor yani bir sosyal hizmet gibi seküler alanlardan biri alanı dinileşmesi yönünde çabaları girişimleri ifade ediyor. Tabi bunun ortaya koyduğu bir takım sorunlar yok değil ben daha çok onlar üzerinde durmak istiyorum. Bir kere sosyal hizmetler alanı bizim ilahiyat camiasına sanırım Diyaneti bilemem ama ilahiyat camiasına kendilerinin de belirttiği gibi yabancı kalan bir kavram. Bunun getirdiği zorluklar var artı seküler ajanların seküler toplumsal unsurların direnişleri var. Bunu her alanda görüyoruz toplumdaki dini nitelikli dini kökenli herhangi bir şey konusunda tenakuz durumu ifade eden Türkiye’nin kendi sosyo politik tarihinin kültürel durumunun son dönem yaşadıkları haricinde getirdiği kalıntılar tortular etkisinde bu tür koşulların bunları tabii ki etkilediğini görüyoruz.

Sayın hocam, tabi şikâyetlerde normal. Bunu hep yaşıyoruz kendisi sosyal hizmetler alanında yaşıyor biz sosyoloji alanında yaşıyoruz. Dini alanda sekülerleştirici etkilerin dışına çıkarak deseküler cevaplar bulma noktasında tabi ki sosyal sorumluklarımızda dini sorumluklarımızda var bunu kabul ediyorum ama bunu yaparken içinde bulunduğumuz realitelerin gerçekliklerinde kendi içerisinde değerlendirilmesini ben şahsen düşünüyorum.

Metne geçmeden önce az önceki sunum itibari ile hocamızın tezindeki bazı ifadelere ben itiraz belirtmek istiyorum. Yani bizde bu alanın eksikliklerinden bahsettiler kendileri ama kendileri de Alman tecrübesine vakıf olmuşlar bunu memnuniyetle karşıladım. Benim şahsen o tür bir doğrudan tecrübem yok ama bu konuda tabi soruda tercih etmek isterim. Çünkü oradaki yapının oradaki konfoksiyonel yapının oradaki dinsel yapının burada acaba bir tekrarı bir karşılığı var mı yoksa burada daha farklı yapılar mı söz konusu. Çünkü buna vereceğimiz cevap oluşmasını istediğimiz sosyal hizmetle ilgili dinsel şeyin şekillenmesiyle çok yakından bağlantılı yani buna olumlu cevap vermek durumundayız. Orada muhataplar kimlerdir Katolik kilisesidir bildiğim kadar Ortodoks kilisesidir veya başka amillerdir. Ya da Amerikan tecrübesine baktığımız da çok daha kılcal şeyleri ifade edecek şekilde biraz sonra değinmeye çalışacağım. Maneviyat dediğimiz şey bir takım amillerin, ajanların nüfuz alanı içerisinde yer alıyor. Bizde, bunun muhatabı kim resmi alan yani sivil alan değil resmi alan. Dolayısıyla Katolik bir İslam olduğunu düşünüyorum yani bu beklentilerimizi şekillendiriyor.

Ne demek Katolik bir İslam, yani İslam dediğimiz zaman monolotik bir yapı karşısında buluyoruz kendimizi, bunu ifade etmemiz lazım. Ama bu monolotik yapı nereye kadar. Bu dünyadaki gelişmeler karşısında nereye kadar kendisini devam ettirebilecek. Yani muhatap bulma noktasında muhataplarımız noktasında nereye kadar bu geçerliliğini sürdürecek bir yaklaşım bunu sayın hocamın tebliğinde temennilerinin gerçekleşmesi noktasında buna verilecek cevap çok önemli. Tabi Katolik İslam diyerek şey yaptım bunun temsilcisi noktasında da arayışlar var Diyanetin çatısı altında bulunuyoruz. Bununda düşünülmesi lazım ama hoşgörüsüne sığınarak bunu ifade etmek durumundayız. Çünkü her şeyden önce sosyolojik düşünce olarak bunu ifade etmemiz lazım. Sosyal hizmet alanı bir ihtiyaç bu alanda diğer sosyal bilimler alanında olduğu gibi yeni inşalara, yeni katkılara, yerleştirmeye ihtiyacımız var.

Benden önceki sayın müzakereci hocamın ifade ettiğini bende dile getirmek durumundayım. Hep batılı dil üzerinden konuşuyoruz batılı kavramlar üzerinden konuşuyoruz. Tabi ki burada bizim işimiz kolay. Eleştiriyoruz sadece. Bunun yerine ne konacak, o daha kapsamlı bir iş ama bu perspektifinde göz ardı edilmemesi gerektiğini düşünüyorum. Dinsel metinler kökenli olarak sosyal hizmetin oldukça geniş bir kapitaline sahip olduğumuz doğrudur.

Matta da ne diyor insanlar sadece ekmekle yaşayamazlar deniliyor. Bizde rahmet figürlerinin rahmet kavramlarının ne kadar geniş anlamında kullanıldığı sık sık tekrarlanıyor belki tekrarlanarak anlamsız kalıyor ama bu açıdan bir daha düşünebiliriz. Ve dinler her şeyden önce Sayın Seyyar’ında ifade ettiği üzere insan hayatında önem taşıyor yani insan hayatına anlam kazandırmak bakımından özellikle yoksun kesimlerin, sorunlu kesimlerin ayrılığa uğramış kesimlerin topluma kazandırılmaları hususunda oldukça elverişli bir kapital oluşturuyor.

Bizim sosyolojide de din sosyolojisinde de özellikle maneviyatla kurumsal din arasında beliren bir farklılığın bulunması söz konusu. Bizde bu ayrım çok hissedilir bir ayırım değil neden çünkü kurumsal din biz özelliğini hâlen devam ettiriyoruz. Ama bizde de şöyle bir durum söz konusu. Bir taraftan az önce arz etmeye çalıştığım resmi bir İslam yani monolotik tek çizgili bir sanki herkesi kuşatan bir İslam şemsiyesi beklentisi var. Ama gelişen toplumsal hareketlerin bunun aleyhine işleyeceği yönünde öngörüm var. Bilmiyorum yani şu anda ona doğru gittiğini ben düşünüyorum. Bunun haricine çıkılır mı? Genel de zaten öyle düşünülmüyor. Mesela bir özsel kavramlar ortaya konularak kendisinin affına sığınarak Sayın Hocamın, mesela fıtrat kavramı sadece kendisiyle ilgili değil ben bu fıtrat kavramı noktasında oldukça sıkıntılıyım. Fıtrat kavramını rahatlıkla kullanabiliyoruz ama fıtratın sosyal karşılığı nedir? Yani birey olarak karşılığı nedir. Bu noktada cevaplarımız var mı acaba. Bu noktada sosyolojikleştirme başta olmak üzere farklı alternatiflerinde denenmesi gereğinden yanayım. Neden? Eğer böyle bir şey düşünüyorsak din alanında ilahiyat alanında bu tür uygulamaları düşünüyorsak bunları daha hayata geçirmeden önce düşünmemiz tasarlamamız lazım.

Tabii ki biraz öncede arz ettiğim gibi bu konuda bir ihtiyacın varlığı söz konusu. Özellikle sosyal ilahiyat olarak ilahiyatlarda böyle bir bölümün kazandırılması noktasında da bir öneriyle karşı karşıyayız. Ama ben şahsen bunun için zamanın henüz erken olduğu kanaatindeyim. Kendileri kusura bakmasınlar bunun bazı sebepleri var. Neden bir kere az önce arz etmeye çalıştığım gibi toplumun yapısını tanıma, toplumun yapısını yeniden ele alma noktasında eksikliklerimiz var. Bunları halletmeden toplumun diğer kesimlerindeki dinsel figürasyonlar başta olmak üzere diğer kesimlerdeki durumlarla birlikte bu üniversitedir, sosyal alanlardır, cemaatlerdir, cemiyetlerdir, derneklerdir, sivil toplum kuruluşlarıdır. Bunların tümünü göz önünde bulundurulmadan yapılacak bir şeyin erken doğum olacağı endişesiyle ben bu kanaatimi sizinle paylaşmak istiyorum. Aksi takdirde ilahiyatlar malum. Son zamanlarda bir neşmüneva buldu hem sayısal olarak hem bölümler olarak. Aksi takdirde böyle bir hazırlıksız olarak sırf kağıt üzerinde ki taslaklarla yola çıkılarak bir bölüm açıldığı zaman Yaygın Din Eğitimi ya da Dünya Dinleri Bölümlerinin başına gelen şeylerin onların uğradığı akametin bununda başına geleceği endişesini duyuyorum.

Teşekkür ediyorum…

[375] Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

Türkiye’de Cami Merkezli Yaygın Din Eğitiminde Sosyal Bilimlerin Rolü
(Psikoloji Örneği)

Dr. Hasan OCAK[376]

Özet

İlmî ve manevi durumlarına-derecelerine göre her biri Peygamber vârisi olan dinî iletişimciler, insanı tanımayı amaçlayan psikolojiyi, toplumu tanımayı amaçlayan sosyolojiyi ve eğitim bilimlerini, kısacası günümüzde Sosyal Bilimler olarak ifade edilen bilim grubuna dâhil edilen bilimleri iyi bilmelidirler. Geçmişte konu merkezli olarak ele alınan ve ifa edilen dini iletişim, insanların ve toplumun son yüzyılda hızla değişmesi sonucu, kendini insan-merkezli bir anlayışa bırakmak durumunda kalmıştır. Dini iletişimciler önceleri kendilerine neyi anlatayım sorusunu sorarlarken, günümüzde ise kime nasıl anlatayım sorusu etrafında fikir üretmeye çalışmaktadırlar. Bu ise, bizlere dini eğitim ve iletişim konusunda sosyal bilimlerin yerinin ve öneminin ne denli hayati bir yerde durduğunu göstermektedir. Bu makalede, sosyal bilimlerin önemli bir alanı olan ve özellikle dini iletişim açısından büyük bir öneme sahip bilim dallarının belki de en başında gelen psikoloji açısından dini eğitim ve iletişim konusu ele alınmıştır. Çalışmada, dini iletişimci ve hedef kitlenin olduğu kadar, konunun da tespit edilmesinde sosyo-psikolojik ortamın göz önüne alınmasına kadar, dini iletişimde psikolojinin yeri ve önemi, vaaz geleneğimiz özelinde ele alınmıştır.

Giriş

Bir zamanlar felsefe ile diğer bilimler arasında kesin bir ayırım yokken, yaklaşık olarak onyedinci yüzyılda meydana gelen bir dönüşümle doğal bilimler, o günden bu güne felsefe ile aralarında çok kesin sınırlar oluşturdular. Ancak bu devrimin sosyal bilimlerde henüz gerçekleşmediği yahut en azından şimdilerde gerçekleşme sürecinde olduğu söylenmektedir.

Bilimsel manada ayrışma devam ederken, insanlar uzunca bir süredir, içinde bulundukları durum ve olayları artık fizik-ötesi bir takım unsurlarla açıklamayı bırakıp, sosyal bilimlerin verilerini hayatın hemen her sahasında kullanmaya başlamışlardır. Bu durum, insanoğlunun akli ve zihni gelişiminin bir sonucu olarak son yüzyılda artarak devam etmiş ve devam etmektedir. Bu gelişme ve değişmeden doğal olarak din de bir ölçüde nasibini almaya başlamıştır. Doğal olarak diyoruz, çünkü din olgusu birçok yönüyle sosyal bilimlerin alanı içerisinde değerlendirilmesi gereken bir muhtevayı bünyesinde barındırır. Din, insanlar arasındaki birtakım ortak paylaşımları (cemaat, ahlak kuralları, birlikte yapılan ibadetler vb.) içerdiği için sosyolojinin; inanç esaslarının ve Tanrı kavramının zihinlerde yerleşmesi ve bir anlam kazanması bakımından felsefenin; Tanrı ile insan arasında özel bir bilişsel bağla kurulan iman kavramının psişik bazı özellikler göstermesi bakımından psikolojinin verilerini kullanmak durumundadır. Bu araştırma, ülkemizdeki yaygın din eğitimi noktasında psikoloji özelinde sosyal bilimlerin nasıl ve ne şekilde kullanılabileceğini ele almaya çalışmak gibi bir gaye gütmektedir.

1- Psikoloji ve Din: Kavramsal Çerçeve

Psikoloji terimi, Yunanca aslı bakımından iki kelimeden oluşur; bunlar, ruh anlamına gelen “psyche” ve bilgi, bilim anlamına gelen “logos” dur. Buna göre psikoloji, ruh bilgisi, ya da ruhbilim anlamını ifade etmektedir. Fakat bundan, psikolojinin doğrudan doğruya ruh üzerine araştırmalar yaptığı sonucunu çıkarmak yanlış olur. Esasen ruh kavramı soyut bir gerçekliği dile getirir ve bu anlamda konuyla ilgili felsefi ve dini açıklamaların tarihi, psikoloji biliminden çok eskilere dayanır. Psikolojinin asıl konusu, insanın ruhi yaşayışı ve davranışıdır. Psikoloji, ruh ve beden bütünlüğü içerisinde, tarihi ve sosyo-kültürel gerçeklik düzeyinde bir varoluşa sahip olan somut insanı ele alan bir bilim dalıdır.[377]

Çok bilindiği düşünülse bile psikolojinin tanımları arasında geniş ve farklı bakış açılarının bulunduğu gerçeği bu çalışmada yeniden hatırlanması gereken ilk dikkat çekici noktadır. Watson ile birlikte, deneyleme yapılabilen tecrübî ilimler sıralamasında, fizik, kimya, astronomi, biyoloji ve sosyoloji ile birlikte yer alan psikoloji, bu tasnif içerisinde kalmak üzere, davranışın bilimi olarak tarif edilmiştir.[378] İnsanın eylemlerini topladığında onu çözümleyebileceğini varsayan bu tanım içerisinde eylemler, eşsiz bilimsel veriler idi. İçebakış denilen özel teknik bu anlayışta bütünüyle reddediliyordu. Bu durumda, bilim dalına ‘psişenin bilimi’, ‘ruh bilim’ demek artık yanlış olacak ve ‘davranış bilim’ denilecekti. Bunun sonucu olarak, din eğitimi, daha başlangıç aşamasında bu tanımlamaya uyum sağlayan yöntemler geliştirmekte direnecekti. Hemen bütün evrensel dinler, insanı ruh ve bedenden oluşan, bütün bunlar toplandığında yine de bütünü tanımlanabilmesi mümkün olmayan bir varlık olarak tanımlamaya eğilimlidirler. Bu eğilim insanın, yaratan-evren-insan ilişkisindeki bütünlük oluşmadan, insanı tanımlamada bir bütünlük oluşturulabileceğine soğuk bakmaktadır. Dinin ve din eğitiminin insana olan bu bütüncül yaklaşımı, davranışçı psikolojinin tek taraflı eylem boyutunu insan için yetersiz bulmuştur. Bunun birçok sebebi bulunabilir. Bunlardan sadece biri, dinin, davranıştan koparamayacağı bir kavram olan niyettir.

Din, bilinçli olarak hayat kontrolümüzü ele geçirmemizi başlatan iradi harekete niyet adını verir. Bu da davranıştan önce, davranışla birlikte ve hatta davranıştan sonra eyleme sıkı sıkı yapışmak zorundadır. Niyet, bireyin sayısız donmuş alternatifler arasından, bazen birine hayat vermesidir. İşte birey tam bu noktada niyetini olduğu kadar kendiliğini de hayata katmış, alternatifler arasından hangisinin eylem olacağına karar vermiştir. Bundan sonraki aşama, olacak olanları, yine dinin sunduğu bakış açısıyla hayata geçirmektir. Bu bakış açısıyla, evrendeki hayat sahibi olan her şeye olduğu kadar, yaratıcı karşısında da niyet ve davranışlarının sorumluluğunu istek ve irade ile yüklenebilen bireye ulaşmak, din eğitiminin en önemli amaçlarındandır. Niyet, davranışa eklenmesi gereken en önemli psikolojik olgulardan biridir. Çünkü niyet, daimi bir farkındalık anlamına gelir. Bireysel farkındalık olmadan da aşkın bir farkındalıktan söz etmek pek mümkün gözükmemektedir. Bu sebeple, yaygın din eğitimcisinin, davranışta değer ölçütü arayacaksa veya hedef kitle üzerinde davranış ve bilgi değişikliği meydana getirmek isteyecekse, kendisinin iradeli ön tutumlarını yani niyetlerini de bu ölçüt içerisine almak zorunluluğu vardır. Ayrıca, duygusal davranışın görünümleri sadece aşikâr olan eylemleri değil, birleşik hâlde içsel olarak barındırılan duygu durumlarını ve özel çevresel faktörlerden etkilenen iletişimleri de içine alır.[379] Bu sebeple davranışçılık birçok eleştiriye maruz kalmış, eylem ve zihinsel süreçleri birlikte ele almanın psikoloji için kaçınılmaz olduğu vurgulanmıştır.

Modern psikoloji akımları ve diğer bazı sosyal bilimler içinde insanın konumu bu gözle yeniden incelenmiştir. Heidegger’e göre bunlar, insanı en geniş anlamıyla bir nesne, el altında bir varlık yani bütünüyle ampirik olarak betimlenebilir bir eğilimler toplamı olarak ele almaktadırlar. Bu yaklaşımlar insanın insaniliğini, başka varlıklarla bağlantı kurabilen, varlığa açık ve ontolojik niteliğini ihmal ediyor gözükmektedir. Burada insanilik kavramı ile anlatılmak istenen ve din eğitimcisinin asıl ilgilendiği boyut, insanın etkileştiği her şeyle kendi iradesiyle özgürce bağlantı kurmak, bu etkileşime istek duymaktır.[380] Yaygın din eğitiminin diliyle konuşacak olursak, burada anlatmak istediğimiz, eğiten-eğitilen ilişkisinin niteliği ile ilgilidir. İnsan doğal olarak elle tutup gözle gördüğü şeylere karşı böyle olmayan nesne ve olaylardan daha fazla ilgi duymakta ve etkileşime geçmektedir. Ehliyet ve birliktelik açısından merkezi vaaz bir ihtiyaç ise de toplumu din konusunda aydınlatmada yüz yüze vaaz asıldır. Teknoloji gelişmiş, insanın bilgiye ulaşması kolaylaşmış olsa da, dinleyici ile yüz yüze iletişim, mesajın aktarılmasında en etkili yöntemdir. Bu itibarla özellikle camilerimizde uygulanan yaygın din eğitiminde sadece müftü ve vaizlerle yetinilmemeli, imam hatipler de kendilerini iyi yetiştirip hazırlanarak görev yaptıkları camilerde mutlaka vaaz etmelidirler. Diyanet İşleri Başkanlığının ilgili mevzuatı buna müsaittir.[381]

İrade ve özgürlüğün insanın eylemlerine konu olması, bizatihi dinin öngördüğü insan tipinin din eğitimine konu oluşturmasına çok benzeyen çağrışımları beraberinde taşır. 1900’ lü yılların başında ortaya çıkan Gestalt Okulu ise, psikolojinin bahsettiğimiz ‘parçacı’ yaklaşımına karşı durmakla, sadece davranışla değil, ruhi olaylarla da ilgilenecek bir ekolün yolunu açmış oluyordu. Böylece insanın yalnızca şartlı reflekslerle veya duyumlarıyla eyleme geçen bir varlık değil, Heidegger’in yukarıda belirttiği biçimle etkileşen ve etkileşimi talep eden varlık olarak ele alınması mümkün olabilecekti.[382]

Daha sonraki ekol olarak Hümanist psikoloji hedefini iyinin, güzelin ve gerçeğin algılanması olarak belirtiyor ve ona göre yöntemler geliştiriyordu. Fakat bu arada önyargısız olarak, üstün gerçek, iyi ve güzeli belirleyebilmek yeni bir mesele olarak ortaya çıkıyordu.[383] İnsan tabiatını bilimsel alan içerisinde anlatma, psikolojinin diğer ekolleri içerisinde de ele alınabilir. Fakat bu çalışmanın amacı böyle bir kronolojiyi ortaya koymak değildir. Bu sebeple bundan sonraki kısımda psikolojinin değişen ve dönüşen yöntemleri, yaygın din eğitimine zemin oluşturmaları açısından ele alınacaktır.

2- Psikolojik Yöntemler ve Yaygın Din Eğitimi

Sosyal bilimlerde kullanılan çeşitli yöntemler arasında dış gözlem, kontrollü gözlem gibi gözlemleme yöntemleri psikolojinin vazgeçemediği yöntemlerin başında gelmektedir. Bu metotlarla, davranış, iyice kontrol altında tutulmuş çevre şartlarında incelenmektedir. Çok sayıda denek gözlemleme odalarına alınarak dışarıdan gözlemlenir. Sonraları yöntemin en mahzurlu yönü, insan davranışlarının böylesine kontrol altına alınamayacağı, alındığında da doğal hâlinden sapacağı, dolayısıyla bulguların şüphe taşıyacağı şeklinde belirlenmiştir. Ancak yaygın din eğitimi açısından baktığımızda, eğitimcinin yani din görevlisinin içinde bulunduğu ve vaaz ve çeşitli vesilelerle dini eğitim verdiği çevreyi doğal hâlinde tanımasının daha kolay olacağı gayet açık bir şekilde ortadadır. Çünkü din görevlisi (müftü/vaiz/imam..), söz konusu gözlemi doğal şartların dışına çıkmadan yapacağı için yanılma riski daha az olacaktır.

Psikoloji araştırmalarında kullanılan en önemli veri sağlama araçlarından biri de ankettir. Anket tekniğinin kullanımı birçok niceliksel yöntem gibi hem faydalı ve hem de mahzurlu olarak değerlendirilmektedir. Anket tekniği kullanılarak gerçekleştirilen bir alan araştırması, kesitsel olarak, direkt olgulara karşılık gelen birebir ipuçları verir. Bunun yanı sıra denekler sorulanları bazen içsel kazanımları yönünde değil de zihni ölçülerine veya beklentilere göre cevaplayabilirler. Bu yöntemden de din görevlileri duruma göre ve cemaatin yapısına göre yararlanabilirler. Ama şunu kabul etmek lazımdır ki, henüz cemaatimizin büyük bir kesimi için bu yöntem şimdilik erken bir uygulama niteliği tanımaktadır.

Niceliksel yöntemlerin ardından psikoloji, insanı niteliklerine göre konu edinmenin daha gerçekçi olacağı şeklindeki yaklaşımına oldukça direnerek geçiş yapmıştır. Uzun yıllar marjinal planda kalan ve bilimselliği tartışılan ancak derinden derine toplumsal araştırmalarda yer edinmeye başlayan ve insanı anlamaya çalışan kalitatif araştırmalar, günümüzde oldukça kabul görmektedir. Temelleri filozof W. Dilthey tarafından atılan ve M. Weber gibi kişilerce sosyoloji ve öteki insan bilimlerinin gelişmesine eşlik eden kuramsal tartışmaların içerisine sokulan[384] kalitatif/niteleyici araştırma, toplumun bir bütün olarak ele alınıp, üretilen bilginin araştırma nesnesinden kopartılıp kurumların kullanımına sunulan belgeler hâline dönüşmesine karşı çıkar ve bilginin, araştırılan grupla birlikte üretilip kullanılmasından yana olur. Buna karşı duruşun gerekçesi şudur; bilginin hayattan koparılarak ‘operasyonel kavramlar’ hâline dönüştürülmesi, insan olgusunun anlamının yalnızca bu kavramların neden-sonuç ilişkileriyle birbirine bağlanmasına indirgenmesi, bir nesnelleşme-yabancılaşma duygusunun doğmasına yol açar. Bu anlamda yapılan vaaz ve irşad faaliyetlerinde elden geldiğice hedef kitlenin ilgi alanına giren konular seçilmeli ve bu konu hedef kitlenin anlayacağı tarzda örneklemeler yapılarak sunulmalı, yerel dil ve kültüre önem verilmelidir.

Bundan sonra tartışma konuları arasında insanın ve dolayısıyla toplumsal olayların salt etki-tepki ilişkileri ve bunların ölçülmesi şeklinde araştırılması yerine, bir metin gibi ele alınarak yorumlanmasına sıra gelmiştir. Artık ‘neden böyle’ yerine, ‘niçin böyle’ şeklindeki soru daha anlamlı olacak; ‘açıklamak’ yerine ‘anlamak’ yeni bir tavır olarak benimsenecektir. Fakat yorumlamanın kantitatif/niceleyici yöntemlerdeki gibi geçerli ve güvenilir olduğunu ölçecek aygıtların neye dayanılarak yapılacağı da yeni tartışma konuları arasına girecektir.

Dilthey, araştırmanın yalnızca gözleme dayalı olmasından ziyade, mistik bir süreç olduğunu, dolayısıyla bir metin gibi okunacak olan olguyu anlamak için ona empati duymamız (içsel ve eş duyumsal olarak anlamaya çalışmamız) gerektiğini söyler. Bu sefer de, yaygın din eğitimcisinin (müftü, vaiz vb.), anlattığı nesnellik ile kendi arasına ne kadar mesafe koyabileceği sorusu gündeme gelir ki beşeri bilimler yorumcusu, zaman, yer ve dünya görüşü açısından konumlanışı ile yeni bir mahiyet kazanır. Burada ‘gelenek’; birçoklarıyla eşzamanlı olarak paylaştığımız, benzer şekilde duyumsadığımız, kaybedildiğinde benzer acıları yaşantıladığımız, içinden geçerek yeniden ürettiğimiz toplumsal bir öz, vazgeçilemez bir kavram olarak karşımıza çıkar.[385] Burada eğitimcinin konuyu sadece anlatmakla yetinen değil, aynı zamanda kendisinin de çok fazla önem verdiğini ortaya koyan bir tarzda, inandırıcı bir üslupla ele alması; karşılıklı etkileşimin artması ve vaazdan istenen verimin elde edilmeye daha fazla yaklaşılması açısından önemlidir.

Bahsedilenlere ilaveten psikolojinin evrensellik iddiası ve kültürler arası olduğunda bu bilime yapılacak olan katkılar da tartışılanlar arasındadır. Günümüzde ise psikoloji emik olanın da etik[386] olan kadar değerli ve zengin olabileceğini kabul etmektedir. Çünkü duygu -durumları ve deneyimler kültürlere göre değişen davranış biçimlerine dönüşürler. Değerler, inançlar, aile, arkadaşlık gibi sosyal kurumlar tarafından desteklenir bazen de zayıflatılırlar. Bu sebeple kültürler arası farklılıklar olduğunda, farklı duygu durumlarının faklı fonksiyonları olduğunu araştırmak bize değişik bir öngörü sağlayabilir. Bu noktada camilerimizde verilen yaygın din eğitiminin daha verimli hâle getirilmesinde, cami görevlileri başta olmak üzere, söz konusu eğitim faaliyetinde bulunacak şahısların (müftü, vaiz vb.) görevlerini en iyi şekilde yapıp yapmamaları da büyük önem taşımaktadır. Cami görevlileri, iyi yetişmiş, sabırlı, hoşgörülü ve sevgi dolu olmalıdır. Camiye gelen kişi huzur duyarak, tekrar gelme arzusuyla camiden ayrılmalı, bu yönüyle camilerimiz, insanların dinlendiği, stres ve dünyevi sıkıntılardan bir an olsun uzaklaştığı, psikolojik rahatlama içinde huzura erdiği mekânlar hâline getirilmelidir.

Yapılan araştırmalarda insanlar, din görevlilerini İslam dini gibi mükemmel görmek istediklerini belirtiyorlar. Aşağıdaki satırlar kanaatimizce bu konuda cemaatin ortak kanaatini yansıtmaktadır: “İnkâr edilemez bir gerçektir ki, çok dürüst din görevlilerimiz var. Ancak bu görevlilerimizi dört dörtlük görmek isteriz. Çünkü dinde hiçbir eksiklik yoktur. O hâlde dinin temsilcileri de din gibi doğru ve güzel olmalıdır. Bunu istemek ise toplumun en doğal hakkıdır.”[387]

Ülkemizde de, özellikle psikolojinin bazı alanlarında yöntem arayışlarına temel oluşturan tartışmalarda gelinen en son durumu göstermek açısından, Kağıtçıbaşı’nın şu yorumu önemlidir; ‘Psikoloji hep evrensel bir bilim olmayı amaçlamış olduğundan kavram ve bulguların daha çok batı kültürüne özgü olabileceği göz ardı edilerek, kültürler arası geçerlilik taşıdığı varsayılmıştır. (...) çoğunlukla tek bir sosyo-kültürel bağlamda yürütülmüş araştırmalardan çıkartılan sonuçların kültürler arası geçerliliği olduğu düşünülmüştür. Oysa geçerliliği olduğu öngörülen aile dinamiği, kişilik kuramı ve gelişim psikolojisinin bazı temel kavramları, aslında sadece bir kültüre de özgü olabilirler.’ [388] ‘...Ancak tek bir kültüre özgü gibi görünen bir olgu, kültürler-arası bir karşılaştırma yapıldığında, farklı kültürel ortamlarda benzerlikler göstererek ortaya çıkabilir. Başka bir deyişle, bu felsefi bir tartışma konusu değil, görgül bir araştırma konusudur. Aynı şekilde psikologlar kendileri de psikolojik olayları kavrarken kendi kültürel kimliklerini olaya katmaktadırlar. (...) Emik ve etiğin, yerel ve evrenselin tek bir kültüre has ve ortak olan diyalektiği tanınmalı ve kullanılmalıdır. Çünkü bu diyalektik, kültürler arası psikolojiye dinamizm getirir ve gelişmeyi sağlar.’[389] Bütün bunlardan sonra psikoloji yöntem geliştirme konusunda oldukça cesur adımlar atmış ve bireyin iç dünyasını anlayabilmek için, daha insani olana ulaşmaya çaba göstermiş ve bu adımlarla eğitim ve yaygın din eğitiminin amaçlarına teorik planda yakınlaşmıştır denilebilir.

3- Psikolojik-Deneysel Araştırmalar ve Yaygın Din Eğitimi

Bu anlattıklarımıza dayanarak bir duygu, bir düşünce, bir aktivite alanı olarak dinî faaliyetler de eğitim biliminin araştırma sahasına girmelidir. Bu, bir iddia değil, bir tespittir. Bu durum aynı zamanda yaygın din eğitimi alanında yapılan son yıllardaki çalışmalarda da bir gerçeklik olarak karşımızda durmaktadır. Dinin, ne kadar deneysel çalışmalara konu edilebilir olduğunu belirleyebilmek ile onun yaygın eğitime yapacağı katkıların ne olduğu arasında derin bir alaka vardır.

Dinî aktiviteler elbette deneysel çalışmalara konu olabilirler. Çünkü;

a- Dinler, yalnızca metafizik değil, psikolojik ve sosyolojik olguları da bünyelerinde barındırırlar. Birçok insan tarafından aynı anda paylaşılabilirler ve herkese açık olmaları sebebiyle nesnel bir boyuta sahiptirler.

b- Dinlerin, îmanî ve felsefi yönlerinin, aktiviteye dönüşmüş şekilleri yani ibadetler, tecrübî bir boyut taşırlar ve gözlemlenebilirler.

c- Dinî yaşayışlar ile diğer yaşantılar arasında irtibatlar kurulup, mukayeseler yapılabilir. Bu üç özelliği ile dinin, bilhassa yaşantılanma kısmının deneysel çalışmalara konu edilebilir olduğu anlaşılmaktadır. Bununla birlikte, yaygın din eğitimiyle bazen yatay (din eğitiminin, eğitimin psikolojisi ile ilişkisi) bazen de dikey (din eğitiminin psikolojiyle olan ilişkisi) düzlemlerde buluşan, insanı ele alan diğer toplumsal bilimler deney metodunu ne kadar kullanabiliyorsa yaygın din eğitimi de bu metodu o kadar kullanabilir ve kullanmaktadır.[390] Bu yönüyle din eğitimi müstakil bir çalışma alanıdır. ‘Din eğitimi bilimi, dinin mahiyetine uygun olarak insan varlığının bütünü ile ilgilenir, insanın hayatını hayatın bütünlüğü içindeki yeri ile ele alır, yani insanla insan olarak ilgilenir. Din eğitimi bilimi, Tanrı’yı insanın menşei, yeryüzündeki manası ve geleceği (kaderi) ile ilgili bir problem olarak öğretime müsait kılmaya çalışır. Bu amaçla metotlar arar, onları dener, geliştirir. Allah sorusu dinin asıl sorusudur. Din eğitimi bilimi bu soruyu bilinçli olarak sorar. Bu soru canlı tutulduğu sürece, onun cevabı daima bilgi üstü, bilgiyi alan fakat onu aşan bir mana taşıyacaktır. Bu aşkınlık insan varlığının imkânlarını da aşkınlaştıracaktır. Çünkü bilgiyi aşan her düşünce, yeni bilgi alanlarının açılmasına yol açar. İnanma da bilgiyi aşar ve bilgiye kendini aşma imkânı yaratır.[391]

Psikolojiden artık epeyce bağımsızlaşmış olan din psikolojisi, bahsettiğimiz araştırma teknolojilerini oldukça yakından takip etmektedir. Bilgi toplama araçlarını (anket, test, semantik tahlil, dinî metin analizi), genetik ve dinamik metodu (fenomenolojik yorumlama, biyolojik ve pragmatik yorumlamayı ve psikanalize dayalı yorumlamayı bir dereceye kadar kullanan din psikolojisi,[392] her bir metot ile insana ait orijinal bilgiler sunmaktadır. Dolayısıyla din/eğitim psikolojisinin örgün eğitimde kullandığı bu metotların, yaygın din eğitiminde, özellikle camilerde kullanılması da kaçınılmaz olarak karşımızda durmaktadır. Bu gerçek özellikle yaygın din eğitiminde hedef kitleyi tanıma açısından eğitimciye (müftü, vaiz vb.) büyük yararlar sağlayacak ve hedeflenen davranış değişikliğine daha hızlı ve sağlıklı bir şekilde ulaşılmasını temin noktasında atılabilecek en büyük ve zorunlu bir adım olacaktır. İnanç insanın içyapısında meydana gelen bir özelliktir ve bu nedenle herhangi bir inanma olayı açıklanırken psikolojiden bağımsız hareket etmek, içerisine düşülebilecek yanlışlıkları peşinen kabullenmek manasına gelecektir.

Bu açıdan bakıldığında, sembolik bir sistem olan dinin kişi üzerinde etkileyici bir uyandırma gücü vardır. Fakat insan, kendi açısından, şahsi bir inisiyatif veya teşebbüs ile dine bağlandığında dindar sayılabilir. Beşeri teşebbüs ise ne rastlantıyla ve ne de sadece aklın mantığı ile yönlendirilebilir. İnsani teşebbüs, özellikle psikolojinin incelediği, kendilerine özgü işleyişleri olan bir takım süreçler ve güçler üzerine temellenir.[393] Din ile psişik unsurlar arasındaki ilişkiyi aramak ve yorumlamak din psikolojisinin amaçları arasındadır. Bu işlem için din psikolojisi, tecrübî yöntemleri ‘tecrübe’in en geniş anlamıyla kullanır. Özellikle din psikolojisinin pratik görevlerinden birisi, din psikolojisinden büyük ölçüde yararlanan din eğitiminin seviyeli bir şekilde yürütülmesine ve böylece dinî hayatın sağlıklı ve dengeli bir biçimde sürdürülmesine yardımcı olmak şeklinde belirlenmiştir.[394] Bu bağlamda din eğitimi, dinin ruh sağlığına yapacağı etkileri belirleyen verileri, din psikolojisi verilerine dayanarak, onları ruh sağlığı açısından ele almak ve bu konuda çözüm önerileri sunmakla yükümlüdür.

Bu sebeple din, psikolojisiyle kesiştiği alanlarda din eğitiminde de benzeşen yöntemler kullanılabilir. Bu yakınlığın iki görünür sonucu olarak şunlardan bahsedebiliriz: Öncelikle din psikolojisi din eğitimine bir veri düzlemi oluşturmaktadır. Ayrıca bir dayanak olarak psikoloji ve din psikolojisinde kullanılan her yeni yöntem ve tekniğin, din eğitiminde de kullanılabilirliği tartışma konusu edilebilmelidir. Konuyu örneklendirmek için ‘dindarlık’ kavramını ele almak gerekirse; bir kimseyi dindar olarak tanımladığımızda, sosyal ve bireysel hayatında o kişiye ait bir anlamlılık ve düzen içeren tutumlar bulunduğunu düşünürüz (inanç esasları). Bu, bireye ait durumdur. Dinî inançları ya da ibadetleri araç olarak kullanmak, bu inançları destekleyen, kendisine başvurulan dışsal bir gücün (Tanrı) bulunduğuna da delalet eder. Bu da harici bir unsurdur. Bundan dolayı dinî duygu, kişinin kendi hayatında son derece önemli olarak gördüğü ve eşyanın tabiatında sürekli ve merkezi olarak kabul ettiği ilkelere uygun hareket etmeye yatkınlık olarak karşımıza çıkmaktadır. Aynı şekilde bireylerin tek başlarına yaşamlarında kutsal olarak kabul ettikleri şeylerle ilgili anlayışları çerçevesinde duyguları, eylemleri ve tecrübeleri şeklindeki tutumları da dindar insanın yaşantıladığı şeyler olarak tanımlanmıştır.[395] Bu içerikteki tanımlamalara ait dindarlık eğitiminden söz etmek gerektiğinde, bunu kavramlaştıracak bilimsel yöntemlerin elbette psikolojinin kullandığı yöntemlere çok benzer olacağı ortadadır. Zira birçok dinî duygu ve dindarlık tanımı arasında ‘bireyin hayatında kutsal ve merkezi kabul ettiği şeye yatkınlık’ yönünü tespit etmek, dinde psikolojik olanı belirlemektir. İnsana ait bu özelliğin eğitilebilmesi için öncelikle o yönün tespit edilmesi, ilke ve niteliklerinin tanınması gerekir.

Bu noktada din psikolojisinin görevleri arasında bulunan ruhi hayatın bireysel cephesinin sırlarını keşfetmek ile yaygın din eğitiminin görevlerinden biri olan bireylerin/cemaatin içsel kanunlarını belirleyerek ona anlam tayin etmek ve üzerine yenilerini ekleyerek onların elde ettikleri bu bilgiler ışığında olumlu yönde davranış sergilemeleri arasında oldukça yakın bir ilişki bulunduğu gözden kaçmaz.

Batı dünyasının, dinin psikolojik yönünü tespit ettikten sonra ona uygun araştırma yöntemleri geliştirmesi, ülkemizdeki kadar uzun erimli olmamıştır. Ülkemizde bir görüşe göre, öteki eğitsel alanlara göre nicelik ve nitelik bakımından önde bir durum gösteren yaygın din eğitimin, psikolojinin ve pedagojinin temel ilkelerini uygulamak şöyle dursun, bu eğitimin kavram ve anlatımında dahi varolan çelişkiler henüz ortadan kaldırılamamıştır.[396]

Yukarıdaki cümlelere ilave olmak üzere, Batı dünyasındaki yeni bir arayıştan söz etmek gerekir. Bu arayış, bugüne kadar yapıla gelen psikolojinin, varacağı en son noktanın bilinç olduğu görüldükten sonra, insanın, bir bütünlük içerisinde tanımlanabilmesinin ancak onun içsel temayülleriyle anlaşılabileceğini ve bunu anlayabilmenin yalnızca bilinç düzeyinde insanı tanımakla mümkün olamayacağını iddia etmektedir. İnsan, ben, ben-dışı, ben-ötesini fark ederken bir şeye daha merak duyar: ben-üstü yani metafizik alan. ‘Bu yönüyle modern psikolojinin tümüyle yoksun olduğu şey, nefsin yönlerini ya da eğilimlerini kozmik bağlamlarına oturtmasını sağlayacak ölçütlerdir. (...) Akıl bizi gizli güçlerimizi gerçekleştirmeye yönlendirir, hayatın temel amacını belirlememize yardım eder. Ancak varoluşsal sorunumuzu yalnız başına çözemez. Bu anlamda; gerçek benlik, akıl ve sezgi, ben ve ben olmayan arasında bir zıtlık vardır. Bir farkındalık durumuna eriştiğimiz zaman sezgisel olarak biliriz ki olduğumuz şey olabileceğimiz şey değildir.’[397] görüşünü dile getiren psikiyatrlar, bu sorgulamanın başladığında bireyin eğitimsel yardım alması gerektiği kanaatini taşırlar.

Ayrıca ruh ile ilgili kavramlar bu teorik zeminden yükselerek artık yaygın din eğitimi içerisinde ruh eğitiminin taşıdığı anlamı billurlaştırma gayretine giren çalışmalar sayesinde örgün din eğitimi literatüründeki yerini almasının zamanı gelmiş ve hatta geçmektedir.

4- Vaaz, Vaiz ve Cemaat Üçgeninde Psikolojinin Rolü

Genel eğitim ve öğretim içinde yer alan din eğitim ve öğretimi’nin modern eğitim teorileri ve kurallarıyla temellendirilmesi gereği gün geçtikçe daha çok kendini duyurmaktadır. Eğitim ve öğretiminin ilke ve metotlarıyla ilgilenmek yalnız din eğitiminde değil aynı zamanda ahlak ve karakter terbiyesine ilişkin bir takım sorunlarda da izlenecek tek çözüm yoludur. Burada söz konusu olan husus, eğitimin kendiliğinden bir araç değil, bir amaç için araç olduğudur.

Böylece çocuğun, gencin ve yetişkin kişinin ruhsal yönden dine yaklaşımı, kavrayışı ve özellikle içtenliği dikkate alınmalıdır. Din eğitiminin bilimselliği psikolojinin verilerine dayandığından, gerek örgün eğitim denilen Milli Eğitim kurumları gerekse yaygın eğitim alanına giren Kur’an Kursu, cami vaaz ve hitabeti düzeyinde görev almış, din öğretim ve eğitim sorumluluğunu taşıyanlar için insanın ruhsal gelişim durumunu iyi tanımak anlamlı bir başarıya eriştirir. Çünkü din insan içindir, insan din için değildir. Bu gerçek, Kur’an’ın açıkça bilinen anlatımında da böyledir.[398]

4.a- Vaaz Konusunun Tespitinde Psikolojik Unsurlar

Vaaz denilince günümüzde, camide insanlara öğüt vermek, onları Dini-dünyevi konularda bilgilendirerek uyarmak, dini bilgiler öğretmek vb. amaçlarla yapılan özel bir hitabet türü akla gelmektedir. Vaaz edene de vaiz denilir ki, aynı zamanda din hizmetleri veren bir grup görevlinin ortak adıdır.[399]

Vaaz esasen İslami eğitiminin temel kavramlarından biridir. Bunun için kelime ve kavram olarak ele alınıp incelenmesinde; kendisiyle ilgili diğer kavramlarla olan ilgisinin açıklanmasında ve tanımların analizinde yarar vardır.

Vaaz; Arapça bir kelimedir, nasihat ve öğüt vermek anlamlarına gelmektedir. İslam din eğitimi kavramı olarak, hemen hepsinin muhtevası aynı olan, çeşitli tanımlar yapılmıştır. Bunlardan birkaçı şöyledir: Bilinen ve meşhur anlamıyla va’z ve nasihatte bulunmak, bir kimseye kalbini yumuşatacak, günahlara ve karşılıklarına dair sözler hatırlatmak manasınadır.[400]

İmam Beğavi (436-S16), va’zı, Müslümanlara nasihat etmek, onlara bilmedikleri işleri öğretmek, şefkatli davranmak, büyüklerine saygı, küçüklerine sevgi duyguları beslemek ve bıktırmamak şartıyla güzel öğütler vermek olarak tarif eder.[401]

Bir diğer tanım ise şöyledir: Vaaz ve nasihat; güzel sözlerle insanları hayra çağırmak, onlara doğru yolu göstermek, din ve dünyalarında faydalı olan şeyleri öğretmek, kusurları yumuşak bir şekilde düzeltmektir.[402]

Son olarak vereceğimiz ve Lisanü’l-Arab’da yer alan tanım ise şu şekildedir: Nasihat ve insanların kalplerini yumuşatacak sevap ve ikab ile uyarmaktır.[403]

Vaaz ve vaaz yoluyla eğitim, İslam eğitiminde önemli yere sahiptir. Buradaki “İslam Eğitimi,” Hz. Peygamberle başlayıp bilimlerin ve eğitim kurumlarının ayrışıp branşlaşmalara kadar olan süre için “Genel Eğitim” anlamınadır. Çünkü o zaman eğitim, din eğitiminden ibarettir, ama bir yönüyle de sadece din ile sınırlı değildir; aksine bir insanlık eğitimidir. Eğitimin tamamı din merkezlidir. Eğitimin her devirde tamamen böyle olup olmadığı, hangi devirlerde hangi aşamalan geçirdiği ise ayn bir araştırma konusu olacak kadar geniştir. Bunun için biz burada bu konunun aynntılarına giremeyeceğiz. İşte din merkezli olan bu insanlık eğitiminde, ya da diğer bir deyişle genel eğitim içerisinde vaaz ve vaaz yoluyla eğitim gerçekten önemli yere sahiptir.

Şurası herkesçe bilinmektedir ki, hayat sürekli değişmekte ve insanlar yeni gelişmelere muhatap olmaktadır. Gelişme ve değişmeler insanlarımızı her konuda olduğu gibi, dini konularda da yeni bilgi ve yorumlara muhtaç bırakıyor. Yine çoğunluğun kabul ettiği gibi, bu ihtiyacın doyurulması için, özellikle örgün eğitim kurumları dışında kalan ve din eğitimi almaya devam etmeyen insanların, ki biz bunlar genelde yetişkinler olarak nitelendiriyoruz, hayatın üstesinden gelebilecekleri yeni dini bilgilerle donatılmaları, bunun için de ortaya çıkan ihtiyaçlara cevap verecek dini yorumların getirilmesi zorunludur. Yani esasen buradaki yeni dini bilgilerden kasıt, olmayan dini bilgiler üretmek değil, var olanın yani Kur’an ve Hadisin, zamanın ihtiyaçlarına göre yeniden yorumlanmasıdır. Bunu yapmak zorunlu olduğu gibi, bunları insanlara ulaştırmak da bir sorumluluktur. Bu iş için en elverişli yerlerden biri cami, en uygun yollardan biri de vaazlardır.

Vaazlarla ilgili durum tespiti yapmak gerekirse temel sorunlar şöyle sıralanabilir:

1- Görevin gerektirdiği yeterlilikler bakımından vaizler arasında bir standart yoktur.

2- Cami cemaati yaş ve psikolojik özellikler bakımından oldukça karmaşıktır. Bölgesel ve mahalli farklılıklar bu karmaşıklığı daha da arttırmaktadır.

3- Vaazların hedef kitlesi büyük oranda yetişkinler olmasına rağmen yetişkin psikolojisi uygulamalarından yeterince yararlanılmamakta, bu sahada yetişkinlerin beklentileri karşılanamamaktadır.

4- Cemaatin tamamı vaazın başlama vaktinde hazır bulunmamakta bu da beklenilen verimin elde edilmesine engel olmaktadır.

5- Vaazlarda konu, muhteva başta olmak üzere amaç, yöntem, teknik, araç-gereç vb. temel konularda yani neyi, niçin, nasıl anlatalım? Meselesinde güncellik takip edilememekte; bilinen konular, hedefler belirlenmeden aynı yaklaşımlarla tekrar edilmektedir.[404]

Yukarıda sayılan maddelerin ortak özelliği olarak en başta psikolojik temel açısından cami merkezli irşat faaliyetlerinin yetersizliği karşımıza çıkmaktadır. Cemaat, camide bulunduğu süre içerisinde kendini camide bulamamakta, kendini adeta camiye yabancı hissetmektedir. Bu durumun başlıca sebepleri arasında, din görevlisinin tutumu, sosyal çevrenin etkisi ve cemaati oluşturan şahısların kendinden kaynaklanan bir takım unsurlar sayılabilir. Ancak buradaki kilit nokta kanaatimizce psikoloji kavramı çevresinde düğümlenmektedir. Çünkü psikolojik durum, insan bedeninde oluşurken soyut bir ortamda değil, hayatın içinde çeşitli sosyal olaylarla karışmış olarak gelişip biçimlenir. Dar ve kapalı çevre koşullarının kişi üzerindeki etkileri bilinir. Bunun yanında fizyolojik ve psikolojik yapımızdan gelen türlü faktörlerin de dini anlayış, yaşayış ve kişiliğimiz üzerinde olumlu ya da olumsuz durumları birlikte düşünülmelidir.

Belli yaşlarda ve evrelerde dine karşı ilgi ve yöneliş ya da ilgisizlik, inkar gibi ruhsal durumlar ortaya çıkar. Psişik olayların gelişim psikolojisinin ışığında, çocukluk, gençlik, yaşlılık psikolojisi ilkeleri çerçevesinde incelenmesi gereklidir.[405] Din eğitim ve öğretiminin öğrenciler üzerindeki etkileri yanında camilerde yetişkinlerin dinledikleri vaaz ve tüm dini hitabetin psikolojik etkinliğinin artırılması, insanı iyi tanımaya, dolayısıyla psikolojiyi bilip konu üzerinde çalışmaya bağlıdır.

İnsanlar, günlük hayatın zorluklarından, üstesinden gelemedikleri problemler, çözemedikleri olaylar karşısında duydukları acz, korku, dehşet ve hayretten kurtulmak, istikbal ve akıbet hakkındaki endişelerini gidermek, devamlı bir ruh huzuruna kavuşmak isterler. Din, insanın elem ve ıstıraplarını azaltır, ona teselli verir. Kişi, inancı sayesinde ümitsizliğini yenerek huzur bulabilir. Yine din, feragat, fedakârlık, sabır, mücadele ve ümit duygularını kuvvetli tutmak suretiyle hayatın acılarını hafifleten bir güç olarak kişiyi ümitsizliğe karşı korur. Din, insana hayat ve ölüm ötesi hakkında bilgi, güven ve itmi’nan verir. Ayrıca kişinin ruhuna, geçici olmayan bir güven duygusu yerleştirir. Bu sebeple din, temel güven duygusunun kaynağını oluşturmaktadır. Zira insan, kendisi dışındaki yüce bir Kudrete inanmak ve bağlanmak suretiyle yaşadığı dünyada bulamadığı güveni elde etmiş olmaktadır. İnançlı insan, Allah’a olan bu güveni sayesinde, inançsızların sık sık içerisine düştükleri ümitsizlik bunalımlarından kurtulabilmektedir..[406]

İnsan, doğumundan ölümüne kadar karşısına çıkan güçlükleri çözebilme ve sürekli değişen şartlara intibak edebilme gayreti içerisindedir. Kişi, inancı sayesinde dayanma ve direnme gücü artmakta, başkalarına bağımlılıktan kurtulmakta ve hayattaki problemlerle baş etme gücünü kendinde bulabilmektedir. Bu sebeple dinî inanç, insanda sağlam bir kişilik yapısı meydana getirmektedir. Allah’a olan inancın yok olması ise, insanın şahsiyetini yok etmektedir. Böyle bir insanın benliği son derece zayıf olmakta ve en ufak güçlükler ve sıkıntılar karşısında bile çöküp dağılabilmekte, ümitsizliğe düşebilmektedir.

Ayrıca Ahiret inancı da, insanların ölümsüzlük arzusuna, bu dünyada bulamadıkları adalet ve mutluluğa, hayal kırıklıklarını tamire ve yapmış oldukları güzel işlere karşılık bulmaya cevap ve kaynak teşkil etmekle, onların ümitvar olmalarında son derece etkilidir.[407]

4.b- Vaizin, Vaaz Öncesinde, Esnasında ve Sonrasındaki Psikolojisi

“Hazırlık” ve “hazır olmak” her işte olduğu gibi, vaazda da önemlidir. En basit günlük işlerde bile zihinde de olsa, bir hazırlık ve plan yapılır. Eğitim ve öğretimde ise hazırlık çok daha önemli ve ayrıntılı bir konudur. Vaaz da bir eğitim faaliyeti olduğuna göre, bir vaizin hazırlığı, yaygın eğitimin en önemli meselesidir. Ancak burada hemen belirtelim ki, yapılan bazı araştırmalara göre vaizlerin %50 den fazlasının; psikoloji, sosyoloji ve eğitim ile ilgili eserleri çok az okudukları veya hiç okumadıkları bu noktada önümüzde duran en önemli sorunlardan biridir.[408]

Genel ve özel öğretim yöntemleri kitaplarında “hazırlık aşaması”ndan bahsedilirken üzerinde durulan belli başlı ortak noktalar şunlardır:

1. Ne öğreteceğim? (Konuyu belirlemek üzere üzerinde düşünülmesi gereken temel sorudur).

2. Niçin öğreteceğim? (Öğretilecek olan konunun uzak ve yakin hedeflerini belirlemeyi amaçlar).

3. Nasıl öğreteceğim? (Konuyu öğretirken kullanılacak yöntemler, teknikleri, araç ve gereçleri vb. belirlemeye yardımcı olur.

4. Sonuçlan nasıl değerlendireceğim? (Öğretimin başarıyla gerçekleşip gerçekleşmediğim kontrol için yapılabilecek işlemleri belirlemeye yardımcı olur).[409]

Bir konunun önemli oluşu, o konuya muhatap olanların ilgi alanlarına girip girmemesiyle doğrudan ilgilidir. Bunun için vaiz konusunu tespit ederken, bu konunun cemaatin ilgi istek ve ihtiyaçlarına yönelik olmasına dikkat etmek durumundadır. Gerçi öyle konular vardır ki, bunlar bizatihi önemlidir; cemaatin ilgi duymaması bu konuların önemini ortadan kaldırmaz. Ancak, bizim burada vurgulamak istediğimiz, konunun bizatihi önemli olup olmaması değil, cemaatin bu konuya önem verip vermeyeceğidir. Şu peşin olarak bilinmelidir ki, eğitim- öğretimde önem verilmeyen hususlarda, öğrenme, yani davranış geliştirme ihtimali sün derece zayıftır. Öyleyse, vaiz de konusunu seçerken, cemaatini bu konuya ne kadar önem vereceğini göz önünde bulundurmalıdır.[410]

Cemaatin ilgisini çekecek konular, cemaatin yaşamakta oldukları güncel problemler; cemaatin ilk kez duyacağı konular olabileceği gibi, sık tekrarlanılan bir konunun farklı bir yaklaşımla sunulması ile de temin edilebilir. Bu bakımdan, vaaz konusunun seçimi kadar, içeriği ve sınırlarının belirlenmesi de önemlidir;

Hiç kuşkusuz din, insanın davranışlarını hayra, iyiliğe ve doğruluğa yöneltecek temel verilere sahiptir. Bu ilkeler, kişileri birbirlerine sıkı bağlarla bağlamak için genel ve yaygın biçimde bir sosyal sistemin içine doğru yöneltirler. Bu bağlantılar içinde ise özveri sahibi olmanın önemi hiç azımsanmayacak kadar ortadadır. Bireysel yönden, din oldukça subjektif bir yaşayıştır. Sosyal açıdan ise din, bireyin toplumdaki diğer insanlarla kendi aracılığı ile anlamlı ilişkiler kurmasında oldukça etkilidir. Din eğitim ve öğretimiyle din adamlarının görev anlayışında dinin bu psiko-sosyal yüzü önem ve ağırlık kazandığı oranda olumlu bir yola girilmiş olacaktır. Bir yandan bireyin çağımız koşulları içinde özgürlük ve kişiliğini kazanma çabaları, öte yandan dinlerin klasik yöntemlerle muhataplarına ulaştırılma geleneğinin bırakılması, insan ruhunun dinsel ilgilerini daha çok bilimsel metotlarla araştırmaya ve tanıtmaya olanak hazırlamıştır.

Bu nedenledir ki, din eğitimcilerine ruh sağlığı, rehberlik gibi pratik psikoloji alanında hizmet etme yolları açılmıştır. İngiliz dilinde Pastoral Psychology[411] adı altında gittikçe kapsamlı bir literatür düzeyine ulaşan bu dinsel yönlü ruh sağlığı konularının İslam’ın çok yatkın değerleri içinde realize edilebileceği ve hatta edilmesi gerektiği rahatlıkla söylenebilir. Gençlerin geçirdiği inanç sarsıntılarını, hızlı yaşama temposuna ayak uydurmaya çalışan kent insanının çeşitli bunalımlarını bilerek, tanımlayarak yardım elini uzatacak din psikologlarının sosyal hizmet açısından inananlara yapacakları yardımın yararı elbette ki çok büyük ve yüksek olacaktır.[412]

Toplumda yaşanan inançla ilgili sorunların tespit edilmesindeki önemli yollardan biri olarak camiye gelen insan sayısı bu konuda din eğitimcilerine hayli dikkat çekici veriler sunmaktadır. Nüfusunun neredeyse tamamına yakını müslüman olan ülkemizde cami cemaati sayısının bu gerçeği yansıtmaktan uzak oluşunun bir takım sebepleri vardır şüphesiz. Hayatın getirdiği bazı zorunlulukları dışarıda bırakacak olursak, ülkemizdeki cami cemmati sayısının azlığını, yukarıda saydığımız psikoloji temelli etkenlere bağlamak pekâlâ mümkündür. Bu açıdan bakıldığında halkımızın camiye gitmeme nedenleri arasında şunları sayabiliriz:

Camiye gitmeme nedenlerinden en başta geleni tabi ki nefisten dolayı yaşadığımız tembellik

Cami ve cemaat olayının derin anlamının kavranmaması

Cami görevlilerinin cemaatle olan ruhsal kaynaşmasının eksikliği ya da yokluğu Cami ve cemaat kültürünün eksik ya da hatalı verilmesi

Camilerin, tıpkı bir devlet dairesi gibi işini bitirip hemen çıkmamız gereken bir yer olarak algılanması ve buna göre davranılması.

Ezanın arkasından hemen namaza başlama ve bir an önce bitirilme telaşı

Ezan ile bilhassa farz namazlar arasında olması gereken bir zaman aralığının olmaması

Taharet ihtiyacının giderilmesi ve abdest almanın ücrete bağlanması

“Yine mi para” dedirten ve bıktıran yardım toplamalar[413]

Yukarıda saydığımız maddelerin hepsi müstakil araştırmaların konusu olabilecek kadar geniş ve önemlidir. Ancak tamamına baktığımız zaman, karşımıza çıkan ilk problem olarak cami, cemaat ve din görevlisi üçleminde bir iletişim sorununun varlığı açıkça karşımızda durmaktadır. Burada özellikle din görevlisinin camiye ve cemaate yaklaşımının önemi diğerlerinden bir adım daha ileridedir. Örneğin, camilerdeki cemaatin azlığının en başında birer kibir numunesi olan, eleştirilmesi katiyen mümkün olmayan, konuşurken bir iki metre ötede durmanız gereken, dediyse doğrudur, söylediyse yapmak gerekir, tartışılamaz, eleştirilemez denilen ve cemaat ile arasına daima soğuk havalar estiren bir din görevlisini artık camilerde görmek istememek haklı bir gerekçedir.

Din görevlisi ile cemaat arasında hatta mahalle sakinleri arasında sosyal aktivite, sıcak ilişkiler, birbirleri arasında kenetleşme yönünde çalışmalar yapılmalıdır. Bir din görevlisi camiye gelenin dışında gelmeyenlerle de sıkı ve sıcak ilişkiye girmelidir. Mahallesinde bulunan düğün, cenaze, asker uğurlama gibi özel günlere davetli ya da davetsiz katılma girişimlerinde bulunmalıdır. Bunları bir din görevlisi gayet rahat yapabilir. Bunun için önünde yasal bir engel dahi bulunmamaktadır. Mesela askere gidiş dönemlerinde camilerde hepsi adına dualar edilse, bir önceki ay içerisinde hakkın rahmetine kavuşanların ruhuna ayda bir kez olsun mevlit veya dualar yapılsa, cemaat psikolojik olarak da camide kendine bir yer bulacaktır.

Fertlerin ve toplumun manevi problemlerine çözüm üretebilmek için din görevlisinin misyon ve vizyon sahibi olması, cami cemaati ve toplum bireyleri de, gönüllülük anlayışı ile din görevlisinin çalışmalarına katkıda bulunmaları, hizmet açısından bütünleştirici olacaktır. Din görevlileri, farklı dünya görüşüne sahip insanlara rehberlik yapmalı, sadece namaz kıldırma dışında onların dertleriyle dertlenmeli, kederine, neşesine ve sevincine ortak olmalı, çocuğu dünyaya geldiğinde, kulağına ezan okuyup adını vermeli, evlilik ve mevlit gibi olaylarda, cenazesi olduğunda cemaatinin yanında olmalıdır.

4.c- Cemaat Psikolojisi ve Yaygın Din Eğitimi

Eğitim geniş açıdan ele alındığında, yalnız din eğitim ve öğretimi değil, dinin her yönüyle değerlendirilmesi insanda yaratacağı yankı ile düşünülür. Çocukluk çağından başlayıp aileden, okuldan, toplumdan gelen dinin etkisi birey üzerinde çeşitli boyutlarla yaşam boyu sürer. Böylece, öteki eğitsel alanlara göre nicelik ve nitelik bakımından önde bir durum gösteren din eğitimine, psikolojinin ve pedagojinin temel ilkelerini uygulamak şöyle dursun, dini eğitimin kavram ve anlatımında dahi var olan çelişkiler henüz ortadan kaldırılamamıştır.

Kişi üzerinde etkileri açıkça bilinen dinin eğitsel rolünü bizi düşündürmek, bilgimizi zenginleştirmek değildir. Fakat bizi hareket ettirmek, bizim yaşamamıza yardım etmektir. Kendisini Bir Tanrı’ya veren inançlı kişi sadece bilinmeyen yani hakikatleri gören bir adam değil, bunun da üstünde olanı yapmaya gücü yeten bir kişidir. 0, yaşamın zorluklarını, ister katlanarak karşılamak, isterse yenmek için, kendinde daha fazla güç duyan kimsedir.[414]

Din eğitimi konusunda daha açık bir anlama kavuşmamız ve daha seçik bir metoda girmemiz şahsiyet üzerine eğilmekle mümkündür. Ruhsal yaşamın orijinal bir sentezi olarak kabul edilen şahsiyet tanımındaki psikolojik nosyon, sosyolojik ve biyolojik olandan fazla bir hususu ifade eder. Burada şahsiyet terbiyesine paralel biçimde yürütülecek olan ahlak ve din eğitiminin de kişiliğin gelişimiyle yakından ilgili, evrime bağlı bir prensip olarak kabulü gereklidir. Bir insanın dindar ve faziletli olması yalnız inanç ve ibadet esaslarının öğretilmesiyle, anlaşılmasıyla ölçülemez. Gerek din bilginleri, gerekse din adamları arasında görülen bazı fenalıklar, J.J.Rousseau’nun belirttiği gibi, dinin faydasızlığını değil, dinin bir iç yaşanışı olarak insanların pek azı tarafından benimsendiğini anlatır.[415] Din öğretiminde bireylere sürekli biçimde dindar olma, ahlaklı olma hitabından çok onları öyle olabilme yolunda eyleme sokmak daha eğitsel sonuçlar sağlar.

Konumuza, vaaz uygulamaları açısından yaklaştığımızda; burada söylenenlerin doğruluğu ortaya çıkacaktır. Hemen herkes bilir ki, camilerde vaaz konularını itikat ve ibadet ile ilgili olanlar oluşturur. En azından sık sık vaaz dinleyenler, bizim gibi bunun farkına varmışlardır. Ayrıca, cemaatlerin vaaz konusu hakkındaki isteklerinin de bu konularda odaklaştığı bilinen bir gerçekliktir. Bu tür konularda üzerinde durulan noktalar arasında, Allah’a, Meleklere, Peygamberler, Kitaplara, Ahiret Gününe ve dolayısıyla ağırlıklı olarak cennet ve cehenneme inanmanı gereği, hikmetleri ve kişiye, topluma sağladığı faydalar; İbadetlerin, namazın, orucun, zekâtın, haccın, abdestin yapılış şekilleri, gerekleri, faydaları gibi hususlar ön plana çıkarılmaktadır. Hangi konuyu ele alırsak alalım, vaiz, bununla cemaate doğru olan bilgileri sunmaya ve onların bu yönde bilgilenip davranış geliştirmelerine katkıda bulunmaya çalışmaktadır.[416]

Vaazların hedef kitlesi karmaşıktır. Bunların en önemli kısmını yetişkinler oluşturmaktadır. Yetişkinler; gelişim özelikleri, öğrenme yaklaşımları, ihtiyaçları vb. pek çok konuda çocuk ve gençlerden farklıdırlar. Yetişkinlerin yanında, çocuklar, gençler ve hatta kadınlar vaazın hedef kitlesinin bir parçası olabilmektedir. Dolayısıyla hedef kitle psikolojisi tanımlanmaya çalışılırken tüm bu ayrıntıların iyi belirlenmesi gerekmektedir. Yine aynı şekilde etkili bir iletişim için kişinin kendisini karşısındakinin yerine koyarak olaylara onun bakış açısıyla bakması, o kişinin duygu ve düşüncelerini doğru olarak anlaması, hissetmesi ve bu durumu ona iletmesi yani empati kurması oldukça önemlidir.

Vaaz konusu belirlenirken öncelikle, cemaat hakkında bir hedef kitle analizi yapmak ve kime vaaz edilecek? sorusunun cevabını ortaya koymak gerekir. Hedef kitle analizi öğrenen-merkezli eğitim yaklaşımlarının ve dinleyici merkezli iletişimin ön şartıdır. Hedef kitle analizi; muhatapların yaş, cinsiyet, eğitim, meslek, yaşadığı yer, sosyo-kültürel düzey gibi özellikler yanında bilgi, inanç, tecrübe, değer ve tutum gibi psikolojik özellikler bakımından da durumlarının göz önüne alınması gerekir.[417]

Bu durumda, ideal olarak, eğer vaaz amacına ulaşıyorsa, cemaatteki müminlerin kendi durumlarını gözden geçirmeleri, eksikliklerini ve fazlalıklarını tespit etmeleri gerekmektedir. Yani eğer vaiz namazın faydalarını sayarken, namazın insanı her türlü aşırılıktan, kerih görülen işlerden vb. koruduğunu veya koruması gerektiğini anlatıyorsa, oradaki cemaat, bunun kendi şahıslarında gerçekleşip gerçekleşmediğini sorgulamak durumunda olmalıdır. Eğer böyle oluyorsa, bu o insanların vaaz yoluyla bir rehberlik hizmetine tabi tutuldukları anlamına gelecektir. Eğer olmuyorsa, kanaatimce, vaizin bu konuda kendisini sorgulaması gerekir.

Yetişkinlerin din eğitimcilerinin öncelikli amacı, yetişkin öğrencinin ihtiyaçlar ve ilgileri doğrultusunda eğitim hizmeti götürmek olmalıdır. Bu husus pek çok kimse tarafından kabul edilen bir gerçekmiş gibi görünse de, din eğitiminde çok defa ihmal edilmiş önemli bir prensiptir.

Din eğitimcileri çoğu kez ilk planda inanç, ibadet, ilmihâl ve dinî değerlerin öğretimini önemsemek suretiyle bir bakıma kendilerinin önem verdikleri hususların öğretilmesine öncelik verirler. Gerçi din öğretimi almak üzere bir eğitim programına devam eden bir yetişkin için dinî değerler, dinî emir ve yasaklar önemli bir amaçtır; fakat cemaatin ihtiyaç ve ilgileri din eğitimcilerinin ilgilerinden daha öncelikli bir yere sahiptir.

Din eğitiminde cemaatin ihtiyaçlarının göz önünde bulundurulmasından maksat, cemaatin yaşadıklarının ve yaşaması muhtemel olanların yaygın eğitim programlarına alınmasıdır. Bireylerin hayat için anlam taşımayan unsurları, öğrenmeleri çoğu zaman sorun teşkil edebilmektedir. Birey, yaşadığı ve dolayısıyla bilişsel, duyuşsal, zihinsel veya becerisel boyutta daha önce uyarıldığı konular ve bunlarla bağlantılı olanları daha kolay öğrenmektedir. Çünkü insanlar öğrenmeye ihtiyaç duymalar durumunda daha kolay motive olmakta ve sonuçta daha kolay öğrenebilmektedirler.[418]

Din eğitimcileri yeni bilgi ve beceri kazandırmak üzere gerekli imkânlar ve ortam sağlamaları durumunda yetişkinler, öğrenme için hazır ve açık olmaktadırlar.

Çocuklar ve gençler neye ihtiyaç duyduklarının tam olarak farkında olmayabilirler. Yetişkinler ise, kendi ihtiyaçlarının daha çok farkındadırlar. Bu farkında oluş onları, eğitim faaliyetlerine yönlendirmektedir. Bu yönelmelerin çokluğu ve diğer toplumsal veriler, yetişkin din eğitiminin gerçek bir ihtiyaç olduğunu ortaya koymaktadır. Yetişkin eğitiminin en önemli imkânı, gerçek bir ihtiyaç oluşudur.

Bir yetişkinin eğitim etkinliklerine katılmayı düşünmesi onun bilmediğinin farkına varması anlamına gelmektedir. Bu açıdan yetişkin eğitiminin gönüllü bir süreç oluşu, başarı ihtimalini artırarak önemli bir avantaj sağlamaktadır.[419]

Bu ihtiyaçların giderilmesinde camilerin rolü azımsanamayacak kadar önemlidir. İbadet etme mekân olan camiler, bu temel işlevlerinin yanında aynı zamanda din eğitiminde de aileden hemen sonra gelen bir öneme sahiptir. İbadet heyecanını, ilk bayram namaz coşkusunu, ilk teravih namazı gizemini hep camide yaşamış, dinin duygusal yönünü ilk defa camilerde tatmışızdır. Çocuklar için Kur’an okumayı ve dinî bilgileri öğrenme, dinî bir ortamda sosyalleşme merkezi olma görevini yürüten camiler, yetişkin insanlar bir araya getiren bir ortam olması sebebiyle dinî sosyalleşmenin en önemli merkezi olma özelliği de taşımaktadır. Yaşlılar için de camiler ibadet mekân olmalarının yanında, hem eğitim yeri hem de bir rehabilitasyon merkezidir.

Din görevlilerinin halk üzerindeki etkisi bilinen bir gerçektir. Bu görevlilerin Cuma ve bayram günlerinde yaptıkları vaaz ve hutbeleri sükûnetle ve tam bir ibadet havası içerisinde dinleyen büyük kitle, belli bir sınıf, mevki ve makam gözetilmeden, her yaş ve kültür düzeyindeki insanların oluşturduğu bir topluluktur. Camilerde sunulan hutbe ve vaazlar Müslüman toplumu dinî yönden bilgilendirmekle birlikte, manevî ve ahlakî değerlerin nesilden nesile aktarılmasında da önemli bir etken olagelmiştir. Bugün de aynı etkinlik artarak devam etmektedir. Modern hayatın ve medeniyetin beraberinde getirdiği bazı psikolojik problemlerden bunalan insanlar, huzuru ya mitolojik unsurlarda, ya da camilerin her türlü hırslardan, dünyevî çekişmelerden, endişelerden, çıkar kavgalarından ve gürültülerden uzak manevî ortamında aramaktadırlar.[420]

İslam’ın ilk yıllarında ibadet mekân olmanın yanında toplantı yeri, eğitim merkezi, pazar alanı, hükümet konağı gibi hususlarda görev yapan camilerin bugün de özellikle sosyal hizmetler alanında bazı konular için ideal bir ortam oluşturduğu göz önüne alınmalıdır. Sosyal hizmetler alanında da hizmet verebilecek durumda olan camiler dinî törenlerde daha çok işlevler yüklenmelidir. Mevlit vb. toplantılar teşvik edilerek yeniden eski canlılığına kavuşturulmalı, çocukların kulağına ezan okunması törenleri, sünnet toplantılar, bayramlaşma merasimleri yapılabilmeli, bunlara kadınlarında katılması sağlanmalıdır.

Cami önlerinde para toplamaya artık son verilmeli, gerekirse cemaat gönüllü olarak aidat yolu ile gücü nispetinde cami giderlerine iştirak ettirilmelidir. Bu iştirak hem cemaatleşmeyi sağlayacak hem de cami cemaatini daha aktif hâle getirecektir. Camilerde alınan eğitim, sosyalleşme ve etki-tepki mekanizmalar ile oluştuğundan radikallikten uzak, mutedil bir din anlayışın ortaya çıkmasında çok önemli bir yere sahiptir. Bütün bu faaliyetlerin daha verimli yapılabilmesi için camiler aynı zamanda bir öğretim yeri olarak düşünülmeli, çocuklar için daha cazip hâle getirilmeli, bahçelerinde ve yakınlarındaki uygun mekânlarda teneffüs yapılabilecek ve oyun oynanabilecek imkânlar sağlanmalıdır.

Sonuç

Cami merkezli yaygın din eğitiminde istenilen başarıya ulaşabilmek için, psikolojinin bu konudaki araştırmalarına dayanmak şarttır. İnanan ve ibadet eden insanı, dini sahada yüksek bir heyecan ve anlayış içinde bulunanlarla, sade ve sessiz bir dini yaşantı içerisinde bulunan insanları ve içerisinde bulundukları manevi/psikolojik durumları ancak psikolojik veriler ışığında anlamak mümkündür. Diğer taraftan inandığı hâlde günah işleyen, ibadetler konusunda inancının beklentilerine cevap vermeyen, kısacası dinin gereğini yerine getirmeyen insanların içinde bulundukları ortam da psikoloji ile anlaşılacaktır. Hiç inanmayan, (mutlak ateizmin imkânı tartışma konusudur) yanlış veya asılsız şeylere inanan, bu inancında aşırı ve müsamahasız olan ya da, kendi hâlinde sessiz bir inançsızlık durumuna sahip olan insanların durumlarını anlamak da yine psikolojinin sağladığı veriler ile mümkün olacaktır.

Din eğitiminin temel hedefi; yetişmekte olan nesillere ruh ve beden gelişimini dikkate alarak, onların duygu, zihin ve heyecan dinamizmini bozmadan, tutarlı, şuurlu bir mümin ve başarılı bir birey olarak topluma kazandırılmasını sağlamaktır. Dini değerler bireylere kazandırılırken, onların duygusal cephesini olumlu yönde geliştirerek korku, endişe ve ümitsizliğe düşürmeden bunu gerçekleştirmek gerekmektedir.

Dini hayatın bütün tezahürleri eğitim konusu olarak ele alınıp işlenmeli ve cemaat buna göre çok yönlü olarak bir rehberlik faaliyetine hazırlanmalıdır. Bunu yaparken de, dinin gösterdiği istikamet temel olmalı fakat bireyin ve toplumun psikolojisi daima hatırda tutulmalıdır. Bu işin başarıyla yapılabilmesi için de dini tezahürlerin psikolojik veriler ışığında ele alınması sağlanmalıdır. Dini tezahürlerin hepsi, iman, ibadet, dua, takva, vecd, istiğrak, hidayet-dalalet ve ihtida gibi konular, dini bir problem olarak ele alınmadan önce, psikolojinin ortaya koyduğu metotlar ışığında incelemelidir.

Bütün bu dini tutumların hangi şartlar altında meydana geldiğinin, bu olayların meydana gelmesinde, dini, ekonomik ve sosyal etkenlerle bireysel/psikolojik özelliklerin etkilerini bulmak gerekecektir. Hangi yaşlarda, hangi ortamda ve hangi psikolojik özelliklere göre dini bilgi ve yönlendirmelerin nasıl verilmesi gerektiği önceden bilinmesi gereklidir. Her yaştaki bireyin fiziki ve psikolojik gelişmesi, dikkat ve algılama düzeyi, duygusal yönü bilinmeden ona dini bir eğitim vermek yeterince başarılı olmayacaktır. Bunun gibi her yaştaki bireyin psikolojik özelliklerini göz önünde tutmak gereklidir. Genelde psikoloji, özelde ise din psikolojisi bu konularda, yaygı/örgün din eğitimcisine yol gösterecektir.

Tüm bu değerlendirmelerden sonra, çalışmamızdan elde ettiğimiz sonuçları kısaca şu şekilde maddeler hâlinde sıralamamız mümkündür:

1- Eğitim seviyesi ve yaşam koşullarının bir zorunlu bir gereği olarak klasik yaygın eğitim (vaaz ve irşat) anlayışımızın geliştirilerek çağın gereklerine uygun hâle getirilmesi gerekmektedir.

2- Halka hitap edilirken ele alınan konular, son derece açık ve akli-bilimsel metotlar kullanılarak sunulmalı, vardır bir hikmeti anlayışından vazgeçilmelidir. Artık insanlar var olan hikmetle yetinmeyip onun ne olduğunu sorgulamaya başlamışlardır. Bu noktanın göz ardı edilmemesi gerekmektedir.

3- Vaaz ve irşat faaliyetinde bulunacak olan kişinin, öncelikle hedef kitleyi çok iyi tanıması gerekmektedir (Bu noktada konuya hâkimiyetin önemini göz ardı etmiyoruz).

4- Vaaz ve irşat faaliyetinde bulunan kişi, öncelikle hedef kitlenin sahip olduğu örfi değer yargılarını öğrenerek bunlara mümkün ölçüde ters düşmeden işe girişmelidir.

5- Vaaz ve irşat faaliyetinde bulunacak kişi, içinde yaşadığı toplumun ihtiyaçlarını bu noktada iyi tespit etmeli ve konu seçimini buna göre yapmaya çalışmalıdır. Bir konuya psikolojik olarak ne kadar hazır olunursa ondan alınacak verimin de o kadar artacağı gerçeği unutulmamalıdır. Bunu yapmak için gerekirse kamuoyu yoklamaları ve anket gibi bazı yöntemler de kullanılmalıdır.

6- Vaaz ve irşat faaliyetinde bulunacak kişi, konuyu ele alırken daha ziyade olumlu tarafından yaklaşmalı, olumsuz ifadelerin, suçlayıcı, hedef gösterici bir üslubun tesirinin daha az olacağının farkında olmalıdır.

7- Vaaz ve irşat faaliyetinde bulunacak kişi, öncelikle ele aldığı konuya kendisi inanmalı, bu noktada herhangi bir şüphesi ve isteksizliği olmamalıdır. Aksi hâlde ondaki bu psikoloji hâli, ortamı olumsuz etkileyen unsurların başında gelecektir.

8- Din eğitimcileri psikoloji bilmeli, psikologlar İslam’ı tanımalıdır. Ruh sağlığı hizmeti sunan profesyoneller dini inançlardan, din hizmeti sunan profesyoneller de psikolojinin tecrübelerinden istifade etmelidir. Bu iki hizmet türünden biri diğerine tercih edilemez. Din hizmetini sunanlar psikolojinin tecrübelerini kullanmalıdır. Reddetmek iki branş için de metodolojik bir hatadır. Disiplinler arası anlayışa ve işbirliğine en çok ihtiyaç duyulan alan ruh sağlığı hizmetleridir. Zaten psikolojik rahatsızlıkların temel sebeplerinden biri insanın fıtrat yazgısından kayış veya kopuş değil midir? Bu konuda din psikologlarına müracaat edilmelidir.

Kaynaklar

ARIK, M. Selim, Cami İçi Din Hizmetleri Bağlamında Vaizlik, 1. Din Hizmetleri Sempozyumu, TDV Yay., Kasım, 2008, Ankara

ARMANER, Neda, Din Eğitiminde Psikolojinin Önemi, AÜİFD, S. XXIII, Ankara, 1978

AYDIN, Mehmet S., Tanrı-Ahlak İlişkisi, TDV Yay., Ankara, 1991

AYHAN, Halis, Din Eğitimi ve Öğretimi, İFAV Yay., İstanbul, 1997

BAYRAKTAR, Faruk, Türkiye’de Vaizlik, M.Ü.İ.F. Vakfı yay., İst. 1997

BEDRİ, Malik B., Müslüman Psikologların Çıkmazı, Çev: Harun Şencan, İnsan Yay., İstanbul, 1984

BİLEN, Mürüvvet, Plandan Uygulamaya Öğretim, Ankara 1993

BİLGİN, Beyza, Eğitim Bilimi ve Din Eğitimi, Ankara, 1998

BİNBAŞIOĞLU, Cavit, Genel Öğretim Bilgisi, Ankara, 1991,

ÇİLELİ, Meral, Ahlak Psikolojisi ve Eğitimi, V Yay., Ankara, 1986

GÖKA, Erol, AKTAY Yasin, TOPÇUOĞLU, Abdullah, Önce Söz Vardı, Yorumsamacılık Üzerine Bir Deneme, Vadi Yay., Ankara, 1999

GÖKA, Erol, Heidegger ve Psikiyatri, Defter, Yaz, Sayı, 28, 1996

HÖKELEKLİ, Hayati, Din Psikolojisi, TDV Yay., Ankara, 1996

JERSİLD, Arthur Y., Psychology of Youth, (Gençlik Pikolojisi) Çev. İbrahim N. Özgür, İstanbul, 1974

KAĞITÇIBAŞI, Ç., İnsan-Aile-Kültür, İstanbul, 1991

KARA, Erol, Yaşasın Camiye Gid(m)iyorum, http://www.erolkara.net/camiye.htm, 25.02.2012

KARAGÖZ, İsmail, Din görevlisinin Misyon ve Vizyonu, Diyanet Aylık Dergi, Sayı: 178, 2005,

KILAVUZ, M. Akif, Yetişkinlerin Din Eğitim Programlarının Planlanması, Yetişkinlik Dönemi Eğitimi Ve Problemleri Sempozyumu, Ensar Neş., İstanbul, 2006

KOÇ, Ahmet, Etkili İletişim ve Öğretim Teknikleri Açısından Vaaz, 1. Din Hizmetleri Sempozyumu, TDV Yay., Kasım, Ankara, 2008.

KÜÇÜKAHMET, Leyla, Öğretim İlke ve Yöntemleri, Ankara, 1992

MASLOW, A. H., Dinler, Değerler, Doruk Deneyimler, Çev: K. Sönmez, İstanbul, 1996.

MEHMEDOĞLU, Yurdagül, Kendilik Bilinci ve Din Eğitimi, Rağbet Yay., İstanbul, 2001.

MORGAN, C. T., Psikolojiye Giriş, Çev: Komisyon, Ankara, 1993

PEKER, Hüseyin, Camilerin Bireysel ve Toplumsal Fonksiyonu, Diyanet Aylık Dergi, Ekim, 2006.

RICKMAN, H. P., Anlama ve İnsan Bilimleri, Çev. M. Dağ, Samsun, 2000.

ROUSSEAU, J. J., Emil Yahut Terbiyeye Dair, Çev: H. Z. Ülken, A. R. Ülgener, S. Güzey, İstanbul, 1943

SAYAR, Kemal, Sufi Psikolojisi, İstanbul, 2000

SELÇUK, Mualla, Çocuğun Eğitiminde Dinî Motifler, Ankara, 1990

SOYSALDI, Mehmet, Cami içi Din Hizmetlerinden Vaazın Hazırlanışı ve Sunuluşunda Dikkat Edilecek Hususlar, I. Din Hizmetleri Sempozyumu, DİB Yay., Ankara, 2008

TOSUN, Cemal, İlahiyat Fakültelerinde Vaizlik Eğitimi.

UĞUR, Muçteba, Va’z, Kıssaci1ık ve Hadiste Kussas, AÜİFder. XXVIII: Ankara, 1986.

ÜNAL, Nurten, Dini İnanç, İbadet Ve Duanın Umutsuzlukla İlişkisi (Üniversiteli Gençler Üzerinde Bir Araştırma) Yüksek Lisans Tezi, Bursa, 1998.

YAVUZ, K., Din Psikolojisinin Araştırma Alanları, EAÜİİFD, SA. V, 1982.

[376] Selçuk Dini Yüksek İhtisas Merkezi, İslam Düşüncesi Eğitim Görevlisi.

[377] Hayati HÖKELEKLİ, Din Psikolojisi, TDV Yay., Ankara, 1996, s. 2

[378] C. T. MORGAN, Psikolojiye Giriş, Çev: Komisyon, Ankara, 1993, s. 6

[379] Hayati HÖKELEKLİ, Age., s. 299

[380] Erol GÖKA, Heidegger ve Psikiyatri, Defter,Yaz, Sayı, 28, 1996, s. 78

[381] İsmail KARAGÖZ, Din görevlisinin Misyon ve Vizyonu, Diyanet Aylık Dergi, Sayı: 178, 2005, s. 31 “Din Hizmetlerinde Yöntem ve Verimlilik” (Der: Hayrullah Köken, DİB Yay., Ankara, 2006, ss. 116-126) içinde

[382] C. T. MORGAN, Age., s. 4

[383] A. H. MASLOW, Dinler, Değerler, Doruk Deneyimler, Çev: K. Sönmez, İstanbul, 1996, s. 30

[384] H. P. RICKMAN, Anlama ve İnsan Bilimleri, Çev. M. Dağ, Samsun, 2000, S. 55

[385] Erol GÖKA, Yasin AKTAY, Abdullah TOPÇUOĞLU, Önce Söz Vardı, Yorumsamacılık Üzerine Bir Deneme, Vadi Yay., Ankara, 1999, s. 34

[386] Emik ve etik kavramları antropolojide oldukça eskidir; ancak bu adları almaları çok daha yakın zamanlarda, ünlü dilbilimci Kenneth L. Pike tarafından fonemik ve fonetik sözcüklerinden kısaltılarak gerçekleşmiştir. Bilindiği gibi fonetik, temelde bir fizik bilimi olup, sesbilimde bütün dünya dilleri için geçerli, yani evrensel nitelikteki tanım ve çözgüleme kurallarını içerir. Genel bir bilimdir. Dilbilimin bir şubesi olan fonemik alanında ise amaç, belli bir dili ele alarak, onun seslikler (fonem, sesbirim) düzeninin tanımlanması, çözgülenmesidir. Açıkça görüleceği gibi, “etik” çerçeve konulara dıştan bakış kurallarını, “emik” çerçeve ise içten bakış etkinliklerini ifade ediyor. Herhangi bir araştırma boyunca ve sonuçta yapılan değerlendirme sırasında, bu iki farklı bakış açısının bütünleşmesi doğal bir gelişme, bu yönde bilinçli çaba gösterilmesi ise kaçınılmaz bir zorunluluktur.

[387] Hüseyin PEKER, Camilerin Bireysel ve Toplumsal Fonksiyonu, Diyanet Aylık Dergi, Ekim, 2006, s. 32

[388] Ç. KAĞITÇIBAŞI, İnsan-Aile-Kültür, İstanbul, 1991, s. 20

[389] Ç. KAĞITÇIBAŞI, Age. s. 36

[390] Mualla SELÇUK, Çocuğun Eğitiminde Dinî Motifler, Ankara, 1990, s. 24

[391] Beyza BİLGİN, Eğitim Bilimi ve Din Eğitimi, Ankara, 1998, s. 29

[392] Hayati HÖKELEKLİ, Age., s. 18

[393] Malik B. BEDRİ, Müslüman Psikologların Çıkmazı, Çev: Harun Şencan, İnsan Yay., İstanbul, 1984, s. 71

[394] K. YAVUZ, ‘Din Psikolojisinin Araştırma Alanları’, EAÜİİFD, sa. V, 1982, s. 103;

[395] Mehmet S. AYDIN, Tanrı-Ahlak İlişkisi, TDV Yay., Ankara, 1991, s. 116-7

[396] Neda ARMANER, Din Eğitiminde Psikolojinin Önemi, AÜİFD, S. XXIII, Ankara, 1978, s. 217

[397] Kemal Sayar, Sufi Psikolojisi, İstanbul, 2000, s. 13

[398] “Bu kitap (Kur’an), hiç şüphe yok ki (Allah’tan) sakınanlar için doğru yol kılavuzudur. “Bakara 2/2; “Allah, kişiye gücünün yetmeyeceğini yüklemez.” Bakara, 2/286; Aynca Bkz. Hud, 11/116; Yusuf 12/2; Nahl 16/125; İsra 17/9; Neml, 27/11,40; (Fussılet 41/34 ve 46; Ğaşiye, 88/21 ve 22).

[399] Mehmet Soysaldı, Cami İçi Din Hizmetlerinden Vaazın Hazırlanışı ve Sunuluşunda Dikkat Edilecek Hususlar, I. Din Hizmetleri Sempozyumu, DİB Yay., Ankara, 2008, s. 137

[400] Muçteba Uğur, Va’z, Kıssacılık ve Hadiste Kussas, AÜİFder. XXVIII: Ankara, 1986, s, 292.

[401] M. Uğur, A.g.m.,., s, 292.

[402] M. Uğur, A.g.m., s, 293.

[403] Lisanü’l-Arab, C. 7, s. 466,

[404] Ahmet Koç, Etkili İletişim ve Öğretim Teknikleri Açısından Vaaz, 1. Din Hizmetleri Sempozyumu, TDV Yay., Kasım, 2008, Ankara, C. 1, s. 152

[405] Meral Çileli, Ahlak Psikolojisi ve Eğitimi, V Yay., Ankara, 1986, s. 24

[406] Nurten, ÜNAL, Dini İnanç, İbadet Ve Duanın Umutsuzlukla İlişkisi (Üniversiteli Gençler Üzerinde Bir Araştırma) Yüksek Lisans Tezi, Bursa, 1998, s. 88

[407] Nurten, ÜNAL, Age., s. 94

[408] Faruk Bayraktar, Türkiye’de Vaizlik, M.Ü.İ.F. Vakfı yay., İst. 1997, s.128-173

[409] Aynntılı bilgi için bkz., Leyla Küçükahmet, Öğretim İlke ve Yöntemleri, Ankara, 1992, s. 27 vd.; Cavit Binbaşıoğlu, Genel Öğretim Bilgisi, Ankara, 1991,s. 197 vd.; Mürüvvet Bilen, Plandan Uygulamaya Öğretim, Ankara 1993, s. 185 vd.

[410] Cemal Tosun, İlahiyat Fakültelerinde Vaizlik Eğitimi, s. 192

[411] Neda ARMANER, agm., s. 220

[412] Arthur Y. Jersild, Psychology of Youth, (Gençlik Pikolojisi) Çev. İbrahim N. Özgür, İstanbul, 1974., s.384.

[413] Erol Kara, Yaşasın Camiye Gid(m)iyorum, http://www.erolkara.net/camiye.htm, 25.02.2012

[414] Neda Armaner, Din Eğitiminde Psikolojinin Önemi, s. 218

[415] J. J. Rousseau, Emil Yahut Terbiyeye Dair, Çev: H. Z. Ülken, A. R. Ülgener, S. Güzey, İstanbul, 1943, s. 333.

[416] M. Akif KILAVUZ, Yetişkinlerin Din Eğitim Programlarının Planlanması, Yetişkinlik Dönemi Eğitimi Ve Problemleri Sempozyumu, Ensar Neş., İstanbul, 2006, s. 119

[417] M. Selim Arık, Cami İçi Din Hizmetleri Bağlamında Vaizlik, 1. Din Hizmetleri Sempozyumu, TDV Yay., Kasım, 2008, Ankara, C. 1, s. 172

[418] Yurdagül Mehmedoğlu, Kendilik Bilinci ve Din Eğitimi, Rağbet Yay., İstanbul, 2001, s. 85

[419] Halis Ayhan, Din Eğitimi ve Öğretimi, İFAV Yay., İstanbul, 1997, s. 32

[420] Hüseyin YILMAZ, Toplumsal Barışa Katkısı Açısından Yaygın Din Eğitimi Kurumları, s. 6

Müzakere

Prof. Dr. Abdulvahit İMAMOĞLU[421]

Bildirinin başlığı her ne kadar parantez içinde (psikoloji örneği) olsa da içerik yönünden bakıldığında psikolojinin verileri çok fazla görülmüyor. Esasen bu durum sosyal bilimlerin çoğu zaman iç içe algılanmasından ya da bilimsel yaklaşımın herhangi bir alan için derinlemesine tespit ve tahlilden uzak olmasından kaynaklanmaktadır.

Yaygın din eğitiminde sosyal bilimler ve özellikle psikolojinin rolünü anlamak için;

Bugüne kadar bu konuda yapılan psikolojik (din psikolojik) araştırmalara bakılır ve onlardaki veriler dikkate alınarak bir genelleme yapılabilir.

Doğrudan doğruya cami merkezli din eğitiminin yapıldığı bir ya da birkaç merkez (alan araştırması) şeklinde ele alınarak, gözlemle, anket veya mülakat teknikleriyle psikolojik veriler elde edilmeye çalışılabilir.

Bu bildiride belirttiğimiz bu yollardan hiçbiri tam olarak uygulanmış görünmüyor. Sadece bu yolların denenebileceği veya konuyla ilgili deneysel çalışmaların yapılabileceği üzerinde duruluyor.

Bildiride ayrıca, dini yaşantı ve diğer (dünyevi) yaşantılar arasında mukayeseler yapılabilir (s.7) deniliyor. Ancak, çalışmada böyle bir mukayese görmüyoruz.

Bildiride din görevlisi ile cemaat arasındaki ilişkilerden bahsedilmekte; bunların neler olacağı teorik aktarımlarla verilmektedir (s.15). Bu ifadeler bilimsel olmaktan uzak (sıcak ilişkiler kurulmalı, mahalle sakinleri arasında sosyal aktiviteler yapılmalı vb.), sadece söylem ve nasihat ağırlıklı ifadelerdir.

Bunun yerine, bu aktivitelerin uygulandığı bir cami-cemaat ilişkisi ele alınıp işlenebilir ve elde edilen veriler paylaşılabilirdi.

Ayrıca; din eğitimi ve din psikolojisinin fertler üzerinde yapacağı çalışmalarda ortak noktaların yakalanacağı alanlar düşünülerek konu zenginleştirilebilir.

Özellikle:

a) Dini duygu

b) Dini tasavvur ve düşünce

c) Dini ilgi ve istekler

d) Dini pratikler (ibadetler ve dualar)

e) Dinin estetik alanı

f) Dini semboller

g) Gelişim özellikleri ve din gibi konular yönünden bakıldığında camide verilen yaygın din eğitiminde psikolojiden istifadeyle çok güzel tespitler ve faaliyetler yapılabilir.

Çalışmada, yukarıda bahsedilen konuların yaygın din eğitimine katılanlar dikkate alınarak işlenmesi ve değerlendirilmesi daha bilimsel ve etkili olabilir. Bu bağlamda, çocukluk döneminden başlayarak yaşlılık dönemini de içine alacak şekilde cami merkezli çalışmalar artırılabilir. Öncelikle çocuklar camiye getirilmeli, onları bir müddet camide tutabilecek bir ortam hazırlanmalıdır. Camilerin manevi havasıyla yetişen çocuklar ruhen daha sağlıklı olurlar. Unutulmamalıdır ki, Mehmet Akif’i yetiştiren ortam Fatih Cami ve onun manevi ortamıdır. Aynı şekilde yaşlı ve hasta cemaati ziyaret, dertleriyle dertlenme adına imam ve müezzinin de içinde olduğu bir grup oluşturulabilir.

Bildiride, yaygın din eğitimi yönünden sanki vaaz, vaiz ve irşad kavramları öne çıkmış görünüyor (s.10-13,17, 21). Bu kavramlara bağlı olarak konu işlenirken psikolojinin bu alandaki rolü üzerinde durulmaya çalışılmış ancak, psikolojiden ziyade sosyolojik özellikler ve iletişimde ortaya çıkan problemler daha etkin bir yer tutmuştur.

Bildirinin geneline bakıldığında, dindar şahsiyet ve yaygın din eğitimi ilişkisi sınırlı geçilmiş, psikolojik açıdan algılayabilme, dikkat etme, anlama, tasvir edebilme ve akla vurma yoluyla hüküm çıkararak kendine mal etme üzerinde pek durulmamış görünüyor. Esasen, din eğitimi-kişi etkileşimi birebir bu noktaları içermektedir.

Yaygın din eğitimine daha geniş bir perspektiften bakıldığında; faaliyetlerin etkinleşmesi ve kişilerle olan diyaloğun verimli olması için İlahiyat Fakültelerinde yeni bir bölümün açılması düşünülebilir. Zira, aile irşad programları, hapishanelerdeki mahkûmlarla diyalog ve rehberlik, hastahanelerde yatmakta olan hastaların moral motivasyonu vb. konuların bilimsel verilerle desteklenmesi şarttır.

Nihayet, oldukça geniş, karmaşık ve iç içe bir konuyu bir yönüyle de olsa cesaretle işleyen ve sunan Hasan Ocak’ı tebrik ediyor, çalışmalarının devamını diliyorum. Böyle bir çalışmada seviyeyi yakalayabilme ve ferdin ruh dünyasını kavrayabilme yönünden psikoloji ve din psikolojisinden faydalanma yoluna gidilmesi yaygın din eğitimini de güçlü kılacaktır.

[421] Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

BEŞİNCİ OTURUM:

YAYGIN DİN EĞİTİMİNİN
İNSAN KİŞİLİĞİNE ETKİLERİ

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet BULUT

Konu: Yaygın Din Eğitiminin Hedef Kitlesi Olarak Kadınlar:
Dindarlık Durumları, Dini Sorunları ve Beklentileri
Tebliğ: Dr. Ayşegül GÜN
Müzakere: Prof. Dr. Mehmet TÜRKERİ

Konu: Aile İrşat ve Rehberlik Bürolarının Aktif Kullanımına İlişkin
Bir Öneri: İyi Hayat Okulu
Tebliğ: Doç. Dr. Hür Mahmut YÜCER
Tebliğ: Şükrü YILDIZ
Müzakere: Doç. Dr. Huriye MARTI

Konu: Bireysel Şiddet Davranışlarını Önlemede Yaygın Din Eğitimi
Tebliğ: Yrd. Doç. Dr. Macid YILMAZ
Müzakere: Prof. Dr. Ramazan ALTINTAŞ

Yaygın Din Eğitiminin Hedef Kitlesi Olarak Kadınlar: Dindarlık Durumları, Dini Sorunları ve Beklentileri

Dr. Ayşegül GÜN[422]

Giriş

Bireyin yaşadığı toplumda, yeteneğini, tutumlarını ve olumlu değerdeki davranış biçimlerini geliştirdiği süreçler toplamına eğitim denir[423]. Buna göre, sürekli bir değişim ve gelişim süreci olarak tanımlayabileceğimiz eğitim, ülkelerin ekonomik, sosyal, kültürel ve politik alanda yaşanan gelişmelerden azami faydayı sağlamak ve bu bağlamda meydana gelebilecek olumsuzlukları asgariye indirebilmek için kullanılabilecekleri en önemli araçlardan biridir. Bu durum ise, eğitime olan inancı, giderek güçlendirmekte ve eğitimden beklentileri de arttırmaktadır.[424]

Yetişkinlerin, beklentileri ölçüsünde üretici olmaları için, onlara yaşamlarının çeşitli dönemlerinde, kendilerini yetiştirebilme imkânlarının sağlanması oldukça önemlidir. Bu bağlamda verilecek olan hayat boyu eğitimle, erken dönemlerde verilen programlı örgün eğitimde eksik ya da yetersiz verilenler, yetişkinin kendi isteğiyle yeniden yapılandırılacak veya öğrenilecektir.[425]

Yetişkin eğitiminde, din eğitimi faaliyetlerinin de önemli bir yeri bulunmaktadır. Din eğitimi vermek suretiyle, hem dini etkinliklere katılmak isteyenlere, gerekli bilgi, tutum ve davranışlar öğretilir, hem de bu tür dini etkinliklere katılmayanlara, başkaları tarafından yapılan etkinlikleri anlama ve olumlu değerlendirme gücü kazandırılır. Bu şekilde verilen bir din eğitimi, bireyi toplumsallaştırırken, toplumsal birliğe de katkı sağlamış olmaktadır.[426]

Ülkemizde, yetişkinlere yönelik olarak yürütülen resmi yaygın din eğitimi faaliyetleri, bir anayasal kuruluş olan Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından yürütülmektedir. DİB’in görev ve çalışma yönergesinde, görevi şu şekilde açıklanmaktadır: “Her çeşit vasıtadan yararlanarak ve gerektiğinde diğer kurum ve kuruluşlarla işbirliği yaparak toplumu dini konularda aydınlatmak.”[427] Buna göre, çok geniş bir alana yayılmış olan yaygın din eğitimi faaliyetleri vaaz, hutbe, dini yayınlar, konferanslar, sempozyum, seminerler, şuralar ve kitle iletişim araçlarındaki programlar aracılığıyla, halkı din konusunda aydınlatmaya yönelik olarak yürütülmektedir.

Halkın tümünü, din konusunda aydınlatması beklenen DİB’in yakın zamana kadar yürüttüğü faaliyetlere bakıldığında, daha ziyade, “erkek” ağırlıklı bir teşkilat olarak yapılandığı görülmektedir; zira personelinin büyük çoğunluğu erkektir, din hizmetleri daha çok erkeklere yöneliktir, ibadet yerleri, öncelikle erkekler esas alınarak tasarlanmıştır ve pek çok caminin ana ibadet alanı erkeklere ayrılmıştır. Benzer şekilde, cemaate katılarak hutbe ve vaaz dinleme imkânlarından da, daha çok erkekler faydalanmaktadır. Bu bağlamda denilebilir ki, camiler ve genel itibariyle yaygın din eğitimi faaliyetleri için “bütüne yönelik olma” sorunu gündeme gelmektedir.[428]

İşte bu bildiride, yaygın din eğitimi bağlamında, yetişkinlik dönemi kadınlarının, mevcut dini tutum ve davranışları, dini eğitim durumları, sorunları ve beklentileri ortaya konularak, onlara yönelik daha yeterli ve kapsamlı bir din eğitimi için gerekli olan çözüm önerileri geliştirilmeye çalışılmıştır. Bildiri, temel olarak üç ana kısımdan oluşmaktadır: a) araştırmanın yöntemi; b) bulgular ve yorumlar; c) sonuç ve öneriler.

A. Araştırmanın Yöntemi

Araştırmada, araştırmacı tarafından geliştirilen, bir kısmı açık uçlu, bir kısmı ise çoktan seçmeli 30 sorudan oluşan bir anket formu kullanılmıştır. Araştırmanın evrenini, Samsun’da yaşayan 631.227 kadın[429] içerisinden, 18 yaşın üzerindeki yetişkin kadınlar oluşturmaktadır. Araştırmanın örneklemi olarak, “yaş”, “eğitim durumu”, “medeni durum”, “meslek” ve “yerleşim yeri” gibi farklı özellikler de dikkate alınarak, tesadüfî örneklem yöntemiyle 950 kadın seçilmiştir. Hazırlanan anketler 2008-2009 yılında 950 kadına dağıtılmış ve geri dönen anketlerden 600 tanesi değerlendirmeye alınmıştır.

Anketleri değerlendirilen bu 600 kadının, % 47,2’si 18-30 yaş aralığında, % 35,1’i 31-45 yaş aralığında, % 15’i 46-60 yaş aralığında ve % 2,7’si 61 ve üzeri yaş grubunda; % 29,7’si ilkokul mezunu, % 25,8’i lise mezunu, % 24,5’i üniversite mezunu, % 10,7’si ortaokul mezunu ve % 2,8’i hiç okula gitmemiş; % 65,8’i evli, % 30,3’ü bekâr ve % 3,8’i dul; % 50,3’ü ev hanımı, % 22,6’sı memur ya da emekli, % 16, 7 si öğrenci, % 5,6’sı serbest meslek sahibi ve % 4,9’u da diğer meslek sahibi; % 46,9’u ilde, % 38,8’i ilçede ve % 14,3’ü de köyde yaşayan kadınlardır.

Aşağıda verilen bulgular, bu anket çalışmasının sadece küçük bir kısmını yansıtmaktadır.

B. Bulgular ve Yorumlar

1. Kadınların Dindarlık Algıları

Örneklem grubundaki kadınlara, dindarlık durumlarını tespit etmek amacıyla, “Kendinizi dindarlık bakımından nasıl değerlendiriyorsunuz?” şeklinde bir soru sorulmuştur. Örneklem olarak seçilen kadınların dindarlık durumlarını algılamalarına göre frekans dağılımı Tablo 1’de verilmiştir.

Tablo 1: Dindarlık Durumlarını Algılamalarına Göre Kadınların Dağılımı

Dindarlık Durumu

N

%

Çok dindarım

49

8,2

Dindarım

417

70,0

Biraz dindarım

123

20,6

Dine karşı ilgisizim

7

1,2

Tablo 1’e göre, örneklemi oluşturan kadınların % 70’i kendisini “dindar”, % 20,6’sı “biraz dindar”, % 8,2’si “çok dindar” ve % 1,2’ si de “dine karşı ilgisiz” olarak algılamaktadır.

Tablodan elde edilen sonuca göre, kadınların büyük çoğunluğu, kendisini “dindar” bir birey olarak tanımlamaktadır. Aslında günümüz insanlarında, önemli oranda bir dindarlaşma eğilimi bulunmaktadır. Çarkoğlu ve Kalaycıoğlu’nun Türkiye’deki dindarlık üzerine yaptığı araştırmada, verilen ifade ve yanıt biçimlerinden hareketle, deneklerin % 87’sinin, kendilerini çeşitli ölçülerde dindar olarak tanımladıkları görülmüştür. Aynı çalışmada, kendisini son derece dindar olarak görenlerin oranı ise % 15-18 civarındadır.[430] Sosyal değişme ve dini normlar üzerine yapılan bir diğer çalışmada da, örneklem grubunun % 68,3’ü kendisini “dindar” bir birey olarak algıladığını, % 14’ü “oldukça dindar” ve % 4,6’sı ise “çok dindar” şeklinde tanımladığını ifade etmiştir.[431]

Cinsiyet değişkeni açısından dindarlığı ele alan bazı araştırmalarda, bilinenin aksine, erkeklerin kadınlardan anlamlı bir şekilde daha dindar oldukları sonucu çıkmıştır.[432] Bu araştırmalarda, elde edilen sonucu açıklamak üzere, bireylerin toplumsal hayattaki konumlarına değinilerek, kadınların dini uygulamaları benimsedikleri hâlde, toplumsal şartlardan dolayı buna zemin bulamadıkları ifade edilmektedir. Kadınların toplumsal hayata daha az aktif katılımı ve dinin gerektirdiği cemaat uygulamalarının kadınlar arasında yaygın olmayışı da bu sonucu doğuran etkenlerdendir.[433]

Erkeklerin kadınlardan daha dindar olduğu şeklindeki araştırma sonuçları ilgi çekici olmakla birlikte, yapılan açıklamalarda sebep olarak, kadınların toplu yapılan ibadetlere katılamamasının gösterilmesi ayrıca bir araştırma konusudur. Benzer bir sonuç, Uysal tarafından yapılan farklı bir araştırmada da ortaya çıkmış ve kadınlar ile erkekler arasında sadece “dindarlığın ibadet boyutu”nda anlamlı bir farklılık olduğu görülmüştür.[434]

2. Kadınların Dini Bilgi Kaynakları

Örneklem olarak seçilen kadınların dini bilgilerini edindikleri yerleri, öncelik derecesine göre sıralamaları istenmiştir. Buna göre, frekans dağılımı Tablo 2’de verilmiştir.

Tablo 2: Dini Bilgi Kaynaklarına Göre Kadınların Dağılımı

Dini Bilgi Edinilen Yerler

N

%

Aile

489

81,5

Okuldaki DİKAB dersleri

262

43,7

DİB hizmetleri

304

50,7

Dini cemaat ve gruplar

224

37,3

Dini içerikli kitap, dergi vs.

316

52,7

Dini içerikli TV, radyo programları

259

43,2

Başka

35

5,8

Tablo 2’ye göre, örneklemi oluşturan kadınların dini bilgilerini edindikleri yerler öncelik sırasına konulduğunda, ilk sırayı aile almakta, aileyi, dini içerikli kitap ve dergiler, DİB hizmetleri, okuldaki DİKAB dersleri, dini içerikli TV ve radyo programları, dini cemaatler ve diğerleri takip etmektedir.

Araştırmamızda elde ettiğimiz bu sıralamaya benzer sonuçlar, sıralama ve seçenek farklılıkları bulunmakla birlikte, çeşitli araştırmalarda da karşımıza çıkmaktadır. Örneğin Köktaş’ın çalışmasında, dini bilginin kimden öğrenildiğine dair yöneltilen soruya, örneklemin % 45’i ailesinden, % 30,3’ü kendi okuma ve araştırmalarından, % 28,7’si okuldan, % 20,6’sı ise din görevlilerinden öğrendiği şeklinde yanıt vermiştir.[435] Dam’ın, dini bilgi, inanç ve davranışlarının oluşmasında en etkili faktörü sorduğu soruya da deneklerin % 69,1’i aile, % 10,7’si akraba ve arkadaş çevresi, % 5,6’sı cami, % 4,4’ü okul ve % 2,8’i de kitle iletişim araçları seçeneğini işaretleyerek yanıt vermiştir.[436]

Tablodaki sonuca göre DİB, dini bilgi edinilen yerler arasında üçüncü sırada yer almaktadır. DİB ile ilgili hazırladığı çalışmasında Taş, kadınların erkeklere göre DİB’e yönelik daha olumlu tutum düzeyine sahip olmalarına rağmen[437], genel olarak bakıldığında halkın % 73,4’ünün, DİB’in basın ve medya yoluyla toplumu yeterince aydınlatamadığı ve görev alanı ile ilgili konularda, toplum üzerinde yeterince etkili olmadığı düşüncesine sahip olduğunu tespit etmiştir.[438] Buna göre DİB’e yönelik olumlu tutuma rağmen, DİB’in çalışmaları, toplumun çoğunluğu tarafından yetersiz bulunmakta, buna bir de yapılan faaliyetler hakkında halkın yeterince bilgilendirilmeyişi eklendiğinde, DİB’in daha öncelikli bir dini bilgi edinme kaynağı olamayışı anlaşılır olmaktadır.

3. Kadınların Dini Bilgi Düzeyleri

Örneklem olarak seçilen kadınların İslam Dini’nin temel inanç ve ibadet esaslarını bilme durumuna göre frekans dağılımı Tablo 3’te verilmiştir.

Tablo 3: Dini Bilgi Düzeylerine Göre Kadınların Dağılımı

İslam Dini’nin Temel İnanç ve İbadet Esaslarını Bilme Durumu

N

%

Çok iyi biliyorum

257

42,9

Biraz biliyorum

342

57,1

Hiç bilmiyorum

0

0

Tablo 3’e göre, örneklemi oluşturan kadınların % 42,9’u İslam Dini’nin temel inanç ve ibadet esaslarını çok iyi bildiğini, % 57,1’i ise biraz bildiğini ifade etmiştir. Örneklemi oluşturan kadınların hiçbiri, “İslam Dini’nin temel inanç ve ibadet esaslarını hiç bilmiyorum” şıkkını işaretlememiştir.

Sahip olunan dini bilginin seviyesi, dini öğrenme konusundaki isteklilik ve bunun için ayrılan süre, kişinin dindarlığının bir işareti olarak kabul edilir.[439] Kadınların, İslam Dini’nin temel inanç ve ibadet esaslarına dair sahip oldukları bilginin, bu derece fazla olmasında, yüksek dindarlık algısının etkisi bulunabilir. Örneğin, kendisini daha dindar olarak algılayan ya da dindar bir birey olma yönünde çaba gösteren kadınların, dini alanda daha bilgili olmak için istekli ve gayretli olması beklenir. Dindarlaşma eğiliminin yanı sıra, dini bilgi kaynaklarındaki artış ve bu kaynaklara erişmedeki kolaylıklar da kadınların, dini bilgilerini ve bu konudaki özgüvenlerini arttırmış olabilir. Bununla birlikte, tabloyu farklı bir açıdan değerlendirdiğimizde, kadınların yaklaşık % 60’ının, dini bilgisini yetersiz bulduğunu görebiliriz. Bu ise, kadınların daha fazla din eğitimine ihtiyacı olduğu sonucuna bizi ulaştırmaktadır.

4. Kadınların Dini Konuları Öğrenmeye Yönelik Tutumları

Örneklem olarak seçilen kadınların, dini konuları öğrenme konusundaki tutumlarına göre frekans dağılımı Tablo 4’te verilmiştir.

Tablo 4: Dini Konuları Öğrenmeye Yönelik Tutumlarına Göre Kadınların Dağılımı

Dini Konuları Öğrenmek Konusundaki Tutum

N

%

Çok meraklı ve ilgiliyim

489

82,2

Pek meraklı ve ilgili sayılmam

103

17,3

Hiç meraklı değilim

3

0,5

Tablo 4’e göre, örneklemi oluşturan kadınların % 82,2’si dini konuları öğrenme konusunda çok meraklı ve ilgili olduğunu ifade ederken, % 17,3’ü pek meraklı ve ilgili olmadığını, % 0,5’i ise hiç meraklı olmadığını dile getirmiştir.

Bireysel yaşamı destekleyici, bireyin sosyalleşmesini sağlayıcı ve toplumsal yaşamı düzenleyici etkisiyle din, oldukça önemli bir müessesedir ve bu hâliyle ilgiden uzak kalması beklenemez. Dini ilgiyle dindarlık arasında da yakın bir ilişki bulunmaktadır. Bireyin dini konulara dair ilgisi, merakı ve her türlü entelektüel çabası da, dindarlığı desteklemekte ve güçlendirmektedir.

Kadınların dini konulara duyduğu ilginin bu denli yüksek oranlarda çıkmasını, dindarlık seviyelerindeki yüksekliğe bağlamak mümkün olduğu gibi, farklı şekillerde açıklamak da mümkündür. Örneğin Perşembe, yaptığı çalışmada kadınların dini yaşayışla ilgili birçok konuda, erkeklerden daha muhafazakâr olduklarını ve dine daha çok ilgi duyduklarını tespit etmiştir. Bunu ise, kadınların erkeklere göre daha ince, duygusal, geleneklere bağlı, manevi değerlerin hâkimiyetini daha içtenlikle duyan kişilik yapılarına bağlamıştır.[440]

Dini konuları öğrenme konusunda kadınların ilgisini, dinin sürekli gündemde olan ve konuşulan bir konu olmasıyla açıklamak da mümkündür. Din, hayatın içinde ve pek çok alanda var olan söylemiyle, dindar bireyler için ne kadar etkin bir güçse, aynı zamanda dışa yansıyan yönleriyle de dindar olmayanların da hayatında bir şekilde yer almaktadır.

5. Kadınların Dini Bilgi Sunan Kaynaklara Duydukları Güven Düzeyi

Örneklem olarak seçilen kadınların dini bilgilerin edinildiği kaynaklar içinde en çok güvendikleri yerleri öncelik sırasına koymaları istenmiştir. Buna göre, frekans dağılımı Tablo 5’te verilmiştir.

Tablo 5: Dini Bilgi Sunan Kaynaklara Duydukları Güvene Göre Kadınların Dağılımı

Dini Bilgi Edinilen Kaynaklar

N

%

DİB görevlileri

422

70,3

İlahiyatçılar

346

57,7

Kendi araştırmaları

387

64,5

Dini cemaat ve gruplar

293

48,8

Başka

69

11,5

Tablo 5’e göre, örneklemi oluşturan kadınların en çok güvendikleri dini bilgi kaynakları sırasıyla DİB görevlileri, bireyin kendi araştırmaları, ilahiyatçılar, dini cemaat ve gruplar ile diğer kaynaklardır.

Tabloda çıkan sonuca göre, kadınların en çok güvendiği dini bilgi kaynağı DİB görevlileridir. Taş’ın yaptığı çalışmada da benzer bir sonuç elde edilmiş ve DİB’in dinle ilgili yaptığı açıklamalara duyulan güvenin % 81 civarında olduğu tespit edilmiştir.[441] Aynı araştırmada, kadınların erkeklere göre DİB’e yönelik daha olumlu tutum düzeyine sahip oldukları da belirlenmiştir.[442] Cumhuriyet tarihi boyunca, DİB’in toplumla ilişkilerine bakıldığında da, DİB’in, varolan pek çok eksikliğine rağmen, halkın çoğu tarafından benimsendiği ve sosyal meşruiyetinin hukuki meşruiyetinin önüne geçtiği görülmüştür.[443]

DİB’in diğer bilgi kaynaklarından daha öncelikli olarak tercih edildiğine dair bir diğer bulgu da Çelik’in çalışmasında karşımıza çıkmaktadır. Buna göre, dini bir konuda danışma çevresi olarak % 40,4 oranında din görevlilerine, % 12,6 oranında da müftülüğe güvenildiği görülmektedir. Diğer danışma çevreleri arasında ise % 19 ile dini kitaplar ve % 6,2 ile bilgi sahibi tanıdıklar gelmektedir.[444] Buradan hareketle denilebilir ki, insanlar resmi bir kurumun temsilcilerine daha fazla güvenmekte ve buradan elde edecekleri bilginin doğruluğuna daha fazla inanmaktadır. Ayrıca, herhangi bir sorunları olduğunda başvurabildikleri fetva hattı gibi, işinin ehli kişilerden bilgi edinebilmeleri, DİB’e duyulan güveni ve ilgiyi arttırmaktadır.

6. Kadınların En Çok Faydalandıkları DİB Hizmetleri

Örneklem olarak seçilen kadınların en çok faydalandığı DİB hizmetine göre frekans dağılımı Tablo 6’da verilmiştir.

Tablo 6: En Çok Faydalandığı DİB Hizmetine Göre Kadınların Dağılımı

Diyanet İşleri Başkanlığının Hizmetleri

N

%

Cami içi hizmetleri

194

33,6

Televizyon ve radyo programları

296

51,2

İnternet sitesi

41

7,1

Başka

47

8,1

Tablo 6’ya göre, örneklemi oluşturan kadınların en çok faydalandığı DİB hizmeti %51,2 ile televizyon ve radyo programlarıdır. Bunu takiben % 33,6 ile cami içi hizmetler, % 8,1 ile diğer etkinlikler ve % 7,1 ile internet sitesi aracılığıyla sağlanan hizmetler gelmektedir.

En çok faydalanılan DİB hizmetinin, televizyon ve radyo programları olduğu ifade edilmiştir. Bunun en önemli nedenlerinden biri, halkın çoğunun, bu araçlara kolayca erişim imkânına sahip olmasıdır. Aynı zamanda, televizyon ve radyo programları halka, bulunduğu ortamdan ayrılmadan ve hiç kimseyle muhatap olmadan bilgiye erişme imkânı sunmaktadır. Bu düşünceyi destekler nitelikteki bir bulgu da, Aile İrşat ve Rehberlik Büroları’na ilişkin yapılan bir araştırmada elde edilmiştir. Buna göre, yapılan görüşmelerin % 36’sı yüz yüze gerçekleşirken, % 64’ü telefonda yapılmıştır. Mail ile iletişim kurma yoluna ise kimsenin başvurmadığı tespit edilmiştir.[445]

Cami içi hizmetler kapsamında, genellikle topluca yapılan dini ibadetler ve belirli aralıklarla yapılan vaazlar kastedilmektedir. Bunlar ise, genellikle erkeklere hitap eden faaliyetlerdir. Bunun en temel nedeni de, camilerin çoğunlukla erkekler için planlanmış mekânlar olmasıdır. Kadınlar için ayrılmış bölmeler ise, çoğunlukla ferah olmayan ve topluca ibadet etmenin motivasyonunu engelleyici nitelikteki mekânlardır. Bu nedenle de camiler, kadınların çoğu tarafından tercih edilmeyen bir hizmet alanı olarak görülmektedir. Buna rağmen, zaman zaman yapılan dini merasimlere, özellikle kandil gecelerinde yapılan programlara ve Ramazan ayında kılınan teravih namazlarına, kadınlar önemli oranda katılmaktadır. Bu da, yukarıdaki tabloda cami içi hizmetlerin, en çok faydalanılan DİB hizmetleri arasında ikinci sırayı almasına neden olmaktadır. Ancak, şartlar iyileştirilse ve kadınların, camilerde topluca yapılan ibadetlere katılımını sağlayacak imkânlar oluşturulsa, durumun çok daha farklı olacağı düşünülebilir.

DİB’in sunduğu bir diğer hizmet, internet üzerinden gerçekleştirilendir. Bu da hitap edilen kitlenin, belirli imkânlara sahip olmasını zorunlu kılmaktadır. Ülkemizdeki kadınların önemli bir kısmının ise, özellikle de köylerde yaşayan kadınların, bu imkânlardan mahrum olduğu, bir kısmının da, bu internet hizmetinden haberdar bile olmadığı düşünülebilir.

7. Dini İçerikli Programlarda, Konuşmalarda veya Faaliyetlerde Kadınları Olumsuz Etkileyen Durumlar

Örneklem olarak seçilen kadınların, dini içerikli programlardan olumsuz etkilendikleri durumlara göre frekans dağılımı Tablo 7’de verilmiştir.

Tablo 7: Dini İçerikli Programlarda, Konuşmalarda veya Faaliyetlerde Olumsuz Etkilendikleri Durumlara Göre Kadınların Dağılımı

Olumsuz Etkilenme Durumları

N

%

Konuşma dilini anlamıyorum

100

20,0

Konuşma üslubunu beğenmiyorum

153

30,6

İçeriği gerçekçi/ bilimsel bulmuyorum

150

30,0

Başka

97

19,4

Tablo 7’ye göre, örneklemi oluşturan kadınların dini içerikli programlardan olumsuz etkilenmelerine neden olan durumlar arasında % 30,6 ile konuşma üslubunu beğenmemeleri, % 30 ile içeriği gerçekçi bulmamaları ve % 20 ile konuşma dilini anlamamaları yer almaktadır. Kadınların % 19,4’ü ise bunların dışındaki konulardan dolayı, dini içerikli programlardan olumsuz etkilendiğini belirtmiştir. % 19,4’lük oran ile “Başka” seçeneğini işaretleyen kadınların verdikleri cevapları, şu şekilde özetleyebiliriz:

1- Farklı kişilerin, işinin ehli olsun ya da olmasın, birbirleriyle çelişen açıklamalar yapması, tartışmaların net bir sonuca bağlanmaması,

2- Konuşmacıların samimi olmayan tavırlar sergilemesi,

3- Konuşmacıların seviyesiz, konuşulanların da yetersiz ve yüzeysel olması,

4- Konuşmacıların sert ve korkutmaya yönelik tutum ve söylemleri,

5- Yapılan programların, halkın geneline hitap edebilecek bir seviyede hazırlanmayışı,

6- Konuşmaların gereğinden fazla uzatılması ve etkileyici olmaması

Yukarıda ifade edilen olumsuzluklar, farklı çalışmalarda da dile getirilmekte ve genellikle insanlar, yaygın din eğitimi faaliyetlerine ilişkin benzer konulardan rahatsızlık duymaktadır. Örneğin, Altun tarafından hazırlanan, “İslami Anlatım ve Uygulamalarda Kişileri Rahatsız Eden Hususlar” başlıklı çalışmada, cemaatin camideki vaazlardan faydalanamama nedenleri sorulduğunda, vaizlerin kültür seviyesinin düşüklüğü, konuların güncel olmaması, yeni bir şeylerin sunulmaması, içeriğin boş olması, anlatılanların cemaatin seviyesine uygun olmaması, vaizlerin anlattıklarını yaşamamaları, hep olumsuz bir bakış açısıyla konuların anlatılması vb. şekilde cevaplar verilmiştir. Aynı çalışmada, vaizlerin kullandığı üslubun hakaret içerikli olup olmadığı şeklinde bir soru yöneltildiğindeyse, deneklerin % 40,9’u “bazen”, % 6,3’ü de “evet” seçeneğini işaretlemiştir.[446]

İstanbul’da, kadınlara yönelik olarak hazırlanan cami dersleri üzerine yapılan bir araştırma sonucunda da araştırmacı, din görevlilerinin hazırladığı programların, kadınların söz ve davranışları üzerinde olumlu değişikliklere sebep olmasına rağmen, bireysel, sosyal ve dini açıdan eksiklikleri bulunan hanımların problemlerini çözebilecek nitelikte olmadığını belirtmektedir.[447] Ayrıca, araştırmaya katılan din görevlileri de, din psikolojisi, gelişim psikolojisi, sosyoloji gibi alanlarda kendilerini yetersiz bulduklarını ifade etmişlerdir.[448] Bu araştırma sonuçları da bazı din görevlilerinin, halka hitap ederken beklenen etkinliği gösterebilecek donanıma sahip olmadığını ortaya koymaktadır.

Yaygın din eğitimi sunmakla görevli bir kurum olan DİB’in de bu konuyla ilgili birtakım eksiklikleri olduğunu ifade etmesi ilgi çekicidir. DİB bu sorunun temel nedeni olarak, eğitim kurumlarının, arzu edilen nitelikte eleman yetiştirememesini göstermekte; daha nitelikli eleman yetiştirildiği takdirde, sunulan hizmetin kalitesinin de artacağını belirtmektedir.[449]

Yapılan dini içerikli faaliyetlerde, din görevlilerinin tutumlarından olumsuz etkilenen, söyledikleriyle davranışları arasında uyumsuzluk gören bireyler, din görevlisine olan güvenini yitirmekte ve sergilenen bu hatalı tutum genelleştirilerek, din eğitimi veren tüm görevliler hakkında yanlış kanaatler oluşabilmektedir. Bu nedenle, din görevlilerinin donanımı ve kalitesi oldukça önemlidir. Bu donanım, sunulan hizmetin de kalitesini yükseltecek ve toplum, dini hayatını bu doğrultuda biçimlendirdikçe belli seviyeye erişecektir.[450]

8. Kadınların Çevrelerindeki Yaygın Din Eğitimi Faaliyetlerinden Haberdar Olma Durumları

Örneklem olarak seçilen kadınların, çevrelerindeki yaygın din eğitimi faaliyetlerinden haberdar olma durumuna göre frekans dağılımı Tablo 8’de verilmiştir.

Tablo 8: Çevrelerindeki Yaygın Din Eğitimi Faaliyetlerinden Haberdar Olma Durumuna Göre Kadınların Dağılımı

Çevrelerindeki Yaygın Din Eğitimi Faaliyetlerinden Haberdar Olma Durumu

N

%

Haberdarım. Ama en çok erkekler faydalanıyor, kadınlara yönelik vaaz, konferans vs. çok az ve yetersiz.

164

28,1

Haberdarım. Erkeklere ve kadınlara da eşit derecede hitap ediliyor. Kadınlar da oldukça faydalanıyor.

243

41,7

Haberdar değilim. Böyle faaliyetler oluyorsa da bir bilgim yok.

176

30,2

Tablo 8’e göre, örneklemi oluşturan kadınların % 28,1’i çevresindeki yaygın din eğitimi faaliyetlerinden haberdar olduğunu, ancak kadınlara yönelik faaliyetlerin yetersiz olduğunu düşünmekte, % 41,7’si yaygın din eğitimi faaliyetlerinden haberdar olduğunu ve bu faaliyetlerden kadınların da eşit derecede faydalandığını ifade etmekte, % 30,2’si ise çevresindeki yaygın din eğitimi faaliyetlerinden haberdar olmadığını belirtmektedir.

Kadınların, yapılan yaygın din eğitimi faaliyetlerinden haberdar olmaları, bu faaliyetlere katılımları açısından oldukça önemlidir. Yukarıdaki tabloya bakıldığında, kadınların yaklaşık % 70’i, bu tür faaliyetlerden haberdar olurken, % 30’u bu çalışmalardan habersizdir. Bunu bir kenara bırakıp, haberdar edilenlerin görüşleri ele alındığındaysa, bu grubun içerisinde yaklaşık % 30’luk bir kesimin, bu faaliyetlerden memnun olmadığı, erkeklere odaklanarak hazırlanmış hizmetler yanında, kadınlara yönelik yapılan programları yetersiz bulduğu görülmektedir. Buna göre, kadınların yaklaşık yarısı, ya bu hizmetlerden haberdar olmadığı ya da yapılan hizmetleri yeterli bulmadığı için, yaygın din eğitimi faaliyetlerinden yeterince faydalanamamaktadır.

DİB’in kadınlara yönelik yaptığı çalışmaların yetersiz olduğuna ilişkin bir diğer bulgu da, DİB’in kadın görevlilerine uygulanan bir anketten elde edilmiştir. Bu çalışmada, DİB’in yürüttüğü faaliyetler ile kadın vatandaşlarımıza yeterli din hizmeti sunmadaki yeterliliği sorgulanmış, deneklerin % 24,2’si olumsuz görüş bildirmiş, % 6,8’i ise kararsız kalmıştır.[451]

Kadınların yapılan faaliyetlerden haberdar olmaması, yaygın din eğitimi faaliyetlerinin etkin bir biçimde duyurulamamasından kaynaklanmıyorsa, burada bir ilgisizlik sorunu olduğu akla gelmektedir. Oysa, kadınların % 80’inden fazlası, dini konuları öğrenmek konusunda çok meraklı ve ilgili olduğunu ifade etmektedir. Buradan hareketle, kadınların yaygın din eğitimi faaliyetlerinden tam anlamıyla haberdar edilmeleri hâlinde, çok daha büyük bir katılımın sağlanacağı söylenebilir. Şunu da ifade etmek gerekir ki, kadınların bir kısmı, çok ilgili olduklarını ifade etmelerine rağmen, ev dışındaki çeşitli mekânlarda gerçekleştirilen yaygın din eğitimi faaliyetlerine de katılmamaktadır. Bu kimi zaman, programların hazırlandığı vakitlerin kadınlara uygun olmamasından, kimi zaman da kadınların bu tür etkinliklere alışmamasından kaynaklanmaktadır.

9. Kadınların Şüpheye Düştükleri Konular

Araştırmamız kapsamında kadınlara bazı açık uçlu sorular da yöneltilmiş ve böylece daha kapsamlı bir bilgiye erişmek istenmiştir. Yöneltilen açık uçlu sorulardan birinde, dini konularda kadınları şüpheye düşüren konular sorulmuştur. % 30,6’sı, “Dini konularda şüpheye düştüğüm, aklıma takılan konular var” seçeneğini işaretleyen kadınların verdikleri cevaplardan bazıları şöyledir:

Dini konularda bilgi eksikliğimin olduğunu düşünüyorum. Günlük olarak yapmam gereken dini ibadetlerimi tam olarak bilmiyorum. Dinimizin biz kadınlardan istediği özel ibadetler var mı, bilmek istiyorum./ Namazımı Allah’tan çok korkmama rağmen saati saatine ya da uzun süreli kılamıyorum ve yaptığım ibadetin ne kadar doğru olduğundan emin değilim. Şüpheli ibadeti yaptığımda daha da uzaklaştığımı hissediyorum ve cevap bulamadığım ardı kesilmez sorular./ Kişiler arası ilişkilere dair hükümleri uygulamakta güçlük çekiyorum. Tokalaşma, göz teması gibi yasakların zamana ve kişilere göre değişmezliğine takılıyorum./ İmanla kılık kıyafetin ilgisi olmadığını düşünüyorum. / Başörtüsü gerçekten Kur’an’da emrediliyor mu? Yoksa çarpıtılıyor mu? / Bazı konularda tereddütte bırakıyorlar. Kesin bu böyle veya olumsuz demiyorlar. Birinin dediği diğerini tutmuyor. Kesin çözüm bekliyorum./ Farklı farklı cemaatlerden çıkan ve birbirini tutmayan fikir veya davranışlar. Bazı aşırı dinci kesimlerin çok aşırıya kaçması. Birlik beraberliğin olmaması. Dindar sanılan insanların hemen hepsinin sahtekar olması./ Kabir ve kabirden sonraki hayat konusunda bilgi eksikliğinden kaynaklanan şüphelerim var./ Cennet’te kadının durumu./ Kadın ve erkek arasında neden bu kadar fark var? Kadınlara neden daha çok yasak var? Kadının sesi bile yasak. Bu günümüzde mümkün mü? Din bu kadar katı mı?/ Biz neden eşlerimize göre daha alçak konumda kalıyoruz?/ Birkaç kadınla evlenmeyi nasıl uygun görürler? Bir koca eşine müdahale edebilir mi? (Namaza, oruca..)/ Biz insanlar dünyada her şeyi hak ediyor muyuz? Bazı kimselerin bu dünyada acı çektiği, bazı kimselerin de öteki dünyada acı çekeceği kafamı çok kurcalıyor./ Şimdiki zamanımız eğer ana rahminde alnımıza yazılıyor ise ahiretteki yerimizi biz mi yoksa daha önceden yazılan alın yazısı mı belirler?

Bu ve buna benzer verilen cevapların tümünü çokluk derecesine göre şu şekilde sıralamak mümkündür:

1- İbadetlerin (özellikle namaz ve oruç) nasıl yapılacağı ve geçerliliği ile ilgili şüphe ve endişeler, gündelik hayata dair konularda merak edilenler,

2- Başörtüsü emrinin gerekliliği ve uygulamada karşılaşılan güçlükler,

3- Din adamlarının birbirleriyle çelişen ifadeleri ve tutarsız tutumları,

4- Tarikat ve mezheplerle ilgili konularda oluşan soru işaretleri,

5- Ahiretle ve kaza-kader inancıyla ilgili şüphe ve sorular,

6- İslam’da kadın-erkek eşitliği,

7- İnanca dair şüpheler.

10- Kadınların DİB’den Beklentileri

Ankette yer alan bir diğer açık uçlu soruda, yaygın din eğitimi faaliyetlerinden sorumlu resmi bir kurum olan DİB’den, kadınların neler beklediği sorulmuştur. Kadınların verdikleri cevaplardan bazıları şöyledir:

Daha çok, öğrenme merakı ve imkânı olmayan kırsal kesimlerde yaşayan kadınlara, genç kızlara bilgilendirme yönünde faaliyetlerde bulunulabilir./ Evlere ziyaretin iyi olacağını düşünüyorum./ Kur’an Kurslarına diplomasız olanları da almalarını istiyorum./ Biz köyde ikamet ediyoruz. Hiçbir kurs faaliyeti yok. Arapça bilmeyi isterdik. Kur’an’ı güzel okumayı isterdik fakat, Diyanet bu hususta hiç destek vermiyor, sormuyor bile. Ama yardım yapın diye imamlara söylüyor, yardım yapmamız için talep var, okutma için de olsun isterdik./ Yapılmakta olan faaliyetler hiç aktif değil ve hiç iyi duyurulmuyor. Hiçbir faaliyetten haberdar olamıyoruz. Çünkü kadınlara ulaşamıyorsunuz. Ve vaizelerin daha sempatik ve güler yüzlü, cana yakın olmalarını istiyorum. Kendilerine çeki-düzen versinler./ Hanım cemaate ayrılan kısımların namaz vakitlerinde de uygun bırakılması, bayram ve Cuma namazlarına bayanların katılımlarının sağlanması./ Diyanet İşleri Başkanlığı, dini hoşgörüyü temel alacak inanç boyutunda özlü görsel ve hitabeti güçlü programlar yapmalı. Mesajı güçlü olmalı, anlatıcıları sahasında eğitimli, hâkim ilahiyatçılardan olmalı. Şiirsel anlatımlar daha ilgi çekici oluyor. Ayrıca programlarda işlenecek Allah sevgisinin ibadetlere de yansıyacağı ana mesajları verilmeli. Mesela zekâtın nasıl, ne şekilde verileceğinden önce, nedeni ana mesaj olmalı (kısa etkileyici senaryolarla)./ Bayanlar için Kur’an Kursları çok güzel fakat bayanların öğrencilerle ilgilenmesi, fazla ilgilenmesi lazım, çünkü çok kolay değil belli yaştan sonra öğrenmek, okuma-yazma bilmeyenler de var arasında, bu güçlük veriyor. Yarışmalar düzenlenebilir, onlar ödüllendirilirse daha çok güven duygusu verir./ Yalnızca vaaz verilmesini sıkıcı buluyorum. Elbette buna da ihtiyacı olanlar var. Ancak öğrenmek için her şehirdeki (il-ilçe) müftülüklerin güzel kütüphaneler oluşturması gerekir. Ve duyurulması da…/ Çalışan hanımlar için işyerlerine, namaz kılabilmek için yerlerin ayarlanması konusunda kurumlara yardımcı olmaları. / Ben, DİB’den şunu istiyorum: Camilerdeki abdesthaneler bayanlara göre bir yere yapılmalı. Örneğin, tuvalette abdest almak bana çok dokunuyor. Erkekler dışarıda mis gibi bir ortamda ama kadınlar idrar kokuları arasında abdest alıyor. Bence yetkililer utanmalılar. Lütfen bu çehreyi düzeltsinler.

• Kadınların verdikleri cevaplardan hareketle, DİB’den beklentileri şu şekilde özetlenebilir:

• Kadınları ve özellikle de köylerde yaşayanları bilgilendirme amaçlı daha fazla program yapılması, bu programlarda çeşitli konulara değinilerek kadınların yoğun bir biçimde bilinçlendirilmesi,

• Yapılan faaliyetlerden kadınların daha fazla haberdar edilmesi,

• İslam Dini’ni anlatanların daha hoşgörülü ve etkili bir üslup kullanması,

• Halkın tümünün faydalanabileceği ve kolayca erişebileceği eğitimsel yayınların olması,

• İbadethanelerin, kadınlara da hitap eder hâle getirilmesi, abdest almak ve namaz kılmak için daha uygun yerlerin hazırlanması.

C. Sonuç ve Öneriler

1. Sonuç

Araştırmada elde edilen sonuçlar şu şekilde özetlenebilir:

Ankete katılan kadınların önemli bir kısmı (% 70), kendisini dindar olarak algıladığını ifade etmiş, dini bilgileri kaynakları olarak da öncelikle ailelerini(% 81,5), dini içerikli kitap ve dergiler (% 52,7) ile DİB hizmetlerini ( % 50,7) belirtmişlerdir. Yaygın din eğitimi faaliyetleri açısından oldukça önemli olan, İslam Dini’nin temel inanç ve ibadet esaslarını bilme durumunu tespit etmek amacıyla sorulan soruya ise kadınların % 42,9’u “çok iyi” bildiği şeklinde cevap vermiş, kadınların % 80’inden fazlası da, dini konuları öğrenmek konusunda çok meraklı ve ilgili olduğunu belirtmiştir. Araştırma sonuçlarında ayrıca, kadınların en güvendikleri dini bilgi kaynağının DİB (% 70,3), en çok faydalanılan DİB hizmetinin de televizyon ve radyo programları (% 51,2) olduğu, kadınların, % 30,6’sının konuşma üslubunu beğenmediği, % 30’unun içeriği gerçekçi bulmadığı ve % 20’sinin de konuşma dilini anlamadığı için dini içerikli programlardan olumsuz etkilendiği tespit edilmiştir. Ankete katılan kadınların % 30,2’si, çevrelerinde yapılan yaygın din eğitimi faaliyetlerinden haberdar olmadığını ifade ederken, % 30’u dini konularda çeşitli şüphelerinin olduğunu belirtmiştir.

2. Öneriler

Araştırmada ulaşılan sonuçlara göre, yaygın din eğitimi faaliyetlerinden kadınların daha çok faydalanmalarını sağlayacak şu önerilerde bulunulabilir:

• 1. Kadınların önemli bir bölümü, kendilerini dindar bireyler olarak algılamaktadır. Aynı zamanda dini konuları öğrenmek konusunda da oldukça meraklı ve ilgili olan bu kadınların yarısından fazlası, çok iyi bir dini bilgi düzeyine sahip olmadığını ifade etmektedir. Kadınların bu ve benzeri eksikliklerinin giderilmesi için, yapılan ve sürekli yenilenmeye çalışılan, kadınlara yönelik yaygın din eğitimi faaliyetlerinin, özellikle kadınların psiko-sosyal özellikleri, dini ilgileri ve beklentileri göz önünde bulundurularak yapılandırılması gerekmektedir. Bu nedenle, daha kapsamlı alan araştırmalarına ihtiyaç duyulacaktır.

• 2. Kadınların önemli bir kısmı, yürütülen yaygın din eğitimi faaliyetlerinden haberdar değildir. Örneğin kadınların pek çoğu, DİB’in fetva hattına hangi numaradan erişebileceğini bile bilmemektedir. Bu sorunu ortadan kaldırmak amacıyla, her türlü iletişim vasıtası kullanılarak, yapılacak olan çalışmalar kadınlara duyurulmalıdır. Özellikle, her kesimden kadının, gerçekleştirilen bu faaliyetleri takip edebilmesi için, yapılacak olan çalışmalar düzenli olarak ilan panoları ya da bültenler şeklinde yayınlanmalıdır. Bu noktada, etkili bir iletişim vasıtası olan televizyondan da azami ölçüde faydalanılmalı, DİB’i ve yapılan diğer yaygın din eğitimi faaliyetlerini tanıtan reklâmlar yapılmalıdır.

• 3. Kadınların en çok şikâyetçi oldukları konulardan biri, yürütülen dini etkinliklerin ya da ibadet için hazırlanan mekânların, erkekler merkeze alınarak planlanmasıdır. Bu bakış açısının değiştirilerek, kadınların da göz önünde bulundurulduğu, onların da huzur içerisinde, topluca yapılan ibadetlere katılımını sağlayacak mekânların hazırlanması gerekmektedir. DİB’in bu konuda girişimleri olmakla birlikte, istenilenlerin gerçekleştirilmesine ilişkin denetimler sıkça yapılmalı, tespit edilen eksiklikler ivedilikle giderilmelidir.

• 4. Yapılan dini içerikli programlarda, kadınların olumsuz etkilenmelerine neden olan faktörlerin ortadan kaldırılması ya da en azından bu doğrultuda DİB’e bağlı bir kontrol mekanizmasının oluşturulması gerekmektedir. Dini içerikli program yapan kişilerin ifadeleri, bu kurum tarafından değerlendirilmeli, hatalı ya da halkı dinden soğutacak nitelikteki konuşmalar düzeltilerek, gerekli uyarılar yapılmalıdır.

• 5. Kadınların en çok yakındıkları konulardan biri, erkeklerin kendilerine karşı tutum ve davranışlarıdır. Bu nedenle, erkeklerden oluşan cemaatlerin bulunduğu mekânlarda, özellikle İslam’ın kadın-erkek ilişkilerine yönelik emir ve tavsiyelerine değinilmeli, bu konuda geleneklerde var olan yanlış inanç ve uygulamalar üzerinde durularak, erkeklerin kadınlara yönelik bu hatalı tutumlarından vazgeçmeleri teşvik edilmelidir.

• 6. Kadınlara yönelik yaygın din eğitimi faaliyetlerinin başarıyla yürütülebilmesi için, hizmet alan taraf kadar, hizmeti sunanların da görüş ve düşüncelerine başvurulmalıdır. Konuyla ilgili yapılan bazı araştırmalar, DİB’de çalışan kadınların da, özellikle kadın-erkek ayrımı bağlamında, birtakım sorun ve beklentilerinin olduğunu ortaya koymuştur.[452] Varolan bu problemlerin çözümlenmesi, yaygın din eğitiminde daha kaliteli hizmetlerin hazırlanmasında ve kadınların beklentilerinin daha iyi karşılanmasında etkili olacaktır.

• 7. Kadınların güvenilir buldukları kaynaklar içerisinde, ilahiyatçıları üçüncü sırayı koymaları ve kendi araştırmaları kadar ilahiyatçıların söylediklerine güvenmemeleri, oldukça önemli bir sorundur. Din konusunda uzman olan bu insanlara karşı, böylesine bir güven eksikliğinin yaşanması araştırılmaya değerdir. Bu imajın düzeltilmesi ve ilahiyatçıların halkla daha yakın ilişkiler içinde olması adına gerekenler, DİB tarafından ya da İlahiyat Fakülteleri bünyesinde yapılacak çalışmalarla belirlenmelidir.

• 8. Gerek İmam Hatip liselerinde gerekse İlahiyat fakültelerinde yetiştirilen din eğitimcileri, halkın ve özellikle bu araştırma kapsamında kadınların, olumsuz etkilendikleri durumlar göz önünde bulundurularak eğitilmelidir. Bu insanlar, hitap ettikleri kitleyi tanımanın, iletişimde etkinli bir unsur olduğunu bilecek ve bu konuda gerekli etkinliği gösterebilecek yeterlilikte yetiştirilmelidir.

DİB’in özellikle kadınlara yönelik olarak yürüttüğü Aile İrşat ve Rehberlik Büroları ve diğer hizmetlerde görev alan çalışanları için, daha kapsamlı hizmet içi eğitim kurslarının hazırlanması, bunu daha da ileriye götürerek, gerek müstakil gerekse İlahiyat Fakülteleri bünyesinde, lisans ve lisansüstü düzeyinde, dini danışma ve rehberliğe yönelik bölümlerin açılması sağlanmalıdır. Ayrıca, bu eğitim kurumlarında verilen eğitimin, teorik düzeyde kalmayarak, tıpkı eğitim fakültelerindeki öğretmen adaylarına uygulanan stajyerlik eğitimi gibi, pratik uygulamalarla zenginleştirilmesi yararlı olacaktır.

Kaynaklar

AKDOĞAN, Ali, “Dini Hayat Açısından İlahiyat Fakülteleri ve Diyanet Teşkilatının Fonksiyonu”, Diyanet İlmi Dergi, 44/ 3, 2008, ss. 87-110.

ALTUN, Rıza, İslami Anlatım ve Uygulamalarda Kişileri Rahatsız Eden Hususlar, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, OMÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2001).

BAŞKURT, İrfan, “Dini ve Sosyal Hayata Katılım Projesi Olarak Cami dersleri”, Diyanet İlmi Dergi, 45/ 3, 2009, ss. 23-40.

BİLGİN, Beyza, “Diyanet ve Kadın Eğitimi”, Yaygın Din Eğitimi Sorunları Semineri, Kayseri: İBAV Yayınları, 2003, ss. 24-41.

BULUT, Mehmet, “Din Hizmetlisi Yetiştiren Eğitim Kurumlarının İdaresinin Diyanet İşleri Başkanlığında Olması Teklifleri”, Diyanet Aylık Dergi, 240, 2010, ss. 44-48.

COŞKUN, Ali, Sosyal Değişme ve Dini Normlar, İstanbul: Dem Yayınları, 2005.

ÇARKOĞLU, Ali & Ersin Kalaycıoğlu, Türkiye’de Dindarlık: Uluslararası Bir Karşılaştırma, IPM (İstanbul Politikalar Merkezi), Sabancı Üniversitesi İstanbul Politikalar Merkezi, 2009, https://research.sabanciuniv.edu (8 Mayıs 2011).

ÇELİK, Celalettin, Şehirleşme ve Din, Konya: Çizgi Kitabevi, 2002.

ÇEVİK, İzzet, 21’inci Yüzyılda Türk Milli Eğitimi, Ankara: İSMAT, 2001.

ÇİFTKAT, Saadet, Diyanet İşleri Başkanlığı Bünyesindeki Aile İrşat ve Rehberlik Hizmetlerinin Din Eğitimi Açısından Değerlendirilmesi, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2011).

DAM, Hasan, “Yetişkinlerin Din Eğitimi”, (Yayınlanmamış Doktora Tezi, OMÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2002).

Diyanet İşleri Başkanlığı Görev Ve Çalışma Yönergesi, http://www.Diyanet.gov.tr/turkish/mevzuat, (13 Nisan 2012).

GÖRMEZ, Mehmet, “Türk Hukuk Mevzuatında Dini Kurumların Yeri ve Uygulama”, Avrupa Birliği Sürecinde Dini Kurumlar ve Din Eğitimi, İstanbul: Ensar Neşriyat, 2007, ss. 487-496.

HÖKELEKLİ, Hayati, Din Psikolojisine Giriş, İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2010.

KÖKTAŞ, M. Emin, Türkiye’de Dini Hayat, İstanbul: İşaret Yayınları, 1993.

MEHMEDOĞLU, Ali Ulvi, Dindarlarda ve Dindar Olmayanlarda Kişilik Üzerine Karşılaştırmalı Bir Araştırma: İstanbul Örneği, (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1999).

OKTAY, Ayla, “21. Yüzyılda Yeni Eğilimler ve Eğitim”, 21. Yüzyılda Eğitim ve Türk Eğitim Sistemi, Orhan Oğuz, Ayla Oktay ve Halis Ayhan (Yay. haz.), İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2004, ss. 13-30.

ONAY, Ahmet, Dindarlık Etkileşim ve Değişim, İstanbul: Dem Yayınları, 2004.

PAK, Sebil Sultan, Din Hizmeti Sunan Kadınların Çalışma Hayatındaki Konumu (Diyanet İşleri Başkanlığı Örneği), (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010).

PERŞEMBE, Erkan, Toplumsal Değişme ve Din İlişkileri (Ordu’nun İki Köyünde Karşılaştırmalı Bir Alan Araştırması), (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1991).

TAŞ, Kemaleddin, Türk Halkının Gözüyle Diyanet, İstanbul: İz Yayıncılık, 2002.

TEZCAN, Mahmut, Eğitim Sosyolojisi, Ankara: Yargıçoğlu Matbaası, 1991.

TOSUN, Cemal, Din Eğitimi Bilimine Giriş, Ankara: Pegem A Yayınları, 2005.

Türkiye İstatistik Kurumu, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Nüfus Sayımı 2009, 2010, http://www.tuik.gov.tr (27 Temmuz 2010), s. 8.

UYSAL, Veysel, Türkiye’de Dindarlık ve Kadın, İstanbul: Dem Yayınları, 2006.

—, “İslami Dindarlık Ölçeği Üzerine Bir Pilot Çalışma”, İslami Araştırmalar, 8/3-4, 1995, ss. 263-271.

YILDIZ, Murat, “Dini Hayat ile Ölüm Kaygısı Arasındaki İlişki Üzerine Bir Araştırma”, (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1998).

[422] Öğretmen.

[423] Mahmut Tezcan, Eğitim Sosyolojisi, Ankara: Yargıçoğlu Matbaası, 1991, s. 4.

[424] İzzet Çevik, 21’inci Yüzyılda Türk Milli Eğitimi, Ankara: İSMAT, 2001, s. 1.

[425] Ayla Oktay, “21. Yüzyılda Yeni Eğilimler ve Eğitim”, 21. Yüzyılda Eğitim ve Türk Eğitim Sistemi, Orhan Oğuz, Ayla Oktay ve Halis Ayhan (Yay. haz.), İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2004, s. 20.

[426] Cemal Tosun, Din Eğitimi Bilimine Giriş, Ankara: Pegem A Yayınları, 2005, s. 97, 98.

[427] Diyanet İşleri Başkanlığı Görev Ve Çalışma Yönergesi, http://www.Diyanet.gov.tr/turkish/mevzuat, (13 Nisan 2012).

[428] Ahmet Onay, Dindarlık Etkileşim ve Değişim, İstanbul: Dem Yayınları, 2004, ss.102-105; Beyza Bilgin, “Diyanet ve Kadın Eğitimi”, Yaygın Din Eğitimi Sorunları Semineri, Kayseri: İBAV Yayınları, 2003, s. 27.

[429] Türkiye İstatistik Kurumu, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Nüfus Sayımı 2009, 2010, http://www.tuik.gov.tr (27 Temmuz 2010), s. 8.

[430] Ali Çarkoğlu & Ersin Kalaycıoğlu, Türkiye’de Dindarlık: Uluslararası Bir Karşılaştırma, IPM (İstanbul Politikalar Merkezi), Sabancı Üniversitesi İstanbul Politikalar Merkezi, 2009, https://research.sabanciuniv.edu (8 Mayıs 2011), s. 19.

[431] Ali Coşkun, Sosyal Değişme ve Dini Normlar, İstanbul: Dem Yayınları, 2005, s. 160.

[432] Murat Yıldız, “Dini Hayat ile Ölüm Kaygısı Arasındaki İlişki Üzerine Bir Araştırma”, (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1998), s. 76, 102; Ali Ulvi Mehmedoğlu, Dindarlarda ve Dindar Olmayanlarda Kişilik Üzerine Karşılaştırmalı Bir Araştırma: İstanbul Örneği, (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1999), s. 148; Veysel Uysal, Türkiye’de Dindarlık ve Kadın, İstanbul: Dem Yayınları, 2006, s. 80

[433] Yıldız, “Dini Hayat ile Ölüm Kaygısı Arasındaki İlişki Üzerine Bir Araştırma”, s. 101; Mehmedoğlu, Dindarlarda ve Dindar Olmayanlarda Kişilik Üzerine Karşılaştırmalı Bir Araştırma: İstanbul Örneği, s. 149.

[434] Veysel Uysal, “İslami Dindarlık Ölçeği Üzerine Bir Pilot Çalışma”, İslami Araştırmalar, 8/3-4, 1995, s. 268.

[435] M. Emin Köktaş, Türkiye’de Dini Hayat, İstanbul: İşaret Yayınları, 1993, s. 139.

[436] Hasan Dam, “Yetişkinlerin Din Eğitimi”, (Yayınlanmamış Doktora Tezi, OMÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2002), s. 115.

[437] Kemaleddin Taş, Türk Halkının Gözüyle Diyanet, İstanbul: İz Yayıncılık, 2002, s. 123.

[438] Taş, Türk Halkının Gözüyle Diyanet, ss. 164-165.

[439] Hayati Hökelekli, Din Psikolojisine Giriş, İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2010, s. 54.

[440] Erkan Perşembe, Toplumsal Değişme ve Din İlişkileri (Ordu’nun İki Köyünde Karşılaştırmalı Bir Alan Araştırması), (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1991), s. 217.

[441] Taş, Türk Halkının Gözüyle Diyanet, s. 162.

[442] Taş, Türk Halkının Gözüyle Diyanet, s. 123.

[443] Mehmet Görmez, “Türk Hukuk Mevzuatında Dini Kurumların Yeri ve Uygulama”, Avrupa Birliği Sürecinde Dini Kurumlar ve Din Eğitimi, İstanbul: Ensar Neşriyat, 2007, s. 489.

[444] Celalettin Çelik, Şehirleşme ve Din, Konya: Çizgi Kitabevi, 2002, s. 261.

[445] Saadet Çiftkat, Diyanet İşleri Başkanlığı Bünyesindeki Aile İrşat ve Rehberlik Hizmetlerinin Din Eğitimi Açısından Değerlendirilmesi, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2011), s. 46.

[446] Rıza Altun, İslami Anlatım ve Uygulamalarda Kişileri Rahatsız Eden Hususlar, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, OMÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2001), ss. 18-21.

[447] İrfan Başkurt, “Dini ve Sosyal Hayata Katılım Projesi Olarak Cami dersleri”, Diyanet İlmi Dergi, 45/ 3, 2009, ss. 35-36.

[448] Başkurt, “Dini ve Sosyal Hayata Katılım Projesi Olarak Cami dersleri”, s. 31.

[449] Mehmet Bulut, “Din Hizmetlisi Yetiştiren Eğitim Kurumlarının İdaresinin Diyanet İşleri Başkanlığında Olması Teklifleri”, Diyanet Aylık Dergi, 240, 2010, s. 44.

[450] Ali Akdoğan, “Dini Hayat Açısından İlahiyat Fakülteleri ve Diyanet Teşkilatının Fonksiyonu”, Diyanet İlmi Dergi, 44/ 3, 2008, ss. 99-100.

[451] Sebil Sultan Pak, Din Hizmeti Sunan Kadınların Çalışma Hayatındaki Konumu (Diyanet İşleri Başkanlığı Örneği), (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010), s. 106.

[452] Pak tarafından yapılan araştırmada, din hizmeti sunan kadınların % 42,9’u yükselme ve ilerleme olanaklarının sağlanmasında, %35,7’si de yönetsel sorumluluk verilmesinde kadın-erkek ayrımı yapıldığını ifade etmektedir. Deneklerin % 11,6 ise “Başka” seçeneğinde belirttikleri kendi kişisel görüşlerinde, DİB’deki mevcut kadın algısı nedeniyle, kadına saygı duyulmaması gibi bir sorun olduğunu belirtmiştir (Pak, Din Hizmeti Sunan Kadınların Çalışma Hayatındaki Konumu (Diyanet İşleri Başkanlığı Örneği), s. 86). Aynı araştırmada, “DİB teşkilatında kadın yöneticilerin yeterli düzeyde olmayışı din hizmeti sunan kadınların performanslarını olumsuz etkilemektedir” yargısına kadınların % 66,2’si katılırken, kadınların tümü DİB hizmetlerinde kadın personelin etkisinin ve faaliyet alanının genişletilmesi gerektiğini belirtmiştir (Pak, Din Hizmeti Sunan Kadınların Çalışma Hayatındaki Konumu, s. 99, 100).

Müzakere

Prof. Dr. Mehmet TÜRKERİ[453]

Ayşegül Hanım’ın adı geçen bildirisini araştırma teknikleri ve araştırmanın yapılışı açısından başarılı buluyorum. Araştırma bulguları, ilgili diğer araştırma sonuçlarıyla da örtüşmektedir. Çoğu bilimsel araştırma için söz konusu olan handikaplar (örneklemin, alındığı zemini tam yansıtma/ması, kalitatif sorunlar vb.), bu araştırma için de geçerlidir.

Bu başarılı araştırmaya ve bu vesileyle sempozyuma felsefi-etik açıdan şu katkılarda bulunmak istiyorum.

Bildiride kadının edilgin olduğu zemini kabul edilmiş görünmektedir. Kadın özne olarak geçse de, fiiller ve öneriler edilgin formdadır. “Kadınlar….bilgilendirilsin, bilinçlendirilsin, öğretilsin, imkân verilsin, imkânlar hazırlansın, haberdar edilsin.” Bu durum öneriler bölümü için de geçerlidir.

Kadın aktif olarak değil de pasif olarak zemin alındığında, böyle bir zeminden “değer” üretilemez. Çünkü değer, kişinin aktif olarak hayata geçirmesi gereken bir şeydir. Değer, süjeyle ve objeyle ilgili yanları bulunan, süje–süje ve/ya süje–obje ilişkisinden doğan, ilişkisel, bağlantısal bir şeydir.[454] Böyle olunca, kadın öznesinin, isteme, yapma, bilinçlenme, bilgi edinme, bilgi kazanma gibi etkin süreçlerle değer kazanması ve değer ortaya koyması mümkündür. Yukarıda geçen pasif formdaki fiillerle insanın değer oluşturması söz konusu değildir.

Değerin hayata geçirilebilmesi için onun mahiyetiyle ilgili yukarıda verdiğimiz tanım hatırda tutulmalıdır. Bu durumda öznenin, başka öznelerle ve/ya nesnelerle (çevre vb.) ilişkisinin isteyerek, bilinçli, bilgiye ve iradeye dayalı tarzda, sırf iyilik hatırına kurulması gerekir. Demek ki, değer ‘kurulan’ bir şeydir. Burada, bir köprüye benzetecek olursak, köprünün bir ayağını insan, öteki ayağını diğer insan ya da varlık vb. oluşturur. Dikkat edilecek nokta, değerin kurulmasında kişinin, köprünün kendi tarafındaki ayağını kurmak durumunda olduğudur. Öteki tarafın diğer ayağı kurup kurmaması, ya da onun kurmama, yanlış kurma vb. ihtimaline karşı kendi tarafımızın ayağını kurmaktan vazgeçemeyiz. Çünkü öyle bir durumda karşı tarafın yaptığı yanlışı model almış oluruz.

Sanat, ahlak ve din bazı temel değer alanlarını ifade eder. Din, hedefleri bakımından ahlaki vurguya sahip olduğunu hatırlarsak, ahlaktan vazgeçemez.[455] Sanattan da. Demek ki, dini bir davranış aynı zamanda etik ve estetik yönü olan bir davranıştır. Değerle ilgili yukarıdaki bilgilerden hareketle, ahlakın nasıl ortaya çıktığını; bu açıdan değerin nasıl ortaya çıktığını ve ortaya çıkması gerektiğini unutamayız. Değer öznenin, bilerek, isteyerek, severek, iyi niyetle, bilinçli bir şekilde, bilgiyle, sırf iyi-güzel-sevap motiviyle kurabileceği bir şeydir. Bu köprünün kendi tarafına ahlak adı verilir. Bu yanlış anlaşılmasın. Ahlakın sosyal tarafının olmadığı şeklinde anlaşılmasın. Burada vurgulanan şudur ki, insan, kendisi bu içsel süreç ve motivlerle davranmadığı takdirde, dışsal olarak iyi-güzel-dini görünen bir şeyi yapsa da o şey ahlaki ve dini değere sahip olamaz. Bunu değerli kılacak şey, onu yapan kişinin iyi niyeti ve o şeyi ahlaki ilkelerle yapmış olmasıdır.

Kadına değer ve imkân verme ile imtiyaz verme birbirinden ayırt edilmelidir. Kadın aktif değil de pasif olduğu müddetçe, yani kendisi, yapan-eden, bilgi edinen, bilinçlenen, isteyen, araştıran dolayısıyla değer üreten bir kişilik olmadığı sürece ona ‘verilen’ imkânlar vb. imtiyaz olur. Belki bunu, cinsiyet ayrımcılığı değil de, pozitif ayrımcılık olarak olumlu görebiliriz. Ne var ki, bu durum onun pasif olma zeminini tahkim eder. Pasif olma zemininden de değer ortaya çıkmaz.

“Dindarlık” kavramının içeriği sorunludur. Araştırmalar yapmak için bazı değişkenleri esas almak kaçınılmazdır. Ancak bu durumda, dindarlığın, tezahürlerinden çok, içeriğinin nasıl oluştuğu konusunda Kur’an’ın hassasiyetlerini asla göz ardı etmemeliyiz. Örneğin dindarlığı, topluca ibadetlere katılım, ve sosyal tezahür gibi yönleriyle ölçmek, araştırma için kaçınılmaz olsa da temelde sorunludur. Samimiyet, iyi niyet, hulusi kalp gibi unsurlar dindarlık için vazgeçilmezdir, ne var ki, bunlar ölçülebilir değişkenler değildir.

Dindar olduğunu düşünenlerin oranını (%98) ve dini konuları öğrenme tutumunda merak ve ilgi oranını (%82,2) hatırlayalım. Bu ilgi ve merak kendince dini sorunlarını çözmek için mi yoksa din bir değer olduğu için mi vardır? Bu nasıl bir meraktır ki, kendisi bir şey yapmıyor başkaları, kurumlar vb. yapsın kendisine sunsun istiyor! Örneğin kişi, öğrenmeyi, kitabı bir değer olarak algılıyor mu? Değerli buluyorum, demek yeterli değildir. Değerli bulduğumuz şeyi hayatımıza getirebiliyor muyuz? Bu sanıldığından çok daha zor olan, genel ilkelerin pratik maksimlere nasıl dönüştürülebileceği sorunudur. Ortaya çıkmış bir sorunumuzun nasıl çözüleceğiyle ilgili olarak, dini bilgi konusunda değişik otoritelere başvurmak dini ilgi ve merak olarak algılanabilir. Gözden kaçan nokta şudur; sorun çıktıktan sonra kişi, çözümü için yardım beklemektedir. Ancak kişinin çözümünü aradığı konu ile ilişkisi daha önceden başlamıştır ve bizim için, yani değer üretme için gerekli olan şey bu ilişkidir. Daha açık söylemek gerekirse, kişinin ilişkisi değer üretecek tarzda kurulmamıştır. Bu ilişki, sorun çıktığı andan değil, kurulduğu andan itibaren değerin konusudur. Çıktı alanında çözüm aramak, bu ilişkinin değer açısından sağlıklı kurulmadığına ve bu sorunun sağlıklı çözülmeyeceğine işarettir.

Değer konusunda sağlıklı bir örnek vermek gerekirse insan-öğrenme ilişkisine bakalım. Öğrenmek değerlidir, diyor muyuz? Buna hemen hemen hiç kimsenin itirazı olmaz. Hatta hemen herkes “beşikten mezara kadar ilim öğreniniz” hadisini peşi sıra zikreder. Bu değeri ve genel ilkeyi, benimsediğimizi görmek için, onun gündelik hayatımızda, nasıl yer ettiğini de sorgulamamız gerekir. Pratik hayatta, “ağaç yaş iken eğilir”, “bizden geçti, küçük yaşta daha iyi öğrenilir” şeklindeki kanaatlerle yaşıyorsak, öğrenmeyi belli yaşa kadar ve belli yere yani okulla sınırlıyorsak o zaman yukarıda değer olarak savunuyor göründüğümüz ilkenin tam tersini hayata geçiriyoruz demektir. Eğer öyle olmasaydı, öğrenmeyi ve okumayı belli yaşla ve okulla sınırlamaz, gündelik hayatımızın bir parçası yapardık. Ne yapar yapar her gün belli sayfa kitap okurduk. Aslında kitabı değerli bulduğumuzu söyleyip, yine pratikte, elimize hiç almama, fiyatının pahalı olduğundan yakınma, sayfasının çok olduğundan şikayet etme gibi tavırlar içindeysek yine ters yöndeyiz demektir. Yanı kitabı değerli bulmuyoruz demektir.

Değerle ilgili bu sorun, yetiştirilme değil yetişme sorunudur. Sadece cahilin değil okumuşun da sorunudur. Sadece kadının değil erkeğin de sorunudur. Değer açısından baktığımızda herkesin sorunudur. Çünkü bu bir insan sorunudur. Problem ve metodolojik yaklaşım açısından ise dini bilginin edinildiği, edinilme imkânı olduğu insanların sorunudur.

Yüzde seksen oranında bir ilgi olmasına rağmen, kadınların etkinliklere, vakti uygun olmadığı, alışık olmadığı vb. gerekçelerle katılmıyor olması böyle bir sorunun varlığını destekler görünmektedir. Kendisi öğrenme adına aktif bir şey yapma zahmetine girmeyen bir kişinin önüne dünyanın imkânlarını serseniz, gene değer ortaya çıkmayacaktır. Çünkü kişi pasif olduğu müddetçe değerin kurulması söz konusu değildir. Dini bilgi kaynağı konusunda Diyanet kaynak görülüyor (%50,7) ancak yeterli bulunmuyor ve faaliyetlerden haberdar değil. Şimdi bunu, sadece o kişiye haber verilmesi-verilmemesi sorunu olarak algılayabilir miyiz? O kişinin bu konuya bakışı ve bu konuda hiçbir şey yapmamışlığı sorun değil midir? Dini içerikli TV-Radyo programlarının (%43,7) kaynak alınma oranı bu konuda izleyici olunduğunun göstergesi değil midir? Dini bilgi kaynağı olmak bakımından dini içerikli kitaplar ve dergilerin oranı %52,7’dir. Bu azımsanmayacak bir orandır. Ancak burada kitap ile dergi ayırımının yapılması gerekir. Kitap okuma oranları olmuş olsaydı, insan-kitap ilişkisinin değer açısından değerlendirmesini daha rahat yapabilirdik. Bundan başka ilgili örneklemin dini bilgi kaynağında ilk sırayı aile (%81,5) almaktadır. Kendilerini dindar olarak görme, dine ilgi ve merak, ailenin dini bilgi kaynağı olma oranlarına baktığımızda aslında insanların bu konuyu bildikleri iması çıkmaktadır. Bizce bu kanaatten dolayı dini bilgi öğrenme konusunda bir pasiflik vardır. Ancak sorun ortaya çıktıktan sonra, sadece o sorunun pratik ve tikel çözümüne ilişkin bir talep ortaya çıkıyor görünmektedir. Yoksa, kişi, nasıl sağlıklı kalmak için beslenme hassasiyetlerini araştırıyor ve uzmanını dikkate almaya çalışıyorsa, ve hastalandığında da o işin uzmanını arayıp buluyorsa; yani bana sağlıklı besinler ulaştırılmıyor diye şikayetle yetinmiyor ve rahatsız olduğunda sıradan birinden bir tedavi önerisi almıyorsa, tıpkı bunun gibi insan hayatın bir parçası olarak değer alanlarını nasıl dolduracağını, bu konuda dinin, felsefenin, ahlakın ve sanatın yerini kendisi bizzat öğrenmek ve uygulamak durumundadır. Bu başkalarından yardım almayacağı anlamına gelmez. Pasif konumda olmaması, öğrenmeyi, okumayı değerli bilmesi, bu değeri hayata nasıl geçireceğini öğrenmesi gerekir. İşte ancak böyle bir süreçle insan değer alanlarını takdir edebilir.

Dini bilgi düzeyleri açısından temel inanç-ibadetleri biraz biliyorum diyenlerin oranı % 57, çok iyi biliyorum diyenlerin oranı % 42,9’dur. Bu aslında, hem fiiliyattaki ilgisizliğin açıklamasını verir hem de yanlış yaklaşımın var olduğunu gösterir.

Diyanet Televizyonunun Ramazan ayında devreye girecek olması, pasif konumda olan izleyiciye birtakım faydalar sağlayabilir. Bu konudaki oranları yükseltebilir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, kişinin pasif olduğu gerçeğidir. Pasif tutumdan değerin ortaya çıkmayacağını daha önce belirtmiş bulunmaktayız.

Araştırmanın öneriler kısmında geçen Dini Danışmanlık ve Rehberlik bölümü açılması teklif edilmektedir. İzmir Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi bünyesinde böyle bir bölüm açılmasıyla ilgili çalışmalar başlamıştır. Bununla birlikte şu unutulmamalıdır ki, bu, ilgili sorunları tüketen bir teklif değildir. Biz yeni kurumlar açabiliriz. Orada çalışacak insanlar, ya da hizmet alma konumundaki insanlar konuyu değer vurgusu bakımından ele almadıklarında, yani sorunu bir ahlak sorunu olarak gündelik hayatın bünyesinde görmediklerinde, sorunların çözülmesi söz konusu olmayacağı gibi değer üretme zemini de oluşmayacaktır.

Önerimiz, etkinliklerin değer vurgusuyla ortaya konulmasıdır. Yapılan etkinliklerde, geri bildirim kurucu unsur olmalıdır. Hedeflerinin gerçekleşip gerçekleşmediği geri bildirimlerle ölçülmelidir. Yoksa sorunun sebebini başkasına, başka kuruma vb. yüklemek sorunun çözüm kaynağı olmamak demektir. Böyle bir tutum, kişinin iyiyi ortaya koymasını, kötülüklerini görüp düzeltmesini gerektiren ahlak alanının yok olması anlamına gelir. Ahlak alanının varlığı irade özgürlüğüyle, değer vurgusuyla, gündelik hayatta, bir şeyi yapmayı ve onu iyi olarak yapmayı gerektirir.

Teşekkür ederim.

[453] Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Öğretim Üyesi.

[454] Türkeri, Mehmet, Etik Bilinç, Lotus Yayınevi, Ankara 2012, s. 33-34, 55, 99-100; Türkeri, Mehmet, Etik Kuramları, Lotus Yayınevi, Ankara 2008, s. 157 vd.

[455] Mülk, 67:2.

Aile İrşat ve Rehberlik Bürolarının Aktif Kullanımına İlişkin Bir Öneri:
İyi Hayat Okulu

Doç. Dr. Hür Mahmut YÜCER[456]
Şükrü YILDIZ [457]

Giriş

Diyanet İşleri Başkanlığımız, her yaş ve seviyedeki halkımıza aile merkezli dini danışma ve rehberlik hizmeti sunmak amacıyla 2003 yılından itibaren Müftülükler bünyesinde “Aile İrşat ve Rehberlik Büroları” kurulmasını öngörmüştür[458]. Bu bürolar vasıtasıyla aile konusunda dini problem veya soruları olanların, rahatlıkla gelip nefesleneceği, psikolojik olarak rahatlayacağı, diğerleriyle sohbet ederek sosyalleşebileceği ve böylece soru ve sorunlarına çözümler bulabileceği mekânlar arzulanmıştır. Yine bu bürolar vasıtasıyla, irşat ekipleri oluşturarak önceden tespit edilmiş cami, Kur’an Kursu ve çeşitli salonlarda halka yönelik programlar yapmayı hedeflemiştir.

Ancak şu var ki değişen ve küreselleşen dünyada bilgiye erişim değil, bilgide seçicilik ve onun yakinen hazmedilmesi önem kazanmıştır. Bu hazımda ferdî istekler, kişisel keşifler, uzmanlaşma, konfor ve rahat biraz daha öne çıkmıştır. Bu durumda öncelikle fertlerin sorunları olduğunu, çözüm için ihtiyaçları bulunduğunu ifade etmeleri ve doğru adreslere bağlı olarak ilgi ve isteklerinin uyandırılmaları gerekmektedir. Kısaca söylemek gerekirse artık vaaz ve nasihat eden, bilgisini aktaran, empoze eden bir söylemin küreselleşen dünyada etkinliği büyük oranda kaybolmuştur. Bunun yerine dinleyicisinin istekli ve aktif olduğu, anında sorununu paylaşabileceği, sorusuna cevap bulabileceği, itiraz edebileceği, tartışabileceği, küçük ve spesifik gruplarla özel konular üzerinden keşif toplantıları (özellikle eğitim toplantısı denilmemiştir) önem kazanmıştır.

Biz bu tebliğimizde, Aile İrşat ve Rehberlik Büroları organizesiyle, belirli bir yaş grubunun (20-35) ve onların müsait olduğu bir zaman diliminde, ihtiyaçlarına göre belirli konulardaki kitap gruplarını (evlilik, eş seçimi, eşlerin birbirlerine karşı hak ve sorumlulukları, çocuk yetiştirilmesi gibi konulardaki dini referanslı ama sade ve realite ile bağdaşık), yine bu kitapları özümsemiş personel (program koordinatörleri=manevi rehber) gözetiminde, değerlendirme yapabileceği bir programının işlerliğini tartışacağız.

Bu program teorik değil, uygulanabilir, örneklenebilir, sonuç alınabilir niteliktedir. Literatürü, hedef kitlesi, süresi belirli bir okuma-tartışma ve değerlendirme programının geliştirilerek yaygınlaştırılması Diyanet İşleri Başkanlığının en önemli hedeflerinden birisi olmalıdır.

“İyi Hayat Okulu” çalışması daha önce Karabük ilinde uygulanmış ve olumlu neticeleri alınmıştır. Makalede, uygulanmış olan olumlu örnekten yola çıkarak Aile İrşat ve Rehberlik Bürolarının daha aktif çalışmasına bir öneri getirilecek, bu sayede sadece alıcı ve dinleyiciler değil, verici konumunda olan Diyanet İşleri Başkanlığı personeli de kendisini sürekli geliştirme imkânına kavuşacaktır.

1. Aile İrşat ve Rehberlik Büroları

Toplumda aile merkezli bir irşat çalışması başlatmak isteyen Diyanet İşleri Başkanlığı 2003 yılından itibaren “Aile İrşat ve Rehberlik Bürosu” ismiyle ilk olarak altı ilde[459] faaliyet başlatmış, belirli periyotlarla sayılarını artırarak 2011 yılında ülke geneline yaymıştır.[460]

Diyanet İşleri Başkanlığının kabul edilen 2010 tarihli teşkilat kanunuyla[461] Din Hizmetleri Genel Müdürlüğü ve ona bağlı olarak “Aile ve Dini Rehberlik Daire Başkanlığı”nın kurulmasıyla “aile” konusu yakinen takip edilmeye başlanmıştır.

2010 yılında çıkarılan yönerge[462] ile de Aile İrşat ve Rehberlik Bürolarının kuruluş, amaç ve görevleriyle bu büroda görev yapacak personelin nitelikleri açıklanmıştır. Yönergeye göre bu bürolarla; topluma aile hakkında doğru dini bilgi sunularak aile yapısının korunması amaçlanmış, bu alandaki soru ve sorunların çözümünde gerektiğinde çeşitli kurum ve kuruluşlarla ortak çalışma yapılması benimsenmiştir.

“Telefonla ya da yüz yüze görüşmeler yapılarak bunların arşivlenmesi, başvuran kişinin durumlarına göre yönlendirmeler yapması, aile ve kadın konusundaki ulusal/bölgesel kampanya, proje ve eğitimlerin takip edilmesi, ilgili kamu kurum ve kuruluşları ve sivil toplum kuruluşları ile işbirliği içerisinde sempozyum, panel, konferans, drama ve musiki programları gibi sosyal faaliyetler düzenlenmesi, aile merkezli yapılan araştırma ve yayınların takip edilmesi, arşivlenerek büro için kütüphane oluşturulması ve tüm faaliyetlerde ilgili daire başkanlığıyla koordineli çalışılması” büronun görevleri arasında sayılmıştır.

Büro personeli ise, il müftü yardımcısına bağlı olarak unvanca yüksek olan bir görevlinin koordinesinde asgari dini yüksekokul mezunu, ilgili alanda hizmet içi ve seminerlere katılmış, diksiyonu düzgün, kolay iletişim kurabilecek yeteneğe sahip, konuşma kurallarını bilen ve nöbet usulü çalışan elemanlardan oluşacaktır.

2. Aile İrşat ve Rehberlik Bürolarının Mevcut İşleyişi ve Uygulamadaki eksiklikler

Toplumu din konusunda aydınlatma görevi[463] resmen uhdesine verilen Diyanet İşleri Başkanlığı, Aile İrşad Bürolarını kurmakla o zamana kadar özel olarak eğilme imkânı bulamadığı hassas bir konuyu gündeminin ön sıralarına alarak oldukça isabetli bir karar almıştır. Ne var ki “aile” kavramı çok geniş çerçevesi olan, toplumdaki bütün fertlerle ilgili ve onları içeren mahiyete sahiptir. Çerçevesi çizilmemiş, kapsamı tanımlanmamış bir kitleye yine kapsamı, niteliği, hedefleri, çıktıları çizilmemiş bir eğitim programı getirilmesi önerilmiş, hatta önerilmemiştir. Mesela aynı konuyu kendisine hedef olarak seçen ‘Başbakanlık Aile ve Sosyal Araştırmalar Genel Müdürlüğü uygulamaya koyduğu “Aile Eğitim Programında” ülkemizde sağlıklı, mutlu ve müreffeh ailelerin oluşması için ailelerin;

a)-Eğitim, hukuk, iktisat, medya ve sağlık alanlarındaki hizmetlerden daha etkili biçimde yararlanmalarına[464].

b)-Aile içi süreçlerini işlevselleştirerek aile yaşam kalitelerinin artmasına,

c)-Sahip olduğu her türlü kaynağı etkili bir şekilde yönetmelerine ve karşılaşabilecekleri çeşitli risklere yönelik önlemler almalarına katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. Dikkat edilirse sayılan amaçlar içerisinde ‘din alanı’ yer almamakta, doğal olarak onunla ilgili konular Diyanet İşleri Başkanlığına bırakılmaktadır. Zira din, yukarıda sayılan alanlardan herhangi birisi değil, belki onlarla ilgili görüş, öneri ve teklifleri olan/onları kuşatan, onlara temel veriler sunan temel bir yapıdır. Bu bir karşıtlık ilkesini doğurmamakta hatta bahsedilen alanlara veriler sağlayacak, onlara kaynaklık edecektir. Bu durumda dinin, ferdin sosyal yaşamında karşılaştığı/ karşılaşacağı iktisadi, kültürel, ahlaki, eğitim vb. alanlarla ilgili sorunlarına bir önerisi veya dikkat çekeceği sınırlar varsa bunları, farklı toplumsal kategorileri dikkate alarak (coğrafya, mekân, cinsiyet, yaş vb.) etkin bir biçimde sunması kaçınılmaz gerçektir. Sonuçta Diyanet İşleri Başkanlığı, geçmişin tek düze hayatında karşılaştığı aynı istek, ihtiyaç ve problemlerine karşı ürettiği yekpare tanımlama ve tebliğ usulünü yenileyecek, küreselleşen ve çeşitlenen yaşam modellerine karşı yine çeşitli yöntemler üreterek karşılık verecektir. Bu cevap metodu, ona sosyal hayatta gittikçe alan kaybeden dinin ve dinî söylemini sağlıklı ve kuşatıcı duruşunu getirecektir.

Başbakanlık Aile ve Sosyal Araştırmalar Genel Müdürlüğü, bahsi geçen aile eğitim projesinde oldukça spesifik hedef kitleler tespit etmiş, hedeflere göre eğitim programları oluşturmuştur. Bunları şöyle sıralayabiliriz:

a. Evli ve Çocuklu Aileler İçin Eğitim Paketi

b. Evli ve Çocuksuz Aileler İçin Eğitim Paketi

c. Evlilik Hazırlığı Yapan Bireyler İçin Eğitim Paketi

d. Evli ve Çocukları Evden Ayrılmış Aileler İçin Eğitim Paketi

e. Tek Ebeveynli Aileler İçin Eğitim Paketi

f. Yetişkin Bekârlar İçin Eğitim Paketi

g. Ebeveynlik Odaklı Eğitim Paketi

h. Çift İlişkisi Odaklı Eğitim Paketi

ı. Temel Beceriler Eğitim Paketi

Bahsi geçen paketlerin uygulanması için öncelikle eğiticiler, konunun uzmanı akademisyenler tarafından eğitime tabi tutulmuştur. Belirli mekânlarda bunlara teorik ve uygulamalı eğitim verilmiştir. Kursiyer eğitmenler, konuya ilgi duyan istekli iki ve dört yıllık mezunlar arasından seçilmiştir. Bununla hâlen ülkemizde farklı adlar altında yürütülen benzer eğitim çalışmalarının bilimsel standartlara uygun bir şekilde yürütülmesi hedeflenmiştir.

Yukarıda işaret edilen örnek proje ile kıyaslandığında bile Aile İrşad Bürolarının hedef aldığı aile ile ilgili herhangi bir kategorizasyona gitmediği, muğlak kitlelere muğlak öneriler getirdiği, dolayısıyla yekpare ve geleneksel sunumların dışına çıkılamadığı, vusülsüzlüğün usulsüzlükten kaynaklandığı bir defa da kanıtlanmıştır. Personel sayısı yüzbinleri bulan Diyanet İşleri Başkanlığı bünyesinde, aile konusunda elbette yetişmiş yeterli sayıda eleman bulunmayabilir. Ancak Diyanet Başkanlık personelinin konuya ait alt yapı okumalarının bulunması ve içerisindeki çok sayıdaki üniversite mezunu görevli arasından yapılacak bir seçki ile çalışmaların arzulanan seviyeye yükseltilebileceği aşikardır.[465] Bu durumda problem metot ve usul arayışının yetersizliğidir.

Başta personel, imaj, tanıtım olmak üzere yöntem, mekân ve güvenilir materyal konularında ciddi eksiklikler bulunmaktadır. Özverili çalışmalar söz konusu eksiklikleri bir nebze telafi etse de söz konusu faaliyet alanı misyon ve vizyon bakımından akademik bakış açısına muhtaçtır. Bu eksiklikleri şöyle kategorize edebiliriz:

2.1. İmaj ve Tanıtım Eksikliği

Büronun kurulması ve henüz görev ve sorumluluk alanlarını ifade eden bir yönergenin geç sayılabilecek bir tarihte çıkması sebebiyle; bürolar “Fetva Merkezi” ya da çeşitli kesimliklere yapılan yardımların organizesinde büro mekânları ve personelinden yararlanılması sebebiyle “Sosyal Yardımlaşma Merkezi” gibi algılanmaktadır.

Ayrıca büro elemanlarının büyük çoğunluğunun bayan görevliler arasından seçilmesi sebebiyle sadece bayanlara yönelik bir faaliyet alanı algısı oluşmuştur. Hâlbuki hedef kitle, bütün olarak aile ve onun tüm bireyleridir. Ve Türk toplumunda başta kadına yönelik şiddet, boşanma, aile fertlerinde sorumluluk algısının oluşmaması, kentleşme problemlerinden olmak üzere çocukların yeterli eğitim olanaklarından yararlanamaması, aile içi iletişimin yetersizliği, başarısızlık gibi çok sayıda problem alanı bulunmaktadır. Bu durum hanımlara yönelik eğitim kadar erkeğe ve çocuklara da din eğitimi ve çözüm kanallarını tanıtmayı gerektirmektedir.

2.2. Görevli Personel Eksiklikleri

Büro faaliyetlerini yürüten personelin; görevin hususiyeti konusunda yeterli farkındalık taşımayışı, aile sahasındaki yayınlardan habersiz oluşu, okumaya karşı ilgisizlik sebebiyle toplumsal gelişmeleri sağlıklı tahlil edemeyişi ve mesleki alan dışında yeterli bir okuma yapmamış olması en önemli personel problemleri olarak görülmektedir. Kaldı ki, günümüzde aile ile ilgili problemler ve çözüm alanları oldukça çeşitlenmiş ve çoğalmıştır. Bireylere yönelik psikolojik danışmanlık, rehberlik, eğitim koçluğu gibi birçok alanda öneriler ortaya çıkmıştır. Bütün bunlar büro personelinin donanımlı olmasını gerektirmektedir.[466]

2.3. Mekân Yetersizlikleri

İrşat faaliyetlerinin koordine edildiği büroların alan, mefruşat ve teknik donanım açısından yetersizliği; konferans, seminer vb. faaliyetlerin uygulandığı salonların kapasite, konfor, ısı, ışık ve ses düzeni açısından kifayetsizliği en önemli problemlerdendir.

2.4. Materyal Eksikliği

Bürolar yazılı, sesli ve görüntülü materyaller açısından yetersiz kalmakta, müracaat edilecek kaynak kitap ve süreli yayınlar da “sadece Başkanlık yayınları bulundurulur” yerleşik algısıyla istenilen anlamda temin edilememektedir.

2.5. Yöntem Eksikliği

Aile irşad Bürolarındaki yöntem/metedoloji/usül hatalarıın şöyle sıralayabiliriz:

1. Aile merkezli çalışma yapan resmi ve sivil toplum kuruluşlarının çalışmalarından ve yöntemlerinden habersizlik nedeniyle (sadece biz varız yanılgısı) yapılmış çalışmalardan, edinilmiş tecrübe ve metotlardan yararlanmama. Alanla ilgili çalışan kurumları şöyle sıralayabiliriz:

a)- T.C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığına Bağlı Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü:[467] Genel Müdürlüğün amacı, ülkemizdeki sosyal sorunların tespiti ve çözümü ile Türk ailesinin bütünlüğünün korunması, güçlendirilmesi ve sosyal refahının artırılmasına yönelik ulusal ve uluslararası bilimsel araştırmalar yapmak veya yaptırmak, projeler geliştirmek, desteklemek, bunların uygulamaya konulmasını sağlamak ve aileye yönelik millî bir politikanın oluşmasına yardımcı olmak şeklinde belirlenmiştir. Bu konuda son yıllarda çok sayıda araştırma ve uygulama projesine imza atmış bulunmaktadır. Bunların en önemlisi ve konumuzla ilgili olanı ‘Aile Eğitim Programı’dır. Programın amacı, hedefi için müfredat oluşturulmuş bu müfredata uygun materyaller hazırlanmış ve belirli bir takvim ile uygulamaya konulmuştur. Bu program bile başlı başına ‘Aile ve Dini Rehberlik Daire Başkanlığına metot açısından bir fikir vermektedir. Yine aynı bakanlık bünyesinde kurulan ‘Kadının Statüsü Genel Müdürlüğünün çalışmaları da DİB’in hedef kitlesi ve amaçları ile yakın, aynı alanda çalışmalar yapmaktadır. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ile DİB arasında 26/10/2011 tarihinde protokol imzalanmış, protokolde ortak yayın yapmaktan müfredat üretmeye kadar bir çok alanda bilgi alışverişi ve ortak çalışma konularına konularına işaret edilmiştir. Bu oldukça iyi bir başlangıçtır. Bu protokole bağlı olarak program geliştirmeye ağırlık verilmelidir.

b)- Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu:[468] SHÇEK bünyesinde aile sorunları, çocuk sorunları, psikolojik sorunlar, aile içi şiddet, evlilik öncesi danışmanlık, sığınma evi talepleri, aile danışmanlığı (rehberlik ve yönlendirme, aile terapisi); özel gün ve hafta kutlamaları (8 Mart Dünya Kadınlar Günü ve aile haftalarında gerçekleştirilen panel, seminer, söyleşi çalışmaları) faaliyetleri yapılmaktadır.

c)- Milli Eğitim Bakanlığı:[469] Türkiye’de ilk ve ortaöğretim kurumlarında öğrencilere yönelik psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri kapsamında ailelere yönelik “aile rehberliği ve danışmanlığı” hizmetleri yürütülmektedir. Bu kapsamdaki hizmetler doğrudan öğrenciye ve dolaylı olarak aile yoluyla yine öğrenci gelişimi ve uyumunu hedef alan aile destek hizmetleridir. Söz konusu mevzuat çerçevesinde, 13.000 civarında olan psikolojik danışman/rehber öğretmen tarafından hizmetler sürdürülmekte ve koordine edilmektedir. Bu hizmetler Rehberlik ve Araştırma Merkezi Müdürlükleri ile ilk ve orta dereceli okulların Psikolojik Danışma ve Rehberlik Servisleri tarafından yerine getirilmektedir. Diğer taraftan Halk Eğitim Merkezlerinde de aile eğitimi çalışmaları gerçekleştirilmektedir.

d)-Belediyeler:[470] Sosyal belediyecilik; sosyal yardımların yanı sıra, Kadın Sağlığı Merkezleri, Meslek Edindirme Merkezleri, Özürlü Merkezleri gibi birimlerde yürütülen çalışmalar olarak somutlaşmaktadır. Bu kapsamda, aile için rehberlik, danışmanlık merkezleri ve sığınma evleri örneklerine çok az sayıda belediyede yer verilmektedir.

Ancak yukarıda sayılan kurumlar faaliyetlerine rağmen ülkemizde hâlen etkin ve yeterli düzeyde aile üzerine faaliyetler gerçekleşememekte bazıları sadece resmi evrak üzerinde kalmaktadır. Bu nedenle, alanla ilgili kullanılan bazı kavramlara tanımlamalar getirilmiştir. Alana ilişkin literatür dikkate alınarak Aile Rehberliği[471], Aile Danışmanlığı[472], Aile Terapisi[473], kavramlarına ait tanımlar benimsenmiştir. Bu tanımlamalara göre “Aile İrşad ve Rehberlik Bürolarının yaptığı işin adı doğrudan ‘Aile Rehberliği’dir.

2. Cami merkezli faaliyetlerin klasik olması sebebiyle sadece toplumun bir kesimine yönelik kalması, kuşatıcı olamaması. Mekâna bağlı olarak sürekli ayet-hadis merkezli bir söylem geliştirilmesi, somut olaylarla desteklenmeyen, zihne indirgenmeyen, mesnetsiz, kişisel tahlil ve yorumlara bağlı eğitim tarzının aşılamamış olması.

3. İzleyici ve dinleyicilerin kategorize edilmemesi, sunum esnasında dinleyicilerin bilgi, algı ve zeka seviyelerinin bir tutularak her yaş ve gruba göre orta bir yol tutulmaya çalışılması, bunun izleyiciler üzerinde bıkkınlık, yorgunluk doğurması, gelenin aradığını bulamama nedeniyle bir daha gelmemesi.

Faaliyetlerin (konferans, seminer, yüz yüze görüşme, telefon görüşmesi…) icrasında tek taraflı, dikte edici vaaz üslubunun terkedilememesi ve bundan dolayı insanların serbest düşünce ve kendilerini ifade imkânlarının olmayışı.

Sunum yöntem ve tekniklerinin sınırlı olması. Öğretmen merkezli eğitimden öğrenci merkezli eğitime geçildiği günümüzde, canlı, katılımcı, proaktif bir yöntem yerine, dinleyici ve izleyicilerin pasif ve edilgen kabul edilmesi, problemlerin içine onları çekmeyen, empati yapma ve kendilerini ifade fırsatı tanımayan bir yöntemin tercih edilmesi.

3. Aile İrşat ve Rehberlik Bürosu İçin Genel Öneriler

Aile İrşad ve Rehberlik Büroları için genel önerilerimizi şöyle sıralayabiliriz:

a)- Büroları koordine edecek, gerekli verileri depolama amacıyla Başkanlığın web sayfasındaki “Aile ve Dini Rehberlik Daire Başkanlığı” menüsü üzerinde veya müstakil bir site kurulmalıdır. Site ile internet tabanlı açık öğretim sistemine geçilmelidir. Sitede içerik zenginleştirilmeli ve geniş bir bilgilendirme platformuna dönüştürülmelidir. Bu platformda yaygın eğitim metoduna uygun olarak; “Uzman Tv” örneğinde olduğu gibi bilgilendirici kısa videoların (3 dakikayı geçmeyen), Açıköğretim programlarında olduğu gibi başı sonu belli ders ve seminerlerin (Herbiri 20 dakikayı geçmeyen çekimler, konu uzun olursa seri yapılabilir) siteye yerleştirilmesi. Hatta uzman bir heyet tarafından piyasadaki drama, tiyatro türü eğitici video ve ses kayıtlarının yapılan seçki neticesinde kategorize edilerek paylaşıma açılması önemli bir çalışma olacaktır.

b)- Bürolarda eğitimin bir çok türü birden uygulanmalıdır. Bu uygulamaların en önemlisi “Atölye çalışmaları” olacaktır. Bilindiği gibi atölye çalışmaları, belli bir konu üzerine, bir koordinatör rehberliğinde, az sayıda katılımcı ile, belli usul ve metotla okuma, yazma, sunma, uygulama çalışmasının yapılmasıdır. Her bölge, her il ve ilçe için mümkün olmasa da belirli kentlerdeki uzman kişiler üzerinden yapılacak bu çalışmalar, bir süre sonra aranılan, talep edilen forma bürünecektir. Çalışma programı, eğitmen/uzman/seminerci/hocanın uzmanlık alanında ve onun istediği yöntemle uygulanmalıdır. Katılım için belirli kıstaslar ve devam esnasında bazı şartlar ileri sürülmelidir. Bürolarda ikinci çalışma şekli, aile konusunda paket program olmalıdır. Paket program, ‘seminerler dizisi’ şeklinde olacaktır. Bu dizinin en önemli özelliği, önceden yapılan müfredat duyurusunda ders içerikleri ve ders saatlerinin açıkça yazılması, kaç ders ve kaç hafta süreceği, seminerler dizisi sonrası sertifika verileceği duyurusunun yapılması gerekmektedir. Buna göre müracaatlar toplanacaktır. Yukardaki şıkta DİB personeli dışında özellikle akademisyenlerden yararlanılmalı, ders ücret yönetmeliğine göre ücretlendirilmelidirler. Her seminer için, KK yılsonu sınavlarında yapılan görevlendirmelerde ödenen beş (5) saatlik ücret takdim edilebilir. Paket programın oluşturulmasında İl Sağlık müdürlüğü, Adliye, İl Milli Eğitim gibi kurumlardan farklı başlıklar üzerinden uzman talep edilebilir. Aile konusunu farklı cephelerden ele alan ve çözüm üreten çalışmalardan istifade etmek için bazen özel sektörde çalışan eğitimcilerden de seri-paket sunum talep edebilir. Dikkat edilirse büro personeli, doğrudan çözüm üreten değil, koordinatör-danışman işlevi görmeli, Müftü veya büro sorumlusunun uyguladığı programlara yönlendirme ve tanıtma faaliyeti yapmalıdır.[474]

c)- Büroda nöbet usulü çalışan bayan personele ilave olarak aynı oranda erkek personel görevlendirilmelidir. Zira bürodan rehberlik ve danışma hizmeti almak için başvuranların çoğunluğunun bayan olmasına karşılık problemlerin odağında genelde erkeklerin bulunduğu bilinen gerçeklerdendir. Bu sebeple erkek din görevlileri söz konusu büroda aktif olarak çalışabilmelidir. Görevlendirilen sabit personel arasında sağlıklı bir iş bölümü yapılmalı, iş tanımlamaları net olmalıdır.[475]

d)- Büro mahallinde hem personelin hem de hizmet alanların faydalanabileceği aile konulu bir kütüphane oluşturulmalı, buralarda Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı yayınları bulundurulmalı, başkanlık yayınları çeşitlenerek artırılmalı ve bunun yanı sıra diğer yayınlardan da bir tavsiye kitap listesi yayınlanmalıdır.

e)- Büro personellerinin tabi tutulduğu eğitim programları aile konusunda bilinçlendirmeye yönelik olma yanında özellikle, konuyu organize edecek metot ve yöntemleri öğretecek tarzda geliştirilmelidir. Personeli aile konusunda kolaydan zora doğru kademeli bir literatür bilgi ve eğitimine sahip kılmak için “kitap okuma ve değerlendirme programları” düzenlenmelidir.

f)- Toplumun hemen hemen yarısına hitap edecek süreli bir yayın olarak “Diyanet Aile Dergisi” bir an önce yayın hayatına başlamalıdır.

h)- Aile üzerine çalışmaları olan başta “Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı” olmak üzere Eğitim, Sağlık, Emniyet ve yerel yönetimlerin faaliyetleri dikkatle takip edilmeli, yöntem ve teknik açıdan karşılıklı yardımlaşmaya gidilmelidir. Özellikle “Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı”nın uzun süredir üzerinde ciddiyetle çalıştığı ve bugünlerde uygulama safhasına geçilecek olan “Aile Eğitimi Programı”[476] dikkatle incelenip kurum olarak (hem katılımcılık hem de uygulayıcılık düzeyinde) muhtemel katkılar tartışılmalı hatta bu programın bir benzeri “Aile İrşat ve Rehberlik Bürosu” için geliştirilmelidir. Bu konudaki teklifimiz Karabük ilinde “İyi Hayat Okulu” olarak aşağıda belirtilmiştir.

4. Aile İrşat ve Rehberlik Bürosu İçin Özel Bir Öneri: İyi Hayat Okulu

Günümüzde aile merkezli sorunlara farklı çözüm arayışları yaygınlaşmış, sivil ve resmi kuruluşlar bu alana yoğunlaşmıştır. Mesela öğrenciler için “eğitim koçluğu”, aileler için “yaşam koçluğu” ya da “aile okulu”, “ evlilik okulu” vb. isimler altında seminerler ve bilgilendirme toplantıları düzenlenmeye başlamıştır. Ancak bu organizeler muhatapların çalışma saatleri dışında uygun vakitlerinde olmalıdır. Belediye ve özel kurumların faaliyetlerinde başarılı olmasının sebebi ihtiyaç sahipleri için zaman kavramını gözetmeleridir. Diyanet İşleri Başkanlığı ve Kamu kurumlarının yaptığı faaliyetlerinde genellikle mesai kavramını gözetmesi olumsuz bir etken olarak karşımıza çıkmaktadır. Diğer yandan bizim bu konudaki teklifimiz de bir konferanslık, bir derslik veya bir seminerlik program organizelerinden ziyade Aile İrşat ve Rehberlik Bürolarını daha da aktif hâle getirecek ve fayda sağlayacak olan “İyi Hayat Okulu” projesidir.

4.1. Projenin Amacı ve Yapısı

“İyi Hayat Okulu” Karabük Müftülüğü bünyesinde “Aile İrşat ve Rehberlik Bürosu”nun bir faaliyeti olarak “kişisel gelişim, aile-çocuk eğitimi ve dînî genel kültür konularında geliştirilmiş bir kitap müzakere çalışmasıdır. Burada, kitaplar üzerinden katılımcıların aile konusunda kendi düşünce ve davranışlarını tanıma, tartışma ve kritik etmesi amaçlanmakta, sonuçta sorumlulukları hususunda farkındalık oluşturması, karşılaştığı veya muhtemelen karşılaşacağı sorunları görmesi, çözüm üretme kabiliyetinin geliştirmesi amaçlanmıştır.

Buradaki anahtar husus, tamamen katılımcıların seviyelerine göre, hafta sonu veya mesai saatleri dışında onların uygun olduğu zaman diliminin gözetilerek planlamanın yapılmasıdır. Yine muhatapların yaş ve medeni durumuna göre kitapların seçilmiş olması programın sürekliliğini temin etmektedir.

4.2. Projenin Hedef Kitlesi

20-35 yaş grubu genç evliler ya da evlilik adayları öncelikli hedef kitledir. Söz konusu yaş aralığı evlilik hazırlıklarının yapıldığı, veya yeni evlenildiği, yeni aileye çocukların dâhil olmasıyla gelecek planlarının yapıldığı dönemi göstermektedir. Diğer taraftan bu dönem, gerek evlilik beklentileri açısından gerekse evliliğin ilk yıllarında yeni problemlerle karşılaşma, çoğu çatışma ve boşanma ile neticelenen bir yaş aralığını ifade etmektedir. Yine bu grubun iş hayatına yeni atıldığı ve haftanın büyük bir vaktini iş hayatında geçirdiği, özel rehberlik hizmetlerinden hem vakit olarak hem maddi yük sebebiyle uzak oldukları bir dönemdir. Karabük Aile İrşad Bürosunun kendine hedef seçerken, genellikle problemin yaşandığı buna mukabil hizmetlerin karşılığının hemen alınabildiği bir yaş aralığını seçmesi isabetli olmuştur. Belki de başarıdaki en önemli etken budur.

Sonuçta 10-15 kişilik fertlerden oluşan gruplarda, ortak payda (eğitim seviyesi, medeni durum...) arttıkça ortaya çıkan yapı, verimliliği artırmıştır. Karabük’te her ne kadar sadece erkekler üzerinde uygulama fırsatı bulsak ta bu teklifimizin bay ve bayanlara ayrı ayrı uygulanabileceği gibi aileler bazında da uygulanabileceği açıktır.

4.3. Projenin İçeriği (Materyal)

Faydalanılacak kaynak materyal, ailedeki problemlerin kaynağının bireylerin ev ve ev dışı sosyal hayattaki tutum ve davranışlarından, sorumluluklarını bilmeme veya sorumluluklarından kaçınma ile ortaya çıkan çatışma alanlarını nasıl gidereceği ile ilgili olacaktır. Bu ise çeşitlenen bilgiye ve tüketim mallarına ulaşımın kolaylaştığı küreselleşen dünyada, kendilerini yenileyememekten hareketle “kişisel gelişim”, aile bireylerinin birbirlerine karşı tutumlarını gözden geçirmesinden hareketle “aile ve çocuk eğitimi” ve hayata bütüncül bir bakış açısı kazandıran “genel kültür” konularında teorik ve uygulanabilir, davranış ölçüleri sunan, hayata pozitif bakış açısı kazandıran kitaplar üzerinde proaktif okuma ve yorumlama çabasından ibarettir. Projeyi uyguladığımız gruplar üzerinde oldukça verimli sonuçlar elde edilmiştir. Burada çalışmanın ölçülebilir sonuçlarının elde edilmiş olması önemli olmakla birlikte, çalışma sonunda katılımcılar üzerinde Aile ve Dini Rehberlik Daire Başkanlığı internet sitesi üzerinde kurulacak anket uygulamaları ile bu daha belirgin hâle gelecektir. Anketler hem katılımcıları değerlendirme hem de katılımcıların eğitimcileri değerlendirmesi ile aktif bir süreç kazanacaktır. Kitap seçimi tamamen katılımcı eğitim seviyesi ve ihtiyaçlarına göre yapılacaktır. Bu noktada gruplara göre hazırladığımız “İyi Hayat Okulu Kitaplığı” ekte sunulmuştur. Buna göre;

• Grup: İlkokul (İlköğretim) düzeyinde bir eğitime sahip olanlar (klasik cami cemaati yada yetişkin Kur’an Kursu müdavimleri)

• Grup: Lise düzeyinde bir eğitime sahip olanlar.

• Grup: Yüksekokul düzeyinde bir eğitime sahip olanlar.[477]

4.4. Projenin Uygulama Platformu ve Uygulayıcıları

Çalışmanın uygulanacağı platform, Kur’an Kursları ve camiler dışında Aile İrşat ve Rehberlik Büroları olacaktır. Burada merkezin ulaşımı kolay, gerekli ışık ve ses düzeneğine sahip, lavabo ve kafeterya imkânı bulunan ve en önemlisi U masa ve oturma düzeneği, sunum cihazı imkânlarına haiz olması gerekir. Bürolar, bilgi evleri, kültür ve sosyal yaşam merkezleri gibi çeşitli kurum ve kuruluşların imkânlarından da yararlanılabilir. Ancak bu tür yerler, “Aile İrşad ve Rehberlik Büroları”nın amaç ve hedeflerini gereğince temsil edemeyebilir.

Diğer yandan Aile İrşat ve Rehberlik Bürolarında istihdam edilecek personelin eğitim ve çalışma standartları belirlenmelidir. Bu standartlara göre projeyi uygulayacak elemanlar, Müftülük bünyesinde büro personelinden ve aile konusunda kendisini geliştirmiş, ilgili personelden, daha önce uygulamalı olarak bu çalışmaya katılmış, tamamlamış ve faydasına inanmış gönüllülerden oluşacaktır. Ayrıca projenin adında da geçtiği gibi katılımcıları hayata hazırlayacak her kesimle (akademisyen, sosyolog, psikolog, psikiyatrist, hukuk, sağlık ve emniyet elemanı…) diyalog içerisinde çalışılabilecek ve onların birikimlerinden geniş ölçüde faydalanılmalıdır.

4.5. Projenin Öğrenme-Öğretme Süreci

Çalışmayı diğer aile çalışmalarından özgün kılan önemli nokta öğrenme-öğretme sürecindeki uygulamalar şunlardır:

a)- Geliştirilen “Katılımcı Tanıma Anketi”nin henüz program başlamadan önce katılımcılar tarafından doldurulması çalışmayı uygulayacak kişinin (koordinatör) katılımcılar hakkında (yaşı, memleketi, tahsili, mesleği, medeni durumu, çocuk sayısı, iletişim bilgileri, anketle uyandırılacak aile konusundaki ilgi, beklenti ve ihtiyaç düzeyleri) bilgiler edinmesi tanıdık bir gruba hitap edebilmenin avantajını sağlamaktadır.[478]

b)- Grup oluşturma aşamasında uygulanan anketler, katılımcıların söz konusu çalışma hakkında bilgi edinmesi, aktif şekilde katılması ve tamamlamasını teşvik edilmiş olacaktır.

c)- Seviye birliği avantajı yanında herkes aynı kitabı bir sonraki oturuma kadar evinde dikkatli bir şekilde okumaktadır.

d)-Kitap okunduktan sonra doldurulmak üzere her oturumda katılımcılara verilen “Kitap Değerlendirme Fişi” dikkatli okumalar ve çıkarımlar yapmaya yönelik bir formdur. Kitapla ilgili tanıtım bilgilerinin (kitabın adı, yazarı, yayınevi, sayfa sayısı, okumaya başladığı ve bitirdiği tarihler…) yanı sıra, kitabın mesajı ve içeriğine ilişkin kısa notların çıkarılacağı bölüm, “kitabı okuduktan sonra aldığım kararlar” ve “kitabı okuttuğum/okutacağım kimseler”in yer aldığı bölümlerin katılımcılar tarafından doldurulacağının bilinmesi ve bu doğrultuda okuma yapılması faydayı üst noktalara taşımaktadır.

4.6. Projenin Ölçme ve Değerlendirilmesi

Seminer sonunda programda okutulan kitaplara ilişkin basit, çoktan seçmeli test sınavıyla ölçme değerlendirme yapılması katılımcıya dikkatli bir okuma süreci sağlamaktadır. Ayrıca program sonunda “İyi Hayat Okulu Katılım Sertifikası” verilmesi çalışmanın motive edici güçlerinden birisini olmaktadır.

4.7. Projenin Öğretme Yöntem ve Teknikleri

Bu çalışmada belli sürede evde okunan kitaplar üzerinden yapılan bir değerlendirme ortamında; tek taraflı aktarım yerine katılımcıları aktif kılan (soru-cevap, sorgulama, eleştirme, yorumlama… ) bir yöntem tercih edilmiş ve bu sayede günlük hayatla irtibat kurulmaya çalışılmıştır. Ayrıca programın içeriğine uygun çeşitli görsel materyaller (uzman görüşlerinden oluşan radyo ve televizyon programları) temin edilerek katılımcılarla paylaşılmaktadır.

4.8. Projenin Maddi Kaynakları

Çalışmanın uygulanması esnasında ihtiyaç duyulan maddi kaynak (katılımcı kitapları, kırtasiye, ikram giderleri) kurumun ya da gönüllülerin desteği olmadığı sürece katılımcılar tarafından karşılanmaktadır, çalışmanın verimini düşüren olumsuz yön burasıdır. Fakat başkanlık tarafından seçilecek ve bastırılacak kitaplar bu boşluğu dolduracaktır.

4.9. Projenin Ulaştırma Mecraları (Reklam ve Duyuru)

Çalışmanın uygulanacağı bölge ya da bölgeler hakkında yerel iletişim imkânları kullanılarak (cami ve Kur’an Kurslarına afişler asılıp, broşürler dağıtılması, personel toplantıları, yerel basın -gazete, radyo, televizyon-, müftülük web sayfası…) duyurular yapılsa da koordinatör/aile rehberlik görevlisi/manevi rehberin kişisel gayret ve çabası ön plana çıkmaktadır.

4.10. Uygulamadaki Aksaklıklar ve Çözümler

a. Cami ve Kur’an Kursları müştemilatında gerekli mefruşat ve konfor olmadığından yapılan oturumlar sıhhatli olmamaktadır. Bunun için yerel imkânlar seferber edilerek içerisinde U düzeninde bir oturuma biçimi, sunumların yapılacağı bir projeksiyon aletinin yer aldığı seminer salonları oluşturulmaya çalışılmalı veya çalışmalar bu imkânlara sahip yerlerde düzenlenmelidir.

b. Yıllardır okumayan kimseler birden yoğun kitap okuma programına alışamamaktadır. Bunun için seçilen kitaplar dili sade, makul hacimde ve sürükleyici olmalıdır. Önceden uygulayıcısı tarafından okunmayan kitaplar sadece ismine bakılarak okutulmamalıdır.

c. Müzakereler esnasında ikramların yapılması çalışmayı şevkli hâle getirmektedir.

d. Katılımcılar zaman zaman kitapları pahalı bulabilmektedir. Bu sebeple kurum ya da sivil kuruluşlar bazında sponsorlar bulunmalıdır.

e. Katılımcılardan zaman zaman “Kitap Değerlendirme Fişi”ni doldurmak istemeyenler olabilmektedir. Bu sorun yazmanın önemi hususunda motive edici teşviklerle çözülebilir.

f. Kitap değerlendirme esnasında katılımcılar zaman zaman pasif dinleyici konumda kalmak isteyebilmektedir. Programın amacı katılımcının kendi gayretiyle uygulanabilir bilgiyi keşfedebilmesini sağlamak olduğu için bu konuda ödün verilmemeli, sorulan sorularla dikkat üst noktada tutulmalıdır.

g. Kişisel gelişim, aile ve çocuk eğitimi konularında yazılmış bazı tercüme eserlerde inanç ve kültürümüzle uyuşmayan bilgi ve yönlendirmelerin bulunduğu aşikârdır. Ancak her şeyi dini bir temele dayandırma kaygısıyla yazılan bazı kitaplarda da zorlama yorumlara ve yanlış bilgilere rastlanabilmekte, belli bir grubun reklam aracı olarak algılanabilmektedir. Bu sebeple “aile” konusunu daire başkanlığı düzeyinde takip edecek kadar önemli gören Başkanlığımız ailenin okuyabileceği literatürü hazırlayacak bilgi ve donanıma sahiptir. Bu alanda yeterli kitaplar hazırlanıncaya kadar geniş bir tavsiye kitap listesi hazırlanmalıdır.

Sonuç

Ahlak literatürü ile ilgili İslam kültür tarihinde yazılan eserlerin hemen hepsinde; fert, aile ve toplum ahlakı kademeli olarak işlenmiş, önemine vurgu yapılmış ve nasıllığı ile ilgili yönlendirmelere yer verilmiştir. Her üç alan da ahlak literatürünün ve doğal olarak İslam toplumlarının en önemli ilgi ve uğraş alanı olmuştur. Postmodern dönemde ve modern toplumlarda ise toplum ve aile gittikçe geri planda kalmış, fert hakkı ve fert hayatı ile ilgili vurgular ön plana çıkmıştır. Bu durum toplumların bir varlık sorunsalı hâline gelmiş, kültürel ve ontolojik geleceğini kaygılandırmaya başlamıştır. Varlık ve süreklilik kaygısı aslında fertler ile ilgili bir durumdur ve ferdin ailesi ve çevresiyle barışık, bütünsellik içerisinde yaşamasını gerekli kılmaktadır. Birlikte yaşam, egoizmi ve ben merkezciliği değil sorumluluk, yükümlülük ve sen merkezciliği gerektirmektedir. Bu ise İslam medeniyetinin en önemli vurgusudur.

Aile nasıl korunacaktır, İslam’ın bu konudaki vurgusu genç kuşaklara nasıl aktarılacaktır. Gelecek nesiller, herkesin kendisini hakikatin merkezine koyduğu ben merkezci dünyada hangi argümanlarla hakikatin kendi dışında bağımsız bir varlığı olduğunu kavrayacaktır. Bu kavrayış sürekli bir okumayı gerektirmektedir. Okuma bir taraftan yaşanılan, tecrübe edilerek öğrenilen bir süreçken, diğer taraftan tecrübe edilmiş, denenmiş olanı okumakla gerçekleşecektir.

Kim neyi okuyacaktır. İslam medeniyetinin kaynaklarından süzülen, tarihi süreç ve mekânın ihtiyacına göre öne çekilen problemleri üzerinden yapılan bir seçki üzerinden okunacaktır.

Biz bu çalışmamızda Karabük ili sınırlarında uygulama fırsatı bulduğumuz bir yöntem ve tarzı huzurlarınıza getirmeye çalıştık. Bu yöntemin yararlı olduğunu gözlemledik. Projenin ikmale ve geliştirilmeye muhtaç olduğu aşikardır.

Bu ihtiyaç, DİB Aile ve Dini Rehberlik Daire Başkanlığının koordinesinde; Aile rehberliği, aile danışmanlığı ve aile terapisi ile ilgili hizmet veren kamu kurumları, sivil toplum kuruluşlarından alınacak destekle çözümlenecektir. İlgili meslek örgütleri arasında en azından mesleki faaliyet sınırlarının belirlenmesi için çalışmalar bulunmaktadır. Ancak öncelikle DİB’in konuyla ilgili amaçlarını, çalışma kapsam ve yöntemini, mekân ve personel niteliklerini standarda bağlaması iyi bir başlangıç olacaktır.[479] İyi hayat okulu bahsedilen niteliklerle ilgili olarak iyi bir başlangıç olabilir.

[456] Karabük Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi. Öğretim Üyesi.

[457] Karabük Müftülüğü İmam Hatip.

[458] http://www.Diyanet.gov.tr/turkish/dinhizmetleriweb/giris.htm.

[459] Adana, Ankara, Elazığ, İstanbul, İzmir ve Samsun.

[460] http://www.Diyanet.gov.tr/turkish/dinhizmetleriweb/giris.htm.

[461] 1/7/2010 tarihinde TBMM’de kabul edilen 6002 sayılı yasa .

[462] Bkz. http://www.Diyanet.gov.tr/turkish/dinhizmetleriweb/irsat/pdf/AIRBYonerge.pdf.

[463] 633 Sayılı Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş Ve Görevleri Hakkında Kanun.

[464] Proje, 5 farklı alanda geliştirilen 23 modülü içermektedir. Bkz. http://www.aep.gov.tr/_pdf/mufredat-raporu.pdf.

[465] 19.03.2010 tarihli AİRB yönergesi.

[466] Aile, irşat (bilgilendirme) ve rehberlik bürolarında hizmet veren görevlileri aile içi şiddet, toplumsal cinsiyet eşitliği, çocuk ihmali ve istismarı, ailelere yönelik sosyal hizmet, kadın sağlığı eğitimi, yoksulluk ve sosyal iyileştirme gibi konularda 100 saatlik bir hizmet içi eğitim seminerine katılmakta olduğu yazılıdır. (http://www.athgm.gov.tr/upload/mce/eskisite/files/aile5.pdf) Ancak bu eğitim alanların bunu uygulamaya koyup koymadığı, nasıl ve ne şekilde uygulayacağı ile ilgili bir açıklama bulunmamaktadır.

[467] Söz konusu kurum, 13.11.2004 tarihinde Resmi Gazete’ de yayımlanarak yürürlüğe giren 5256 sayılı Teşkilat Kanunu ile Başbakanlığa bağlı bir Genel Müdürlük olarak yeniden yapılandırılmıştır. Genel Müdürlük olarak kamusal faaliyetini sürdüren Kurumumuz, 08.06.2011 tarihli Resmi Gazetede yayımlanan 633 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile yeni kurulan Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığına bağlı Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü olarak faaliyetlerini sürdürmektedir.

[468] Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü bünyesinde, 2828 sayılı Çocuk Esirgeme Kanunu, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu, 07.11.2007 tarih ve 26666 sayılı “SHÇEK Genel Müdürlüğü Aile Danışma Merkezleri Yönetmeliği” ve 2006/17 sayılı “Kadına ve Çocuğa Yönelik Şiddet Hareketleri ile Töre Namus Cinayetlerinin Önlenmesine Yönelik Tedbirler” konulu genelge gereğince hizmetler verilmektedir. Ülkemizde SHÇEK bünyesinde faaliyet gösteren 41 Aile Danışma Merkezi ve 79 Toplum Merkezi bulunmaktadır. Toplum Merkezleri ve Aile Danışma Merkezleri koruyucu-önleyici, eğitici-geliştirici, rehberlik- rehabilite edici hizmetler vermektedir. Bu merkezlerde hizmet veren meslek elemanlarınca BADEP ( Baba Destek Programı), KİHEP ( Kadının İnsan Hakları Programı), AÇEP (Anne- Çocuk Eğitim Programı), 0–6 yaş Benim Ailem Programı, 7–19 yaş Aile Eğitim Programları uygulanmaktadır. Halen hizmet veren aile danışma ve toplum merkezlerinde ortalama bir, en fazla iki meslek elemanı (sosyal hizmet uzmanı, psikolog, çocuk gelişimci, psikolojik danışman) bulunmaktadır. http://www.athgm.gov.tr/upload/mce/eskisite/files/aile5.pdf Erişim: 09.03.2012.

[469] 1739 sayılı Milli Eğitim Temel Kanunu, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu, Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Yönetmeliği, “Eğitim Ortamlarında Şiddetin Önlenmesi ve Azaltılması Strateji ve Eylem Planı 2006 – 2011+”, “Bağımlılıkla Mücadele 1. Ulusal Eylem Planı 2007 – 2009”, 2006/17 sayılı “Kadına ve Çocuğa Yönelik Şiddet Hareketleri ile Töre Namus Cinayetlerinin Önlenmesine Yönelik Tedbirler” konulu genelge ile 2006/26 ve 2007/72.

12 nolu Genelgeler kapsamında söz konusu aile eğitimleri ile rehberlik ve danışmanlık hizmetleri sürdürülmektedir. MEB bünyesinde Aile Rehberliği ve Danışmanlığı (Aile görüşmeleri ve yapılandırılmış rehberlik ve danışmanlık hizmetleri) yanında Aile Rehberliği Programları yürütülmektedir. Bu programlar; Benim Ailem (0-6 yaş), Anne Çocuk Eğitim Programı (5-6 yaş), Anne Destek Programı (3-11 yaş), Baba Destek Programı (2-10 yaş), Aile Eğitim Programı (7-19 Yaş) dır.

[470] 2004 tarihli 5216 sayılı Büyükşehir Kanunu ve 2005 tarihli 5393 sayılı Belediye kanunu kapsamında sosyal belediyecilik uygulamaları dayanak ve önem kazanmıştır.

[471] Rehberliğin bilgi verici, öğretici/eğitici ve yönlendirici işlevi bulunmaktadır. Bu bağlamda, aile rehberliği; ebeveynlere bireysel ya da gruplar hâlinde çocuk eğitimi, ana-baba tutumları ve sağlıklı iletişim gibi konularda bilgi verme hizmetidir.

[472] Danışmanlığın, içgörü ve farkındalık kazandırma, yeniden yapılandırma ve geliştirme işlevleri bulunmaktadır. Bu bağlamda aile danışmanlığı; sağlıklı bir iletişim ortamının yaratılması için tüm aile bireylerine yapılan psikolojik yardım hizmetidir. Ailenin yapısal, işlevsel ve gelişimsel özellikleri bakımından aile içi ve çevre ilişkilerinde karşılaştığı psikososyal işlevsellikle ilgili sorunların çözümüne yönelik uzmanlık gerektiren hizmetler bütünüdür.

[473] Aile terapisinin biyopsikososyal açıdan iyileştirici ve tedavi edici özellikleri bulunmaktadır. Bu bağlamda, aile terapisi, sağlıklı bir aile ortamının yaratılması için gerektiğinde ruhsal hastalık tanısı koyma ve tedavi etme işlevlerini de içeren biyopsikososyal bir tedavi hizmetidir.

[474] Yönetmelikte de zaten koordinasyonu sağlama ve yönetme tabirleri kullanılmaktadır. Bkz. (http://www.Diyanet.gov.tr/turkish/dinhizmetleriweb/irsat/pdf/AIRBYonerge.pdf) Nitekim psikiyatrik desteğe ihtiyaç duyanları psikiyatrist veya psikoloğa, sosyal yardıma ihtiyacı olanları Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği ile belediyelere, hukuki desteği ihtiyacı isteyenleri hukuk bürolarına yönlendirdiği gibi Aile İrşad ve Rehberlik Büroları da genişletip çeşitlendirdiği kendi faaliyet alanlarına yönlendirme yapacak, içeriklerini tanıtacaktır.

[475] Belki burada üniversitelerde ve hastane yönetimlerinde uygulanan idari ve akademik personel ayrımına gidilebilir. Bu durumda aynı kadrodan maaş alan iki kişi arasında baştan bir ayrım yapılabilir.

[476] Bkz. www.aep.gov.tr

[477] Örnek okuma listesi Ek1’de sunulmuştur.

[478] Örnek anket formu EK”’de sunulmuştur.

[479] http://www.athgm.gov.tr/upload/mce/eskisite/files/aile5.pdf Erişim: 06.03.2013

EK-I

İyi Hayat Okulu Kitaplığı

1. Grup:

• Kendimizi Nasıl Yetiştirelim / Doç. Dr. Halit ERTUĞRUL (Nesil Yay. 128 sayfa)

• Çocuğun Manevi Eğitimi / Pedagog Ali Çankırılı (Zafer Yay. 181 Sayfa)

• Adım Adım Evlilik / Doç. Dr. Halit ERTUĞRUL (Nesil Yay. 216 Sayfa)

• Okumayı Sevdirme Yolları / Ahmet MARAŞLI (Hayat Yay. 245 sayfa)

• En Güzel Örnek Hz. Peygamber / Dr. Ekrem KELEŞ – Dr. Sadık ERASLAN (Diyanet Vakfı Yay. 216 sayfa)

• Hayatı Aşkla Yaşamak / Yavuz BAHADIROĞLU (Nesil Yay. 256 sayfa)

2. Grup:

• Küçük Şeyler / Prof. Dr. Üstün DÖKMEN (Remzi Kitabevi. 168 Sayfa)

• Aile Zekası / Münir ARIKAN (Hayat Yay. 310 sayfa)

• Ailede Sorumluluk Eğitimi / Psik. Dan. Rukiye KARAKÖSE (Timaş Yay. 208 sayfa)

• Pencereyi Işığa Açmak / Doç. Dr. Halil ALTUNTAŞ (DİB Yay. 271 sayfa)

• İstemenin Esrarı / Dr. Muhammed BOZDAĞ (Gelişim Yay. 229 Sayfa)

• Keşke’siz Bir Yaşam İçin İletişim Donanımları / Prof. Dr. Doğan CÜCELOĞLU (Remzi Kitabevi 200 sayfa)

3. Grup

• Nitelikli İnsan / Münir ARIKAN (Bilge Yay. 351 Sayfa)

• Son Sığınak Aile / Prof. Dr. Nevzar TARHAN (Nesil Yay. 191 Sayfa)

• Çocuk Terbiyesinde Doğru Bilinen Yanlışlar / Psikolog Adem GÜNEŞ (Nesil Yay. 128 sayfa)

• Sevgi Zekası / Dr. Muhammed BOZDAĞ (Yakamoz Yay. 288 Sayfa)

• İnsanlar Konuşa Konuşa /Doç. Dr. Candemir DOĞAN-Doç. Dr. Süleyman DOĞAN (Selis Kitaplar 344 Sayfa)

• Çınaraltı Kitap Sohbetleri / Dursun GÜRLEK (Timaş Yay. 288 Sayfa).

EK-II.

İyi Hayat Okulu Program Başı Anketi

A)-Kişisel Bilgiler

1- Cinsiyetiniz

a) Kadın b) Erkek

2- Yaşınız

a) 20-25

b) 26-30

c) 31-35

d) 35 yaş ve üzeri

3- Medeni Durumu

a) Bekar

b) Nişanlı

c) Evli Çocuksuz

d) Evli Çocuklu

e) Boşanmış

4- Eğitim Durumunuz

a) İlköğretim, Lise

b) Yüksekokul, fakülte

c) Yüksek Lisans ve üstü

5- Hangi sıklıkla kitap okursunuz

a) İyi bir kitap okuruyum (Ayda birden fazla)

b) Zayıf bir Okurum (Yılda 1-2)

c) Sadece gazete okuyucusuyum

d) Hiç okumam

B)- Program Tanıma

1- Müftülük Aile İrşad Bürolarını Hiç Duydunuz mu?

a) Hayır, hiç duymadım

b) Evet, ismini duydum, ne yaptıklarını bilmiyorum

c) Evet, bir defa ziyaret ettim, daha sonra ihtiyaç hissetmedim

d) Evet, sık sık giderim farklı programlarına iştirak ederim

2- Aile İrşad Bürosu “İyi Hayat Okulu” programını duydunuz mu?

a) Hayır duymadım.

b) Evet. İnternet ve yerel basından

c) Evet. Müftülük ve Aile İrşad Bürolarının tanıtım broşürlerinden

d) Evet. Daha önce bu etkinliğe katılanlardan

e) Evet. Program hazırlayıcısı hocanın kişisel davet ve çağırılarından

3- “İyi Hayat Okulu” programının içeriği sizce ne olabilir?

a) Hiçbir bilgim yok.

b) Dini soru ve fetva programı

c) Vaaz, irşad ve sohbet programı

d) Sosyal yardım ve dağıtım programı

e) Kitap temelli, ferdî ve sosyal hayatı tanıma, proaktif değerlendirme ve kritik etmeyi içeren bir atölye çalışmasıdır.

4- Kendinizi evlilik ya da aile hayatına, çocuk yetiştirmeye ne kadar hazırlıklı hissediyorsunuz?

a) Çok Yetersiz, insanın bir psikiyatrist, psikolog ya da aile danışmanı mutlaka olmalı

b) Yetersiz, ama ne yapalım bu kadar oluyor, kendi kendimi yetiştireceğim.

c) Yeterli, zor zamanlarda destek alacağım tecrübeli akrabalarım veya dostlarım var.

d) Çok donanımlı ve yeterli

5- Sizce din görevlileri diğer alanlarda ne kadar kitap okuyor ve kendisini geliştiriyor?

a) Çok Yetersiz

b) Yetersiz

c) Yeterli, ama sürekli okuma yapıp yeni problemlere karşı kendilerini geliştirmeli

d) Çok donanımlı ve yeterli

6-Kendini geliştirmiş bir din görevlisi önderliğinde, farklı açılardan evlilik ve aile konularını inceleyen eserleri okuyup tartışarak dinin bu alandaki verileriyle kendinizi geliştirmek ister misiniz.

a) Hayır, ihtiyacım yok

b) Evet, ihtiyacım var, ancak hiç vaktim yok

c) Evet, ihtiyacım var, ancak çalışma saatlerime uygun bir programlama olursa

d) Evet, ne zaman, nerede başlıyor, hemen katılalım.

7- İlk kademesi 6 hafta sürecek “İyi Hayat Okulu Programına” katılmayı öneririz. Ancak katılımcı özveride bulunur musunuz?

a) Hayır

b) Evet, katılırım ancak pasif dinleyici, izleyici olarak

c) Evet, programın gereği olan kitapları okurum ama kritik etme safhasına katılmam

d) Evet, programın gereği olan kitapları okur ve bütün tartışma ve kritik etme safhalarına katılmaya çalışırım

8- Programa katkılarınız neler olabilir?

a) Hiçbir şekilde katkım olmaz

b) Kişisel Okunacak kitap veya yayın giderlerimi karşılayabilirim.

c) Kişisel kitap kırtasiye giderleri dışında çay ve ikram giderlerine katkı sağlayabilirim.

d) Katılacağım grubun bütün giderlerini karşılayabilirim.

9- Programın kesintisiz sürekliliği için önemine göre aşağıdaki etkenleri nasıl sıralarsınız?

a) Kitapların ekonomik, sürükleyici, anlaşılabilir ve dini anlayışımıza uygun olması

b) Program koordinatörünün konuya hakimiyeti

c) Katılımcıların dikkatle kitapları okumaları

d) Uygulanan mekânın düzen ve tertibi

e) Hepsi

a) 1,2,3,4

b) 4,3,2,1

c) 2,1,3,4

d) 3,2,1,4

e) Hepsi

Müzakere

Doç. Dr. Huriye MARTI[480]

Türkiye’de yaygın din eğitimi hakkında konuşurken kesinlikle ihmal edilmemesi gereken birimler olan Aile İrşat ve Rehberlik Bürolarını konu edinen bu tebliğin sahiplerine teşekkürlerimi sunuyorum. İki ana bölümden oluşan tebliği iki aşamada müzakere etmek anlamlı olacaktır.

Tebliğin ilk bölümünde Aile İrşat ve Rehberlik Büroları ile bu büroların bağlı bulunduğu Daire Başkanlığı hakkındaki kanaatlere yer verilmiş olup, bu bölüm sadece yönerge üzerinden yapılan okumalarla genel yorumlamalara gitme gibi bir sorunu derinden yaşamaktadır. Oysa henüz 1 yaşında olan bir dairenin büroları ilgilendiren 3 sayfalık yönergesi, doğal olarak faaliyet alanlarını belirleyen hukukî bir metinse de faaliyetlerin nicelik ve niteliği konusunda bilgi verici olması mümkün değildir.

Tebliğde yönergeden bahisle “Çerçevesi çizilmemiş, kapsamı tanımlanmamış bir kitleye yine kapsamı, niteliği, hedefleri, çıktıları çizilmemiş bir eğitim programı getirilmesi önerilmiş, hatta önerilmemiştir.” denilmektedir. Bahsi geçen türde eğitim programlarımıza dair örnekleri birkaç paragraf sonra vermeyi tasarlayarak devam etmek gerekirse, tebliğin örnek olarak sunduğu Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığına ait “Aile Eğitim Programı”, Başkanlığımızın yazılım öncesi istişare toplantılarından başlamak üzere her adımda yakından izlediği ve formatör eğitimci desteği sağladığı bir programdır. Programa ait eğitim seti bütün Aile İrşat ve Rehberlik Bürolarımızın kütüphanelerinde mevcut olup, modülleri görevlilerimiz tarafından eğitim materyali olarak kullanılmaktadır. Kaldı ki bu bağlamda Bakanlık ile Başkanlığın mukayesesi isabetli değildir.

“Aile Eğitim Programı” ile yapılan kıyas sonrası tebliğde varılan sonuç şu cümlelerle dile getirilmektedir: “Yukarıda işaret edilen örnek proje ile kıyaslandığında bile Aile İrşat Bürolarının hedef aldığı aile ile ilgili herhangi bir kategorizasyona gitmediği, muğlak kitlelere muğlak öneriler getirdiği, dolayısıyla yekpare ve geleneksel sunumların dışına çıkılamadığı, vusulsüzlüğün usulsüzlükten kaynaklandığı bir defa daha kanıtlanmıştır.” Bu noktada tebliğin Başkanlığa yönelik tavsiyesi ise ilginçtir: “Özverili çalışmalar söz konusu eksiklikleri bir nebze telafi etse de söz konusu faaliyet alanı misyon ve vizyon bakımından akademik bakış açısına muhtaçtır.” ‘İlginçtir’ ifadesini kullandık; zira Aile ve Dinî Rehberlik Daire Başkanlığı, 01-07-2010 tarihinde kurulduğu günden itibaren başta daire başkanı olmak üzere bütünüyle akademik bir kadro yapılanmasına sahiptir. Dairenin görev tanımı, misyonu ve vizyonu Başkanlığa yaraşır ilmî bir perspektifle şu şekilde tayin ve ilan edilmiştir:

Görev Tanımı: Millî ve manevî değerlere bağlı bir aile yapısının korunması bilinciyle aileye ve aile bireylerine yönelik çalışmalar yapar. Dinî hayatı sağlıklı, doğru ve huzurlu bir şekilde sürdürebilmeleri için toplumun farklı kesimlerine dinî rehberlik hizmetleri sunar.

Misyon: Kur’an ve sünnet ışığında, ahlak eksenli bilgiyi temel alarak aile hakkında topluma doğru dini bilgi sunmak, aileyi ve aile içinde bireyi tehdit eden problemlerin çözümüne dini katkı sağlamak ayrıca toplumun sosyal hizmet kapsamına giren kesimlerine dinin manevi desteğini ulaştırmaktır.

Vizyon: Doğru dinî ve ahlakî bilgilere sahip, aile olmanın sorumluluğunu taşıyan bilinçli bireylerle huzurlu ve sağlıklı bir toplum oluşturmaktır.

Tebliğin ilk bölümü boyunca üzücü genellemeler devam etmektedir. Söz gelimi Aile İrşat ve Rehberlik Bürolarında görev yapan personelin nitelikleri anlatılırken “Büro faaliyetlerini yürüten personelin; görevin hususiyeti konusunda yeterli farkındalık taşımayışı, aile sahasındaki yayınlardan habersiz oluşu, okumaya karşı ilgisizlik sebebiyle toplumsal gelişmeleri sağlıklı tahlil edemeyişi ve mesleki alan dışında yeterli bir okuma yapmamış olması en önemli personel problemleri olarak görülmektedir.” denilmektedir. Yurt çapında 81 ilimizde aktif rol üstlenmiş olan 880 kişilik bir kadroyu böyle indirgemeci bir betimlemeyle anmanın haksızlık olacağı ortadadır. Bir başka cümlede ise büroların cami merkezli klasik faaliyetleriyle sadece toplumun bir kesimine hitap edebildiği ve kuşatıcı olamadığı dile getirilmektedir. Hâlbuki çoğu Müftülük binası içinde hizmet vermekte olan bir kısmı ise özellikle şehrin yoğun yaşam alanlarında açılan büroların faaliyetleri neredeyse bütünüyle cami dışıdır!

Aile İrşat ve Rehberlik Bürolarının, ‘Sadece biz varız!’ yanılgısına sahip birimler olarak tanıtıldığı tebliğde, aile merkezli çalışma yapan resmî ve sivil toplum kuruluşlarının çalışmalarından ve yöntemlerinden habersiz olan bu birimlerin, edinilmiş tecrübe ve metotlardan yararlanmadıkları söylenmektedir. Daha sonra belediyeler ve bakanlıklar gibi kurum ve kuruluşlar zikredilerek onlarla ortak çalışmalar yürütülmesi salık verilmektedir. Üzülerek ifade etmek gerekirse, büroların değil ama belki tebliğ sahiplerinin habersizliğini yansıtan bu ifadeler, son iki yılda gerçekleşen birkaç işbirliği örneği ile yeniden değerlendirilmeye muhtaçtır. Söz gelimi, İstanbul AİRB ile İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kadın Sağlığı Merkezi ortaklığıyla 678 Kur’an Kursunda “Sağlık Seminerleri” verilmiş; Ordu AİRB’nin Sağlık Müdürlüğü ile işbirliği içinde yürüttüğü “Kanser Eğitimi Seminerleri” il çapında gerçekleşmiş; Bursa AİRB, uyuşturucu kullanıldığı tespit edilen mahallelerde Milli Eğitim Müdürlüğü ile işbirliği içinde öğrencilere ve velilere yönelik “Uyuşturucu ile Mücadele Seminerleri” düzenlemiş, Balıkesir AİRB tarafından İl Barosu destekli “Aile İçi Şiddeti Önleme Seminerleri” yapılmış; Adana’da Toplum Destekli Polis Büro Amirliği ile işbirliğine gidilerek kadın ve aileye yönelik “Güvenlik Seminerleri” verilmiştir. ‘İlgili kamu kurum ve kuruluşları ve sivil toplum kuruluşlarıyla işbirliği içerisinde olmak, Aile İrşat ve Rehberlik Bürolarının ilkeleri arasında yer almakta ve bu ilke sıklıkla uygulama alanına dökülmektedir.

Tebliğin önerileri arasında büroların aile konulu paket programlar ve seminer dizileri düzenlemesi de yer almaktadır ki, süreli seminerler büroların belki de en yaygın faaliyet alanlarından birisidir. Sonunda bir sertifika dağıtımının da öngörüldüğü bu tür programlara örnek vermek gerekirse, İstanbul Maltepe AİRB’nin “Baba Eğitimi Projesi”, Eskişehir’in “Aile Okulu”, Konya’nın “Din Görevlilerine Aile İçi İletişim Seminerleri”, Kütahya’nın “Evlilik Okulu”, Afyon’un “Mutlu Aile Sağlıklı Nesil Projesi”, Elazığ AİRB’nin SODES katkısı almış “Aile Okulu”, Çorum’un “Kadına Yönelik Şiddetin Önlenmesinde Değerlerin Rolü” başlıklı seminer dizisi zikredilebilir.

Girişte de belirttiğimiz üzere tebliğ iki bölümden oluşmakta olup, ikinci bölümde Aile İrşat ve Rehberlik Büroları tarafından uygulanabilecek olan “İyi Hayat Okulu” isimli bir kitap okuma programı tanıtılmaktadır. AİRB faaliyeti olarak Karabük’te gerçekleştirilen bu çalışma, 10-15 kişilik gruplara, aile odaklı bir kitap listesini belirli bir süre dâhilinde okuma-anlama-yorumlama fırsatı sunmaktadır. Bu tarz bir çalışmanın aile bireylerinin eğitimine ve sorunların çözümüne sağlayacağı katkı tartışılmazdır. Bu katkının farkındalığıyla hareket eden bürolarımızda yıllara yayılan ve hatta projelendirilerek maddî destek alan boyutta okuma kampanyaları sürdürüldüğünü yeri gelmişken dile getirmekte fayda vardır. Bu bağlamda Ordu’da üç yıldır devam eden “Aile İçi Muhabbet Projesi” kapsamında her ay bir aile kitabı okuyup son çarşamba değerlendirmek için toplanan grupları, Mardin’de SODES katkısı alan “Sağlıklı Eğitim İçin Sağlıklı Ortam Projesi” kapsamında sürdürülen kütüphane açma ve kitap okuma çalışmalarını, Erzincan’da örgün eğitimin dışında kalan gençlere yönelik 6 ay süreli okuma kampanyalarını içeren yine SODES destekli “Modern Pansiyon Modern Eğitim Projesi”ni zikredebiliriz.

Sonuç olarak diyebiliriz ki tebliğ, Aile İrşat ve Rehberlik Bürolarının yaygın din eğitimi açısından önemine dikkat çekmesi ve bir proje taslağıyla büro faaliyetlerine katkı sağlaması bakımından kıymetlidir. Ancak Karabük özelinde bir değerlendirme metni olup yurt çapında hizmet vermekte olan bütün Aile İrşat ve Rehberlik Bürolarını ve görevlilerini tasvir etme gibi talihsiz bir iddiaya sahiptir.

Diyanet-akademi bağının karakterine aşina olan 17 yıllık bir akademisyen olarak böyle bir yanılsamanın beni şaşırtmadığını ifade etmek isterim. Tanımıyoruz! Tanışmıyoruz! Daha da cesur konuşmak gerekirse, tanımaya emek vermediğimiz hâlde değerlendiriyor, eleştiriyor, yorumluyoruz. Bunları söylerken elbette tek yönlü değil, çift yönlü bir iletişim zafiyetinden bahsediyorum. Akademisyen, mercek altına aldığı kurumu hem teorik zemini ve kurumsal yapısıyla hem de pratik gerçekliğiyle birlikte değerlendirmelidir. Diyanet İşleri Başkanlığı ise neler yapmakta olduğunu, faaliyet çeşitliliğinin ve kalitesinin ne denli arttığını, öteden beri sanılanın aksine artık hayal edilenleri hayata taşıdığını daha iyi anlatmak durumundadır.

[480] Diyanet İşleri Başkanlığı Aile ve Dinî Rehberlik Dairesi Başkanı, Konya Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

Bireysel Şiddet Davranışlarını Önlemede Yaygın Din Eğitimi

Yrd. Doç. Dr. Macid YILMAZ[481]

Giriş

Şiddet, günümüzün önemli bireysel ve toplumsal sorunlarından biridir. Şiddetin tanımının genişlemesiyle birlikte, tüm dünyada bu konuya olan duyarlılığın arttığı görülmektedir. Psikolojik, ekonomik ve toplumsal şiddetten iş yerinde şiddete kadar birçok geniş yaşam alanında ele alınan şiddetin önlenmesi ve azaltılmasına yönelik çok yönlü bir çaba gerektirmektedir. Gerek kurumsal gerekse bireysel bu çabalar içerisinde yaygın din öğretimi yerini almak durumundadır. Bu tebliğin amacı özellikle bireysel ve toplumsal açıdan şiddetin beslendiği kaynakların zayıflatılması, toplumsal bilinç düzeyinin artırılması konusunda yaygın din eğitimcilerinin ve yaygın din eğitimi unsurlarının destek sağlayacağı boyutların belirlenmesidir. Devletin bütün kurumlarının topyekûn mücadelesini gerektiren şiddet konusunda yaygın din eğitimi kanalları, inancın ve içselleştiren dini değerlerin de işe koşulması ile bu mücadele içerisinde yer almalıdır.

1. Şiddet Nedir?

Hangi bilim dalı açısından olursa olsun şiddet kavramının tanımlanması genellikle zor bir iş olarak değerlendirilmiştir. Her bilim dalının ayrı bir noktadan şiddete yaklaşması ve o noktalar üzerinden farklı yorumlar yapması sonucu uçsuz bucaksız bir tanım evreniyle karşı karşıya kalırız. Şiddetin kişilere ve fikirlerine yönelik fiziksel veya dolaylı baskı ve zor içermesinin yanı sıra, onun kime karşı uygulandığı ve hangi amaca hizmet ettiği sorularının sorulması çok farklı şekillerde ele alınmasını olanaklı kılmıştır. Bir diğer önemli etken de toplumun sürekli değişime uğrayan bir yapıya sahip olması ve bu nedenle şiddetin de sürekli dönüşüme uğramasıdır.[482]

Micaud tarafından yapılan kapsamlı bir tanım şiddeti; “karşılıklı ilişkiler ortamında taraflardan birinin veya birkaçının doğrudan veya dolaylı, toplu veya dağınık olarak, diğerlerinin veya birkaçının bedensel bütünlüğüne veya törel (ahlaki, moral, manevi) bütünlüğüne, mallarına veya simgesel ve kültürel değerlerine, oranı ne olursa olsun zarar verecek şekilde davranması” şeklinde açıklar[483].

İnsanlık tarihi kadar eski olan şiddet olgusu, birçok bireysel ve toplumsal öğe ile birlikte karmaşık bir yapısı dikkati çeken bir diğer unsurdur. Bu nedenle şiddet olgusunu doğru algılayıp tanımlamak ve ortaya çıkarmak da kolay olmamaktadır. Baskı, eziyet, korkutma, sindirme, öldürme, cezalandırma, başkaldırı, her toplumda derece derece fakat sürekli bir biçimde günlük yaşamda rastlanan şiddet türleridir.[484] Bazen de şiddetten zarar gören beden ve ruh açısından tanımlar yapılabilmektedir. Örneğin, “şiddet; bireyin bedensel ve ruhsal açıdan zarar görmesine, yaralanmasına ve sakat kalmasına neden olan bireysel ve toplu hareketlerin tamamıdır.”[485] Literatürdeki şiddet tanımlarına bakıldığında bunların ortak yönleri, şiddetin çözülmesi gereken bireysel/toplumsal bir problem olduğu ve yalnız fiziksel şiddetin değil diğer şiddet türlerinin de çok yaygın uygulandığıdır.

Şiddet davranışlarının birçoğu öğrenilmiş davranışlar olarak değerlendirilebilir. Çünkü her insanda şiddet sergileme potansiyeli bulunsa da sadece bazı kişiler amaçlarını gerçekleştirmek için şiddete başvururlar. Çocukların şiddete yönelmelerinde başlıca etken, içinde bulundukları psiko-sosyal ve fiziksel gelişimdir. Çatışma çözmede farklı seçenek rol modellere sahip olmayan birçok genç, statü kazanma, saygı görme, temel kişisel ve sosyal gereksinimlerini karşılamanın tek ve en etkili yolu olarak şiddeti görmektedir.[486] Ayrıca içsel ve dışsal denetimi sağlayan moral normlardan da yoksun olan bireyler, şiddet davranışını kolaylıkla rasyonel hâle getirmektedir. Bu nedenle onların günlük hayatlarında şiddet, kanıksanmış davranışlar olarak karşımıza çıkmaktadır.

Bireysel ve toplumsal şiddetin, aralarında sınırsız ilişki ve etkileşim bulunan doğal, bedensel, ruhsal, toplumsal birçok nedeni vardır. Saldırgan davranışlar ve şiddet eylemleri öfke, kaygı, korku gibi duygu durumları sonucu oluşmaktadır. Şiddet; kızgınlık, öfke, kin, nefret, düşmanlık gibi duygu durumlarının etkinlik kazandığı saldırganlık biçimi olarak da tanımlanabilir.[487]

Şiddet olgusu toplumda Diyanet İşleri Başkanlığının da içinde yer aldığı birçok kurumun işbirliği yapmasını gerektiren ciddi bir sorun olmasına karşın çoğunlukla polis ve yargı sisteminin bir konu alanı olarak görülüp, yaygın din eğitimcilerinden yeterli ilgiyi görmemiştir. Ancak şiddetin önlenebilir bir olgu olduğu ve dini ahlaki değerler eğitimi yoluyla şiddeti azaltmanın mümkün olduğu yapılan bilimsel çalışmalarda vurgulanmıştır.[488]

Çokça anılan şiddet ve saldırganlık kavramlarına baktığımızda, aralarındaki ilişki için, “Şiddet, bireyin içinde bulunan, artmış saldırganlık dürtüleri sonucunda içsel kontrolü sağlayamaması durumunda ortaya çıkan davranışlardır.”[489] denilebilir. Bireyin iç dünyasında saldırgan eğilimler ve şiddet fantezileri olabilir, fakat bunlar kişi kontrolünü yitirmedikçe sergilenmez, eyleme dönüşmezler; böylelikle bir şiddet problemi ortaya çıkmamış olur. Bahsi geçen içsel kontrol mekanizması konumuzun en hassas noktasını oluşturmaktadır. Zira bireyde bu mekanizmanın yönetimi eğitimcilerle beraber birçok uzmanın üzerinde önemle durması gereken bir noktadır. Din öğretimi insanların içsel kontrol mekanizmalarını aktif olarak kullanmalarını sağlayan bir yol olarak değerlendirilebilir.

2. Şiddetin Doğal Kaynakları (Nedenleri)

Yapılan Araştırmalar tek bir nedenin şiddeti doğurmayacağını göstermiştir. Şiddet toplumsal bir sorundur ve büyük oranda çevreden kaynaklanmaktadır. Bu açıdan şiddet, yapısal/sürekli veya konjonktürel/geçici, doğrudan veya dolaylı, dar ve geniş anlamlı olabilir. Şiddetin toplum içinde toplum tarafından nasıl sunulduğu, nasıl kabul gördüğü de önemlidir. Çünkü kabul gören şiddet meşru olarak algılanır. Hatta şiddet genellikle bir yaşam biçimi olarak benimseniyorsa insanlar tarafında sorun olarak görülmez ve aksine sorun çözmenin bir aracı olarak onay görür.[490]

Şiddetin çok yönlü bir olgu olması ise işin bir başka boyutudur. Bu nedenle değişik açılardan ele alınabilir. Örneğin psikolojik açıdan, ahlaksal açıdan, siyasal açıdan ele alınabilir. Ekonomik ve hukuksal yönleriyle de incelenebilir. Bu nedenle şiddet tek bir nedenden doğmaz. Şiddet toplumsal bir sorundur ve çevreden kaynaklanmaktadır. Şiddetin tek bir nedene indirgenerek algılanması, bilimsel gerçeklerle bağdaşmaz.[491]

Şiddet küçük yaşta aile içinde öğrenilmekte; yani şiddet şiddeti doğurmaktadır. Eşinden dayak yiyen kadınlar, çocuklarını (özellikle erkek çocuklarını) daha fazla dövmektedir. Çocukluğunda şiddete maruz kalanlar, çoğunlukla yetişkinliklerinde şiddet uygulamaktadır. Kişinin karşılaştığı sorunlarda şiddet bir çözüm yolu olarak değerlendirilmektedir. Suçluların, katillerin neredeyse hepsi çocukken aile içi şiddetle karşılaşmışlardır. Buradan hareketle şiddetin yalnız bireysel değil, aynı zamanda toplumsal bir sorun olarak karşımızda durduğunu söyleyebiliriz.

Çocuklar davranış, tutum ve değerler açısından anlamlı buldukları diğer insanların davranış ve olaylara karşı verdikleri tepkileri örnek olarak görüp taklit etmeye başlarlar (rol-model olma). Aslında hayatımız boyunca öğrenmelerimiz büyük bir oranda böyle gerçekleşir. Model almaya şiddet olgusu bağlamında bakılacak olursa birey, geçmişte gözlemiş olduğu bir şiddet olayına bağladığı uyarıcıyla tekrar karşılaştığında zihninde sakladığı şiddet kayıtları, şemaları ve inançlarına ilişkin bellekteki kalıp tepkileri devreye sokacak ve bu durumlarda saldırgan davranmaya başlayacaktır. Araştırmalar, şiddete ve saldırganlığa yönelik davranışların yaşamın erken dönemlerinde öğrenildiğini göstermektedir. Saldırganlığın da diğer sosyal davranışlar gibi öğrenilmiş, başka bir deyişle sonradan kazanılmış bir tutum olduğu vurgulanmaktadır.[492]

Şiddetin öğrenilmiş bir davranış olması, onun aynı zamanda bir eğitim aracı(!) olarak da kendisini göstermektedir. Yani şiddet, boyutu değişse bile yine şiddeti doğurmaktadır. Etkili çocuk eğitim tekniklerinin bilinmemesi nedeniyle dayak kimi ailelerde eğitimin vazgeçilmez aracı olarak görülmektedir. Evde ve okulda disiplini sağlamak üzere şiddet kullanımına tanık olan çocuk, yetişkinliğinde de bunu sorun çözerken doğal bir seçenek olarak görmektedir.[493]

Toplum değerlerinde yaşanan yozlaşma, sosyal cinnet olayları, çatışmalar ve her çeşit sosyal yahut ahlaki sapma ve hastalıklar da aynı şekilde şiddet içerikli tutum ve davranışları doğurmaktadır. Sosyal şartların elverişsiz olmasından veya sosyal ortamın olumsuzluklarından dolayı ortaya çıkan manevî hastalıklar ve ahlakî yozlaşmalar, sosyal barışı ve dayanışmayı zedeleyen tutum ve davranışların bütünüdür (rüşvet; yolsuzluk; sapkınlıklar, saldırganlıklar, anti-sosyal davranışlar). İnsanların, kin, nefret veya kaba kuvvet (şiddet) içeren manasız davranışları da bahsedilen yozlaşmanın bir ürünüdür.[494]

Şiddet davranışının nedenlerinin anlaşılabilmesi için, şiddet davranışını sergileyen bireylerin; yaşadıkları çevre, sosyalleştikleri kurumlar ve içinde bulundukları sosyo kültürel ve ekonomik bağlam içerisinde daha geniş bir perspektiften ele alınmaları gerekmektedir. Bu geniş perspektif eksenli çözümlemede özellikle; aile, okul, sosyo ekonomik statü ve sosyalleşme unsurları önem taşımaktadır. Bu unsurların, şiddete yönelen bireylerin ahlaki gelişimlerini, zihniyet dünyalarını, psikolojik yapılarını ve bireysel tercihlerini nasıl etkilediklerini tespit etmek, onların şiddet yapılarının anlaşılmasına katkı yapacaktır.

3. Şiddet Önlenebilir Bir Olgudur

Şiddet konusu sanılanın aksine önlenebilir, azaltılabilir bir olgu olarak ele alınması gerekmektedir. Şiddete giden yolların belirlenip zayıflatılmasında toplumsal yaklaşım ve eğitim çok önemlidir. Özellikle merhamet, sabır, kardeşlik, adalet, iyilik yapma, hoşgörü gibi birçok dini ahlaki değerlerin küçük yaşlardan itibaren çocuk tarafından içselleştirilmesi, şiddette meyletmemesi konusunda aktif rol oynarlar.

Toplumsal huzuru sarsan şiddet olaylarının önüne geçilemezse sosyal organizmanın sağlıklı bir şekilde gelişmesi de mümkün olmayacaktır. Devlet, şiddete sıfır tolerans tanıyan stratejik bir sosyal politika ile ortaya çıkmalıdır. Bu sosyal politikanın içeriği, diğer klasik tedbirlerden farklı olarak, maddî ihtiyaçları ön planda tutan bir yaklaşımdan ziyade toplum üyelerinin ahlakî, pedagojik ve manevî yönlerine ağırlık veren bir bakışla hazırlanmalıdır. Dolayısıyla toplumsal şiddetle mücadele noktasında maneviyat ve pedagoji içerikli sosyal hizmet programlarına daha çok ihtiyaç duyulacaktır.[495]

İnsanın hayatı boyunca bütün yapıp etmelerinin altında belli sebepler yatar. Dini, ahlaki yahut evrensel niteliğe sahip bütün değerler, insanların davranışlarına yön veren başlıca unsurlardır. Kendisinin dışında başkalarını da hesaba katan, onların varlığına saygı duyan birey bazı değerlerle hareket ediyor demektir. Yani bir değerle ilişkili olmayan hiçbir insan davranışı yoktur diyebiliriz. Örneğin ergen birey, karşılaştığı çatışmalarda çözüm yolu olarak şiddeti değil de, karşısındakini sabırla dinliyor ve bu duruma göre hareket ediyorsa burada bir ya da birden fazla değerin devrede olduğunu söyleyebiliriz.

Sosyalleşen bireylerin olumlu davranışlar kazanmasının yolu nitelikli eğitimden geçmektedir. Bu konuda gerek aile gerekse resmi kurumların etkin çalışmasını gerektirir. İnternet ve televizyonun etkisi ile çabuk öğrenilebilen saldırganlık davranışların etkisinin en aza indirilmesi gerekir. Çatışma çözümleri, öfke kontrolü ve empati geliştirme hususları okullarımızda ilgili derslerde konu edinilmelidir.

Bizler yetişkin olarak çocuklarımıza veya gençlerimize nasıl kendini ifade edebileceğini öğretmek yerine genelde katı kural ve yasaklar koyarak eğitmeye çalışırız. Şunu yapma bunu yapma… şeklinde. Dolayısıyla yasakların yerine yasak olmayanların gösterilmesi ve bu yolda güzel örnekleri toplumda bir yol izlenmesi gerekir. Örneğin ceza anlayışlarımızı toptan değiştirmek gerekmektedir. İnsanlara yasaklardan ziyade nasıl iyi davranışlar sergileyebileceğinin yollarının öğretilmesi toplumu öfke, şiddet yahut korku davranışlarından sevgi davranışlarına yönlendirecektir.

4. Şiddet İçeren Davranışların Önüne Geçmede Yaygın Din Eğitimi İmkânları

a) Aile

Aileler, çocuklarını bağımsız, kendine güvenen, kendi kendine karar verebilen, sorumluluk sahibi, diğer insanlarla olumlu ilişkiler kurabilen bireyler olarak büyütmek istemektedirler. Ebeveynlerin disiplindeki amaçları da bunları gerçekleştirebilecek bireyler yetiştirmektir. Bu amaçları gerçekleştirebilmek için toplumda kabul gören davranış kalıplarını ve kuralları çocuklarına öğretirler. Çocuk, ailesinde nasıl yetiştiriliyorsa çevresine de o şekilde davranmaktadır.

Çocuğun kişiliğinin oluşumunda anne-baba tutumlarının etkisi özellikle çocuğa uygulanan ödül ve cezalar yoluyla somutlaşmaktadır. Ebeveyn-çocuk ilişkisi sıcak, açık iletişime dayanan, katı ama sert olmayan disipline dayanmalıdır. Çocuğun kişiliğinin gelişmesinde en önemli çevresel etken ailedir. Çocuğun sağlıklı bir kişilik geliştirebilmesi için anne, baba ve çocuk arasındaki iletişimin sağlıklı ve dengeli bir şekilde sürdürülmesi gerekmektedir. Olumlu bir aile ortamında yetişen çocuğun sosyal becerileri ve kendini farkındalığı yüksek olmaktadır. Anne-çocuk arasındaki iletişimin niteliği çocuğun öğretmeni ve arkadaşlarıyla olan iletişiminde de önemli oranda belirleyici olmaktadır. [496] Ebeveynler cezadan kaçınarak çocuklarına kendi kendilerini değerlendirmeyi öğretmeli ve çocukların kendilerini kontrol etmelerini destekleyecek dengeli ve tutarlı bir tutum sergilemelidirler.

Dini değerlere davranışlarımıza yön veren standartlar olarak bakabiliriz. Hayatımızın her yerinde her zaman özellikle ailede kazandığımız zihnimizdeki çeşitli değerlerle eylemlerimizi sergileriz. Bu nedenle değerler, tutum ve davranışlarımızla yakından ilişkilidir, onlara yön verir. Aile ortamında edinilen İslam dininin de öngördüğü üzere sevgi, saygı, mutluluk, doğru davranış, insanlık onuru, dürüstlük, şiddetten kaçınma, hoşgörü vb. gibi temel insani değerler insanın en iyi tarafını ortaya çıkarmayı amaçlamaktadır. Kısacası; dini ahlaki değerler sosyal yaşamımızı düzenler, kolaylaştırır. Ancak içinde yaşadığımız dünyada bazı değerler çok hızlı değişmektedir. Değişim kaçınılmazdır ancak hızlı değişim bireylerin uyum sağlamasını zorlaştırabilir. Bu hızlı değişim artık kuşaklar arasında değil, aile içinde bile çatışmalara yol açmaktadır. Ailede sosyal duyarlılığımızı geliştiren, merhamet ve şefkat duygularımızı besleyen nitelikte vicdanî düşünce mekanizmaları geliştirilmelidir.

Artık insanların sosyal çevresinde sadece aile değil, televizyon, bilgisayar oyunları, sinema, dergi, internet, oyuncaklar ve reklamlar aracılıyla bütün dünya çocuklarımızın sosyal çevresi olmuştur. Aile ve okul tarafından verilen değerlerle televizyon ve dış dünyanın verdiği değerler çoğu zaman farklılık göstermektedir. Bu noktada anne babaların işleri daha da zorlaşmaktadır. Hızlı ve baş döndürücü şekilde değişim içinde olan değerler, bunlarla baş etmek zorunda kalan ve değer karmaşası yaşayan çocuklar için bilinçli değer aktarımı çok daha önemli bir hâle gelmiştir.

Değerlerin öğrenilmesi sosyal bir öğrenmedir. Çocuğun gördüğü ilk sosyal kurum aile olduğu için çocuğun değer sisteminin oluşmasında aile önemli bir yere sahiptir. Ailede değerler model alma ve anne babayı taklit etme şeklinde oluşmaya başlar. Çocukların davranış ve tutumlarının sonucunda çevrelerinden gördükleri tepki ve yorumlarla gelişir. Geçmişte değerlerin çoğu aile içinde yaşantı yoluyla aktarılırken, günümüzde artık sadece yaşantı yeterli olmamakta, beraberinde anne babaların bu konuda bilinçli çaba sarf etmeleri gerekmektedir.

Ana-babaların sert davranmaya eğilimli olmaları, aile içinde şiddete yol açmaktadır. Sık sık hırpalanan çocuklar otoriteye karşı kindar ve güvensiz olmaya başlarlar. Bu çocuklar sessiz, silik ve asık yüzlü olmaya, insanlara ve yaşama olumsuz yaklaşım göstermeye başlarlar. Bedensel ceza sonunda sinirli ve aksi olan çocuklar, yumuşak ve dikkatli çocuklara oranla daha zor öğrenirler. Çocukken sık sık dövülen bireyler, sonraki yıllarda sinirli kişiler olarak toplumda yer alırlar.[497] Sıkılgan, topluma uyum sağlayamayan kimselerin geçmiş yaşamlarında dayak deneyimleri vardır. Bedensel cezanın sık sık kullanılmasının çocuktaki en etkili sonucu, düşük düzeyde benlik tasarımı gelişimi görüldüğü çeşitli bilimsel çalışmalarda saptanmıştır.[498] Yetişkinler bu gerçek doğrultusunda bilinçlendirilmelidir.

Soyut ve karmaşık olan dini değer ve kavramların, anlamadan çok, ezbere dayanılarak öğrenildiği ve genelde bu konu ve kavramlara karşı negatif bir tutumla yaklaşıldığı göz önüne alındığında, küçük yaşlardaki bu bireylerin somut örneklerle, yaşayarak olumlu bir tutumla gelişmelerine yardımcı olmak gerekir (Örneğin küs olduğu arkadaşıyla yaşadığı bir probleme beraber çözüm üreterek). Bu, onların dinimizdeki olaylar ve kavramlar arasında mantıklı ilişkiler kurmalarına; aynı zamanda günlük hayatta karşılaşabilecekleri birçok probleme daha ahlaki açıdan yaklaşma becerisi kazanmalarına yardımcı olacaktır.

Ailede din eğitimi verilirken çocuğa uygulanan baskı, zorlama, kısıtlama yahut çeşitli cezalar pedagojik açıdan tahrip edici olabilmektedir. Çünkü çocukların bireysel inançları ve dini pratikleri uygulama üzerinde sevdirmek veya merak uyandırmak yerine, baskı ve tahakküm oluşturmak, başta onun özgürlüğünü kısıtlamak anlamına gelir. Otoriter ve baskıcı ebeveyn modeli bazen eğitimlerinde disiplini sağlamak için cezaya başvururlar. Sıkça eleştirmeleri onu daha güvensiz ve yanlış yapma korkusu içine sürükler. Tedirgin davranışlar sergilemeye başlayan çocuk yalan söylemeye başlar. Ailenin çocuğun duygu ve düşüncelerine gereken değeri vermeyip baskı altında tutması onun öfke saldırganlık konusundaki tutumunu pekiştirir. Kendisine şiddet uygulanan durumda boyun eğme davranışı gösteren birey, şiddeti kanıksayıp ileride kendisi de şiddet uygulayan durumuna gelecektir.[499]

Kişilik psikolojisi açısından değerlendirirsek, yapılan davranışların kişiliği geliştirebilmesi için baskı ve zorlamadan uzak bireyin kendi isteğiyle ve arzusuyla yerine getirilmesi şarttır. Sevdirme yoluyla dini pratik ve değerlerin benimsetilmesi, gerektiğinde ödüllendirilmesi çocuğun kişiliğini olumlu yönde motive ettiği, ahlaki davranışlarını pekiştirdiği, benlik saygısını artırdığı ve insani-kişisel ilişkilerini de olumlu yönde desteklediği çeşitli araştırmalarla ortaya konmuştur.[500]

Ebeveynler neler yapabilir? Nasıl bir yol izleyebilir? Değerleri kazandırmada etkili olmak için:

• Çocuklarda arzu ettiğiniz davranış kalıplarının sizin tarafınızdan sergilenmesi gerekir. Yani bütün hayatınızla örnek olmanız şarttır. Bununla birlikte aileniz için önemli olan değerlerin belirlenmesi gerekir. (Sorumluluk, iyi ahlaklı olma, doğru sözlülük, merhamet…) Aynı şeklide çocuğunuzun hangi değerleri donanmış olması gerekir? Olumlu davranışları ve ilkeleri belirledikten sonra şiddet ve saldırganlığın bir çözüm olup olmayacağı konusunda çocuklarınızla tartışabilirsiniz.

• Şiddetten uzak kalmak için dini ahlaki değerleri çocuğunuzun kazanması yönünde neler yaptığınızı düşünebilirsiniz. Örneğin yeterli din eğitimi alabilmiş midir? Ailenizin değerleri ve önceliklerini çocuklarınızın yanında sıklıkla konuşabilirsiniz. Çocuğun yanlış davranışlarına sert tepkiler vermek yerine olumlu çözümler bulma üzerine yoğunlaşabilirsiniz.

• Çocuklarınızı daha fazla dinleyerek ve söylediklerini anlamaya çalışarak onlara ne kadar önem verdiğinizi gösterebilirsiniz. Kendisine değer verilmeyen bireylerin şiddet ve saldırganca davranışlar konusunda daha aktif olduğunu görmekteyiz. Ayrıca onun arkadaş çevresini, izlediği film ve dizileri, seçtiği bilgisayar oyunlarının davranışlarını nasıl etkilediği konusunda gözlem yapabilirsiniz.

• Kardeşlik duygusu, saygı, hoşgörü, ölçülülük, merhamet, kanaat, güven vb. ahlaki değerleri nasıl yaşayabileceği konusunda fırsatlar verebilir, böylece öfke ve çatışma durumlarında kişisel kontrolün gelişmesini sağlayabilirsiniz.

b) Şiddetle Mücadelede Diyanet İşleri Başkanlığı

İnsanların kendi aralarındaki iletişimi ve sosyal ilişkilerini düzenleyen unsurlar arasında hem din hem de eğitim önemli bir yere sahiptir. Çünkü din, birey ve toplum hayatına anlam kazandıran, kişinin insanca yaşamasına yardımcı olan, toplum hâlinde yaşayan bireylerin birbirlerini anlayabilmelerini kolaylaştıran ve kulun yaratıcısıyla ilişkisini düzenleyen bir araçtır. Eğitim bir anlamıyla, insanın doğuştan sahip olduğu yeteneklerinin geliştirilmesi ve bireylere birlikte yaşadığı toplumla uyum hâlinde yaşayabilme kabiliyetinin kazandırılmasıdır. Bu bağlamda din eğitimi de bireylerin birbirlerine olan sevgi ve saygılarına katkıda bulunacak ve birlikte yaşamanın en insani hâline ulaşmayı onlara hedef olarak koyacaktır. Birbirini seven ve sayan insanlar karşılaştığı problemli durumlarda şiddet ve saldırganlığa başvurmadan da yaşamayı öğreneceklerdir.

İslam kültürünün yaygınlaşmasını ve toplumun bütün kesimlerine ulaştırılmasını sağlayan Diyanet İşleri Başkanlığı cami ve Kur’an Kursları kanalıyla bu konuda önemli görevler ifa etmektedir. Başkanlık tarafından hazırlanan vaaz, sohbet ve hutbelerde, Kur’an Kursu, yaz Kur’an Kurslarında düzenlediği etkinlikler içerisine bireylerin şiddet ve saldırganlığa karşı bilgilendirerek onların bu konulara karşı farkındalık geliştirmelerine yardımcı olabilir. Bu nedenle halkın bilgilenmesi noktasında, Başkanlığın bu faaliyetleri kaçırılmaması gereken fırsatlar olarak değerlendirilmelidir. Özellikle cuma namazı gibi farz ve toplu ibadetlerde erkek nüfusunun önemli bir kısmı cuma vaaz ve hutbelerini dinlemektedir. Başkanlık bu faaliyetlerini eğitim programlarına yansıtabileceği gibi hizmet içi eğitim yoluyla personelini bu yönde eğitmesi fayda sağlayabilir.

Din kendisine inanan bireylerin hayatında bazı geleneksel değerlerin korunması ve sürdürülmesinde de etkili olduğu bir gerçektir. Bu etki öncelikle aile değerlerine bağlılık, ana-babaya ve büyüklere saygı, itaatkârlık, dürüstlük, cinsel kontrol ve korunma, çalışkanlık ve yardımseverlik gibi geleneksel değerlerle dindarlık arasında doğrudan bir ilişki olduğu yapılan araştırmalarda doğrulanan gerçeklerdir.[501]

İl müftülükleri bünyesinde bulunan ‘Aile İrşad büroları din eğitimi uzmanlarınca, şiddete başvurmanın yanlışlığını halka açıklamalı, öfke kontrolü konusunda İslam literatüründe geçen hususların eğitimini verebilmelidir. Din ve dindarlığın ülkemizde etkin rol oynadığı ön kabulüyle İslam Dininde vurgulanan sevgi, saygı, sabır, adalet, sorumluluk, hoşgörü, paylaşma ve kardeşlik gibi toplumsal barış açısından olduğu kadar toplumda şiddet olaylarının en aza indirilmesinde de son derece önemli bir fonksiyon yaygın din eğitimi tarafından yerine getirilebilir. [502] Öfkeli ve duyguların ayakta olduğu bir durumda bireyin pozisyon değiştirmesi, Eûzu Besmele çekmesi, abdest alarak rahatlaması, diline sahip çıkıp susması, namaz kılarak ve dua ederek Allah’a sığınması gibi alternatif dini davranışların bu konuda alınabilecek örnek davranışlar olarak açıklanması gerekir.

Şiddetin önlenmesi ve azaltılmasına yönelik etkinlikler müftüler, din görevlileri, Kur’an Kursu Öğreticileri gibi etkin kişiler tarafından yazılı ve sözlü olarak yürütülebilir. İl müftülükleri, toplumda şiddetin önlenmesi için bütün kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde çalışmalıdır. Diyanet personeli, şiddetin önlenmesi konusunda güçlü bir iletişim ve tutarlı bir yaklaşım sergilemeye özen göstermelidirler.

Yaygın din öğretimin önemli bir ayağı olan hutbe ve vaazlarda iman ve ilmihâl bilgilerinin yanı sıra beraberinde ahlak kuralları, iyilik, mutluluk, huzur, adalet, eşitlik ve sevgiye dayalı bir hayat vurgusu sürekli yapılmaktadır.[503] Yaygın din eğitimcileri tüm görev alanlarında toplumu oluşturan fertler arasında, ortak duygu ve düşüncelerin oluşturulmasını sağlayarak, şiddet konusunda bireylerde duyarlılık oluşturması hiçte zor olmayacaktır.

Diyanet İşleri Başkanlığına bağlı olarak görev yapan vaizlerimizin ifa ettikleri görev, niteliği yönüyle oldukça zor, aynı zamanda da toplumu din konusunda aydınlatma açısından önemli bir görevdir. Vaizlerin görevleri arasında sayılan, dini sorulara cevap verme ve irşat programlarında görev alma da, halkla birebir ilişkiyi, dolayısıyla rehberlik ve danışma psikolojisi konusunda bilgiyi ve yetkinliği gerektirmektedir.[504]

Vaazlarda insanlara nasihat edilerek güzel öğütler verilir, dinen neyin doğru neyin yanlış olduğu bilgisi verilir (tezkîr). Sonuçta ahlaki davranış geliştirme süreci olan vaazlarda vaizler, doğru dini bilgilerle rehberlik yapılmaktadır. İrşat olarak adlandırılan vaazlarda verilen bilgiler sayesinde Müslümanlar kendi leh ve aleyhlerine olan şeyleri ayırabilirler.[505] Vaazlar bu yönüyle insanların davranışlarına dikkat etmesini sağlayarak öfke kontrolü, kendine ve çevreye zarar verme, şiddet ve saldırganca davranışlardan uzak durma gibi önemli hususlarda bilinç düzeylerini artıracaktır. Çünkü vaizler, hazırlayıp sundukları vaazıyla Müslümanlara doğruyu göstermek, doğruyu hatırlatmak gibi işlevleri yerine getirmekte ve onları hidayete çağırmayı amaçlamaktadırlar.

Vaizlik görevleri arasında sayılan, irşat programlarında görev alma da ve sorulan dinî sorulara cevap verme halkla doğrudan ilişkiyi, dolayısıyla rehberlik ve danışma psikolojisi konusunda bilgiyi ve yetkinliği gerektirmektedir. Ayrıca güncel olayları takip edebilmek ve gerektiğinde bu olaylarla bağ kurmak ya da sorulan güncel sorulara cevap verebilmek de vaizlerin genel kültür alanında yeterliliğe sahip olmasını zorunlu kılmaktadır.[506] Fakat takdir edersiniz ki şiddete karşı tedbirler konusunda vaizlerin donanımlı hâle getirilmeleri için ayrıca bir eğitimden geçmeleri gerekmektedir.

Vaizler, Başkanlığın uygulayabileceği şiddeti önleyici rehberlik hizmetlerine ağırlık verip bu yönde projeler üretmelidirler. Örneğin şiddet konusunda risk gruplarını tespit edip bu gruplara yönelik vaaz ve sohbetlere önem verilebileceği gibi Sosyal Hizmetler Müdürlüğü ve Üniversitelerden ilgili bilim insanlarından destek alabilirler. Risk grupları içerisinde yer alan “sokak çocuklarına”, madde bağımlılarına yönelik yahut ailede şiddet uygulayan eşlere yönelik çeşitli projeler hazırlanıp bu bireylerin dini inançları sayesinde sosyalizasyonu sağlanarak özel uygulamalar yapılabilir. Benzer bir şekilde okullardaki şiddeti azaltma amacıyla yine ilgi kurum ve kuruluşlarla ortak olarak Diyanet İşleri Bakanlığı çeşitli ‘Gençlik Merkezleri’ ile öğrencilerin boş zamanlarını değerlendirebildikleri cazip mekânlar oluşturabilir. Bu konuda başarılı din görevlileri ve vaizlerimizin uygulamaları ile ilgili haberleri basında takip etmekteyiz.

Din görevlilerimiz, yaygın din öğretiminin aktif uygulayıcıları olarak vaizler gibi toplumun dini bilgi ve tecrübelerine katkıda bulunup, dini ihtiyaçlarının giderilmesinde büyük katkıları vardır. Günümüz insanının içine düştüğü manevî sıkıntı ve huzursuzluklardan kurtulmasında, toplumumuzun sağlıklı ve dengeli gelişim ve kalkınma sürecini devam ettirmesinde, ferdi huzur ve mutluluğun sağlanmasında, toplumsal bütünlüğün, birlik ve beraberliğin korunmasında dinin doğru anlaşılması ve anlatılması önemli bir gerekliliktir. Dinin doğru anlaşılması ve yaşanmasında da din görevlilerine büyük görev ve sorumluluklar düşmektedir.[507] Şiddetle mücadele konusunda din görevlileri başkalığın bu konudaki direktiflerini uygulayarak yurdun dört bir yanında faaliyet gösterebilirler. Bu faaliyetlerin cami sınırlı olmayıp görev yaptığı bütün çevreyi kapsaması bir zorunluluk olarak karşımıza çıkmaktadır.

Yaygın din öğretiminde vaizlerin, din görevlilerinin yanı sıra Kur’an Kursları önemli bir bölümünü teşkil eder. Kur’an Kurslarındaki uygulanmakta olan öğretim programlarına öğrencilerin diğer insanlarla arasındaki ilişkiyi de aşarak, canlı ve cansız her şeyi kucaklayan evrensel bir yaklaşımla şiddet ve saldırganlıktan kaçınmaları için çeşitli uygulamalara örnekler yer alabilir. Bu bilincin sosyal çevremize karşı bir manevi yükümlülüğümüzün olduğu anlayışından kaynaklanmalıdır.

Geçmişten bugüne Kur’an Kursları, kültürümüzün şekillenmesinde önemli katkısı olan yaygın eğitim kurumlarından biri olagelmiştir. Günümüzde örgün öğretim süreci içinde bulunan veya bu süreci tamamlamış insanımızın büyük bir kısmı, Kur’an-ı Kerim’i yüzünden okumayı; iman, ibadet, ahlak konularında temel bilgileri ve Hz. Peygamberin hayatını önemli ölçüde bu kurumlardan öğrenmektedir. Kur’an Kursları, milli birlik ve beraberliği pekiştiren, sevgi, saygı ve dostluk bağlarını güçlendiren, vatan, millet, bayrak, şehitlik, gazilik gibi milli değerleri aşılayan ve bir arada yaşama bilincinin oluşmasına katkıda bulunan kurumlardır.[508]

Şiddetten kaçınma tüm hayat biçimlerine yönelik uyum ve anlayış geliştirme demektir. Bu anlayış pratikte sadece fiziksel yönüyle kısıtlanmış olmayıp, sözleri, tutumları, düşünceleri ve hareketleri de kapsar. Örneğin Kur’an eğitiminin yanında yer alan diğer dersler içerisinde kişsel kontrolü işleyen hadisler öğretime konu edinilebilir. Hz. Peygamberin (s.a.s.) aile hayatı, hayatında şiddete asla yer vermeyişi, insanların temel hak ve özgürlükleri ile ilgili söyledikleri şiddet karşıtı örnekler bağlamında derslere konu edilebilir.

Öğrencilerin karşılaştıkları sorunları şiddete başvurmadan, barışçıl yöntemlerle çözebilmelerine yardımcı olacak gerekli bilgi, beceri, tutum ve değerlere sahip olabilmeleri için mevcut eğitim programlarında, öğrencilerin temel psikolojik ihtiyaçlarını karşılayacak etkinliklere ağırlık verilmelidir. Bu amaçla, programları tamamlayıcı ders dışı sosyal ve kültürel etkinlikler düzenlenmeli, öğrencilere çevreyle iletişimlerinde başarılı olabilecekleri inancı aşılanmalıdır. Ayrıca, öğretim programlarında belirlenen şiddet ve saldırganlığı tanıyarak uzak kalma, problem çözme, araştırma-sorgulama ve iletişim gibi temel becerilerin öğrencilere kazandırılmasına özen gösterilmelidir.

Yaz Kur’an Kursları da dâhil olmak üzere tüm Kur’an Kurslarında dini ve ahlaki değerler yoluyla şiddete karşı bilinç düzeyi artırılmalıdır. Bunun yanı sıra öğrenciler, eğitmenleri ile empati geliştirme, çatışma çözme, öfke yönetimi ve problem çözmeye yönelik Kur’an ve hadis kıssalarını örnek olay inceleme yöntemi ile analiz edilebilir. Örneğin Tirmizi’ de geçen bir hadis şöyledir: “Bir Bedevi, Hz. Peygamberin yanına gelir ve giysisini o kadar hızlı çekiştirir ki, o çekiştirmenin sebep olduğu iz elbisenin kenarında rahatlıkla fark edilir. Bedevi, ‘Sahip olduğundan bana da ver!’ diyerek ganimetten kendisine pay ister. Efendimiz, Bedevi’ye döner, hiçbir öfke belirtisi olmaksızın gülümser ve adama bir şeyler verilmesini emreder.”[509]

Şiddetin dizginlenmesi konusunda yaygın din eğitimcilerinin ayet ve hadislerdeki materyalleri zenginliği değerlendirmeleri gerekir. Çünkü Yüce Yaratıcımızın merhametinin boyutlarını inceleyip insanların anlayışına sunmak özel gayret ve önem gerektirmektedir. Kur’an’da “O’nun rahmeti her şeyi kuşatmıştır”[510] ve “O merhametlilerin en merhametlisidir”[511] buyurulur. Hz. Peygamber ise bir hadisinde “Allah merhametini yüz parçaya ayırdı, doksan dokuz parçasını kendi yanında tuttu, bir parçasını yeryüzüne indirdi. İşte bu bir parça rahmet sebebiyle yaratıklar birbirine merhamet eder. Hatta yavrulu hayvan, bir tarafını incitir endişesiyle ayağını yavrusundan sakınır”[512] diyerek Allah’ın merhametinin ne kadar büyük olduğuna vurgu yapmıştır.

Bütün Peygamberler gibi, Hz. Muhammed (s.a.s.) insanlığa hakkı, sabrı, affı, bağışlamayı, şefkati ve merhameti öğreten merhamet örneğidir. Hz. Muhammed’in (s.a.s.) hayatının yaygın din öğretiminde şiddeti önleme konusunda birçok yerde kullanmak mümkündür. Çünkü o yaşadığı hayatla bu konuda eksizsiz bir örnek teşkil eder. Hz. Muhammed’in (s.a.s.) getirdiği öğretiler ashabının kalplerini ve zihinlerini o kadar kökten değiştirmişti ki, onlar sadece diğer insanlara değil, en ufak bir canlıya karşı bile şefkat göstermeye başlamışlardı. O bu değişikliği güç kullanarak yapmamıştır. Onun içinde bulunduğu toplumun zihin dünyasını değiştiren şey, şiddet karşıtı ve barışa yönelik mesajlarıydı. Hz. Peygambere gelerek başına gelecek zor durumlarda ne yapması gerektiğini soran bir sahabeye: “Evinde dur ve diline sahip ol!” [513] önerisinde bulunarak bu sözüyle o, kaos ve toplumsal kargaşadan uzak kalmasını inananlara öğütler. Ayrıca İslam dinine göre bir kötü sayılan olaylara sebep olup başlatan kimse, kendisinden sonra girişilen aynı kötülüğün günahına ortak olur. Eğer kişi hayırlı bir işe sebep olur ise, o hayrın her işlenişinde sevabına da ortak olur.[514] Bu nedenle Hz. Âdem’in oğulları Kabil bu suçu işleyen ilk kişi o olduğu için, tarih boyunca bütün adam öldürenlerin gireceği günahın yükünü taşırken; öfkesine yenilmeyip şiddet ve saldırganlık göstermeyen Habil ise aksine barışçıl bir insan örneği sergilemektedir.

Günlük hayatta sinirli olduğu zaman insanların kendilerini kontrol altında tutmaları, öfkelerini dizginlemeleri bazen güç bir iş olmaktadır. Bu konuda Hz. Peygamber “Çok kuvvetli pehlivan, birçok güreşçiyi yere serip, gâlib olan değildir. Asıl kuvvetli pehlivan, öfkelendiği sırada nefsine mâlik (ve iradesine hâkim) olan kimsedir” buyurmuştur. Bu sözleriyle o, insanın öfkesinin esiri olmayışını bir erdem olarak değerlendirmiştir. Nitekim öfkenin şiddetli anlarında İslam dini, bireyin bu hâlini gidermek için ya susmasını, ya ortamını değiştirip başka bir işle uğraşmasını veya abdest alıp bir ibadete koyulmasını öğütler.

[481] Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

[482] Ünsal Artun, “Genişletilmiş Bir Şiddet Tipolojisi”, Cogito, Şiddet Sayısı, Yapı Kredi Yayınları, Sayı: 6-7, İstanbul, 1996, s. 34.

[483] Mıcaud Yves, Şiddet, Çev. Cem Muhtaroğlu, İletişim Yayınları, İstanbul, 1991, s. 11-12.

[484] Faruk Kocacık, “Şiddet Olgusu Üzerine”, Cumhuriyet Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Fak. Dergisi, c. 2, sayı.1, Sivas, 2001, s. 1.

[485] A. Mavili Aktaş, “Aile İçi Şiddet”, Doğu-Batı Dergisi (Şiddet Sayısı), sayı. 43, yıl. 2007, s. 151.

[486] Eğitim Ortamlarında Şiddetin Önlenmesi ve Azaltılması Strateji ve Eylem Planı, MEB, 2006, Ankara, s. 11.

[487] Özcan Köknel, Bireysel ve Toplumsal Açıdan Şiddet, Altın Yayınevi, İstanbul, 2000, s. 15-19.

[488] Bkz. Macid Yılmaz, Ergenlerde Şiddetin Önlenmesinde Din Eğitiminin Rolü (Doktora Tezi), Atatürk Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum, 2010; Aylin Cebeci, İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Derslerinde Ahlakî Değerlerin Eğitim ve Öğretimi, (Yüksek Lisans Tezi), Uludağ Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa, 2005, Fatih Çakmak, Evrensel Değerlerin Kazanılmasında Din Eğitiminin Rolü, (Yüksek Lisans Tezi) Ankara Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 2000.

[489] Hidayet B. Alkan, İlköğretim Öğretmenlerinin İstenmeyen Davranışlarla Baş Etme Yöntemleri ve Okulda Şiddet, (Yüksek Lisans Tezi), Niğde Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Niğde, 2007, s. 50.

[490] Nilay Ç. Kaya, “Şiddetin Sosyal Dinamikleri”, Toplumsal Bir Sorun Olarak Şiddet, Eğitim Sen Yayınları, Ankara, 2006, s. 107, 108.

[491] Faruk Kocacık, Aile içi İlişkilerde Kadına Yönelik Şiddet, Cumhuriyet Ü. Yayınları No. 93, Sivas, 2004, s. 12-14.

[492] Albert Bandura, Social Learning Theory, Practice Hall- New Jersey, 1997, s.22-38; Albert D Farrell, A.L Meyer, The Effectiveness of A School-Based Curriculum For Reducing Violence Among Urban Sixthgrade Students, American Journal of Public Health, 87(6), 1997, s. 979-985.

[493] http://dosyalar.hurriyet.com.tr/aileici/aileicisiddet12.asp, Erişim Tarihi: 10.01.2012.

[494] Ali Seyyar, “Toplumsal Şiddete Karşı Sosyal Hizmet Politikaları”, Kamuda Sosyal Politika, Memur Sen Yayınları, Ankara, 2012, s. 17.

[495] Aynı yer.

[496] Berrin Akman vd., “Ailelerin ve Çocukların Kullandıkları Ceza yöntemleri”, I. Şiddet ve Okul Sempozyumu, MEB, İstanbul, 2006, s. 28, 29.

[497] Heyet, Çocuk Gelişimi ve Eğitimi, MEB Yayınları, Ankara, 2007, s. 18.

[498] Emine Gül Kapcı, “İlköğretim Öğrencilerinin Zorbalığa Maruz Kalma Türünün ve Sıklığının Depresyon, Kaygı ve Benlik Saygısıyla İlişkisi”, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, yıl: 2004, cilt: 37, sayı: 1, s. 2-12.

[499] Mehmet Z. Aydın, Ailede Çocuğun Ahlak Eğitimi, Dem yayınları, İstanbul, 2005, s. 31-33.

[500] Akif Hayta,” U. Ü. İlahiyat Fakültesi Öğrencilerinin İbadet Ve Ruh Sağlığı (Psiko-Sosyal Uyum) İlişkisi Üzerine Bir İnceleme”, Uludağ Ü.İlahiyat Fakültesi Dergisi Sayı: 9, Cilt: 9, 2000, s. 497.

[501] Asım Yapıcı, Ruh Sağlığı ve Din, Karahan Kitabevi, Adana, 2007, s. 110 vd., Adem Çelik, Dini Değerler Bağlamında Kişilik Gelişimi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 2004, s. 65-88.

[502] Hüseyin Yılmaz, “Toplumsal Barışa Katkısı Açısından Yaygın Din Eğitimi Kurumları”, Cumhuriyet Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, c. 5, 2001, Sivas, s. 3.

[503] Kerim Yavuz, Günümüzde Din Eğitimi, Çukurova Ü. Yayınları, Adana, 1998, s. 300.

[504] Nevzat Aşıkoğlu, “Vaizlerde Aranacak Temel Yeterlilikler Üzerine”, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, cilt: 8/ 2, 2004, Sivas, s.17.

[505] Cemal Tosun, “İlahiyat Fakültelerinde Vaizlik Eğitimi”, Ankara Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt. 36, Ankara, 1997, s. 182-187.

[506] Aşıkoğlu, agm, s. 19

[507] Ramazan Buyrukçu, “Türkiye’de Din Görevlisi Yetiştirme Problemi ve Çözüm Önerileri”, Ankara Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, c. 47, sayı 2, Ankara, 2006, s. 100.

[508] Kur’an Kursları Öğretim Programları, Diyanet İşleri Başkanlığı Eğitim Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Ankara, 2011, s. 5.

[509] Buhari, Edep, 68.

[510] A’raf 7/156.

[511] A’raf 7/151.

[512] Buhari, Edeb, 19; Müslim, Tevbe, 17.

[513] Ebu Davud, Sünen, Hadis no: 4329.

[514] Tirmizî, İlm, 14.

Şekil-1

Yaklaşım

Özetle şiddet konusunda yaygın din öğretiminde toplumsal ve bireysel duyarlılığı oluşturmak için şu hususlar dikkate alınmalıdır:

1- Manevi Değerler Eğitiminin, Eğitim Anlayışının Tümüne Hâkim Hâle Getirilerek Şiddet ve Saldırganlıkla Mücadele Edilmelidir

Din ve ahlak kuralları insanı diğer canlılardan ayıran vasıfların belirginleşmesine yardımcı öğretilerdir. Günlük hayatımızı zenginleştiren değerler içerisinde yer alan, hoşgörü, merhamet, sabır, kardeşlik duygusu, iyilik yapma gibi erdemleri insanlar arasında çoğaltır. Bütün bunlarla bizler insanlar arasında uyumlu yaşama modelleri oluşturmuş oluruz. Bireysel ve toplumsal boyutuyla manevi değerler, insanların sosyal barış içinde temel değerler etrafında birlik içinde yaşamalarını sağladığı için, sosyal huzur oluşumuna da katkı sağlamaktadır. Maddi değerlere göre daha köklü ve kalıcı olan manevi değerlerin temelinde genel anlamda din ve inançla ilgili duygu ve düşünceler yatmaktadır.

Sosyal hayatın barış içerisinde devam edebilmesi için insanların sahip olduğu değerlere–başkaları için tehdit oluşturmadığı müddetçe- hoşgörüyle yaklaşmak herkes için bir kuraldır. Ancak, zaman zaman bu kuralın ihlâli ve daha başka nedenlere bağlı olarak yoğunluk kazanan ve çıkar kavgalarına dayalı olarak gelişen değerler sistemine kendini kaptıran toplum ve bireylerde kısıtlayıcı ahlakî bir engel kalmadığı için problemli bir hayat olağan hâle gelmektedir. [515]

2- Hak Temelli Yaklaşımın Yaygın Din Eğitiminin İçerisinde Belirgin Hâle Getirilmesi Gerekir

Başkalarına zarar vermek olan şiddet davranışları bir hak ihlali olarak açıklanmalıdır. İnsanlar dışındaki canlılar için bile bu böyledir. Tabiata, canlı-cansız tüm varlıklara da şiddet uygular insan ve bu da haysiyet kırıcıdır. Ağaç ve orman yakma; kazanç uğruna ya da keyfi tabiatı tahrip etme; hayvanlara işkence, kötü muamele ve elbette avlama vb... İnsanlık onurunu yaralayan fiillerdir. Sadece bir kısım insanın, bu eylemleri gerçekleştirmesi değil büyük bir kısmının da sessiz kalışı, hak ihlalidir.

3- Dürtü Kontrolü Din Eğitiminde Bir Tekniğe Dönüştürülmelidir

Dini literatürde nefis mücadelesi yani dürtü kontrolü yoluyla gerçekleştirdikleri için, inanan insan daima iyiyi, doğruyu, güzeli aramaya yönelmekle mükellef olduğunu bilir. Bu nedenle de dürtülerinin emrine girmek yerine onları kontrol altında tutarak, aklın ve imanın yardımıyla kendisini yüceltecek davranışlara yönelir. Güzelliğin arayışına yöneldiği zaman insan, içinde var olan iyiliği açığa çıkarmakta zorlanmaz. İnsanlığın gelişmesine hizmet eden tüm sistemler böylesi çabaların ürünüdür.[516]

4- Dini Davranış Modellerinin Yaygınlaştırılması Gerekir

Örneğin Hz. Muhammed’in hayatında hiç şiddete başvurmamış olması gibi. Eğitime konu edinilen şahsiyetlerin karakter ya da kişiliklerin özelliklerini fark etmeleri sağlanmalıdır. Ayrıca bu özelliklerin toplumsal rollerle ilişkisini kurmak da günümüz için önemli bir husustur. Bir insanın, evrenin her bir bilgisine sahip olması beklenemez. Zaten kendisinden de böyle bir şey istenmez. Doğal olarak, bizzat kendi imanı ve ameli ile alakalı şeyler dışındaki bilgi alanlarında kanaat edinebileceği/izleyebileceği kişiler olacaktır. İnsanların yakın çevrelerinde yahut etki alanı içerisinde bulunabileceği yaşayan kanaat önderleri, çeşitli örnek şahsiyetlerin bulunması ahlaki erdemleri gözlem yoluyla ya da rol model alarak öğrenme konusunda bize yaralar sağlayabilir.

5- Şiddet Konusunda Uzman Danışmanların İstihdamının Sağlanması

Diyanet İşleri Başkanlığı seçtiği bir grup personelini şiddet konusunda uzmanlaştırıp Başkanlığın konu ile ilgili uygulamalar ve eğitim programlarının oluşturulmasında onlardan yardım almalıdır. Ayrıca uzman bu grup teşkilatın diğer personelini adaylarına çocuk gelişimi ve davranış yönetimi ile ilgili seminerler ve kurslar düzenlenmeli ve bu konuda yayınlar yapılmalıdır. Bu bağlamda kişiler arası ilişkilerde yaşanan çatışma ve anlaşmazlıkların şiddete başvurulmadan çözülebilmesine yönelik dini manevi değerleri açıklayan broşürler, el kitapları basılabilir.

[515] Yılmaz, “Toplumsal Barışa Katkısı Açısından Yaygın Din Eğitimi Kurumları”, s. 1

[516] Berrin Sönmez, “Kendisini Her Daim Yeniden Üreten Bir Döngü”, Kamuda Sosyal Politika, Memur Sen Yayınları, Ankara, 2012, s. 26, 27.

Şekil-2

Şiddeti Önlemede İçerik

Sonuç

Son zamanlarda Türk toplumunda şiddet olaylarının hızla çoğalması dikkat çekici bir durumdur. Gün geçtikçe bu olayları gerçekleştirenlerin yaş ortalaması düşmüş ve şiddet olayları her kesimi içine almaya başlamıştır. Bu nedenle şiddet, üzerinde tartışılıp akademik çalışmalar yapılıp, araştırma bulgularından yola çıkarak kurumsal anlamda ciddi önlemlerin alınması gereken hayati bir konu durumuna gelmiştir.

Toplumda bireylerinin aralarında meydana gelen anlaşmazlıkların çözümünde kullanmak üzere, sorun çözme, çatışma çözme ve öfke denetimi konularında eğitilmeleri, ailelerin çocukları için model oluşturduklarının bilincinde olup ona göre davranmaları, okulun aile ve toplumla sürekli işbirliği hâlinde olması, toplumda şiddete yönelik alınabilecek önemli görülen önlemlerden bir kaçıdır. Bu önlemler içerisinde Diyanet İşleri Başkanlığı da eğitim öğretim hizmetleri ve kültürel organizasyonları ile olayın içinde yer almalıdır.

Diyanet şiddete karşı devletin diğer kurumlarıyla beraber faaliyetler gösterirken, kuruma destek mahiyetinde İslam inancının şiddet karşısındaki olumlu yaklaşımı konusunda ilahiyat alanında veri tabanı akademik çalışmalarla git gide büyümektedir. Bu konuda yapılması gerekenler konusunda da pek çok yararlı bilgi ve tecrübe hâli hazırda elimizde mevcuttur. Cami ve Kur’an Kurslarının tüm toplumu kapsayan, yaygın din eğitimin vazgeçilmez mekânları olması sebebiyle tecrübelerimizin zenginliği, akademik çalışmalarla desteklenmek suretiyle bizim faaliyet amacımızı kolaylaştıracak ve şiddetin önünün alınması eskisi kadar büyük bir problem olmayacaktır.

Kaynaklar

-Aliye Mavili Aktaş, “Aile İçi Şiddet”, Doğu-Batı Dergisi (Şiddet Sayısı), sayı. 43, yıl. 2007.

-Akif Hayta,” U. Ü. İlahiyat Fakültesi Öğrencilerinin İbadet ve Ruh Sağlığı (Psiko-Sosyal Uyum) İlişkisi Üzerine Bir İnceleme”, Uludağ Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, sayı: 9, cilt: 9, 2000.

-Albert Bandura, Social Learning Theory, Practice Hall- New Jersey, 1997.

-Albert D Farrell, A. L Meyer, The Effectiveness of A School-Based Curriculum For Reducing Violence Among Urban Sixthgrade Students, American Journal of Public Health, 87(6).

-Ali Seyyar, “Toplumsal Şiddete Karşı Sosyal Hizmet Politikaları”, Kamuda Sosyal Politika, Memur Sen Yayınları, Ankara, 2012, s. 17.

-Aylin Cebeci, İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Derslerinde Ahlakî Değerlerin Eğitimi ve Öğretimi, (Yüksek Lisans Tezi), Uludağ Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa, 2005.

-Berrin Akman vd., “Ailelerin ve Çocukların Kullandıkları Ceza yöntemleri”, I. Şiddet ve Okul Sempozyumu, MEB, İstanbul, 2006.

-Berrin Sönmez, “Kendisini Her Daim Yeniden Üreten Bir Döngü”, Kamuda Sosyal Politika, Memur Sen Yayınları, Ankara, 2012.

-Cemal Tosun, “İlahiyat Fakültelerinde Vaizlik Eğitimi”, Ankara Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt. 36, Ankara, 1997.

-Çocuk Gelişimi ve Eğitimi, Heyet, MEB Yayınları, Ankara, 2007.

-Eğitim Ortamlarında Şiddetin Önlenmesi ve Azaltılması Strateji ve Eylem Planı, MEB, 2006, Ankara.

-Faruk Kocacık, “Şiddet Olgusu Üzerine”, Cumhuriyet Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Fak. Dergisi, c.2, sayı. 1, Sivas, 2001.

-Faruk Kocacık, Aile İçi İlişkilerde Kadına Yönelik Şiddet, Cumhuriyet Ü. Yayınları No. 93, Sivas, 2004.

-Fatih Çakmak, Evrensel Değerlerin Kazanılmasında Din Eğitiminin Rolü, (Yüksek Lisans Tezi) Ankara Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 2000.

-Hidayet B. Alkan, İlköğretim Öğretmenlerinin İstenmeyen Davranışlarla Baş Etme Yöntemleri ve Okulda Şiddet, (Y. Lisans Tezi), Niğde Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Niğde, 2007.

-http://dosyalar.hurriyet.com.tr/aileici/aileicisiddet12.asp, Erişim Tarihi: 10. 01.2012.

-Hüseyin Yılmaz, “Toplumsal Barışa Katkısı Açısından Yaygın Din Eğitimi Kurumları”, Cumhuriyet Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, c. 5, 2001, Sivas.

- Emine Gül Kapcı, “İlköğretim Öğrencilerinin Zorbalığa Maruz Kalma Türünün ve Sıklığının Depresyon, Kaygı ve Benlik Saygısıyla İlişkisi”, Ankara Ü. Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, yıl: 2004, cilt: 37, sayı: 1, s. 1-13.

-Kerim Yavuz, Günümüzde Din Eğitimi, Çukurova Ü. Yayınları, Adana, 1998.

-Kur’an Kursları Öğretim Programları, Diyanet İşleri Başkanlığı Eğitim Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Ankara, 2011.

-Macid Yılmaz, Ergenlerde Şiddetin Önlenmesinde Din Eğitiminin Rolü (Doktora Tezi), Atatürk Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum, 2010.

-Mehmet Z. Aydın, Ailede Çocuğun Ahlak Eğitimi, Dem yayınları, İstanbul, 2005.

-Mıcaud Yves, Şiddet, (Çev. Cem Muhtaroğlu), İletişim Yayınları, İstanbul, 1991.

-Nevzat Aşıkoğlu, “Vaizlerde Aranacak Temel Yeterlilikler Üzerine”, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, cilt: 8/ 2, 2004, Sivas.

-Nilay Ç. Kaya, “Şiddetin Sosyal Dinamikleri”, Toplumsal Bir Sorun Olarak Şiddet, Eğitim Sen Yayınları, Ankara, 2006.

-Özcan Köknel, Bireysel ve Toplumsal Açıdan Şiddet, Altın Yayınevi, İstanbul, 2000.

-Ramazan Buyrukçu, “Türkiye’de Din Görevlisi Yetiştirme Problemi ve Çözüm Önerileri”, Ankara Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, c. 47, sayı 2, Ankara, 2006.

-Ünsal Artun, “Genişletilmiş Bir Şiddet Tipolojisi”, Cogito, Şiddet Sayısı, Yapı Kredi Yayınları, Sayı: 6-7, İstanbul, 1996.

ALTINCI OTURUM:

SOSYAL İÇERİKLİ YAYGIN DİN EĞİTİMİ

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Nasrullah HACIMÜFTÜOĞLU

Konu: Çocuk Yuvaları ve Yetiştirme Yurtları’nda (SHÇEK)
Din Eğitimi Hizmetleriyle İlgili Problemler ve Çözüm Önerileri
Tebliğ: Yrd. Doç. Dr. Saadettin ÖZDEMİR
Müzakere: Uzm. Cemil PASLI

Konu: Hastanelerde Din Hizmetlerinin Eğitim Boyutu
Tebliğ: Dr. Serpil BAŞAR
Müzakere: Prof. Dr. Sefa SAYGILI

Konu: Huzurevlerinde Din Eğitimi ve Dini Danışmanlık
Tebliğ: Prof. Dr. M. Akif KILAVUZ
Müzakere: Uzm. Cemil PASLI

Çocuk Yuvaları ve Yetiştirme Yurtlarında (SHÇEK) Din Eğitimi Hizmetleriyle İlgili Problemler ve Çözüm Önerileri

Yrd. Doç. Dr. Saadettin ÖZDEMİR[517]

Giriş

Türkiye’de sosyal hizmetler, devlet eliyle organize bir şekilde yürütülmektedir. Sosyal hizmetlerle ilgili problemler ve bunların çözümü daima iki boyutlu bir durum arz etmektedir. İlk yönünü finans boyutudur. Çünkü maddi imkânlar olmadan hiçbir sosyal hizmet etkinliği yapılamaz. Diğer boyut ise rehabilite boyutudur. Burada da gerekli bilimsel altyapı ve bu hizmeti verecek nitelikli personeldir. Biz bu tebliğimizde, çocuk yuvası ve yetiştirme yurdundaki çocuk ve gençlerin, manevi boyutuyla ilgili problemlerinin çözümünde ve rehabilitesinde, din eğitimi hizmetlerinin “Dînî Danışmanlık ve Rehberlik” anlamında sunulabileceği imkânlar üzerinde durmaya çalışacağız.

Tebliğimizde ilk olarak konuyla ilgili önemli tanımlara değindikten sonra dinin toplumsal bütünleşmeye katkısı, mevcut durumun hukuki boyutu, hizmeti verecek personelin niteliği, hangi konular üzerinde durulması gerektiği hususlarına yer verdikten sonra sonuç ve önerilerle tebliğimizi tamamlayacağız. Tebliğimizin başında tanımlarına yer verdiğimiz “sevgi evleri” ve “çocuk evleri” konusu ayrı bir araştırma veya tebliğ konusu olduğu için ona değinmeyeceğiz. Burada bu kavramlara yer vermemizin sebebi ise “Çocuk Evleri” ve “Sevgi Evleri”nin çocuk yuvası ve yetiştirme yurtlarından farkının anlaşılması içindir.

Sosyal Hizmetler; “Kişi ve ailelerin kendi, bünye ve çevre şartlarından doğan veya kontrolleri dışında oluşan maddi, manevi ve sosyal yoksunlukların giderilmesine ve ihtiyaçlarının karşılanmasına, sosyal sorunların önlenmesi ve çözümlenmesine yardımcı olunmasını ve hayat standartlarının iyileştirilmesi ve yükseltilmesini amaçlayan sistemli ve programlı hizmetler bütünü” şeklinde tanımlanmıştır.

Korunmaya muhtaç çocuk: “Beden, ruh ve ahlak gelişimleri veya şahsi güvenlikleri tehlikede olup;

a) Ana veya babasız, ana babasız,

b) Ana veya babası veya her ikisi de belli olmayan,

c) Ana veya babası veya her ikisi tarafından terk edilen,

d) Ana veya babası tarafından ihmal edilip, fuhuş, dilencilik, alkollü içki veya uyuşturucu madde kullanma gibi her türlü sosyal tehlikelere karşı savunmasız bırakılan ve başıboşluğa sürüklenen çocuklar” olarak tanımlanmıştır.

Çocuk Yuvaları; 0-12 yaş arası korunmaya muhtaç çocukların, bedensel, eğitsel, psiko-sosyal gelişimlerini, sağlıklı bir kişilik ve iyi alışkanlıklar kazanmalarını sağlamakla görevli ve yükümlü yatılı sosyal hizmet kuruluşlarıdır. Gerekli durumlarda 12 yaşını bitirmiş korunmaya muhtaç kız çocukları da yuvalarda bakılabilmektedir.[518]

Yetiştirme Yurtları ise; yukarıda tanımı yapılan 13–18 yaş arası korunmaya muhtaç çocukları korumak, bakmak ve bir iş veya meslek sahibi edinmeleri ve topluma yararlı kişiler olarak yetiştirilmelerini sağlamakla görevli ve yükümlü olan yatılı sosyal hizmet kuruluşlarıdır.

5395 Sayılı Çocuk Koruma Kanununda;

Korunma ihtiyacı olan çocuk: bedensel, zihinsel, ahlaki, sosyal ve duygusal gelişimi ile kişisel güvenliği tehlikede olan, ihmal veya istismar edilen ya da suç mağduru çocuğu,

Suça sürüklenen çocuk; kanunlarda suç olarak tanımlanan bir fiili işlediği iddiası ile hakkında soruşturma veya kovuşturma yapılan ya da işlediği fiilden dolayı hakkında güvenlik tedbirine karar verilen çocuğu ifade etmektedir.[519]

Sevgi Evleri; korunmaya ve bakıma muhtaç 10-12 çocuğun barınıp yaşamlarını sürdürebileceği, temel gereksinimlerinin karşılanabileceği, toplu yaşamın getirdiği olumsuzlukları yaşamadan yetiştirilebilecekleri, aile ortamına benzer yapılar ve ilişki sistemi içinde çocukların yetişebileceği kuruluşlardır. Aile ortamı şeklinde düzenlenmiş çocuk evleri, az sayıda personel tarafından sürekli ve değişmeyen hizmetin sağlanması ile çocuklarda temel güven duygusunu kazandırmakta, sağlam ve tutarlı davranış özelliği ile olası kişilik ve davranış bozukluklarını en aza indirmektedir. [520]

Çocuk Evleri; korunmaya muhtaç çocuklar alanında hâlen hizmet verilen ve toplu yaşanılan kuruluşlar yerine çocuk evi adı altında en çok 6-8 çocuğun barınıp yaşamlarını sürdürebileceği, temel gereksinimlerinin karşılanabileceği, toplu yaşamın getirdiği olumsuzlukları yaşamadan çocukların kendine güvenli, geleceğe güvenle bakabilen, kendisini buna azami düzeyde hazırlayan ve gelecek kaygısını en aza indirgemiş, arkadaşlık, komşuluk ve mahalle gibi kavramları doyasıya yaşayarak öğrenebilecek, toplumla iç içe ve toplumun gerçeklerini bilerek ayakları üstüne basabilen bir gençlik yetiştirmek amacıyla oluşturulan bakım modelidir.

Son yıllarda hayata geçirilen ve çocuğun yüksek yararı açısından gerekli olan “Çocuk Evleri” ile, her ilin sosyal-kültürel ve fiziksel yapısı, çocuk yetiştirmeye uygun bölgelerinde, tercihen il merkezinde, okullara ve hastanelere yakın bağış olarak alınan ve özellikle lojman olarak kullanılan apartman dairesi veya müstakil dairelerde 0-18 yaş grubu 6–8 çocuğun bir ev ortamı yaratılarak korunma ve bakım altına alınan çocukların bedensel ve psiko-sosyal gelişimlerinin, eğitimlerinin ve bir meslek sahibi olarak topluma yararlı kişiler olarak yetiştirilmelerinin sağlaması hedeflenmiştir.

Din, toplumsal bütünleşmeyi sağlayan ve güçlendiren önemli yapılardan biridir. Toplumda bulunan bireylerin birbirleriyle olan çeşitli diyalogları öncelikle din aracılığıyla sağlanmaktadır. Din, insanların yaşamında farklı şekillerde yer almaktadır. Dolayısıyla insanlar kendi aralarındaki dostluklarında, arkadaşlıklarında ortak paydalar etrafında hareket etmektedir. Dinin etkisiyle oluşan ve şekillenen örf, adet, gelenek-görenek, şiir, sanat, kültür, edebiyat, resim, mimari vb. gibi birçok ortak nokta bulunmaktadır. İşte bu ortak paydada buluşmak, kaynaşmak, üzerinde düşünmek, anlaşmak için bir dini bilgi ve kültür düzeyinin olması gerekir. Yeterli ve doğru bir dini bilgi düzeyi ise, sağlıklı bir din eğitimi hizmetiyle gerçekleşecektir.[521]

Çocuk yuvası ve yetiştirme yurtlarında barınmakta olan çocuk ve gençler daima yuva ve yurt ortamında kalmayacaklardır. Reşit olduktan ve eğitim-öğretimlerini tamamlayıp bir iş veya meslek sahibi olmalarından sonra, sosyal hayatın içinde ve onun bir parçası olarak yer alacaklardır. Çocuk ve gençlerin toplumla bütünleşmesinde, kaynaşmasında ve ortak paydaların oluşmasında elbette birçok faktör rol oynamaktadır. Onlardan birisi de din faktörüdür. Ancak din, doğru ve sağlıklı bir şekilde öğretildiğinde bu amaca hizmet edecektir. Yuva ve yurtlardaki çocuk ve gençleri hayata, topluma ve dünyaya hazırlanırken içinde yaşadığı toplumun dilinden, dininden, kültüründen, sanatından, gelenek ve göreneklerinden yoksun bırakılmamalıdır. Çocuk ve gençlerin yeterli, sağlıklı ve ihtiyaçları doğrultusunda din eğitimi hizmeti almamış olmaları, sosyal hayatta mutlu, huzurlu ve başarılı bir birey olmalarının önündeki engellerden biri olarak kalacaktır.

Çocuk yuvası ve yetiştirme yurdunda barınmakta olan çocuk ve gençlerin diğer emsallerine göre gelişim ve öğrenme psikolojisi açısından birtakım dezavantajları vardır. Normal bir aile ortamı ortamında yetişmedikleri ve büyümedikleri için aile ortamının sahip olduğu sıcaklığı, ilgi ve alakayı görememektedirler. Bu çocuklar için aile ortamının sağladığı manevi sıcaklık ve onu dinleyip, anlamaya çalışacak biri bulunmamaktadır. Çocuk ve gençler özellikle yoğun bir anne-baba sevgisine ve ilgisine ihtiyaç duymaktadırlar. Karşılık beklemeden kendisiyle ilgilenecek, sevip sayacak, değer verecek birilerini istemektedirler. Anne-baba eksikliğini kapatmak için maddi varlıklara yönelmektedirler. Ancak kendilerine tahsis edilen eşyalara sahip çıkma gibi bir özellikleri yoktur. Çünkü çocuk ve gençlerde, eskidiği veya kaybolduğu zaman yenisinin verileceği düşüncesi vardır.[522] Normal aile ortamında büyüyen çocuk ve gençlerde değişikliğin yoğun olarak hissedildiği bir ailenin varlığı ve desteğinin olmayışı düşüncesi ve bu düşüncenin çocuk ve gençlere verdiği olumsuzlukları ortadan kaldırmada yuva ve yurtlarda verilecek olan “Dînî Danışmanlık ve Rehberlik”[523] amaçlı din eğitimi hizmetleri, onların rehabiliteleri ve toplumla kaynaşmalarında, hatta barışmalarında önemli katkılar sağlayacaktır.

Çocukluktan itibaren alınması gereken dînî bilgilerin sağlıklı olarak alınmaması, çocuğun dînî gelişimini olumsuz yönde etkilemektedir. Dînî duygular yanlış bilgilerle körleşmekte ve yozlaşmaktadır. Verilmesi gereken dînî bilgiler çocuğa azar azar ve hazmedeceği miktar ve nitelikte, onun gelişim özellikleri dikkate alınarak sunulmalıdır.[524] Bu da sağlıklı gelişim dönemleri ve psikolojik durumları dikkate alınarak verilen sistemli bir din eğitimiyle mümkündür.[525] Uygun zamanda din eğitimi alamayan dezavantajlı gruplar, bu hizmetle meydana gelecek rehabilite hizmetinden mahrum kaldıkları için, ilerde meydana gelecek zararları düzeltmede problem yaşayacaklardır.

Dinin bireysel olduğu kadar, toplumsal hayata yansıyan yönleri de bulunmaktadır. Din insanlara çeşitli etkinliklere katılmayı vurgulamakta ve onu sürekli olarak toplumsallaşmayı teşvik etmektedir. Bireysel olarak ibadetlerin yapılması istenmekle birlikte, bu ibadetler toplu olarak yapıldığında daha fazla sevap verileceği bildirilmektedir. Ayrıca bireysel ibadetlerin yanında topluca yapılan ibadetlere ayrı bir önem verilmekte ve insanlar buna yönlendirilmektedir. Diğer taraftan günlük ibadetlerin topluca yapılması yanında, Cuma namazı, Bayram namazı ve Bayram ziyaretleri, toplu yapılan dualar vb. ibadetlerle toplumsallaşma güçlendirilmek istenmektedir. İşte çocuk yuvası ve yetiştirme yurdu çocuk ve gençlerinin toplumsallaşması ve sosyal entegrasyonu açısından, onların hayatında topluca yapılan ibadetlerin, onların toplumsallaşmasına önemli katkıları olacağı muhakkaktır.

SHÇEK’de Dînî Sosyal Hizmetlerin Hukukî Boyutu

SHÇEK kuruluşlarında din hizmetleriyle ilgili ilk uygulama, Diyanet İşleri Başkanlığının (DİB) 5 Aralık 1989 tarih ve Din Hizmetleri Daire Başkanlığının 12/1/232/1393 sayılı yazısı ve yine DİB Din Hizmetleri Daire Başkanlığının 27.07.1989 tarih ve 12.1/166/857 sayı ile yayınlanan 74 nolu genelgesinin, il müftülüklerine ve SHÇEK’e bağlı kurum ve kuruluşlara bildirmesiyle başlamıştır.[526] İl müftülükleri ve SHÇEK İl müdürlüklerinin işbirliği çerçevesinde başlayan din hizmetleri, il ve ilçe vaizlerinin görevlendirilmesiyle yapılmaya çalışılmıştır. İl Sosyal Hizmetler Müdürlükleri bünyesinde yer alan çocuk yuvaları, yetiştirme yurtları ve huzurevlerinde, müftülüklerle işbirliği yapılarak belli bir program dâhilinde dînî sohbet ve konferanslar düzenlenmesiyle ilgili hizmetler, bazı siyasi ve ideolojik yaklaşımlarla gelen tepkiler üzerine[527] durdurulmuştur.[528] 27.02.1992 tarihinden 03.09.1996 yılına kadar ara verilen uygulama SHÇEK Genel Müdürlüğünün diğer bir yazı ile,[529] dînî sohbet ve konferansların SHÇEK Genel Müdürlüğünün “İl Sosyal Hizmetler Müdürlükleri bünyesinde yer alan çocuk yuvaları ve huzurevlerinde, müftülüklerin, ilgililerle işbirliği yaparak belli program dâhilinde dînî sohbet ve konferanslar düzenlenmesine devam edilecektir” seklindeki “Dînî Sohbet ve Konferanslar” başlıklı yazısı ile tekrar başlamıştır. Ayrıca SHÇEK Genel Müdürlüğünün İl Sosyal Hizmetler Müdürlüklerine göndermiş olduğu eğitim-öğretim programlarını düzenleyen 19.02.1997 tarih ve B. 02.1.SÇE.0.11.00.02.Ç-1-2-971/206 sayılı yazıda, çocuk ve gençlere yönelik çeşitli eğitim-öğretim faaliyetlerinin önemi üzerinde durulurken, Millî-Dinî Bayramlara yer verilmesinin, çocukların eğitim-öğretimleriyle psiko-sosyal ve fiziksel gelişimlerine yararlı olacağı ifade edilmiştir.[530] Yine SHÇEK Genel Müdürlüğünün Hizmet Sunumuyla ilgili esaslarını düzenleyen 1997/014 nolu genelgesinde Çocukların eğitiminde baskı ve zorlayıcılıktan kaçınılması vurgulandıktan sonra çocuk ve gençlerin dînî ve ahlaki eğitimlerinin yapılmasında çocuklara seçme ve itiraz etme hakkının verilmesi istenmektedir. Yazıda devamla çocuk ve gençlerin başörtüsü ve ibadet konusunda zorlanmamaları, kendilerinden gelen taleplere mevzuata ve bilimsel değerlere uygun hareket edilmesi gerektiği hatırlatılmaktadır. Diğer taraftan 03.09.1996 yılında başlayan, 19.02.1997 tarihinde çocuk ve gençlerin eğitimleri ve rehabiliteleri açısından yararlı olduğu kanaatine varılan ve 09.04.1997 tarihli Genel Müdürlük yazısıyla[531] teyit edilen dînî ve ahlaki eğitim alma uygulaması, çocuk ve gençler açısından hiçbir gerekçe ve herhangi bir sakınca gösterilmeden Genel Müdürlüğün İl Müdürlüklerine gönderdiği 28.07.1997 tarihli yazı ile kuruluşlarda ne gibi faaliyetlere yer verildiği sorgulanarak, uygulamanın durdurulmasına karar verilmiştir.[532]

Çocuk yuvası ve yetiştirme yurtlarında 28.07.1997 den itibaren ara verilen din hizmeti faaliyetleri, 26.02.2007 tarihinde Devlet Bakanlığı adına SHÇEK Genel Müdürlüğü ile Devlet Bakanlığı adına Diyanet İşleri Başkanlığı arasında protokol imzalanarak tekrar başlatılmıştır.[533] Protokole göre; SHÇEK kurumunca verilen hizmetlerin, koruyucu sosyal hizmetler olarak aktifleştirilmesinde, Diyanet İşleri Başkanlığının toplum üzerindeki etkisinden yararlanılmasına değinilmiştir. Yine devamla kurum tarafından bakılan kadın, çocuk, genç, yaşlı, özürlü ve benzeri hizmet alan dezavantajlı hizmet gruplarının “Türk örf, âdet, inanç ve milli ahlakına sahip, kendisine güvenen, insan sevgi ve saygısıyla dolu, Atatürkçü düşünce ve Atatürk ilke ve inkılaplarına uygun yetiştirilmelerine” yardımcı olmak şeklinde açıklanmıştır. Yukarda sayılan amaçların gerçekleşmesi için, Diyanet İşleri Başkanlığı, İlahiyat eğitimi almış, konusunda uzman personel görevlendirmek suretiyle yardımcı olma sorumluluğu almıştır. 2007 tarihinde imzalanan işbirliği protokolü, 26.10.2011 tarihinde SHÇEK’e bağlı bakanlığın adının değişmesiyle Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ile Diyanet İşleri Başkanlığı arasında yeniden imzalanan yeni bir işbirliği protokolüyle yürürlükten kaldırılmıştır. 26.10.2011 tarihli protokole göre; işbirliği konuları daha net ve ayrıntılı bir şekilde ele alınmıştır. İşbirliği yapılması önerilen hususlar şu ana başlıklar hâlinde özetlenmektedir;

• Ailevi problemlerine yönelik çözüm öneriler ortaya koymak, danışmanlık hizmetleri vermek,

• Türk aile yapısının karakteristik özelliği de dikkate alınarak araştırma sonuçlarına dayalı eğitim ve seminerler düzenlemek,

• Aile bireylerinin doğru tepkiler vermesini sağlamak amacıyla, onları psikolojik, sosyolojik, ekonomik, hukûkî, kültürel ve dînî konularda bilgilendirecek, dinin yanlışı onaylayıcı bir referans olarak kullanılmasını önleyecek, aile bireylerinin her açıdan bakımı ve korunması gibi konularda bilgilendirme ve eğitimi faaliyetlerini yürütecek görevliler yetiştirmek,

• Ailelerin parçalanmasına yol açan sebepleri ortadan kaldırıcı tedbirler almak ve projeler geliştirmek,

• Çocuğun korunması ve çocuk haklarıyla ilgili duyarlılığı artırıcı faaliyetler yapmak,

• Özellikle dînî ve millî günler olmak üzere çeşitli zamanlarda ahlaki, dini ve milli duyguları geliştirmeye yönelik etkinlikler yapmak,

• Protokolün amaçları doğrultusunda her türlü bilimsel etkinliği düzenlemek,

• Engellilere yönelik din hizmetlerine ağırlık vererek, ibadetlere katılma ve din eğitimi hizmeti alma imkânı sağlamak gibi hususlara yer verilmiştir.[534]

İşbirliği protokolüne baktığımızda, SHÇEK kurum ve kuruluşlarında verilecek olan hizmetin içeriğine yönelik öneriler yanında, kurum bakımını gerektirecek hususların ortaya çıkması için de yapılması ve alınması gerekenler tedbirler üzerinde de durulmaktadır.

Yuva ve Yetiştirme Yurtlarında mevcut mevzuata göre sunulan din hizmetleri, dinî danışmanlık hizmetleri şeklinde değildir. DİB ile SHÇEK arasında yapılan bir protokole göre daha ziyade bilgi öğretme ağırlıklı yapılmaktadır. Bu protokolden de sağlıklı ve verimli bir hizmetin elde edildiğini söylemek mümkün değildir. Çünkü verilen hizmetteki eksiklik bir tarafa, işleyiş olarak bürokratların protokollere riayet edip etmemeleri, siyasî iktidarın ve kurum yöneticilerinin olaya bakışına göre değişmektedir. Protokolün devamlılığında ihtiyaç, gereklilik, sosyal ve psikolojik faktörler arka plana itilmektedir. Böyle olması yuva ve yurtlarda barınmakta olan çocuk ve gençleri zihinsel olarak ikileme sevk etmektedir. Bu durum “Dinî Danışmanlık ve Rehberlik” ağırlıklı din eğitimi hizmetlerinin sanki bilimsel bir gereklilik, ihtiyaçtan ziyade, sadece siyasetle ilişkiliymiş gibi bir izlenim oluşturmaktadır. Hâlbuki bu tür uygulamalarda ideolojik bakış açıları veya siyasi kaygılar bir tarafa bilimsel arka plan bulundurulmalıdır. Olması gereken, konunun, bilimsel gereklilik, ihtiyaç ve insan hakları çerçevesinde değerlendirilmesidir.[535]

Din Eğitimi Hizmetlerini Verecek Personelin Niteliği

SHÇEK’e bağlı kurum ve kuruluşlarda din hizmeti verilmesiyle ilgili başlangıçtan günümüze kadar yapılan protokoller daima genel ifadeler çerçevesinde olmuştur. İçerikle ilgili hususlara pek değinilmemiştir. Ancak yapılan son (2011) protokol diğerlerine göre biraz daha fazla ayrıntıya yer vermektedir. Ancak bu protokolde de yukarda bahsedildiği gibi, ana çerçeve çizilmiş somut konu başlıkları hakkında bilgi verilmiştir. SHÇEK’e bağlı yuva ve yurtlarda verilecek olan din hizmetlerinin içeriğinde hangi konulara ve bu konulara ne kadar yer verileceği belirlenmemiştir. Hâlbuki konu başlıkları ve bu konular üzerinde ne kadar süre durulacağı, çocuk ve gençlerin zihinsel, fiziksel, ruhsal, bilişsel gelişim özellikleri dikkate alınarak belirlenmelidir.

Çocuk yuvası ve yetiştirme yurtlarında din hizmetleri vermek amacıyla görevlendirilecek personelin DİB’in diğer hizmet alanlarından farklı olarak, alanın özel durumu da nazarı dikkate alınarak, alanla ilgili meslekî formasyon almış olması gerekir. Çünkü yuva ve yurtlarda barınmakta olan gençlerin, içinde bulundukları farklı psikolojik özellikler, yuva ve yurt psikolojisi, çevre ve kuruluşlara geliş şartları, eğitim durumları gibi çeşitli etmenler, onlara verilecek olan eğitimin içinde farklı zenginlikleri barındırmasını gerekli kılmaktadır. Bu çocuklar ve gençler diğer emsallerine göre, anne-baba yoksunluğu, ekonomik ve sosyal olumsuzluklar veya başlarından geçen istenmeyen olaylar neticesinde dezavantajlı durumdadırlar. İşte bu kuruluşlarda hizmet verecek görevlilerin bu durumlar karşısında bilimsel ve psikolojik açıdan hazır olmaları sağlanmalıdır. Nitelikli personelle verilecek olan din eğitimi hizmetleri, kuruluşlardaki hizmet kalitesi ve verimliliği artırmada önemli bir etken olacaktır.

SHÇEK’e bağlı yuva ve yurtlarda görev yapacak DİB personeli mevcut durumda verim ve hizmette kaliteyi artırmada hizmet öncesi, yuva ve yurtlarla ilgili formasyon kazandırıcı niteliği olan bir hizmet içi kurs programına tabi tutulmalıdır. Bu kurslarda kuruluşların tanıtımı, çocuk ve gençlerin gelişimi ve öğrenmeyle ilgili emsallerinden farklı olan özellikleri üzerinde durulmalı, alanın tanınması sağlanmalıdır. Böylelikle bu alanda çalışacak olan personelin yetişmesi, aynı zamanda bu personelin vereceği hizmetin kalitesinin yükselmesini de beraberinde getirecektir.

Din Eğitimi Hizmetlerinin Verilişinde, Öncelik Verilecek Konular

Her konuda olduğu gibi, dînî konularda da öğrenilecek bilgilerin tamamı önemlidir, gereklidir. Ancak herkesin aynı oranda ve aynı standartta bilgileri öğrenmesi teorik olarak da mümkün değildir. İnsanlar genelde ilgi ve ihtiyaçları kadar öğrenirler. Yuva ve yetiştirme yurdu gençlerinin dînî bilgiye olan ilgi ve ihtiyaçları ne kadardır? Onların bu ilgi ve ihtiyaçları ne ölçüde karşılanıyor? Bu soruların cevabı önemlidir.

Yuva ve yetiştirme yurdu gençlerinin dinle ilgili özellikle hangi konularda daha fazla bilgi sahibi olmak istedikleri, yapılan araştırmalar, bunun yanı sıra ilgi ve ihtiyaçlarına göre belirlenmelidir. Biz burada çocuk ve gençlerin dînî bilgi öğrenme ilgi ve ihtiyaçlarını, yapılan araştırmaların verileri[536] ve zaman zaman yuva ve yurtlara yapmış olduğumuz ziyaretler esnasındaki gözlemlerimize, katıldığımız sohbetlere, çocuk ve gençlerin ifadelerine dayanarak şöylece özetleyebiliriz.

Çocuk yuvası ve yetiştirme yurdu gençlerine dinin ne öğretilirken, zorlamadan, sıkmadan, isteyen çocuk ve gençlere yavaş yavaş verilmelidir. Konuyla ilgili olarak onların talepleri şöyledir. “Bizler dinimizi öğrenmek istiyoruz. Ama çok sık olmasını istemiyoruz. Fazla olduğunda (ders saati veya süresi) sıkılıyorum”, “Din eğitimini insanlara zorla değil de yavaş yavaş öğretmek gerek”, “Dinle ilgili şeyler anlatılmalı. Biz genelde ya okuldan ya da ablalara sorarak öğreniyoruz. İbadete yakın olabilmemiz için yardım etmeliler” gibi ifadeler kullanmaktadırlar. Onların ifadelerinden, dînî bilgilere ihtiyaç duydukça öğrenmek istedikleri veya öğretilmesini istedikleri anlaşılmaktadır.

Allah’ın varlığı, birliği ve sıfatlarıyla ilgili bilgilerin öğrenilmesine diğer insanlar gibi, yetiştirme yurdu gençleri de ihtiyaç duymaktadırlar. Onlara göre; Allah hakkında bilgi verilirken, genelde olduğu gibi mütemadiyen Allah’ın azabı, cehennemi ve orada şöyle veya böyle cezalandırılacağı değil, daha çok O’nun sevgisi, merhameti, hoşgörüsü, affediciliği üzerinde durulmalıdır.. Gençlerin barınmakta oldukları yurtlarda en çok ihtiyaç duydukları şeylerin, sevgi, şefkat, merhamet olduğu nazarı dikkate alınmalı, Allah hakkında hangi bilgilere öncelik verileceği hususu ona göre belirlenmelidir.

Çocuk ve gençler, melekler ve ruhanî varlıklarla ilgili bilgileri öğrenmeyi istemekte, bu bilgilerin kendileri için bir ihtiyaç olduğunu kabul etmektedir. Çünkü halk arasında sohbet konusu olan melekler ve ruhanî varlıklarla ilgili bilgiler onlara da ulaşmakta, anlaşılması ve inanılmasında bir takım problemler ortaya çıkmaktadır. Ancak bazen bu yanlış bilgiler doğruymuş gibi kabul görmektedir. İşte çocuk ve gençlerin, bu tür yanlışlıklardan korunması ve doğru olanı öğrenebilmesi için konuyla ilgili doğru bilgilere ihtiyaçları vardır. Onlara öğretilecek doğru bilgiler, konuyla ilgili yanlış inanç ve kanaatlerin oluşmasını engelleyecek, onları hurafe ve batıl inançlardan koruyacaktır.

Peygamberlerin hayatları, mucizeleri ve onların yaşadıkları toplumundaki kötülükleri, çirkinlikleri nasıl ortadan kaldırdıkları ve hayatlarının her kesiti öğrenilmeye ihtiyaç duyulan hususlar arasında yer almaktadır. Peygamberlerin yaşadıkları süre içerisinde insanlara karşı olan tutum ve davranışları, mucizeleri, zorlukları nasıl aştıkları ve nasıl başarıya ulaştıkları, çocuk ve gençlerin bunlardan nasıl sonuçlar çıkarabileceği gibi hususların öğretilmesi onlara yeni bir bakış açısı getirecektir.

Çocuk ve gençler, Hz. Muhammed’in hayatının öğrenilmesini hem bir Peygamber, hem de bir insan olması yönüyle istemekte, bu bilgilere ihtiyaç duyduklarını belirtmektedirler. Çünkü Hz. Muhammed’in hayatında örnek alınabilecek olaylar oldukça fazladır. Onun daha doğmadan babasını, altı yaşında annesini kaybetmiş olması, dolayısıyla küçük yaşta öksüz ve yetim olarak hayatın zorluklarıyla mücadele etmesi, gençlik yıllarında amcasının yanında kaldığı zamanlar, ona yük olma yerine, yardım edip geçimini temin etmeye çalışması, onun hayatının çocuk ve gençlere örnek ve rehber olabilecek muhtelif kesitlerini oluşturmaktadır. Hz. Muhammed’in Peygamberlik geldikten sonraki hayatı da, gençler açısından örnek alınabilecek zenginliklere sahiptir. Hak ve adaletin yerleşmesi, kadınların, kız çocuklarının ve kölelerin insanlık dışı muamelelerden kurtarılması, güçlünün haklı değil, haklının güçlü olması için göstermiş olduğu çaba, azim ve gayretler, onun, gençler için örnek alınabilecek davranışları arasında yer almaktadır.

İşte hayatın her aşaması için pek çok örneği olan Hz. Muhammed’in hayatının öğrenilmesi, çocuk ve gençleri, zorlukları aşmada motive edebilecektir. Onların hayatlarının her safhasını güzelleştirmede, sorunları çözmede bir beşer ve Peygamber olarak onun hayatı, tutum ve davranışları, faydalanılabilecek bir çok olumlu örneği ihtiva etmektedir.

Kaza ve kaderle ilgili yanlış anlama ve yorumlamalar, insanların hayatlarını çoğu kez olumsuz olarak etkilemektedir. Bu durum genelde insanların başlarına gelen iyi işleri kendilerinden, kötülükleri de kaderden bilmeleri şeklinde olmaktadır. İstenilen bir hayat tarzı yaşanılıyor, beklentiler kolaylıkla elde ediliyorsa, hiç kaderden söz edilmemektedir. Olumsuzluklar, sıkıntılar, beklenmeyen kötü olaylar üst üste gelince de kader suçlanmaktadır. Bahsedilen hususların tamamının yetiştirme yurdu gençlerinde olduğu, onların bu olumsuz düşünce ve durumdan da kurtulmak istedikleri görülmektedir. Bazı gençler, olumsuzluklardan kaderi sorumlu tutmakta ve suçlamaktadırlar. Hâlbuki bu doğru bir kader anlayışı ve bilgisinin olmayışından kaynaklanmaktadır. Allah, insanlara geleceklerini yönlendirebilmeleri için irade ve sorumluluk vermiştir. İnsanlar kendilerine verilen bu iradeyle geleceklerini belirleme imkânına sahiptirler. Kaza ve kader konusuyla ilgili ihtiyacı olan gençler, kendilerine verilecek din öğretimiyle içinde bulundukları duruma kendi istekleriyle düşmediklerini, bu hususta kendilerinin bir sorumluluğunun olmadığını bileceklerdir. Onlar geleceklerini planlarken, kendi irade ve sorumluluklarının önemli rolü ve belirleyici etkisinin olduğunu, ancak doğru bir kaza ve kader anlayışıyla anlayabilirler. Bunun gerçekleşebilmesi için ise konuyla ilgili ihtiyaçların karşılanması önemlidir.

Tevekkül anlayışının teoride ve pratikte doğru anlaşılıp, uygulanması, her insan için olduğu kadar, yetiştirme yurdu gençleri için de önemlidir. Tevekkül, gençlerin başarılı olmalarına, hayattan beklentilerini elde etmelerine, hayata bağlanmalarına ve hiç bir şeyden ümit kesmemelerine sebep olacak bir anlayışın oluşmasını sağlar. Dünyanın her neresinde olursa olsun teknolojik ve ilmî gelişmelerin, kişisel başarıların arka planında tevekkülün pratik hayatta doğru olarak uygulanması bulunmaktadır. Bu nedenle konuyla ilgili ihtiyaç duydukları bilgilerin onlara öğretilmesi (veliler ve öğretmenler de aynı kanaattedir), kendilerinde tevekkül anlayışının doğru bir şekilde oluşmasını sağlar. Bu da onları başarıya götürür.

Ölüm nedir? Öldükten sonra insan ne olacaktır? Ölüm her şeyin sonu mu, yoksa yeni bir başlangıç mı? Cennet ve cehennemle ilgili bilgiler her kişide olduğu gibi, çocuk yuvasındaki çocuklar ve yetiştirme yurdu gençleri tarafından da merak edilmektedir. Yine onlar öldükten sonra insanın ne olacağı, kabir hayatı, Münker-Nekir Melekleri ve yönelttikleri soruları da öğrenme ihtiyacında olduklarını belirtmektedirler. Özellikle halk arasında konuyla ilgili konuşulan yanlış bilgilerden, çocuk ve gençlerin olumsuz etkilenmemeleri için onlara ihtiyaçları olan bilgilerin öğretilmesi uygun olacaktır.

İslam inancına göre, insanları Allah’a yakınlaştırmaya vesile olan ibadetler ferdî veya cemaatle yapılabilmektedir. Toplumsal kaynaşma ve dayanışmaya vesile olan ve topluca yapılan ibadetlere çocuklar ve gençler zaman zaman katılmak istemektedirler. Onun için ibadetlerle ilgili bilgileri öğrenmeye ihtiyaçları vardır.

Dînî bayramların öneminin, kutlanış nedeninin çocuk ve gençlere, içinde bulundukları durum paralelinde anlatılması, onların toplumla bütünleşmelerine katkı sağlayabilir. Çünkü bayramlar sevincin, coşkunun, üzüntü ve kederin, insanî olan ve insanı ilgilendiren her şeyin paylaşıldığı günlerdir. İşte gençlerin, toplumsal kaynaşma ve dayanışmanın azamî yaşandığı, duyguların doruğa ulaştığı, kardeşlik ve dostluk ortamının oluştuğu bu günlerden istifade edebilmeleri, onlara, daha önceden konuyla ilgili ihtiyaçları olan bilgilerin öğretilmesiyle mümkün olabilir.

Duayla ilgili bilgilerin öğrenilmesi ve duanın faydasına inanması, çocuk ve gençlerin din öğretimiyle ilgili ihtiyaç duydukları konular arasında yer almaktadır. Onlar, duanın nasıl ve ne zaman yapılacağı, dua etmek için mutlaka bazı duaların bilinmesi mi gerektiği gibi, soruların cevaplarını merak etmekte ve bunların öğrenilmesine ihtiyaç duyduklarını belirtmektedirler. Çocuk Yuvası ve Yetiştirme yurdu gençlerinin duayla ilgili ihtiyaç duydukları ve öğrenecekleri bilgiler, onların Yaratıcı’ya yakınlaşmaları, güçlerinin yetmediği hususlarda, O’nun rahmetinden yardım ummaları, hayatlarına olumlu bir hava getirebilecektir. Çocuk ve gençlerin bilmesi gereken şey, Allah’a herkesin yaklaşabileceği, Ondan yardım isteyebileceği O’na yaklaşmak için makam, mevki, zenginlik ve mal gibi şeylerin gerekmediğidir. Çünkü dua, vasıtaları ortadan kaldırmaktadır. Bununla ilgili bilgilerde ancak onlara sunulacak olan din eğitimi hizmetleriyle mümkün olacaktır.

Sonuç ve Öneriler

Sosyal hizmet alanlarında hizmet verme ve verilen hizmetten olumlu sonuç almak, çok yönlülüğü gerektirmektedir. Maddî olarak ayrılan kaynaklar, yapılan yatırımlar ve diğer imkânlar yanında manevi açıdan yapılacak olan hizmetlerin içeriği de önemlidir. Çünkü insan hem maddî hem de mânevî yönü olan bir varlıktır. Bir yönünün eksik kalması onun huzur ve mutluluğu için yeterli değildir. Maddî yön, sosyal devlet olmanın da bir gereği, devletin gelişmişlik durumuyla paralel olarak çözüme kavuşacaktır. Ancak manevi yönün tatmini aynı oranda kolay değildir. Bütüncül bir yaklaşımla çok yönlü olarak olaya bakılması ve rehabilitasyon hizmetlerinin verilmesi gerekir.

Çocuk yuvası ve yetiştirme yurdundaki çocuk ve gençlerin maddî ve manevî rehabiliteleri, gelecekteki toplum açısından dikkate alınması gereken bir husustur. Bugün yuva ve yurt ortamında kalmakta olan çocuklar reşit olduktan veya bir meslek sahibi olduktan sonra yurttan kanunen ayrılarak toplumun bir parçası olacaklardır. Normal aile ortamında büyüyen çocuklardan farklı olarak bazı dezavantajlara sahip bu çocuk ve gençlerin rehabilitelerinin yapılıp eksikliklerinin telafi edilerek düzeltilmesi, toplum yapısının güçlenmesine, huzur ve mutluluğa katkı sağlayacaktır.

Çocuk ve gençlerin mânevî rehabilitelerinde “Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik”, “Sosyal Yardım Desteği” yanında mutlaka verilmesi gereken bir diğer destekte din eğitimi hizmetlerine dayalı “Dînî Danışmanlık ve Rehberlik” hizmetleridir. Bugün gelişmiş ülkelerde sosyal yardım hizmetlerinde uygulanan ve daha önceleri yardımcı tedavi olarak kabul edilirken, bugün tedavinin bizzat kendisi olarak tanımlanan mânevî bakım ve yardım hizmetleri, çocuk yuvası ve yetiştirme yurdu gençleri için de ülkemizin durumu göz önüne alınarak geliştirilmeli ve uygulanmalıdır.

Öneriler

Çocuk yuvası ve yetiştirme yurdunda kalan gençlerin toplumla entegrasyonu ve rehabiliteleri açısından şu önerilerimizin gerçekleşmesinin, problemin çözümüne büyük oranda katkı sağlayacağını unutmamalıyız.

• Çocuk yuvası ve yetiştirme yurdundaki din eğitimi hizmetleri adı altında verilen hizmetler mutlaka yasal altyapıya kavuşturulmalıdır. Yoksa siyasi iktidarların konuya bakış açısıyla konu şekillenmekte bilimsel ve hukuki bir gerekçe göstermeksizin bu uygulamaya son verilebilmektedir.

• Yuva ve yurtlarda görev yapacak personel din eğitimi hizmetleri alanında İlahiyat Fakültesi mezunları arasından seçilen personel, ilk etapta en az 6 aylık bir hizmet içi eğitim seminerine tabi tutulmalıdır. Uzun vadede ise daha fazla süreli hizmet içi eğitim alarak yetişmeleri sağlanmalıdır.

• Çocuk yuvası ve yetiştirme yurdunda verilecek olan din eğitimi hizmetleri, bir müfredat uygulamadan ziyade, genel bir çerçeve program yapılarak “Dînî Danışmanlık ve Rehberlik” mantığında olmalıdır.

• İlahiyat Fakültelerinde DİB’in hizmet alanları da dikkate alınarak yeniden bir yapılanmaya gidilmeli ve bu alanlara göre bir programlaşma yapılmalıdır.

• İlahiyat Fakülteleri programlaşma açısından gelişimlerini tamamlayıncaya kadar, DİB’in acil ihtiyaçlarını karşılamak için, DİB ile İlahiyat Fakülteleri işbirliği çerçevesinde sertifika programları düzenlenmelidir.

[517] Süleyman Demirel Üniversitesi Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi.

[518] http://www.shcek.gov.tr/cocuk-yuvalari.aspx

[519] http://www.shcek.gov.tr/yetistirme-yurtlari.aspx

[520] http://www.shcek.gov.tr/sevgi-evleri-cocuk-evleri.aspx

[521] Nevzat Yaşar Aşıkoğlu, “Toplum Hayatımızda Dinin Yeri ve Din Eğitiminin Önemi”, Cumhuriyet Ünv., İlahiyat Fakültesi Dergisi, sayı:2, Sivas 1998. s. 45-49

[522] http://www.meramram.gov.tr/kosebeyaz/haber oku.asp?id=163. Erişim: 26.01.2011

[523] “Dînî Danışmanlık ve Rehberlik”le ilgili geniş bilgi için baknz: Suat Cebeci, Cebeci, Suat “Din Eğitiminde Rehberlik ve Psikolojik Destek”, Avrupa Birliği’ne Giriş Sürecinde Türkiye’de Din Eğitimi ve Sorunları Sempozyumu, 26-27 Mayıs 2001 Adapazarı, Değişim yayınları, Adapazarı 2002. ss. 216-227; Altaş, Nurullah, “Dînî Danışmanlığın Teorik Temelleri”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, cilt: XLI, Ankara 2000. ss. 327-350; Üzeyir Ok, “Dini Danışmanlık ve Din Hizmetleri”, Din Eğitimi, Editör: Mustafa Köylü-Nurullah Altaş, Gündüz Eğitim ve Yayıncılık, Ankara 2012. s. 321-335.

[524] Beyza Bilgin, Eğitim Bilimi ve Din Eğitimi, Gün yayınları, Ankara 2007. s.33-35; Selçuk, Mualla, “Din Öğretiminin Kuramsal Temelleri”, Uluslararası Din Eğitimi Sempozyumu Sempozyum Bildirileri, Ankara Ünv. İlahiyat Fakültesi ve TÖMER Dil Öğretim Merkezi, Ankara 20-21 Kasım 1997. s. 29-30

[525] Recep Kılıç, “Din Öğretimini Temellendirme”, Dinî Araştırmalar, cilt:1, sayı:3, Ankara 1999. s. 212; Salih Tuğ, “Türkiye’de Din Eğitiminin Din Eğitiminin Sosyal ve Hukuki Bazı Dayanakları”, Türkiye 1. Din Eğitimi Semineri, İlahiyat Vakfı yayınları: 1, Ankara 23-25 Nisan 1981, s.175,176

[526] Genelge 74, T.C. Başbakanlık Diyanet İşleri Başkanlığı, Din Hiz. D. Bşk. Sayı: 12.1/166/857 ve 27.07.1989 tarihli genelge.

[527] Süleyman Hayri Bolay, Mümtaz’er Türköne, Din Eğitimi Raporu, Ankara 1995. s.115-116; Ali Seyyar Saadettin Özdemir, “AB Sürecinde Türkiye’de Dini Sosyal Hizmetlerin Önemi –Türkiye-Almanya Örneği”- Cilt:2, I. Din Hizmetleri Sempozyumu, DİB yayınları Ankara 2008. s. 520-521; Saadettin Özdemir, “Sosyal Hizmetlerde Çocuk ve Gençlerin Eğitim Hakları Bağlamında Din Eğitimi”, Birinci Sosyal Hizmetler Şurası Ön Komisyon Raporları ve Bireysel Çalışmalar, T.C Başbakanlık Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü, Nisan 2004 Ankara. s. 311

[528] Başbakanlık Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğünün B. 02.1.SÇE.0.72.00.02./E-11/92-102 sayı ve 27.02.1992 tarihli yazısı

[529] Başbakanlık Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğünün B. 02.1.SÇE.0.72.00.01./E-11/96-563 sayı ve 03.09.1996 tarihli yazısı

[530] Başbakanlık Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğünün B. 02.1.SÇE.0.11.00.02.Ç-1-2-97/206 sayı ve 19.02.1997 tarihli yazısı. Genel Müdürlüğün ilgi yazısını yapmış olduğumuz araştırmada Yetiştirme Yurdu gençlerinin anket formlarına yazmış oldukları ifadeler teyit etmektedir. Geniş bilgi için bakınız; Saadettin Özdemir, Korunmaya Muhtaç Gençlerin Din Öğretimi İhtiyaçları, Isparta 2002. s. 130-135.

[531] Başbakanlık Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğünün B. 02.1.SÇE.0.01.0.00/ÖZ.KAL./97-199 sayı, 09.04.1997 tarih ve 1997/014 nolu genelgesi.

[532] Başbakanlık Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğünün B. 02.1.SÇE.0.72.00.0./E-11/97-426 sayı ve 28.07.1997 tarihli yazısı

[533] Devlet Bakanlığına bağlı SHÇEK Genel Müdürlüğü ile Devlet Bakanlığına Diyanet İşleri Başkanlığı Arasında İşbirliği Protokolü, 26.02.2007

[534] Protokol, Devlet Bakanlığına Bağlı Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü ile Devlet Bakanlığına Bağlı Diyanet İşleri Başkanlığı Arasında İşbirliği Protokolü, 26.02.2007. http://www.shcek.gov.tr/hcek-genel-mudurlugunce-2005-2007-arasi-yapilan-tum-protokoller.aspx. 08.02.2012; Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ile Diyanet İşleri Başkanlığı Arasında İşbirliği Protokolü, http://www.Diyanet.gov.tr/turkish/dinhizmetleriweb/irsat/pdf/protokoller / aile_s_p_bakanliği.pdf 08.02.2012

[535] Saadettin Özdemir, “Sosyal Hizmetlerde Dini Danışmanlık ve Din Hizmetleri”, Din Eğitimi, Editör: Mustafa Köylü-Nurullah Altaş, Gündüz Eğitim ve Yayıncılık, Ankara 2012. s. 405-406; Özdemir, “Sosyal Hizmetlerde Çocuk ve Gençlerin Eğitim Hakları Bağlamında Din Eğitimi”, s. 309-311.

[536] Saadettin Özdemir, Korunmaya Muhtaç Gençlerin Din Öğretimi İhtiyaçları, Isparta 2002. s. 75-144; Orhan Demir, Yetiştirme Yurdu Gençliği ve Din Eğitimi, düşünce kitabevi, İstanbul 2004. s.72-112.

Müzakere

Uzm. Cemil PASLI[537]

Emeklerinden dolayı Yard. Doç. Dr. Sadettin Özdemir Hocama bizim çok ihtiyaç duyduğumuz alanda böyle önemli bir tebliğ hazırladığı için teşekkür ediyorum.Tebliği ile ilgili tespitlerimi ve katkılarımı sunmak isterim:

İsmimiz Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı olarak değişti.

Yetiştirme Yurtları, Çocuk Yuvaları, Sevgi Evleri ve en yeni hizmet modelimiz olan Çocuk Evlerinde kesinlikle Din Eğitimi verilmeli kanaatine katılıyorum. 3 yıllık süreçte yurt ve yuvaların çocuk evlerine dönüştürüleceği düşüncesiyle din eğitiminin bu yeni sisteme uygun olarak planlanmalı.

Bu danışmanlık ve rehberlik konusunun alanında uzman, özel eğitim almış personel tarafından yapılmalıdır.

Bu eğitimin sürekli yenilenen protokollere bağlı olarak değil, yasal alt yapısı sağlam bir şekilde meşruiyet alanına kavuşturulması zaruri ve önemlidir.

5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu gereğince 2 ayda bir yapılması gereken ‘Çocuk Koruma Kurulu’na Dib ve İl Müftülüklerinin de üye olarak alınması.

Protokol gereği kurumlarımıza gelen din görevlilerinden istediğimiz verimi alamadık.Bunun en önemli sebebi kurumlara gelecek görevlilere mutlaka en azından yeterli Hizmeti içi eğitimden geçirilmeli.

Maddi olarak tüm ihtiyaçlar karşılanıyor ama ondan daha önemli olan manevi boşluğun doldurulması. Bu konuda resmi sivil tüm gönüllü ve iyi niyetli çabalara açığız ve ihtiyacımız var.

‘Oral Fiksasyon’ çocuk yetiştirme konusunda ilgili herkesin çok iyi bilmesi gereken bir kavram.Bu konuda çok araştırma yaptım ve www.cemilpasli.com da yayınladım. 0-7 yaşta çocuk yetiştirmede yapılan yanlışlığın telafisi çok çok zor. Bu en çok bizim kuruluşlarımızdaki içeriden ya da dışarıdan gelerek çalışanlarımızın bilmesi gereken husus.

Aile çocuğun gelişmesinde o kadar önemli ki ailesinden ayrı kalan çocuğun kanda şeker değerleri bozuluyor, altını ıslatma gibi etkiler gelişiyor.

Çocuk Hakları çalışmaları Bakanlığımızca yürütülüyor ve önemine binaen şube müdürlüğünden Daire Başkanlığı düzeyine yükseltildi.

Devletin din eğitimine yakın tarih itibariyle yaklaşımından aile çocuklarından çok daha yüksek oranda yuva ve yurtlarımızdaki çocuklarımız etkilenmiştir.

Peygamberin ashabı suffe başta olmak üzere yetim, yaşlı, özürlü ve kimsesizlere yönelik uygulamaları ve aynı konuyla ilgili Kur’an-ı Kerim’in tavsiyeleri dikkatle incelenmeli ve güncel bir dille çocuklarımıza aktarılmalıdır. Çocuk ve gençlere yönelik bu yaklaşımları derli toplu bir şekilde ortaya koyan rehber kitapçıklarının hazırlanması.

Özellikle dünyada kayıp ve eksikliklerin ahrette Yüce yaratıcı tarafından fazlasıyla telafi edileceğinin vurgulandığı bir ahrete iman anlayışının çocuklarımıza verilmesinin çok önemli bir hakikattir.

Din eğitimi veren İlahiyat Fakültesi ve DİKAB bölümlerinde mutlaka dezavantajlı gruplara yönelik özel eğitim programları ana bilim dalı olarak hem lisan, yüksek lisans ve doktora düzeyinde oluşturulmalıdır. Bu programlar oluşturuluncaya kadar HEM leri ile işbirliği hâlinde kurslarla ihtiyaç giderilmelidir.

2009 yılında 4.Din Şurasında da ifade ettiğim çok önemli bir konu olan; 0-18 yaş arasında bir Müslüman çocuğuna din eğitimiyle ilgili olarak hangi yaşta ne zaman, hangi konunun ne kadar verileceğinin herkesin anlayacağı düzeyde işlendiği ‘Çocuklara Dini Eğitim Rehber Kitabı’nın hazırlanması.

Önemli not: “Tebliğ ile ilgili olarak yaptığım müzakere esnasında kullandığım sözlü tespitleri de kaset çözümlerinin yapılarak bu yazılı metne ilave edilmesi konunun anlaşılması açısından çok önemli. Yapılacağından emin olmakla beraber hatırlatma gereği duyuyorum”.

[537] Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Konya İl Müdür Yardımcısı.

Hastanelerde Din Hizmetlerinin
Eğitim Boyutu

Dr. Serpil BAŞAR[538]

Giriş

Yaygın eğitim, örgün eğitimin yanında veya dışında düzenlenen eğitim faaliyetlerinin tümünü kapsamakta ve daha iyi yaşam standartlarına ulaşmak için üzerinde önemle durulan ve çaba harcanan bir konu olmaya devam etmektedir. Amaç; halkın eğitim gereksinimlerini karşılamak, bilgi verip, becerileri kazandırmak, deneyimlerini geliştirmek, ortak sorunlarının çözümüne yardım etmek, değer yargılarını birbirlerine ve sonraki kuşaklara aktarmalarını sağlamaktır. Böylece, aklın geliştirilmesi ve bireyin kendisini geliştirmesi sağlanır, bireysel ve toplumsal gelişmeye katkıda bulunulur ve toplumsal değişmeye destek olunur.[539] Müslüman nüfusun yoğun olduğu bilinen ülkemizde, hastane ortamının bir yaygın din eğitimi alanı olarak tanımlanması, hastanın ve diğer grupların ihtiyaçları doğrultusunda ve yaşam içinde gelişen bir süreçte kendisini göstermesine bağlıdır. Ancak her şeyden önemlisi, eğitim ihtiyacının farkında olunması ve bu eğitimin bireyler tarafından istenerek, katılımcılık esasının ön plana çıkması önemlidir.

Hastanede din hizmetleri kapsamında manevi bakım uygulamaları, insanın her yerde ve her zaman inandığı değerler doğrultusunda yaşama ihtiyacından kaynaklanır. Hastaneler, insanların hayatlarının en çok manevi yaşam desteğine ihtiyaç duydukları, moral-motivasyon için dinin değerlerine sığındıkları mekânlardır. Bu mekânlarda, hayatın zorlu bir evresinden geçilir ve geri kalan ömürde hep hatırlanan ve hayatı şekillendiren bir zaman dilimi yaşanır. Yani kişi dini inanışlarını hastaneye girince dışarıda bırakmaz. Kişinin bu zor anlarında, sahip olduğu inanç değerleri kendisine ruhsal güç sağlar ve korkularından uzaklaşarak bu evreyi geçirir. Bu nedenle, hastaneler ve benzeri tedavi merkezlerinde inanç değerleri doğrultusunda hizmet veren görevlilerin istihdamının hayati önemi ortadadır. 1981 Lizbon Dünya Tabipler Birliği Hasta Hakları yönetmeliği 11. Maddesi,[540] 224 sayılı Sağlık Hizmetlerinin Sosyalleştirilmesi Kanunun’da yer alan sağlık tanımı,[541] 01.08.1998 yılı 23420 sayılı Hasta Hakları Yönetmeliği 38. Maddesi,[542] hastane ortamında bu hizmetin bir hasta hakkı olduğunu dolayısıyla bir insan hakkı olduğunu ortaya koymaktadır.

Bu yüzden bu tebliğde amaç; 1996 yılında Danıştay tarafından yürütmesi durdurulan hastane din görevlisi uygulamasına rağmen,[543] hastane ortamında ihtiyaç duyulan manevi bakım uygulamalarının eğitim amacı, içeriği ve yöntemlerinden oluşan bir model sunmak ve hastanelerin nasıl bir yaygın din eğitimi alanı olduğunu ortaya koymaktır.

1- Eğitim Modeli

a. Eğitimin Amacı

Hastane ortamında bir din görevlisine duyulan ihtiyaç her geçen gün artmaktadır.[544] Bu görevlinin hastaya, hastanın refakatçisi ve ziyaretçisine, ayrıca sağlık personeline yönelik yürüteceği farkındalık sağlayıcı bir din eğitimine de ihtiyaç vardır. Bu eğitimde amaç, hedef kitleye uygun olarak hastalık-sağlık bilinci kazandırmak, hasta ve hastalığa karşı olumlu bir yaklaşımı ortaya koymak, ayrıca tedaviye katkı sağlayacak bir sürece dinin katkısını sunmak ve en son tedavi sonrası sağlıklı yaşama uyum sağlayıcı bir bakış açısının bireylerde geliştirilmesini temin etmektir. Buna göre, hastane ortamında yürütülecek eğitimin ilgili alanda farkındalık sağlayıcı ve uygun davranışı geliştirici yönleri ön plandadır. Özellikle hastane ortamında ya da dışarıda tedavi süreci boyunca hastaya yönelik bilinç ve davranış kazandırabilme amacı önemlidir. Bu tutum, insana manevi yönden bir fayda sağlamakla birlikte, tedaviye yönelik olumlu katkısı da olacaktır.[545]

O hâlde bu eğitimin en önemli amaçları;

1- Hasta Eğitimi: Sağlığı iyileştirmek amacıyla hastayı dini referanslar eşliğinde olumlu yönde etkileyerek yanlış bilgi, beceri ve tavırlarını değiştirmek,

2- Ruh Sağlığı Eğitimi: Toplumun sağlığının korunması ve sağlık seviyesinin yükseltilmesi için, halkı dini açıdan özellikle ruh sağlığı konularında eğitmek,

3- Yaşam Boyu Öğrenme Eğitimi: Hastalık-sağlık bilincini kazandırmada dini referanslar eşliğinde her yaştan insana bir farkındalık kazandırıp, yaşam kalitesini yükseltmektir.

b. Eğitimde Hedef Kitle ve İhtiyaçları

Eğitimde hedef kitleyi, mesajın ulaşmasını istediğimiz topluluk olarak tanımlayacak olursak, bu uygulamada, hastaya, hasta refakatçisine ve ziyaretçisine, ayrıca hastane personeline yönelik olacak şekilde üç farklı muhatap kitlesi hedeftir. Bu nedenle öncelikli olarak, hastane ortamındaki muhatap kitlenin, hazır bulunuşluk düzeylerini ve ihtiyaçlarını tespit etmek gereklidir. Buna göre; hazır bulunuşluk olarak hastada, refekatçi ve ziyaretçide ve sağlık personelinde; inaç ve yaşam birlikteliği var ise, dinin hastaya ve hastalığa yaklaşımının bilinmesi, hastalığı karşılama-kabullenme aşamalarında doğru davranış geliştirme, refakatçi ve ziyaretçilere tedavi süreci boyunca hastaya manevi desteklerinin öneminin kavratılması ve sağlık personelinin dini anlamda görevlerinin güzelliklerini fark etmelerini sağlama, sabır ve merhamet gibi kavramlar çerçevesinde, ihtiyaç konularını tespit etmek mümkündür. Ancak her grupta aynı zamanda inançsızlık problemi ile de karşılaşılabilir. Buna göre eğitimde inanç yoksunluğu veya inanç sapmalarının tespiti ve giderilmesine yönelik bir ihtiyaç da öncelikli olacaktır. Ayrıca hastane ortamında verilecek bu hizmetteki esneklik, zamanla meydana gelebilecek ihtiyaçları da kapsayarak, değişebilir bir içeriğe de sahip olabilecektir. Bu yüzden hizmeti verenlerin donanımı ve hizmet alanların istekli ve katılımcı oluşları eğitimde ön plandadır.

c. Eğitim İçeriği

Hastanede bu hizmet için, hedef kitlenin ihtiyaçlarını gözeten bir eğitim içeriği oluşturmak gereklidir. Şimdi aşağıda örnek bir içerik verilecektir:

c.1.Hastalık-Sağlık Bilinci

Hastaya yönelik olarak, öncelikle dini açıdan hastalık-sağlık bilincinin oluşturulması önemlidir. Hastalık, sağlıklı hâlin geçici veya kalıcı olarak bozulması ya da kaybolması demektir. Kur’an, öncelikle insanın hastalanmamasını emniyet altına almayı hedeflemekte, hastalandığında ise tedavi olma gerekliliğini insanlara göstermektedir.[546] Sağlık, dinimize göre büyük nimetlerden biridir. Hz. Peygamber (s.a.s.), “Kıyamet gününde, kula sorulacak ilk nimet sorusu şöyledir: ‘Biz senin bedenine sağlık vermedik mi, sana su içirmedik mi?”[547] ya da; “İnsanlardan çoğunun aldandığı iki nimet vardır: Vücut sıhhati, boş vakit.”[548] derken bu hususa dikkat çeker. Ayrıca; “Allah katında kuvvetli mü’min, zayıf mü’minden daha hayırlıdır ve sevgilidir.”[549] ya da; “Her kim ailesi emniyette ve vücudu sıhhatli olarak sabahlarsa, yanında günlük yiyeceği de bulunursa, sanki bütün dünya ona verilmiştir.”[550] diyerek, sağlığın önemini vurgulamıştır. Hadislerde hastalık ise daha çok, imtihan ve günahlara kefaret olarak belirtilmiştir. Örneğin; “Müslümana fenalık, hastalık, keder, hüzün, eziyet ve iç sıkıntısından tutun da bir diken batmasına kadar uğradığı her musibete karşılık Allah, onun suçlarını ve günahlarını örter.”[551] ve; “Allah, hayır dilediklerini musibet ile imtihan eder.”[552] hadislerinde olduğu gibi.

Hasta, bu şekilde öncelikli olarak, sağlığın değerini anlayacak bir şuura sahip olur. Yine, tedavi süreci boyunca hayatının ve ölümünün kendi elinde olmadığını da fark etmelidir. Üstelik hastalık süresince manevi olarak kazanacaklarının ne olduğu üzerine yoğunlaşmalıdır. Bu hususa şu ayet dikkat çeker:

“Sizin için daha hayırlı olduğu hâlde bir şeyi sevmemeniz mümkündür. Sizin için daha kötü olduğu hâlde bir şeyi sevmeniz de mümkündür. Allah bilir, siz bilmezsiniz!”[553]

Hastalıkların bir imtihan vesilesi olduğu inancı, bu şekilde hastalığın hayata kattığı yeni bir gelişim aşaması olarak değerlendirilmelidir. Hastalığın günahları dökmesi ise, geriye kalan ömrün, günah işleme gibi yanlış davranışlarla zaman kaybetmeyecek kadar değerli olduğunun farkettirilmesidir. Ancak bu inanca rağmen, hastalık esnasında meydana gelebilecek inanç sapmaları şunlar olabilir:

-Benim başıma niye bu durum geldi?

-Niçin hastalandım?

-Bunu hak edecek ne yaptım?

Oysa hastalığa karşı tavır hakkında Kur’an şöyle yol gösterir: “Onlara bir musibet geldiğinde: “Biz Allah’ınız ve elbette O’na döneceğiz” derler.”[554] O hâlde Allah’a teslim olmak en iyisidir. Üstelik Kur’an’da hastaya yönelik fıkhi kolaylıklar da getirilmiştir.[555]

c.2. Hastanın Tedaviyi İstemesi

Hastalık ile karşılaşılınca, tedaviyi istemenin ve bu süreci sürdürmek için gerekenlerin yapılmasının önemi hastaya farkettirilmelidir. Bu arada şifa verenin Yüce Allah olduğu, tedavinin iyileşmeye bir vesile olduğu anlatılmalıdır. Tedavi olunmalı ancak; “Hastalandığım zaman bana şifa veren O’dur.”[556] ayetinin bildirdiği üzere, şifa Allah’tan istenmeli ve böyle bilinmelidir. Kur’an’da Hz. Eyüb (a.s.), hasta olan ve sonra şifa bulan bir Peygamber olarak anlatılmaktadır. O Rabbi’ne bu hâlde iken şöyle yalvarır ve şifayı O’ndan bekler: “Rabb’im, zarar bana dokundu, Sen merhametlilerin en merhametlisisin.”[557] Sonra şifa bulduğu anlaşılan Hz. Eyüb, bu tavrından ötürü şöyle övülür: “Biz onu sabredici bulduk. Ne iyi kuldu o! Gerçekten Allah’a yönelirdi.”[558] Yine Hz. Peygamber (s.a.s.); “Her derdin bir devası vardır. Derdin devasına denk gelindiği zaman Allah’ın izni ile o dert iyi olur.”[559] buyurmuş ve tedavinin önemine dikkat çekmiştir.

Hz. Peygamber (s.a.s.), şifa için hem tedavi olmayı, hem de manevi sebepler için, Allah’a yönelip dua edilmesini emretmiş ve her ikisini kendisi de uygulamıştır. “Ey Allah’ın kulları! Tedavi olun, çünkü Allah, yarattığı her hastalık için mutlaka bir şifa yaratmıştır. Ancak bir dert müstesna; o da ihtiyarlıktır.”[560] diyerek tedavi olmanın önemini vurgulamış, hastalıktan korunma ve tedavi usulleri ile ilgili tavsiyelerini de ümmetine bildirmiş, böylece tıbbu’n-nebevi olarak nitelendirilen bilgiler elde edilmiştir.[561]

Bu tavsiyeler arasında maddi hastalıklar olduğu gibi, bir takım ruhsal sorunlara da dikkat çekildiği görülmektedir. Örneğin; abdest ile ilgili vesveselere karşı; “Kim üçten fazla yıkarsa kötü etmiş veya haddi aşmış veya zulmetmiş olur.”[562] ya da “Kim, Benim şu abdestim gibi abdest alır sonra da vesveseye düşmeden iki rekat namaz kılarsa, Allah onun geçmiş günahlarını bağışlar.”[563] gibi telkinleriyle yol göstermiştir. Hayatta denge için de sahabeyi uyardığını ve koruyucu hekimliğe de dikkat çektiğini görmekteyiz: “Hz. Peygamber (s.a.s.), Abdullah b. Amr’a: “Geceleri sabaha kadar nafile namaz kıldığın, gündüzleri de oruç tuttuğun bana haber verildi, öyle mi?” diye sorar. O da “Evet, bunları yapıyorum” der. Bunun üzerine Resulullah (s.a.s.): “Sen böyle yaptığın zaman uykusuzluktan gözün zayıflar, vücudun yorulur; nefsinin sende hakkı vardır, ailenin senin üzerinde hakkı vardır. Bazen oruç tut, bazen tutma, gecenin bir kısmında veya bazı gecelerde namaz kıl, bir kısmında uyu.”[564]

Buna göre; inanan insan, önce hastalıktan korunmak için gerekenleri yapar, vücudunu ve ruhunu korur. Tedbire rağmen ya da tedbirsizlikle birlikte hastalık gelmiş ise, tedaviyi arar ve sürdürür. Hastalıktan şifa bulmayı ister, iyileşirse geri kalan ömründe bu süreçten aldığı derslerle devam eder, ölümcül bir hastalık ise, ecel inancıyla takdire teslim olur, her aşamada isyan ve sapmaya girmeden, inancını korur.

c.3. Tedavi Sürecinde Hastada Olumlu Yaklaşım Geliştirme

Hastalıkların hikmet ile karşılanması ve hayata kazandıracağı hususlara yoğunlaşılabilmesi, tedavi sürecinde hastada olumlu bir yaklaşım oluşturacaktır. Bu bölümde vurgulayacağımız ve olumlu hâl oluşturacağını düşündüğümüz kavramlar; şükür, sabır, tevekkül, ümit ve duadır.

Her şeyden önce şükür hâlinin oluşturulabilmesi önemlidir. Şükür, Allah’adır.[565] Bu anlayışta kendisinden daha kötü durumdakilerin hâline bakarak değil, tamamen kendisine yoğunlaşarak şükredecek unsurlar tespit etmesini sağlamak daha ağırlıklı olmalıdır. Kendisiyle Rabbi arasında kuracağı yakın diyalog için bu tutum faydalıdır. Şükrederek, hastalığa karşı olumlu bir kabulleniş başarılmış ve isyan yerine teslimiyet duygusu geliştirilmiş olur. Hastalık ile beraber başa gelen durumdan elde edilecek nasihatler ve kazanımlar, böylece daha güzel farkedilip, kişinin gelişimine katkı sağlanmış olur. Ancak çekilmesi zor bir hâl aldığında sabır için de Allah’a dua edilmeli ve sabır tutumu kuvvetlendirilmelidir. Hastalık hâlinde sabırsızlık gösterip, ümitsizliğe düşmek, doğaldır. Ancak, bu kısa süreli olmalı ve tekrar ümit hâli oluşacak nitelikte bir bakış açısına sahip olunmalıdır. Ümitsizlik, Kur’an’da bir inanç zayıflığı olarak nitelendirilmiş ve ümit kapıları açılmıştır.[566] Bu tutumu kuvvetlendirmeye yarayacak bir yaklaşım, olumlu düşünmek, iyileşmeye inanmak ve morali yükseltici bir hâl içinde olmaktır. Sadece içten gülümsemenin bile tedaviye olumlu katkısının olduğu bilinmektedir.[567]

Bu süreçteki bir başka olumlu yaklaşım, tevekküldür. Hastalıkta tevekkül, sadece çaresizlik hâlinde değil, tüm tedavi boyunca kalbin sadece Allah’a çevrilmesi ve kurtuluşun yalnızca O’ndan beklenmesidir. Yani tedavi sürecini ve sonuçlarını gülümseyerek karşılayabilmektir.

Olumlu hâl geliştirmede duanın etkisi de, tıp dünyasında tartışılan bir konudur. Alexis Carrel’e göre duada aslında, ruhun maddi olmayan dünyaya doğru bir çekilişi, bir gerilimi olduğu gözlenmektedir. Bir başka deyimle dua, ruhun Allah’a doğru yükselişi ve O’na açıkça tapınış durumudur. Dua, hayat denilen mucizeyi yaratan varlığa karşı derin sevgi ve iltica ifadesi, O’nunla ilişkiye geçme gayretidir.[568] Hasta, bir organının iyileşmesini ister, o esnada derin bir moral ve ruh hâli yakalar. Duanın doğurduğu huzur, tedavide kuvvetli bir yardımcıdır. Ve asıl, tedaviden ümit kesildiği zamanlarda etkisini ortaya koyar.[569]

Tedavi olmak, önemlidir. Ancak dua edip Allah’dan şifa dilemek de ihmal edilmemesi gereken bir öneme sahiptir. Dua, huzur ve ferahlık vererek kişinin sıkıntısını, şüphelerini ve korkusunu giderir, insana moral verir. İnsan gönülden dua eder ve kabul edileceğine inanırsa bu hâl, ondaki ruh gücünü arttırır. Kur’an’da; “Kullarım, beni senden sorarlarsa, bilsinler ki, gerçekten ben onlara çok yakınım. Bana dua edince, dua edenin duasına cevap veririm.”[570] ya da; “Rabbiniz şöyle buyurdu: ‘Bana dua edin, size icabet edeyim.”[571] vb. ayetler Allah’ın dua edenin duasını işiteceğini ve cevap vereceğini açıkça ifade eder. Bu konuda Hz. Aişe (r.anh.) şöyle der: “Resulullah hastalandığında kendi üzerine muavvizat surelerini okurdu. Hastalığı şiddetlendiği zaman ona ben okur ve kendi eliyle kendisini meshederdim.”[572] Hastayı ziyaret esnasında hastalığa şifa için dua edilmesi gerektiği de yine hadislerden anlaşılmaktadır. Hastaya şöyle diyerek dua etmesini tavsiye etmiştir: “Vücudunun ağrıyan yerine elini koy ve üç defa Bismillah dedikten sonra yedi kere şöyle de; “Hissettiğim hastalığın zararından ve tehlikesinden Allah’ın yüceliğine ve kudretine sığınırım.”[573] Kendisi de şöyle dua etmiştir: “Ey insanların Rabbi olan Allah’ım! Bu ızdırabı gider. Şifayı veren sensin, senden başka kimse şifa veremez.”[574] Başka bir hadislerinde; “Bize dünyada türlü türlü iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru!” cümlesiyle dua etmiştir.[575] Bu rivayetler, Resulullah’ın hastalıkta dua ettiğinin delilleridir.

Hastada olumlu ruh hallerini besleyen ve olumlu duygular oluşturarak, doğru bir düşünme ve davranış biçimi geliştiren anlayışlar; şükür, sabır, tevekkül ve ümitli olmaktır. Ancak hepsini bir arada tutan ana etmenin, inanç-ibadet-yaşam birlikteliğinin bir devamı olan “dua etmek” den geldiğini söylemek mümkündür. Hasta inanç ve duasıyla, şükreder, sabır diler, tevekkül eder ve ümit hâlini kazanır. İçindeki sevgi potansiyelini ortaya çıkarır. Böylece bu süreci bir kazanım hâline çevirir ve manevi anlamda tecrübe edinir. Hastalığı bir dua zamanı olarak değerlendirip, gülümseyebilmek güzeldir ve bir olgunluk belirtisidir.

c.4. Hastaya Refakat Eden ve Ziyaret Edenlere Yönelik

Hastanın tedavi süreci boyunca, kendisine refakat edenlerin ve ziyarete gelenlerin de dikkat etmesi gereken şeyler vardır ve tedavinin başarısı için bunlar önemlidir.

Hasta, kişinin anne-babası, çocuğu, akrabası veya tanıdığı olabilir. Bu tür bir yakınlık derecelemesi, hastaya karşı yaklaşımda bir ayrıcalık getirmez. Refakatçi, aynı özeni hepsine göstermekle yükümlüdür. Refakat etmek, hastaya hizmettir. İnsana hizmet etmek, her şeyden önce “rıza-sevap” bilinci gerektirmektedir. Hz. Peygamber (s.a.s.) bu hizmeti cenneti kazandıracak bir amel olarak tanımlamıştır.[576] Ayrıca, hastadaki şükür-sabır-tevekkül ve ümitli olma hâlini aktif tutabilecek bir yaklaşım içinde bulunmalı, moral verip, manevi destek sağlamalıdır. Hastanın yanında olmak, destek olmak, insani bir görevdir. Böylece hastadaki yalnızlık duygusu azalır, acıları hafifler, moral bularak rahatlar ve tedavi süreci olumlu geçer. Hastanın, bu zor anlarında, yanında olan, seven ve destek olan birinin yanı başında olduğunu bilmeye ihtiyacı vardır ve bu duygusal ihtiyaç, ilaç kadar gereklidir.

Ayrıca Hz. Peygamber (s.a.s.), maddi tedaviye de destek olmaları yönünde şöyle demiştir: “Hastalarınızı yemeye ve içmeye zorlamayınız. Çünkü onlara Allah yedirir ve içirir.”[577] Ya da; “Hastanız bir şey isteyince, ona kendisine zarar vermeyen şeylerden yedirin!”[578] Buna göre hasta yakını, hastanın tedavisi boyunca tedaviyi olumsuz yönde etkileyecek hareketlerden uzak durmalı ve hastaya bu açıdan da destek olmalıdır.

Hastayı ziyarete gelenler ise, insani ve dini görevlerini yerine getirmektedirler. Hasta ziyaretinde amaç; hastayı yalnız olmadığına inandırmak, onu ümitlendirmek, ona moral ve yaşama sevinci vermektir. Hz. Peygamber (s.a.s.) hastaları ziyaret etmiş ve edilmesine de teşvik etmiştir.[579] “Ashabım, hastaları ziyaret ediniz, açları doyurunuz..” buyururken,[580] bunu adeta bir görev olarak bildirmiş ve; “Müslümanın müslüman üzerinde beş hakkı vardır: “Onunla karşılaştığında selam ver, davet ederse icabet eder, nasihat isterse nasihat edilir, aksırır ve Allah’a hamd ederse ona yerhamükellah denir, hastalandığında ziyaret edilir, öldüğünde cenazesi takip edilir.”[581] demiştir. Hz. Peygamber (s.a.s.), hasta bir bedeviyi ziyaret ettiğinde ona da şöyle buyurmuştur: “Hastalığın günahlarına keffaret olur inşaallah!”[582]

Yüce Allah (c.c.)’ın da kullarının hastaları ziyaret etmelerinden duyacağı memnuniyeti ifade eden ve Ebu Hureyre’den gelen şu kudsi hadis de bu konuda önemlidir: “Kıyamet günü Allah Teala: “Falan kulum hastalandı da sen onu ziyaret etmedin, etseydin beni onun yanında bulacaktın” diyecektir.”[583] Bu hadise göre, hasta ziyareti sanki Yüce Allah’ı ziyaret etmek gibidir. Bu hadis, hastaya yönelik hizmetin değerini ortaya koymaktadır.

Hasta ziyaretindeki uygun davranış biçimine dikkat çeken şu hadis de önemlidir: “Bir hastanın yanına girince, sağlık ve uzun ömür temennisiyle onu rahatlatın. Zira böyle yapmak onun gönlünü hoş eder.”[584] Bu ziyaretler esnasında yine uygun bir hediye götürmek de sünnettir.[585] Hasta ziyareti kapsamında din farklılığı da yoktur. Hz. Peygamber (s.a.s.), Yahudi bir çocuğu hasta iken ziyaret etmiştir.[586]

Buna göre, hastaya bakmak ve hastayı uygun biçimde ziyaret etmek, dini ve insani bir görevdir. Bu zor zamanda insanın yanında olmak, yanlızlık duygusunu hafifletir, acıları paylaştırır ve tedaviyi olumlu yönde etkiler.[587]

c.5. Hastayı Tedavi Eden Sağlık Personeline Yönelik

İslam’da hastaya yönelik tedavi hizmetleri denilince, Hz. Peygamber (s.a.s.)’in Medine Mescidi’nin yanında yapılan çadır hastaneye kadar gitmek gerekir. Bu ilk hastane sayılan çadırda, Rufeyde isimli bir hanım sahabi, hastabakıcılık görevi yapmış ve yardıma muhtaç olanların yardımına koşmuştur. Rufeyde, bu yüzden ilk müslüman hemşire ve kadın doktor sayılmaktadır.[588] Sağlık Hizmetlerinde o dönemde ayrıca başka hanımlar da görev yapmıştır.[589] Hz. Peygamber (s.a.s.)’in tıp hizmetlerine yönelik yaptığı açıklamalar, hastaya yönelik hizmetlerin önemini ortaya koymaktadır. Tıbbu’n-Nebevi’de bu konuda pek çok açıklaması mevcuttur. Hatta; “Kim tıptan anlamadığı hâlde doktorluk yapmaya kalkarsa, zararı kendisine ödettirilir.”[590].diyerek, insan hayatının önemine dikkat çekmiştir.

Hastanede hastayı tedavi eden sağlık personeli ekibi, hastane din görevlisi ile bu hizmette ortak bir hedef doğrultusunda hareket etmektedirler. O da hastanın tedavisinin başarısı ve daha sonraki hayatına uyum sağlamasıdır. Bu yüzden, karşılıklı olumlu bir anlayış içinde hastanın iyiliği için kaliteli bir hizmet üretmek esastır. Ancak, sağlık personelinin de zaman zaman bu zorlu hizmet ortamında manevi desteğe ihtiyacı olabileceği gibi, meslekleriyle ilgili inanç konularında bir farkındalık ihtiyacı içinde olabilirler ya da inanç sapmaları yaşayabilirler. Sabır, şükür, şefkat, merhamet, doğruluk-dürüstlük anlayışlarının geliştirilmesi ve hesap şuurunun ve görev bilincinin aktif tutulması bu ortamda önemlidir. Bu amaçla hastaya yönelik manevi desteğin önemi, insan ilişkilerinde olumlu davranış geliştirme, mesleğin zorlu yanlarına pozitif direnç kazanma vb. konularda sağlık personeline öncelikli ve ayrıcalıklı bir eğitim içeriği olarak planlamak uygundur. Yine bu konuda esneklik önemli olmakla birlikte, din görevlisinin yeterli donanımı da ön plandadır.

d. Eğitim Metodu

Yaygın eğitim; ailede, çevrede, iş yerinde, hastanede, her yerde ve her fırsatta yurttaşlara sürekli olarak verilen yaşam boyu eğitimi kapsamaktadır. Uzmanlaşmanın öneminin ortaya çıktığı ve disiplinler arası işbirliğinin arttığı bir zamanda yaşıyoruz. Tıp, manevi bilimler ile işbirliği içinde olmak durumundadır. Hedef, insan ve onun mutluluğudur. Ancak, her birey kendisi için değerli olanın peşindedir ve öncelikli olarak bunları öğrenmek ister. Öyleyse bu ortamda insanın neye ihtiyacının olduğunu temel alan bir eğitim metodu geliştirmek gerekir. Yani ağırlık merkezi ruh eğitimidir ve yaşanan duygusal durumlar dikkate alınmalıdır. Hasta merkezli olması gereken bu eğitimde, hasta ve diğer gruplar, o ortamda yaşarken öğrenirler. Bu da en etkili öğrenme biçimlerinden biridir. Bu esnada din görevlisinin etkili dinleme yönteminden de istifadesi, önceliklerin ve ihtiyaçların tespiti ve buna bağlı doğru yaklaşım geliştirme açısından önemlidir.

Yöntem; genelde hedefe ulaşmak için izlenen en kısa yol olarak tanımlanmaktadır. Bunun için uygun teknik ise, bir eğitim yöntemini uygulamaya koyma biçimidir. Hasta merkezli bu eğitimde kazandırılmak istenilen duyuşsal, zihinsel ve bilişsel hedefler şunlar olabilir:

• Dinin hastalık-sağlık yaklaşımını öğrenme

• Hastalığa uyum sağlayabilme

• Hastaneye uyum sağlayabilme

• Tedaviyi kabullenme ve uygulama

• Geri kalan yaşamda sağlıklı olma bilinci kazanma

Hastane ortamı, her grup için bir deneyimleme ve öğrenme alanıdır. Bu alan için genel olarak önereceğimiz yaklaşım; gülümsemek, duruma uyum sağlamak ve ruh-beden dengesini kurmaktır. Kısaca; “gülümse-uyum sağla-denge kur” diyebiliriz. Bu yaklaşım; hastane ortamı gibi ancak hastalığa maruz kalınca uğranılan bir mekânda, hasta, hasta yakını, sağlık personeli ve diğer vatandaşlar olmak üzere tüm gruplar için, mevcut durumla barışık olmayı sağlayıcı bir bakış açısıdır. Böylece eğitimde hedef olan; bilişsel-duyuşsal-davranışsal eğitim süreci bu şekilde kurulmuş olur. Esas çerçeve bu şekilde çizildikten sonra, geriye dini referanslarla bu çerçeveyi doldurmak, yani materyal hazırlamak kalmaktadır. Yani bu ortamda ihtiyaç duyulan manevi eğitimin, İslami kaynaklardan beslenen bir içerikle doldurulması ve işin teorisinin daha ayrıntılı olarak tespit edilmesi gereklidir. Yukarıda teklif ettiğimiz içerik şu örnek teknikler ile istekli katılımcılara aktarılabilir:

1-Birebir görüşme teknikleri & soru-cevap

2-Bilgilendirici konferans-seminer etkinlikleri

3-Grup çalışmaları

4-Tartışma toplantıları

5-İhtiyaç anında gelişen fırsat eğitimleri

Hastane ortamında yürütülecek eğitim faaliyetleri, ilgili konularda farkındalık sağlama amaçlı bir eğitime dayalı olacağı için, bilgilendirme amaçlı birebir görüşme tekniğinde davranış geliştirme ve bakış açısı kazandırma vurgusu önemlidir ve hastane ortamında en çok uygulama şansı bulacak yöntem de bu yöntemdir, diyebiliriz.

Sonuç ve Öneriler

Eğitim, hastanelerde manevi bakım uygulamaları kapsamında gelişecek ve değişecektir. Burada önemli olan, hastane din görevlisi uygulamasının yeniden hayata geçirilmesi ve gerekli donanıma sahip elemanların yetiştirilmesidir. Yeterli kriterlere sahip görevliler eşliğinde yürütülecek bu hizmette, “yaşam boyu öğrenme” hedefine uygun olarak, hastaneler de mevcut bilimsel eğitim mekânı olma durumlarını, dini farkındalık kazanma eğitimlerine de açmış olacaklardır.

Ayrıca, hastanede yürütülecek bu hizmet için, batıdaki uygulamalar örnek gösterilebilir, ancak ülkemizdeki kültürel dokuya uygun ve İslam ile yoğrulmuş bir yaklaşıma daha çok ihtiyaç vardır. Bu uygulamayla birlikte; dinin hastalık-sağlık bilinci oluşturma yönündeki yaklaşımı, bireylere doğrudan ve etkili bir biçimde aktarılabilecektir. Hayatın bu zor anlarına uyum sağlama, olumlu düşünme ve geri kalan yaşamda hayatı anlamlandırabilme, yaşam amacını dine uygun olarak tespit edebilme, dini yaşamın güzelliklerini fark edebilme amacı da gerçekleştirilmiş olacaktır. O hâlde;

1- Hastanede din görevlisinin bu hizmeti yürütebilmesi için, hastane şartlarındaki kapsamlı göreve uygun niteliklere sahip olması gerekir. Bunlar öncelikli olarak mesleki donanım ile birlikte, kuvvetli insani ilişkilerdir. Hasta psikolojisi, iletişim, dini danışmanlık, manevi bakım vb. alanlardaki becerilere sahip olması örnek olarak verilebilir.

2- Bu eğitim ve beceriye sahip din görevlisinin yetiştirilmesine uygun bir fakülte eğitimi şu anda mevcut değildir. Diyanet İşleri Başkanlığı, bu niteliklere sahip görevliler için, YÖK ile işbirliği sağlayabilir ve ilahiyat fakülteleri içinde olacak şekilde “din hizmetleri ve dini danışmanlık” bölümü açılabilir. Bu bölümden “dini danışman” ünvanıyla mezun olan din görevlileri, hastanelerde söz konusu hizmeti yürütebilirler.[591]

3- Ancak ülkemizdeki mevcut ihtiyacın hemen karşılanabilmesi ve hastane din görevlisi uygulamasının başlayabilmesi için, Sağlık Bakanlığı ile yeni bir iş birliğinin sağlanmasına ihtiyaç vardır. Uygun nitelikteki “dini danışman” ünvanına sahip görevlilerin yetişmesi zaman alacağı için, mevcut din görevlileri arasından insani ilişkileri iyi, gönüllü ve fakülte mezunu olanlar bir hizmet içi eğitimden geçirilebilir, gerekli nitelikleri kazanmaları sağlanıp, hastane ortamı bu hizmete açılabilir.

4- Yurt dışında ise ülkemizdeki gibi hastane ortamında bir mahkeme yasağı olmadığı için, Diyanet İşleri Başkanlığı, yurt dışında görev yapan personel içinden gerekli niteliklere sahip olanlarla yurt dışındaki hastanelerde bu uygulamayı hayata geçirebilir. Müslüman hastalara hizmet edecek ayrıca resmi bir görevlinin şu anda orada bulunmadığı gözden kaçmamalıdır.

5- Hastanelerde bu hizmet ile ilgili her gruba özel bir içerikle birlikte, ihtiyaçlara göre gerekli yaklaşım ve teknikleri ihtiva eden bir teori oluşturulmalı bunun için, ilahiyat, tıp, eğitim ve diğer hizmet çevreleri arasında disiplinler arası bir işbirliğine gidilmeli, hizmetin başarısı için de medya ve halk, doğru bilgilendirilerek geniş bir kamuoyu desteği sağlanmalıdır.

Kaynaklar

AYDIN, Hayati, Kur’an’da İnsan Psikolojisi, Timaş Yayınları, İstanbul, 2002.

AYDÜZ, Davud, Faziletli Dualar, Akademi Yayınları, İstanbul, 2011.

BAŞAR, Serpil, “Hastanelerde Din Hizmeti İhtiyacı”, Tebliğ, I. Din Hizmetleri Sempozyumu, Ankara, 2007.

— “Hastanelerde Din Hizmeti Modeli”, Tebliğ, IV. Din Şurası, Ankara, 2009.

—“Almanya’daki Hastanelerde Din Hizmeti Uygulamaları”, Müzakere, I. Vaizler ve Vaizlik Sempozyumu, Ankara, 2011.

el-BUHARİ, Ebu Abdillah Muhammed b. İsmail (v. 256/870), el-Camiu’s-Sahih, Çağrı Yayınları, İstanbul, 1992.

CARREL, Alexıs, Dua, (trc. Alper Yücetürk), Yağmur Yayınları, İstanbul, 1967, 2. Baskı.

DENİZKUŞLARI, Mahmud, Peygamberimiz ve Tıb, Marifet Yayınları, İstanbul, 1981.

EBU DAVUD, Süleyman b. el-Eş’as b. İshak (v. 275/889), es-Sünen, I-V, Çağrı Yayınları, İstanbul, 1992.

FENCURİ, Ahmet Şevki, İslam’da İlk Hemşire Hanım Sahabi Rufeyde, Telkin Kitabevi, Konya, 1992.

GEZGİN, Ali Galip, Kur’an’da Sevgi, Fakülte Kitabevi, Isparta, 2003.

İBN MACE, Muhammed b. Yezid Ebi Abdillah (v. 273/887), es-Sünen, I-II, Çağrı Yayınları, İstanbul, 1992.

KARAGÖZ, İsmail, “Kur’an’a Göre Musibetler Açısından İnsan ve Toplum”, Çelik Yayınevi, İstanbul, 1996.

KÖYLÜ, Mustafa, ALTAŞ, Nurullah, Din Eğitimi, Gündüz Eğitim ve Yayıncılık, Ankara, 2012.

MÜSLİM, b. Haccac, Ebu’l-Huseyn en-Nisaburi (v. 261/874), el-Camiu’s-Sahih, I-III, Çağrı Yayınları, İstanbul, 1992.

NURBAKİ, Haluk, İslam Dininin İnsan Sağlığına Verdiği Önem, D.İ.B. Yayınları, Ankara, 1985.

ÖZTÜRK, Levent, Hz. Peygamber Döneminde Sağlık Hizmetlerinde Kadınların Yeri, Ayışığı Kitapları, İstanbul, 2001.

SEYYAR Ali, “Sosyal Hizmetlerde Manevi Bakım”, Şefkatli Eller Yayınları, Ankara, 2007.

—“Sosyal Hizmetlerde Bakım Terimleri (Ansiklopedik sözlük)”, Şefkatli Eller Yayınları, Ankara, 2007.

—“Manevi Sosyal Hizmetler”, Rağbet Yayınları, İstanbul, 2008.

—“Tıbbi Sosyal Hizmetlerde Manevi Bakım”, Rağbet Yayınları, İstanbul, 2010.

ŞERİATİ, Ali, Dua, (trc. Doç. Dr. Derya ÖRS), Fecr Yayınları, Ankara, 2009.

et-TİRMİZİ, Ebu İsa Muhammed b. İsa (v. 279/892), es-Sünen, I-IV, Çağrı Yayınları, İstanbul, 1992.

[538] İzmir İl Müftülüğü, Vaiz.

[539] Mehmet Yapıcı, Yaygın Eğitim, Üniversite ve Toplum Dergisi, c. 3, sayı. 1, Mart 2003, s. 6; Nurullah Altaş, İsmail Arıcı, “Din Eğitiminin Bilimselleşme Süreci”, Din Eğitimi, Gündüz Eğitim Yayıncılık, Ankara 2012, s. 41.

[540] (29.02.2012) erişim. www.haksay.org.

[541] (29.02.2012) erişim: www.saglik.gov.tr/.../sayisi224--rg-tarihi12011961--rg-sayisi10705-s...

[542] (29.02.2012) erişim: www.saglik.gov.tr/TR/belge/1-555/hasta-haklari-yonetmeligi.html

[543] Nurullah Altaş, Hastanelerde Din ve Moral Hizmetleri, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), A.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 1997.

[544] İslami hasta telkinciliği mesleği hayata geçti: “Ölüm döşeğinde yatan Müslümanlara son anlarında telkinde bulmak üzere Alman-Türk Entegrasyon ve Dinler arası Diyalog Enstitüsü ve Evangelische Akademie Pfalz tarafından ortaklaşa yürütülen projeyle 32 kişi Almanya’nın ilk resmi İslami hasta telkincileri oldu. Ölüm döşeğinde yatan Müslümanlara son anlarında papazların telkinde bulunmasının son derece acı olduğunu belirten enstitü başkanı Talat Kamran, Müslüman toplumun ihtiyacı olan bu alana ihtiyaç duyulduğu için bu projeyi başlattıklarını ifade etti.” (03.04.2011) erişim: http://eurozaman.com/euro/news

[545] Duanın hastanın huzuruna yönelik olumlu katkısına dair bkz: Alexıs Carrel, Dua, Yağmur Yayınları, İstanbul, 1967, s. 26-28; Batı dünyasında da dua ve telkin yoluyla tedavi yapan kişiler ve merkezler vardır. Fransa’da Lourdes Sağlık Bürosu, dua yoluyla şifa bulan hastaların mucizevi bir biçimde iyileştiğini doktorların da tanıklığıyla bir bültenle yayınlamaktadır. Lourdes Sağlık Bürosu, (29.02.2012) erişim: http://www.lourdesvirtualtour.org/orientation/.

[546] Maide, 5/6; 88; En’am, 6/96; A’raf, 7/31; Enfal, 8/11; Tevbe, 9/108; Hac, 22/26; Kasas, 28/73; Ankebut, 29/45; Müddessir, 74/4 vb.

[547] Tirmizi, Sünen, Tefsir, Sure, 102, V, 448.

[548] Buhari, Sahih, Rikak, 1, III, 170; Tirmizi, Sünen, Zühd, 1, IV, 550.

[549] Müslim, Sahih, Kader, 34, III, 2052; İbn Mace, Sünen, Zühd, 14, II, 1395.

[550] Tirmizi, Sünen, Zühd, 34, V, 574.

[551] Müslim, Sahih, Birr, 52, III, 1993.

[552] Buhari, Sahih, Merda, 1, III, 2.

[553] Bakara, 2/216.

[554] Bakara, 2/156.

[555] Bakara, 2/184-185, Tevbe, 9/91; Nur, 24/61.

[556] Şuara, 26/80.

[557] Enbiya, 21/83.

[558] Sa’d, 38/44.

[559] Müslim, Sahih, Selam, 69, II, 1729.

[560] Tirmizi, Sünen, Tıb, 2, IV, 383; Ebu Davud, Sünen, Tıb, 1, IV, 192; İbn Mace, Sünen, Tıb, 1, II, 1137.

[561] Mahmut Denizkuşları, Kur’an-ı Kerim ve Hadislerde Tıp, Marifet Yayınları, İstanbul, 1996, s. 15.

[562] İbn Mace, Sünen, Taharet, 48, I, 146.

[563] Buhari, Sahih, Vudu, 28, I, 49; Ebu Davud, Sünen, Taharet, 51, I, 78.

[564] Buhari, Sahih, Teheccüd, 20, I, 49.

[565] Fatiha, 1/1.

[566] Bakara, 2/156; Tevbe, 9/40; Zümer, 39/53; Tekvir, 81/25-27 vb.

[567] Kişilerin, olumlu düşüncenin ve gülümsemenin sağlığı nasıl etkilediğini öğrenmeleri gerekir. Norman Cousins, 1979 yılında yayınladığı “Bir Hastalığın Anatomisi” adlı kitabında içten gelen bir kahkahanın sağlık üzerine olumlu etkisini anlatır ve geçirdiği ölümcül bir hastalığı temel alarak insan aklının iyileştirici yeteneğini irdeleler. Bu süreç boyunca, hergün komedi filmleri izler ve iyileşir. Bkz. erişim: http://www.bicumle.net/yazar/norman-cousins/1095 (03.03.2012)

[568] Alexıs Carrel, Dua, Yağmur Yayınları, İstanbul, 1967, s. 28.

[569] Alexıs Carrel, Dua, s. 37.

[570] Bakara, 2/186.

[571] Mümin, 40/60.

[572] Müslim, Sahih, Selam, 51, II, 1723.

[573] Tirmizi, Sünen, Tıb, 32, IV, 410.

[574] Tirmizi, Sünen, Cenaiz, 4, III, 304, Deavat, 111, V, 561; Ebu Davud, Sünen, Tıb, 17, IV, 212.

[575] Tirmizi, Sünen, Deavat, 112, V, 561.

[576] Tirmizi, Sünen, Cenaiz, 2, III, 301; Ebu Davud, Sünen, Cenaiz, 3, III, 475; İbn Mace, Sünen, Cenaiz, 2, I, 464.

[577] İbn Mace, Sünen, Tıb, 4, II, 1140.

[578] İbn Mace, Sünen, Tıb, 2, II, 1137; Cenaiz 1, I, 461.

[579] Buhari, Sahih, Cenaiz, 2, II, 70; Müslim, Sahih, Libas, 114, II, 1675; Tirmizi, Sünen, Edeb, 45, V, 117.

[580] Buhari, Sahih, Merda 4, VII, 4; Cihad 171, IV, 30; Et’ime 1, VI, 195; Nikah 71, VI, 143.

[581] Tirmizi, Sünen, Edeb,1, V, 80; İbn Mace, Sünen, Cenaiz, 1, I, 461.

[582] Buhari, Sahih, Merda, 10, VII, 6, Merda, 14, VII, 7.

[583] Müslim, Sahih, Birr, 43, III, 1990.

[584] Tirmizi, Sünen, Tıb, 35, IV, 412.

[585] İbn Mace, Sünen, Cenaiz, 1, I, 461.

[586] Buhari, Sahih, Merda, 11, VII, 6.

[587] “…Allah kimseyi kimsesiz bırakmasın diye bitiriyordu yazısını. Ben hastalıklarımı “kimsesiz” yaşadım daima. İnsanın ailesinin dışında “kimsesi” olamayacağını epey zaman önce öğrendim. Kendi ağrılarımla baş etmeye çalışırken en çok kanser hastalarını düşündüm. Hastalar için dua ederken nihayet uykuya dalmışım. Ameliyat sonrası narkozdan kolay uyanamıyorum. Hele ameliyat sonrası insanı terk ettikleri o köşe yok mu. Araf’ta kalmak. Bütün sesleri duymak ama bir cümle kuramamak. Geçmiş olsun temennisinde bulunan toplam beş kişi oldu. İsim isim aklımda kayıtlı kendileri. Bir kişi çiçek gönderdi. Sevgili Müşerref. Kendisi kadar zarif bir çiçek. Beş geçmiş olsun temennisi de telefon ile gerçekleşti. Kimseler ziyaretime gelmedi bir telefon dahi etmediler diye küstüm mü? Hayır. Neden böyle olduğunu anlamaya çalıştım…” Fatma Barbarosoğlu, “Sosyal bilim öğrencileri için bir yazarın hastane günlüğü”, (14.12.2011-yeni şafak)

“Çarşamba günü sizlerle ameliyat sonrası “yalnızlığımı” paylaşmıştım. Ameliyat sonrası beş kişinin dışında hiç kimseden ses çıkmayınca düşündüm. Arkadaşlarımı, dostlarımı eğer haberdar isem ne tebrik konusunda ne taziye konusunda ne geçmiş olsun konusunda ihmal etmem. Telefon telleri ile muhakkak dualarını almaya, bu dualar üzerinden Allah’a yakın olmaya gayret ederim. Peki, onlar vefasız oldukları için mi beni “ihmal” ettiler? Hayır. Hastalığım/ameliyatım haber değeri taşımadığı için “haberdar” olmadılar. Çünkü biz birbirimizden Cuma tebrikleri, kermes beraberlikleri, kültürel faaliyetler üzerinden haberdar olurduk. Bu beraberlikler sanal aleme taşındı. Ben sanal alem sakini olmayı benimseyemedim. Dolayısıyla da hastalığımdan haberdar olmaları söz konusu değildi. Günümüzde insanlar twitter yalnızlığı yaşıyorlar. Pek çok kadını bunalıma sokan, twitter yalnızlığı… Hasta olduğumda çorba yapacak kimse yok. Okuyucular çok uzakta. Öldüğümde arkamdan Kur’an okuyacak dostlarımın olduğunu biliyorum lakin…” F. Barbarosoğlu, “Hastane günlüğü / Twitter yalnızlığı” (16.12.2011-Yeni Şafak)

“Beni tekerlekli sandalyeye oturtuyorlar, sonra sedyeye yatırıyorlar. Sedye de ne kadar rahatsız bir yer! Hele ambulans trafikte bağıra çağıra ilerlerken. Allah düşürmesin. Bir iki saat içinde damara girip stenti takıyorlar. Bu arada, canım kardeşim (Başbakan Danışmanı) Mustafa Varank, “Abi evdekilere bir şey diyelim mi?” diyor. Ben, “operasyon bitince ararız anlatırız, şimdi demeyelim” diyorum. Nerdeee! Çoktan ‘tivit’ olmuş bizim hastalık. Büyük bir meseleye dönüşmüş. İnternetlerde, her yerde dolaşıyormuş. Meğer, aslında gerçekten büyük işmiş, ben sonradan, yavaş yavaş duruma vakıf oluyorum. Şimdi o kadar çok teşekkür borcum var ki... Sayamam. İmkânsız. Arayan yüzlerce kişinin, kimine cevap verebildiğim, kimine veremediğim yüzlerce kişinin adını ve hepsiyle ilgili duygularımı, düşüncelerimi ne söze, ne yazıya sığdırabilirim. Ama, bilinmesini isterim. Mesajların, aramaların, ziyaretlerin, herbiri benim için çok değerliydi. Herbiri için, minnettarım, müteşekkirim…” Yusuf Ziya Cömert, “Allah Kimseyi Kimsesiz Bırakmasın” (12.12.2011-Yeni Şafak).

[588] Ahmed Şevki el-Fencuri, İslam’da İlk Hemşire Hanım Sahabi, Tekin Kitabevi, Konya, 1992,
s. 8.

[589] Bu şekilde görev yapan 55 hanım tespit edilmiştir. Bkz., Levent Öztürk, Hz. Peygamber Döneminde Sağlık Hizmetlerinde Kadınların Yeri, Ayışığı Kitapları, İstanbul, 2011, s. 82-160.

[590] Ebu Davud, Sünen, Diyet, 23, IV, 710.

[591] Halit Ev, ilahiyat fakültelerindeki mevcut durum hakkında şöyle bir tespitte bulunuyor: “İlahiyat mezunlarının hastane, cezaevi vb. çok farklı alanlarda görev yapma ihtimali, ilahiyat fakültesinin amaçlarını tespit etmeyi zorlaştırmaktadır. Çünkü bu görev alanları, temel ilahiyat formasyonuna ilave farklı bilgi ve becerileri de gerektirmektedir. Mevcut donanımlarıyla ilahiyat mezunlarının bunu başarabilmesi pek mümkün görülmediği gibi bunu beklemek de haksızlık olur. Ayrıca iyi niyetle yapsalar bile, olumsuz sonuçlara neden olabilir.” Bkz. Halit Ev, “Yüksek Öğretimde Din Eğitimi”, Din Eğitimi, s. 232.

Müzakere

Prof. Dr. Sefa SAYGILI[592]

Tebliğcinin ele aldığı konu güncel ve ilginç. Kendisini tebrik ediyorum. Konuya hakim olduğu anlaşılıyor.

Şu da var bu konu sadece hastanelerde manevi bakımın dinî boyutu diye algılanmamalı. Batı ülkelerinde tedavi ekibinde dini otorite var. Hekim bazı soruları onun cevaplamasını isteyebiliyor. Hastalar rahatsızlıklarının bu boyutunu sorabiliyor veya birtakım saplantılı izahlara sahip olabiliyorlar. Ancak dini otorite olan ekip üyesi danışanı veya hastayı aydınlatabiliyor.

Hollanda’da bir psikiyatri hastanesini orada görevli manevî danışanla gezmiştim. Bu danışan Müslüman hastaların problemlerine yardımcı olan ve onlara manevî terapi yapan dini eğitim almış Müslüman bir psikologdu. Dolaşırken bir salonda şeytan çıkarma ayini gördük. Meğer daha önce Hollanda’nın sömürgesi olan Güney Amerika’dan gelen göçmenlerin Şaman inancıyla yapılan yerel tedavi seansıymış. Çok şaşırdım. Batı’da hastayı rahatlatacak ve ona zarar vermeyecek bu tarz seanslar üstelik devlet hastanesinde bile uygulanıyordu.

Bizde de İstanbul Şişli’deki Fransız Lape Hastanesi’nde hâlen rahibeler hemşirelik görevini yapıyor, hastane içindeki kilisede moral ayinleri düzenleniyor.

Ülkemizde hastanede din görevlisi konusunda ihtiyaç var, ama boşluk da var. Bu konu yakın zamana kadar tabuydu 90’lı yıllarda Rahmetli Turgut Özal’ın gayretlerini biliyoruz. Yönetmelik çıkardı, hastanelerde manevi bakım veren din görevlisi olacaktı. Türk Tabipler Birliği 1996’da Danıştay’a müracaat ederek bu güzel girişimi iptal ettirdi.

Tabu dedik, mesela bizde dindarlığın psikiyatrik hastalıklarından korunmada veya tedavide etkisi konusunda araştırma yapamazsınız. Hâlbuki konu orjinaldir, ilginçtir. Üstelik ülkemize özgüdür. Ancak tabudur bu konu.

10 yıl kadar önce ulusal psikiyatri kongresinde “psikiyatri ve din” konulu paneli görünce çok heyecanlanmıştım. İlk defa dinin psikiyatrideki yeri ve etkisi incelenecek zannetmiştim. Ancak katılımcılar psikiyatride dinin yeri yoktur, zaten inanmaya da gerek yoktur tarzında konuşmalar yapmışlardı.

1999 yılında bir gazeteciye, “hastalar tedavilerini aksatmamak kaydıyla hocaya da gidebilirler. Faydası olduğuna inanıyorlarsa gitsinler” şeklinde konuştum diye başıma gelmedik kalmadı. Üfürükçü ilân edildim, hakkımda 10 civarında soruşturma açıldı.

Yetişmiş din görevlilerini yapması gereken manevî bakım hizmetlerini günümüzde hasta yakınları dinî referanslarla yapmakta, hastayı teselli etmektedirler. Ancak sekülerleşmenin artışı ve dinî eğitimin zayıflamasıyla bu konudaki boşluk büyümektedir. İhtiyaç çok fazladır ve acildir.

Melsek pratiğimden biliyorum, hastalar sık olarak “Acaba kötü, asi veya günahkâr biri miyim de Rabbim bu hastalığı bana verdi” diye suçluluk çekerler. Kendilerine zarar verirler.

Bu yüzden hastanelerde dinî hizmet konusunu gündeme getirmekle Diyanet İşleri Başkanlığını çok önemli bir fonksiyonu yerine getiriyor. Başta başkanımız Prof. Dr. Mehmet Görmez olmak üzere tüm mensuplarını tebrik ediyorum. Çünkü bütün dünyada gidişat bu yöndedir.

Geçenlerde dünyaca ünlü hekimimiz ABD’de yaşayan Prof. Dr Mehmet Öz’ün bir demecini okudum. Dr. Öz, özellikle kanser hastalarına manevi destek vermek için hastanelerde görev yapan din psikologlarına ihtiyaç olduğunu söylüyordu. “Amerika’da da var bu istek. Hastanelerde din konusunda uzman isimler çalışıyor. Ben de hastanelerde din uzmanlarını olmasının mantıklı ve şart olduğunu düşünüyorum. Ancak o desteği veren kişilerin din konusunda uzman olması gerekiyor” diye ekliyordu.

Duanın, ibadetin, Allah’a iman etmenin, ahiret ve kader inancının sağlığımız üzerine o kadar çok koruyucu etkileri varki. Yine kanaatkârlığın, tevekkülün, merhamet ve sabır sahibi olmanın, hayır ve infak yapmanın yararları saymakla bitmez. Ailelerin güçlü ve sağlam oluşunun, nimetlere şükretmenin, dayanışma ve kardeşlik bağlarının, paylaşmanın, hayır ve şerrin Allah’tan geldiğine inanmanın moralimize ve ruh sağlığımıza katkıları çoktur.

Bir hadis-i şerifte, “Her kim ailesi emniyette ve vücudu sıhhatli olarak sabahlarsa, yanında günlük yiyeceği de bulunsa sanki bütün dünya ona verilmiştir” buyrulmuştur. Bu inanca sahip olan moralli ve mutlu olacaktır.

Son olarak şunu söyleyeyim, manevî bakım uzmanları kesinlikle iyi yetişmiş olmalıdırlar. Çünkü din görevlisi denince hastaların genelde akıllarına ölüm gelmekte, moralleri bozulmaktadır. Ancak sağlık ve hastalık bilgilerini sindirmiş, hastaya yaklaşım konusunda iyi yetişmiş bir uzman hastalara çok faydalı olacaktır. Bu da sıradan bir ilahiyatçı değildir, usta çırak ilişkisiyle yetişmiş ve pratiğini her yönüyle yapmış biri olmalıdır.

Teşekkür ediyorum.

[592] Psikiyatri Uzmanı.

Huzurevlerinde Din Eğitimi ve Dinî Danışmanlık

Prof. Dr. M. Akif KILAVUZ[593]

Giriş

Huzurevi, 60 yaş ve üzerindeki kişileri huzurlu bir ortamda korumak, bakmak ve bu yaşlıların sosyal ve psikolojik ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla kurulan yatılı sosyal hizmet kuruluşudur.

Türk toplumlarında bugünkü anlamda, huzurevleri diyebileceğimiz kurumların fazla yaygın olmadığını söylemek mümkündür. Günümüzde bile yaşlı nüfusa oranla huzurevlerinin ve bu kurumlarda barınan yaşlılarımızın sayısının az olması da bir ölçüde bu görüşü doğrulamaktadır.

Son yıllarda ülkemizde huzurevlerinde kalan yaşlılarımızın sayısında giderek artışlar görülmektedir. Bu kuruma duyulan ihtiyacın artmasında; şehirleşme, sanayileşme ve çekirdek ailenin yaygınlaşması sonucu geleneksel normların ve değerlerin etkisini yitirmesinin, insanların daha çok bireyci bir anlayış tarzını benimsemesinin etkili olduğunu söylemek mümkündür.

Cumhuriyet döneminde yaşlılara yardım ve bakım görevi 1930 yılında çıkarılan Belediyeler Kanununun 34-35. maddeleri gereğince belediyelere verilmiştir. Daha sonraki yıllarda Belediyelerin yanı sıra, yaşlılara yardımı amaçlayan çeşitli dernekler kurulmuş ve faaliyete geçmiştir. 1963 yılından itibaren yaşlılarla ilgili hizmetleri devlet kurumları da üstlenmiştir.

Günümüzde Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu (SHÇEK) önemli ölçüde huzurevi hizmeti vermektedir. SHÇEK’in yanı sıra belediyelere, bazı bakanlıklara, dernek ve vakıflara, azınlıklara, gerçek kişilere ait özel huzurevleri de yaşlılara hizmet vermektedir (Doğan, 2008: 132).

Hayatının ilerleyen yıllarında huzurevlerinde kalma durumunda olan yaşlılar, dine yönelme ve din ile ilgili sorunlarına cevap bulma ihtiyacı içinde olabilmektedirler. Onların bu ihtiyaçlarının karşılanması için huzurevlerinde din hizmetlerine ihtiyaç duyulmaktadır.

Bu tebliğde öncelikle din hizmetleri uygulamalarının gerçekleştirilmesini gerekli kılan nedenler tespit edilmeye çalışılacaktır. Ayrıca huzurevlerinde din hizmeti götürecek görevlilerin dikkat etmesi gereken bazı iletişim ilkeleri üzerinde durulduktan sonra, bu kurumlarda hizmet verecek olan din görevlilerin ya da dinî danışmanların yetiştirilmesi ve istihdam edilmesinden bahsedilecektir. Tebliğin sonunda bu konu ile ilgili teklif ve önerilere yer verilecektir.

Huzurevlerindeki Rehberlik ve Din Hizmeti Uygulamalarının Gerçekleştirilmesini Gerekli Kılan Nedenler

Huzurevinde kalma durumunda olan yaşlıların beslenme, sağlık, temizlik ve sosyal ihtiyaçlarının karşılanması için bu kurum tarafından pek çok tedbirler alınmaktadır. Tam anlamıyla sağlıklı bir hayat yaşayabilmek için yaşlıların, fiziksel ihtiyaçları kadar önemli olan manevi ihtiyaçları da vardır. Yaşlılara ihtiyaçları çerçevesinde götürebilecek din hizmeti alanlarını aşağıdaki başlıklar hâlinde ele almak mümkündür.

A. Fiziksel ve Ruhsal Sağlık Sorunları Karşısında Din Hizmetleri

Yaşlanma dönemindeki bireylerin günlük hayatlarını etkileyen kronik sağlık problemleri bir hayli yaygındır. Fiziksel sağlık sorunlarının yanı sıra, bedensel fonksiyonların yitirilmesi, ayrılık ve yalnızlıkla ilgili sorunlar, sevginin ve yeterliliğin kaybedilmesi gibi nedenlerle, yaşlı bireylerde anksiyete, ve depresyon gibi ruh sağlığı ile ilgili sorunların ortaya çıkması da söz konusu olabilmektedir.

İşte bu noktada her ne kadar din görevlilerinin insanlara sağlık hizmeti götürmesi söz konusu olmasa da, yaşlı bireyin sağlık sorunlarının tespit edilmesinde, doktorlarla işbirliği içinde olması konusunda önemli bir görevinin olduğunu söylemek mümkündür. Diğer taraftan din görevlilerinin yaşlıların sağlık sorunlarını dinlemek suretiyle, onlarla iletişime geçme konusunda önemli bir fırsat elde etmeleri söz konusudur. Din görevlilerinin hasta yaşlıları dinlemelerinin, bu kişilerin hastalıklardan iyileşme sürecini de çabuklaştırması mümkündür.

Din görevlileri yaşlılara dinî inancın ve dinî etkinliklerin onların sağlıkları üzerinde ne gibi katkıları olabileceği konusunda hatırlatma yapabilirler. Ayrıca yaşlılara Kur’an okuma, dua etme ve dinî başa çıkma konusunda bilgilendirerek sağlık sorunlarının azaltılmasında önemli katkılarda bulunabilirler.

Yaşlının hayat olaylarıyla başa çıkma konusunda başkasından ilgi, bakım ve destek istemesi durumunda, destekleyici psikoterapi uygulamasının tedavi edici özelliği olabilmektedir. İşte bu noktada din görevlilerinden yararlanma yoluna gidilebilir. Bu tür sorunların yol açtığı depresyonun tedavi edilmesinde dinî rehberlik çerçevesinde, hastanın kayıpları konusunda konuşma ve grup etkinlikleri gerçekleştirme, huzurevindeki yaşlı bireyin ruh sağlığı üzerinde olumlu katkılar sağlayabilmektedir.

Din görevlileri yaşlı hastalarla grup etkinlikleri gerçekleştirmek suretiyle pek çok yaşlının geçmişi ile süreklilik duygularının devam ettirilmesine imkân sağlayarak, fikir ve düşüncelerin paylaşılmasına fırsat verebilirler. Yaşlılar kendileriyle aynı duygular ve düşünceler içinde olan kimselerle birlikte olmak suretiyle yalnız olmadıkları duygusunu hissederek, benzer kayıplara ve başa çıkma yöntemlerine sahip olduklarını anlayarak rahatlık hissedebilirler.

Yaşlanma dönemindeki bireylerin hayatlarındaki manevi boyutun en önemli ihtiyaçlarından birisinin, “yaşama ümidi” olduğu söylenebilir. Öyle ise, din görevlileri huzurevlerindeki yaşlılara hayat memnuniyeti ve yaşama ümidi kazandırma konusunda rehberlik yapabilirler.

B. Hayatın Anlamı İle İlgili Sorunlar Karşısında Din Hizmetleri

Her insan için temel ihtiyaçların en önemlilerinden biri, hayatta anlam bulma ve anlamlı bir var oluş yaşamaktır. Günümüz insanının en önemli probleminin anlamsızlık sonucu ortaya çıkan değer eksikliği ve boşluk duygusu olduğu ileri sürülmektedir. Bu açıdan anlam çerçevesine sahip olmak, özellikle günümüzde huzurevlerinde yaşayan yaşlılar için daha da önem arz etmektedir.

Yaşlı bireylerin ruh sağlıklarının korunmasında ve tedavi edilmesinde psikiyatrinin önemli katkıları söz konusu olmakla birlikte, bazen yaşlılar için anlam sağlayacak teorik bir çerçeveden yoksun olduğu da ifade edilmektedir.

Yaşlanma döneminde huzurevlerindeki bireylere din hizmetleri ve rehberlik çalışmaları aracılığıyla, hayatın anlam dolu olduğu duygusunu kazandırmak mümkün olabilecektir. Çünkü değerlendirme ve değer biçme tarzı olma özelliği sebebiyle dinî değerler, bireylere hayatta var oluşlarına anlam kazandırmaktadır. Zaten inanç, “bireyin hayatın karmaşıklığı ve farklılığı karşısında anlam, gaye ve uyum bulma çabası” olarak da tarif edilmektedir (Maxwell, 1998: 403-413.

Din görevlileri yaşlıların anlam çerçevesi kazanmalarını sağlamak için onların kendilerini ifade etme, günlük hayattan memnuniyet duyma, bireyler arası iyi ilişkiler kurma, insanlığa hizmet götürme, inanç ve değerleri doğrultusunda yaşama konusunda katkıda bulunabilir.

Din görevlileri yaşlının her türlü olumsuzluğa rağmen hayata devam edebilmesine katkıda bulunmanın yanı sıra, geleceğe olumlu bir bakış açısı içinde olmasına da yardımcı olabilir. Dinî rehberlik aracılığıyla, özellikle kendilerinin değersiz ve önemsiz olduğu duygusu yaşayan huzurevindeki yaşlılara, onların değerli oldukları ile ilgili mesaj almalarına yardımcı olunabilir.

Fiziksel hastalıkları ve kapasiteleri ne olursa olsun her yaşlının, başkalarına faydalı olabilmesi mümkündür. Yaşlıların öncülük yaptıkları ve katkıda bulundukları her iş onlara, hayatın anlamı olduğu duygusunu kazandırabilir. Bu dünyada yaptıkları her işin bir amacı ve gayesi olduğunu bilen ve kendilerinin de bu amacın bir parçası olduğunu düşünen dindar yaşlılar için hayatta daima bir amaç vardır.

Ancak, Allah ile ilişki içinde olan ve kendilerini Allah’a adayan yaşlılar, insanlığa faydalı olabilecek ve ihtiyaç duyulabilecek fırsatlar meydana getirebilecektir. Din görevlisinin en önemli görevlerinden biri, yaşlıların bu biricik ve özel kabiliyetlerini belirlemek, Allah’ın hizmetinde kullanılabilir hâle getirme konusunda onları motive etmektir. Dinî rehberlik yoluyla yaşlılar, ibadet etme ve tefekkürde bulunma konusunda teşvik edilerek, hayatın anlamını elde edebilecektir.

C. Yalnızlıkla İlgili Sorunlar Karşısında Din Hizmetleri

Yalnızlık duygusu; yaşlılarda, değerli olma gibi duygusal ihtiyaçların karşılanamaması ve güvenilir ilişki eksikliği sonucu sosyal ilişkilerin gerçekleştirilememesi durumunda ortaya çıkmaktadır. Ülkemizde özellikle huzurevlerindeki yaşlılarda aile üyelerinin duygusal destek eksikliği, daha yoğun olarak görülmektedir.

Huzurevinde daha konforlu imkânlar sağlanmasına rağmen, pek çok yaşlı, evde yaşamayı tercih etmektedir. Bu tercihin sebebi, onu seven ve anlayan insanlarla birlikte olmanın meydana getirdiği huzur ve güvenlik duygusundan kaynaklanmaktadır. Kurumda kalan yaşlılardan, çocuğu olmayan ve yalnız yaşayanların %27’sinde depresyon görülmesi, çocuğu olanlarda bu oranın %51 olarak ortaya çıkması, bu görüşü büyük ölçüde desteklemektedir (Doğan, 2008: 136).

Yaşlılar, bazı durumlarda arkadaşlarıyla, başkalarına oranla daha fazla ilişki içinde olabilmektedir. Özellikle huzurevlerindeki yaşlıların çocuklarının ve eşinin bulunmaması, çocuklarından ayrı yaşama zorunda kalması ve yardım alabilecek başka alternatifinin olmaması durumunda, arkadaşlık ilişkileri daha da önem arz etmektedir.

İleri yaşlarda başarı ve mutluluğu, başkalarıyla iyi geçinip geçinmeme ilkesi bağlamında değerlendiren yaşlılar, olumlu rol desteği almaları durumunda, kendi benliklerini sağlıklı bir biçimde devam ettirme imkânı bulmaktadır. Bu açıdan yaşlanma döneminde huzurevinde yaşayan yaşlılar tarafından, yalnızlık duygularının daha az oranda hissedilmesinde ve sosyal ilişki eksikliğinden kaynaklanan olumsuzlukların azaltılmasında dinin de önemli bir yeri vardır.

Dinî hayat yaşlılara, dinî roller ve ilgiler sağlamak yoluyla statülerinin devam etmesine ve sosyal ilişkilerin gerçekleşmesine imkân sağlamaktadır. Din, inananların “ait olma” ihtiyaçlarını karşılamaktadır. Bunlara ilave olarak dinî bütünleşme, dinî ilgiler yoluyla sosyal ilişkilerin niteliğini yükseltmektedir.

Yaşlanma dönemindeki bireylere yardım ve hizmet götürme konumunda olan din görevlileri, yaşlıların arkadaş ve insan ilişkilerini devam ettirebilmeleri için onlara yönelik programlar hazırlayabilir. Yaşlılara yönelik etkinlikler, onların sosyal ve duygusal ihtiyaçlarını karşılayacak olan arkadaş ve insan ilişkilerini devam ettirebilmeleri için fırsatlar sağlayacaktır. Ayrıca bu tür programlar yaşlıların boş zamanlarını değerlendirmelerine imkân vererek, onların daha az yalnızlık duymalarına sebep olacaktır.

Din görevlileri, yaşlıların dinî hayat alanlarını daha da zenginleştirebilmeleri için çaba gösterebilir. Bu açıdan yaşlı bireylerin -daha büyük sosyal destek elde etmelerini sağlamak için- ilgililer tarafından dinî uygulamalara, eğitim etkinliklerine, konferanslara ve diğer etkinliklere katılmaları teşvik edilebilir.

D. Yaşlanma Dönemindeki Kayıplarla İlgili Sorunlar Karşısında Din Hizmetleri

Yaşlanma döneminde ortaya çıkabilen en önemli sorunların başında; kronik hastalıklar, ekonomik problemler, rol kaybı, sevilen kimselerin ölümü ve bilişsel kabiliyette meydana gelen kayıplar gelmektedir. Bu tür kayıplarla ilgili olarak Kur’an’da şöyle denilmektedir: “Allah, sizi yarattı, sonra da sizi öldürecektir. İçinizden kimi de, biraz bilgiden sonra eşyayı önceki bildiği gibi bilmesin diye, ömrün en kötü çağına kadar yaşatılır. Şüphesiz ki Allah çok bilgili ve büyük kudret sahibidir. (Nahl, 16, 70).

İlk bakışta çok olumsuz bir durum gibi gelse de kayıplar, bireyin dünyayı ve kendisinin bu dünyadaki durumunu yeniden gözden geçirmesine sebep olmaktadır. Travmatik olaylar, gerçeğin bireysel yorumlarına zarar vermeye sebep olduğu zaman, inanç sistemine başvurularak, yeni bir anlam yapısı meydana getirme konusunda çabalar gösterilmektedir. Bu açıdan yaşlanma döneminde bireyler, kayıplar karşısında dinî başa çıkma yöntemi kullanarak ve dine yönelerek olaylara anlam vermeye çalışırlar.

Din görevlileri yaşlı insanlara, karşılaştıkları olayları ve yaşantıları Allah ile ilişkilendirmeleri konusunda rehberlik yaparak, hayatlarında meydana gelecek değişiklikleri daha kolay tolere edebilmelerine yardımcı olabilir.

Diğer destek kaynaklarının eksikliğinin hissedilebileceği huzurevindeki yaşlılar için manevi ve psikolojik destek, hayatın denetim dışında görülmesi durumunda kutsal anlayışıyla denetim duygusu sağlama fırsatı vermektedir. Böylece yaşlılar, ileri yetişkinlik döneminin kayıplarını Allah’ın takdiri ve geçmiş günahların kefareti olarak kabul ederek, teslimiyet ve kabullenme tutumu geliştirebilmektedir.

Din görevlileri, yaşlılığın kayıplarının tabii olduğu ve bu yüzden kabul edilmesi gerektiği düşüncesinden hareket ederek, huzurevlerinde yaşayan bu bireylerin, hayatın problemleri ile suçluluk hissetmeden, başkalarını kınamadan, kabuğuna çekilmeden mücadele etme fikrini geliştirebilmelerine katkı sağlayabilir.

Huzurevinde yaşayan sakinlerin hepsinin farklı biçimlerde tezahür edebilen kayıpları olması hasebiyle, gerçekleştirilecek olan grup terapilerinin, toplu dua ve ibadet uygulamalarının, sorunlarla başa çıkmada olumlu katkıları olacaktır. Bu tür etkinlikler ayrıca kurumda birlikte yaşadıkları arkadaşlarının ne gibi sorunları olduğu konusunda da farkındalık meydana getirerek, empati duygusunun tüm sakinler arasında yayılmasına yardımcı olacaktır.

G. Ölüm Korkusu İle İlgili Sorunlar Karşısında Din Hizmetleri

“Yaşlılık” kelimesinin çağrıştırdığı ilk kelimenin “ölüm” olduğunu söylemek mümkündür. Yaşlanma ve ölüm kavramlarının genellikle birlikte düşünülmesindeki en önemli etken, yaşlı insanların ölme riskinin daha yüksek olmasından kaynaklanmaktadır.

Kendilerini ölüme daha yakın hissettiklerinden dolayı yaşlılar bazen kaygı duyabilmektedir. İleri yaştaki bireylerin çevrelerindeki kişilerin ölümlerine sık sık şahit olmaları, onlarda ölüme ilişkin düşüncelerin takıntı hâline dönüşebilmesine de neden olabilmektedir. Özellikle huzurevinde yaşayan yaşlılar, akranlarının ölümüne daha sık oranda tanık olmaları hasebiyle, ölümle ilgili hususları daha fazla düşünebilmektedir.

Yaşlılarda görülen ölümle ilgili olumsuzlukların en az seviyede hissedilmesinde, dinin önemli katkıları söz konudur. Çünkü ölüm ve din arasındaki ilişkide belki de en önemli unsur, dinlerin ortaya koydukları ahiret inancıdır. Ahiret inancı ölümsüzlük arzusuna sahip olan insan için ebediyet imkânı vererek insanların ruhsal dengelerinin korunması konusunda önemli bir rol oynamaktadır. Gerçek anlamda mümin insan, ölümün arkasında bulunan esas güce inanmakta, bu gücün kendisine yardımcı olacağından güven duymaktadır.

Hayatın son döneminde yaşlı bireye verilen din hizmeti ve rehberlik, ölümün daha makul bir şekilde kabullenilmesine imkân sağlayabilecektir. Din görevlileri bir taraftan yaşlanma dönemindeki bireylere ahiret inancı telkin etmek suretiyle onları ahirete, diğer taraftan da kalan ömürlerini anlamlı bir şekilde tamamlamak için bu dünyaya hazırlayabilir.

Dinî rehberlik yoluyla hem hayata, hem ölüme, hem de ölümden sonraki hayata vurgu yapılabilir ve bu üç olgudan birinin diğerini yok saymaması arasındaki denge göz önünde bulundurulabilir.

Yaşlanma döneminde dinî rehberlik çerçevesinde ölüm konusunda farkındalık kazanacak olan yaşlılar ölümü, karşılanması gereken tabii bir süreç olarak kabullenecektir. Böylece onlar kendi hayatlarını boşa harcamamayı öğrenecek ve kendilerine tanınan süreyi din ve insanlık adına değerlendirmeye çalışacaktır.

Ölüm düşüncesi diğer taraftan, bu dünyadaki davranışların anlamının kavranmasına yardım edecektir. Çünkü ölümü düşünerek ölüme hazırlanmak demek, bir bakıma da anlamlı ve yararlı bir hayat sürdürmek demektir. Ölüme hazır olmayan bir kimse, yaşamanın değerini anlamakta ve kavramakta zorluk çekecektir. Konuyu bu açıdan ele aldığımızda din görevlileri yaşlıların kalan ömürlerini değerlendirmeleri konusunda rehberlik yapabilirler. Huzurevindeki yaşlılar -her ne kadar, çok boş zamanları olsa da- geri kalan ömürlerinin az olduğunu düşündükleri için zamanlarını anlamlı bir şekilde doldurmak isterler. Bu açıdan yaşlıların zamanlarını, din öğrenimi ve ibadetle değerlendirmeleri konusunda din görevlilerinin etkinlikler düzenlemelerine ihtiyaç duyulmaktadır.

Huzurevlerinde Din Hizmeti Götürecek Görevlilerin Dikkat Etmesi Gereken Bazı İletişim İlkeleri

Huzurevlerinde yaşlılara din hizmeti götürmek için bazı iletişim ilkelerinin göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Huzurevlerinde din hizmeti götüren görevlilerinin her şeyden önce, yaşlıların her zaman yanında bulunduğunu göstermesi ve destek sağlayabilmesi için onlarla diyalog kurabilmesi gerekmektedir. Yaşlıların sorunları, sınırları ve kabiliyetleri ancak diyalog kurma sonucunda öğrenilebilir.

Diyalogun gerçekleşebilmesi için yaşlılar, kendi hayat hikayelerini, mücadelelerini ve çabalarını, dinin ön gördüğü bir hayat tarzı yaşayabilmek için rahat bir şekilde ifade edebilirler. Bu açıdan dinî rehberlik çerçevesinde yaşlıların tecrübelerini paylaşmalarına imkân sağlayarak diyalog ortamı meydana getirecek fırsatlar oluşturulabilir.

Yaşlılarla diyalog kurmada en önemli eğitimsel ilke, sevgi ve ilgidir. Sevgi ve ilgi, tüm dinî öğretilerin üzerinde durduğu önemli bir ilkedir. Kur’an’da Allah’ın seven, bağışlayan, affeden isim ve sıfatlarının daha fazla zikredildiği görülmektedir. Yine Kur’an’da “şefkatle büyütüp eğiten” anlamına gelen “Rab” kelimesi, “Allah” lafzından sonra en çok anılan isimdir. Hz. Peygamberin de insanlara sevgi, şefkat, ilgi ve özen gösterdiği pek çok ayette vurgulanmaktadır.

Allah’ın, insanları seven bir Yüce Kudret olması ve Hz. Peygamberin insanlara sevgi göstermesi, din görevlilerinin de başkalarını sevmeleri ve ilgi göstermeleri için örnek bir motivasyon olarak değerlendirilebilir.

Yaşlılara din hizmeti götürülmesi ve bu hizmetin onlar tarafından kabullenilmesi, sadece bilgi verme sonucu ortaya çıkan bir süreç değildir. Yaşlıların dinî rehberlik hizmetinden hoşnut kalmasındaki en önemli faktörlerden biri, kendileri ile bir birey olarak ilgilenilmesidir. Yaşlıları destekleyen ve cesaretlendiren din görevlileri, yaşlı bireyleri, değer verilen ve sevilen kimseler olarak önemserler.

Yaşlılara gösterilecek ilgi, din hizmeti sürecinde çeşitli yollarla açıkça ifade edilebilir. Din görevlileri ilgi göstermeye çalıştığı insanların isim ve yaşantılarını bilme konusunda gayret sarf edebilir, onlarla beraber olmaya istekli olabilir, onları dinleyebilir ve kendi iç dünyalarını onlarla paylaşabilir.

Yaşlılara ilgi, onların sevinçlerini paylaşarak ve acılarıyla empati kurarak gösterilebilir. İlgi göstermek, başkalarının öğrendiği şeyleri değerli bulmak ve tecrübelerinin sonuçlarıyla alakalı olmak ve tüm bireylerin görüşlerini saygıyla kabullenmektir. Bu tür yaklaşım biçimi, din hizmeti üstlenilen yaşlıların hayatlarının belki küçük, ama önemli bir parçasıdır.

Bunların ışığında diyebiliriz ki, din görevlileri, sadece yaşlıların hakikati bulmalarına yardım eden bir öğretici olmanın yanı sıra, onlarla sıcak ve güven verici ilişkiler geliştiren kimseler olarak da hizmet götürebilir.

Yaşlılarla, diyalog kurma ve onlara sevgiyi ifade etme süreci ile ilgili en önemli husus, din görevlisinin aktif dinleme özelliğidir. İyi bir iletişim, iyi bir dinleme ile başlamaktadır. Kendisine rehberlik hizmeti götürülecek kişinin sorunlarını anlamak, büyük ölçüde onu dinlemekle mümkün olmaktadır.

İnsanlarla diyalog kurma, onların hikayesini dinlemekle başlamaktadır. Bireyler davranışlarını ve onların sonuçlarını, duygu ve düşüncelerini paylaşmak suretiyle anlamlandırabilir. Bu bağlamda dinleme, bireyin sözlü iletişimini anlamayı içermektedir. Dünyada pek çok sorun, üzüntü ve başarısızlık, insanların birbirlerini dinlemeye istekli olmadıkları için ortaya çıkmaktadır.

Dinî rehberlik hizmetlerinin şekillenmesinde etkili olan bir diğer unsur da, karşılıklı güven ve saygıdır. Güven ortamının var olduğu durumlarda açık iletişim söz konusudur. Bireyin kendini ifade etmesi de ancak açık iletişimin olduğu durumda mümkün olabilir. Diğer bir insana karşı güven ve saygı duymak, bu insanın değer ve itibarının var olduğunu onaylamak anlamına gelmektedir. Bu açıdan din görevlileri sadece bilgi verme ve fikir oluşturmakla kalmayıp yaşlılarla sıcak ve güven verici ilişkiler geliştirebilir.

Unutulmamalıdır ki Hz. Peygamber, öncelikle insanlar tarafından güvenilir kimse (emin) olarak tanınmış, daha sonra da onlara İslam dinini tebliğ etmiştir. Diğer taraftan yaşlılara din hizmeti götürenlerin karşısındakinin duygularını onun gibi anlaması ve bu duygusunu ona iletebilmesi için, empatik iletişim biçimini benimsemesi gerekir.

Yaşlılar, kendilerine dinî rehberlik hizmeti sunan bireylerin empatik özelliklerini fark etmeleri durumunda, anlaşıldıklarını ve kendilerine önem verildiğini hisseder. Sonuçta anlaşılmak ve önem verilmek, yaşlıyı rahatlatmakta ve kendisini daha iyi hissetmesine imkân sağlamaktadır.

Dinî rehberlik hizmeti götürenlerin, kendileriyle iletişim içinde bulunan yaşlıları, yargılamadan, eleştirmeden oldukları gibi kabullenmeleri, sağlıklı bir iletişim kurmada etkili olabilmektedir. Başkalarını kabul eden ve onları oldukları gibi beğenenler, başkalarının davranışlarını iyi yönde değiştirmede en başarılı olan kimselerdir. Hiç kimse bir diğerini yeniden biçimlendirme gücüne sahip değildir. Ancak, karşısındakileri olduğu gibi kabullenenler, onlara kendilerini değiştirme gücü vermiş olurlar.

Din görevlilerinin yaşlıları kabullenmelerinin yanı sıra onları onaylamaları, daha olumlu sonuçlar meydana getirebilmektedir. Çünkü böyle davranmakla, insanları hataları ve kusurları ile kabul edip ilişkiyi sürdürürken, hoşgörü göstermenin ötesinde, o kimsede takdir edilebilecek olumlu şeylerin varlığı vurgulanmış olmaktadır. Takdir ve onaylama, insanlara kolayca verilemeyen ama alındığında fazlasıyla hoşlanılan bir hediye gibidir. İnsanları gerektiği gibi takdir edebilmek, övgüye değer bir şeyler yapıldığının farkına varabilmek ve zaman geçirmeden gerektiği gibi davranmak anlamına gelmektedir.

Diğer taraftan huzurevlerinde din hizmeti götürme sürecinde yaşlılara, düşündüklerini ifade edebilmelerine imkân verilmesi, ideal bir rehberlik ortamının sağlandığının önemli bir göstergesidir. Böyle bir ortamda yaşlılar, başkalarının kendisini kınayacağı, hatalarından dolayı alay edeceği, hatta hatalarını düzelteceği endişesi taşımaksızın kendilerini ifade edebilecektir.

Din görevlileri, kendi fikirlerini kabul ettirme konusunda yaşlıların farklı görüşlerinin yanlışlığını ortaya koyarak onları eleştirmeye çalışmaktan ziyade, yaşlıların kendi fikirlerini, yine kendi istekleriyle değiştirmelerine imkân sağlayabilir. Etkili dinî iletişim gerçekleştirebilmek için yaşlıların katkılarını önemsemek ve değerli kabul etmek, dinî rehberlik ortamının oluşturulmasında olumlu katkılar sağlayacaktır.

Huzurevlerinde Hizmet Verecek Din Görevlilerinin / Dinî Danışmanların Yetiştirilmesi

Huzurevlerindeki yaşlıların din hizmeti ihtiyaçlarına cevap verilmesi, yaşlıların daha mutlu bir hayat sürdürmesine imkân sağlamaktadır. AB ülkelerinde ve ABD’de huzurevlerinde manevî bakım hizmetleri, sakinlerinin istek ve talepleri doğrultusunda değişik dinî, mezhebî, kültürel ve felsefî açılımları çerçevesinde uygulanmaktadır. Örneğin Müslüman yaşlılara yönelik İslami bakım hizmetleri de sunan Frankfurter Verband isimli kurum, Frankfurt’ta sosyal hizmetler ve bakım alanında kamu yararına çalışan en büyük kurumdur (Seyyar, A., 2009).

Türkiye’de manevî terapi veya manevî bakım eğitimi veren resmî bir eğitim kurumu henüz yoktur. Huzurevlerinde kapasite ve ihtiyaca göre Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğünce uygun görülen nitelik ve sayıda müdür, müdür yardımcısı, sosyal çalışmacı, psikolog, tabip, diş tabibi, hemşire, fizyoterapist, diyetisyen, teknisyen, genel idare ve yardımcı hizmetler sınıfından olmak üzere çeşitli personel istihdam edilmektedir.

Huzurevi Yönetmeliğinde, her kuruluşta sosyal ve psikolojik çalışmaları koordineli şekilde yürütmek üzere sosyal çalışmacı ve psikologlardan oluşan sosyal servis kurulunda, “dinî sosyal çalışmacı” ya da “dinî danışman” tanımı adı altında herhangi bir personelden söz edilmemektedir.[594]

Ülkemizde bazı sosyal kurumlarda manevî destek programları, 2007 yılına kadar özel çabaların bir sonucu olarak uygulanmıştır. Mesela Kayışdağı Darülaceze Müdürlüğü bünyesinde yaşlı sakinler için 2005 yılında Manevi Bakım Birimi oluşturulmuştur. Darülaceze sakinlerinin yaşamsal ihtiyaçlarının yanı sıra, manevî yönden de doyurulmalarının kurumsal görevlerden biri olarak kabul edilmektedir. Bu kurumda dinî gün ve gecelerde düzenlenen özel organizasyonların yanı sıra, rutin olarak manevî sohbet programları da sürdürülmektedir. Gayri Müslim sakinler için de, sürekli hizmet alabildikleri kilise ve havra gibi ibadethaneler bulunmaktadır. Hristiyan ve Yahudi inancına mensup yaşlıların talepleri doğrultusunda Cumartesi ve Pazar ayinlerine ulaşımları kurumca sağlanmaktadır (Seyyar, A., 2009).

Darülaceze kurumunda son dönemlerde Demans/Alzheimer hastalığı olan yaşlının bakımını kolaylaştırmak, yaşam kalitesini arttırmak, ailesinin ve bakım veren kişilerin günlük hayatlarındaki zindeliğini korumak ve demanslı yaşlıların aktiviteler ile hayatlarına değer katmak amacı ile manevî bakım aktiviteleri de içeren bütüncül bakım hizmet uygulamaları geliştirilmiştir (Seyyar, A., 2009).

“Manevi Bakım Aktiviteleri” ile demanslı kişinin geçmiş hayatında mensubu olduğu din veya benzeri ahlaki öğretileri ile uyumlu ritüellerin parçası olmaları sağlanarak, manevi huzur hissiyatı ile yaşam kalitelerinin artırılması, yine depresif belirtilerinin önüne geçilmesi, davranışsal belirtilerinin azaltılması sağlanabilmektedir (Seyyar, A., 2009: 113.)

Huzurevlerindeki yaşlı bireylere manevi bakım ve din hizmeti uygulamalarının sağlanmasında, din hizmeti götürecek görevlilerin yetiştirilmesi ve istihdam edilmesi önem arz etmektedir. Bu kurumlarda din hizmeti götürebilmede bir taraftan İlahiyat bilimleri diğer taraftan da davranış bilimleri konusunda bilgi sahibi olma söz konusu olduğu için, din görevlilerinin bazı becerilere sahip olması ve belirli bir düzeyde teoloji bilgisiyle birlikte dinî danışmanlık alanında eğitim alması gerekmektedir.

Ülkemizde sosyal hizmetler alanına eleman yetiştiren yapılanmayı, ABD ve AB ülkeleriyle karşılaştırdığımızda bir takım farklılıkların olduğunu söylemek mümkündür. Örneğin Almanya’da sosyal çalışmacı veya eğitimci olabilmek için, genelde 4 yıllık Meslek Yüksek Okullarında eğitim almak gerekmektedir. Bu kurumlarda Antropoloji, Teoloji, Psikoloji, Sosyoloji, Sosyal Psikoloji, Sosyal Siyaset, Tıp, İktisat, Pedagoji, Kamu Yönetimi, Siyaset, Sosyal Hukuk gibi dersler verilmektedir. Ayrıca bu eğitim çerçevesinde, meslekî tecrübe kazanabilmek için, adaylara bir yıl uygulamalı eğitim de verilmektedir.

Almanya’da Sosyal Hizmetler Yüksek Okullarında daha çok sosyo-psikolojik sorunların pratik çözümüne yönelik uygulamalı dersler verilirken, Üniversitelerdeki Sosyal Hizmet Fakültelerinde ağırlıklı olarak sosyal, pedagojik, idarî ve hukukî konulara ağırlık verilmektedir. Diğer taraftan bu fakültelerde sosyal pedagoji ile ilgili akademik dersler, ağırlıklı olarak örgün eğitimin dışındaki alanlara yöneliktir. Örneğin halk eğitimi, çocuk eğitimi, yetişkinler eğitimi (Androgoji) ve yaşlılar eğitimi (Geragoji) bu fakültelerde önemli bir yere sahiptir (Seyyar, A. - Özdemir, S. 2008: 506-523).

ABD’de ise dinî danışman eğitimi ile ilgili standartlar Amerika Dinî Danışmanlar Kurumu (American Association of Pastoral Counselors) adı verilen bir topluluk tarafından konmaktadır. Bu kurum tarafından dinî danışmanlık için gerekli görülüp tavsiye edilen derslerden bazıları şunlardır: Psikopatoloji, Grup Dinamikleri, Kişilik ve Kişilik gelişimi teorileri, Psikoterapi ve Danışmanlık teorileri, Davranış Bilimlerinde ve Teolojide Araştırma Yöntemleri, Evlilik ve Aile dinamikleri, Uygulamalı Klinik Eğitimi (Ok, Ü. 2008: 108).

Ülkemizde “Sosyal Hizmet” adı altında görevi tanımlanmış bir meslek dalı bulunmakla birlikte, Dinî (Manevi) Sosyal Danışman yetiştiren eğitim kurumları bulunmamaktadır. İlahiyat Fakültelerinden mezun olan öğrenciler, dinî danışmanlık alanıyla ilgili eğitim almamaktadır. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinde Diyanet İşleri Başkanlığına eleman yetiştirmek amacıyla kurulan Yaygın Din Öğretimi ve Uygulamaları bölümü 2009-2010 eğitim öğretim yılında açılmış olmakla birlikte, bu programda Dinî Danışmanlık ve Sosyal Hizmet alanıyla ilgili yeterli derslerin olduğunu söylemek mümkün görünmemektedir. Ayrıca İktisadi ve İdari Bilimler Fakültelerinin Sosyal Hizmetler Bölümlerinde eğitim alan öğrenciler de dinî danışmanlık konusuyla ilgili dersler almamaktadır.

Teklif ve Öneriler

Huzurevlerindeki bakımının birçok yönden evden daha konforlu olmasına karşılık, kurumda kalan yaşlının problemlerinin arttığı görüşü giderek kabul görmektedir. Buna karşılık günümüzde bazı şartlarda kurum bakımının zorunluluğu ve gerekliliği de ortadadır. Yaşlının kurumda kendisini düşkün, terk edilmiş ve itilmiş görmesi, onu olumsuz yönde etkilemektedir. Yaşlının gerek kurumunda gerekse evde bakımında daha çok psikolojik destekten yoksun kaldığı genel bir kanı durumundadır.

Genellikle ülkemizde yaşlı insan, huzurevindeki hayat şartları ve yaşama standardı daha iyi olmasına rağmen, hayatını başlamış olduğu ya da devam ettirmekte olduğu çevrede geçirmek istemektedir. Bu açıdan öncelikle evinde yaşayan yaşlıların fizyolojik, psikolojik ve sosyal ihtiyaçlarının karşılanması, huzurevine olan talebin azalmasında etkili olacaktır.

Özellikle ülkemizde yardıma muhtaç durumda olan yaşlılara aşırı duyarlılık olduğunu görmek mümkündür. Ancak ihtiyaç içinde olan kimselere yardımın ulaştırılması konusunda organizasyon sağlayacak kurumlar yok denecek kadar azdır. Diyanet İşleri Başkanlığı, sivil toplum kuruluşları ve diğer devlet kurumlarıyla işbirliği içine girerek yaşlılara yardım işini organize etmede önemli görevlerin gerçekleştirilmesinde öncülük yapabilir.

DİB’nın sivil toplum örgütleri ile işbirliğine girerek yaşlılara yiyecek ve barınacak yer temin edilmesinde katkı sağlamanın yanı sıra, yaşlıların yapamayacakları bazı ev işlerinin yapılması ve alış veriş ihtiyaçlarının karşılanması gibi etkinlikleri organize etmesi mümkün olabilir.

DİB ve Sağlık Bakanlığı işbirliğine girerek yaşlılara sağlık hizmeti götürmede gönüllü doktor ve hemşirelerden yararlanılmasına katkı sağlayabilir. Ayrıca yaşlılar tedavi olma ve tedaviye devam etme konusunda ikna edilebilir. Çünkü pek çok yaşlı mümkün olsa bile doktora gitmekten çekinmektedir. Yaşlıya sağlık hizmeti götürme sonucunda, gerek sağlık hizmeti alanlar gerekse sağlık hizmeti götürenler bu şekilde dinî ve manevi ölçü ile yüz yüze gelmiş olacaktır. Unutulmamalıdır ki, geçmişte insanlara din hizmeti götürenlerle sağlık hizmeti götürenler aynı kişiler olmuştur. Günümüzde ise bu iki hizmeti götürenlerin işbirliğine ihtiyaç duyulduğunu söylemek mümkündür.

Ayrıca DİB üniversitelerle işbirliği içine girerek üniversite öğrencilerinden büyük oranda yararlanabilir. Özellikle yalnız yaşama durumunda olan yaşlılarla üniversite öğrencilerinin birlikte yaşamalarının sağlanması konusunda yapılacak organizasyonlara pek çok öğrencinin destek vereceğini umabiliriz.

Yaşlıların bazı fiziksel, duygusal, ekonomik, sosyal ve entellektüel ihtiyaçlarının giderilmesi, onların mutlu bir hayat sürmeleri anlamına gelmektedir. Bu ihtiyaçların giderilmesi, dolaylı olarak onların dinî ihtiyaçlarının doyurulmasına ve dinî gelişimine de hizmet edebilecektir. (Fahey, C. J.-Lewis, M. A, 1990: 59-63).

DİB’nın yaşlıların tüm ihtiyaçlarının karşılanması için her şeyi yapması gerektiğini ya da yapabileceğini söylemek de elbette mümkün değildir. DİB vatandaşları, yaşlıların ihtiyaçlarına karşı duyarlı olmaları konusunda bilinçlendirebilir. Vaaz, hutbe ve diğer dinî etkinlikler yoluyla insanlar, yaşlıların sorunlarına ilgi duymaları konusunda bilgilendirilebilir.

DİB’nın huzurevindeki yaşlıların dinî ve ruhanî ihtiyaçlarını karşılamanın yanı sıra; yaşlıların barınma ve diğer fizyolojik ihtiyaçlarının karşılanması görevini üstlenmesi mümkündür. Ülkemizde bazı bakanlıklar ve belediyeler tarafından huzurevleri açılabildiğine göre, DİB’lığı tarafından da bu kurumların açılması için çaba gösterilebilir. Özellikle DİB’nın açacağı bu kurumlarda bakıma muhtaç dar gelirli yaşlıların kalabilmesine öncelik verilmesi yararlı olacaktır.

Özellikle Batıda XIV. yüzyıldan itibaren yaşlıya yardım ve yaşlı hizmetlerinin kurumsallaşmasında kiliselerin etkin rol oynadığı ve daha sonra dinî kuruluşların, kurum bakımına destek verdiği kaydedilmektedir (Doğan, 2008: 130-133).

Son yıllarda ABD’de kiliseler ve dinî organizasyonlar, yaşlıların dinî ve manevi ihtiyaçlarını karşılamanın yanı sıra, büyük oranda onların barınma ve kurumsal bakım ve hizmet programlarını da yürütmektedir. Mesela; 1976 yılında yapılan bir araştırmada ABD’de dinî kurumların organize ettiği yaşlılar evi ve huzurevlerinde kalanların sayısı 117.800 iken, devletin organize ettiği huzurevlerinde kalanların sayısı 63.000, diğer sivil toplum kuruluşlarının huzurevlerinde kalanların sayısı ise 66.150 kişidir (Harris D. - Cole W., 1980: 296). Diğer bir deyişle ABD’de, kurumlarda kalan yaşlıların bakım ve hizmetlerinin yarısı dinî kurumlar tarafından üstlenilmektedir.

DİB’nın, huzurevlerinde kalma durumunda olan yaşlılara götürmesi gereken en önemli görevinin din hizmeti olduğu söylenebilir. Ancak bu hizmeti götürecek görevlilerin yetiştirilmesi ve istihdam edilmesi önemli bir husustur.

Diyanet İşleri Başkanlığı ile Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu (SHÇEK) arasında 26.02.2007 tarihinde Diyanet personelinin kurumlarda hizmet vermesine yönelik bir işbirliği protokolü imzalanmıştır. Bu protokolle SHÇEK tarafından bakılan çocuk, genç, yaşlı ve engellilerin yetiştirilmeleri için halkın bilinçlendirilmesinde DİB’nın toplum üzerindeki etkinliğinden yararlanma ve DİB personelini SHÇEK’in vermiş olduğu hizmetler hakkında bilgilendirmek amaçlanmıştır.[595]

Bu protokol çerçevesinde DİB’da görev yapan 280 personel, belli zamanlarda SHÇEK’e bağlı kuruluşlarda bakılanlara, ihtiyaçlarına ve isteklerine göre din hizmeti sunmaktadır. Din görevlilerinin bu kurumlardaki muhataplarını daha yakından tanımaları, ihtiyaçlarını öğrenmeleri ve daha iyi bir hizmet sunabilmeleri için DİB İrşat Hizmetleri Müdürlüğü tarafından 22-26 Şubat 2010 tarihleri arasında Ankara’da bir seminer düzenlenmiştir. Bu seminerde “Yaşlanma Dönemi Dinî Gelişim ve Eğitimi” konusunda 2 saatlik bir derse yer verilmiştir.

Ülkemizde SHÇEK’e bağlı huzurevlerinde “Din adamı” statüsünde hizmet imkânı verilmiş olmakla birlikte, “dinî danışman”, “dinî sosyal danışman”, “manevi bakım uzmanı” görevlendirme uygulaması henüz gerçekleştirilememiştir. Bu eksikliği giderebilmek için huzurevlerinde “Din adamı” istihdam edilmesinden ziyade “Dinî (Manevî) Sosyal Hizmetler Uzmanı”nın görevlendirilmesi konusunda düzenlemeler yapılmasına ihtiyaç duyulmaktadır.

Dinî danışman unvanı altında görev alacak uzmanların, sosyal hizmet uzmanlarının görev alabildiği bütün alanlarda resmen görev alabilmesinin sağlanması gerekmektedir.

Huzurevindeki yaşlılara dinî danışmanlık hizmeti götürme konumunda olan dinî danışmanların yetiştirilebilmesi ve istihdam edilmesi önemli bir husustur. Bu açıdan yaşlıların dinî gelişimi ve eğitimi konusunda uzman eğitimci yetiştirmek amacıyla İlahiyat Fakültelerinde “Dinî Sosyal Hizmetler Bölümü”nün açılmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu bölümde temel ilahiyat bilimlerinin yanı sıra Sosyal Hizmet mesleğine hazırlayıcı teorik dersler ve sosyal hizmetler alanına yönelik uygulamalı derslere yer verilmelidir. Bu kurumlardan mezun olacak adayların, huzurevlerinde görev alacakları düşünüldüğünde, ayrıca yaşlı sağlığı ve gelişimi ile ilgili Geragoji ve yaşlıların öğrenmesi ile ilgili Geriatri alanında da eğitim almaları sağlanmalıdır.

Ülkemizde henüz sosyal dinî hizmetler alanında eğitim veren bir kurum olmadığı için huzurevlerinde öncelikle, gönüllü olarak istihdam edilecek din görevlilerine 3-6 aylık (300-500 saat) kurs ya da seminer programları düzenlemek suretiyle bu personelden yararlanılma yönüne gidilmelidir.

Sonuç olarak denilebilir ki, dinî danışmanlık eğitimi almış uzmanlar, genelde tüm yaşlıların, özelde huzurevinde barınan yaşlıların hayatın anlamını yeniden keşfetmelerine, yeniden yapılandırmalarına ve daha anlamlı bir hayat yaşama çabalarına imkân sağlamada olumlu katkılar sağlayacaktır.

KAYNAKLAR

Altaş, N. (2001). “Dinî Danışmanlığın Teorik Temelleri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 41, 327-350.

Doğan, C. (2008). “Türkiye’de Yaşlılık ve Kurum Bakımı”. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 176, 121-141.

Ergül, Ş., Bayık, A. (2004). “Hemşirelik ve Manevi Bakım”. Cumhuriyet Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi, 8, (1), 37-45.

Fahey, C. J.-Lewis, M. A. (1990). “Principles of Integrating Spiritual Concerns into Programs for The Aging”, Generations, 14, (4). 59-63.

Harris, D, K. - Cole, W. E., (1980). Sociology of Aging, Houghton Mifflin, Boston.

Koenig, H. G., (2003). “Pastoral Counseling with Aged”. Clinical Handbook of Pastoral Counseling, Robert J. Wicks, Richard D. Parsons, Donald Caps (ed.). NewJersey: Paulist Press.

Koenig, H. G. (2000). “The Importance of Religious Community to Older Adults”, The Gerontologist, 40, (1), 112-115.

Koenig, H. G., Weaver, A. J. (1998). Pastoral Care of Older Adults, New York: Fortress Press.

Köylü, M. (2010). “Ruh ve Beden Sağlığı ile Din İlişkisi Üzerine Yapılan Araştırmaların Bir Değerlendirmesi”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 28, 5-36.

Köylü, M. (2007). “Ruh Sağlığı ve Din: Batı Toplumu Açısından Bir Değerlendirme”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 23, 65-91.

Maxwell, D. (1998). “Group Bible Study and Faith Maturity in Older Adults”, Religious Education. 93, (4), 403-413.

Ok, Ü. (2008). “ İnanç Bakım ve Danışmanlığı: Bir Model Geliştirme Denemesi” Manevi Sosyal Hizmetler, (ed.) Ali Seyyar, Rağbet Yayınları.

Seyyar, A. (2009). “Dünya ve Türkiye Uygulamaları Açısından Manevi Bakım”, Özürlüler İdaresi Raporu.

Seyyar, A., Özdemir, S. (2008). “AB Sürecinde Türkiye’de Dinî Sosyal Hizmetlerin Önemi” I. Din Hizmetleri Sempozyumu (Bugünü ve Geleceği). (ss. 506-523). Ankara, Kızılcahamam: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.

Seyyar, A., Karagöz, M. (2009). “Manevî Bakım Aktiviteleri”. Nurullah Yücel. (ed.). Demanslı Yıllara Değer Katan Aktiviteler (ss. 247-271). İstanbul: İBB Yayınları.

Vogel, L. J., (1984). The Religious Education of Older Adults, Alabama, Birmingham, Religious Education Press.

[593] Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

[594] Sosyal servisin görevleri arasında “Yaşlılıkta, ilgili konularda yaşlı, yaşlı yakını, personel ve özel hizmet alımı görevlilerine yönelik eğitim programları düzenlemek ve uygulamak ile kamu kurum ve kuruluşlarıyla işbirliği yapmaktan” bahsedilmektedir. Bkz. “Huzurevleri ile Huzurevi Yaşlı Bakım ve Rehabilitasyon Merkezleri Yönetmeliği”, 21/02/2001 Tarih, 24325 Nolu Resmi Gazete.

[595] Bu protokolün Yükümlülükler bölümünde “Kurum tarafından bakılan kadın, çocuk, genç, yaşlı, özürlü vb. Türk örf, adet, inanç ve milli ahlakına sahip, kendisine güvenen, insan sevgi ve saygısıyla dolu olarak yetiştirilmeleri” amacıyla bilgilendirilmelerinde ilahiyat eğitimi almış, konusunda uzman personel görevlendirmek suretiyle yardımcı olmak,”tan söz edilmektedir. (Devlet Bakanlığına bağlı Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü ile Devlet Bakanlığına Bağlı Diyanet İşleri Başkanlığı Arasında İşbirliği Protokolu, 26.02.2007.)

Müzakere

Uzm. Cemil PASLI[596]

Emeklerinden dolayı Prof. Dr. M. Akif KILAVUZ Hocama bizim çok ihtiyaç duyduğumuz alanda böyle önemli bir tebliğ hazırladığı için teşekkür ediyorum.Tebliği ile ilgili tespitlerimi ve katkılarımı sunmak isterim:

Yaşlılara yönelik dini danışmanlık ve rehberlik konusunun alanında uzman, özel eğitim almış personel tarafından yapılmalıdır.

Bu eğitimin sürekli yenilenen protokollere bağlı olarak değil, yasal alt yapısı sağlam bir şekilde meşruiyet alanına kavuşturulması zaruri ve önemlidir.

Doğudan batıya doğru dini ve geleneksel değerlerimizin durumunun huzurevleri doluluk oranına yansıdığını tespitine katılıyorum. Doğu illerimizde huzurevine ihtiyaç batı illerine göre çok az miktarda olduğunu söyleyebilirim.

Huzurevinde kalan yaşlılardan çocuğu olmayan ve yalnız yaşayanlarda %27 sinde depresyon görülürken, çocuğu olanlarda bu oranın %51 olarak belirlenmesi çok önemli ve üzerinde durulması gereken bir tespit. Aynı tespit yuva ve yurtta kalan çocuklar içinde geçerli. Anne babası hayatta olan çocukların psikolojik problemleri, anne babası ya da anne veya babası ölmüş çocuklardan çok daha fazla.

Protokol gereği kurumlarımıza gelen din görevlilerinden istediğimiz verimi alamadık, alamıyoruz. Bunun en önemli sebebi kurumlara gelecek görevlilere mutlaka en azından yeterli hizmet içi eğitimden geçirilmeli.

Maddi olarak tüm ihtiyaçlar karşılanıyor ama ondan daha önemli olan manevi boşluğun doldurulması. Bu konuda resmi sivil tüm gönüllü ve iyi niyetli çabalara açığız ve ihtiyacımız var.

Devletin din eğitimine yakın tarih itibariyle yaklaşımlardan aile içerisinde yaşayan yaşlılardan huzurevindeki yaşlılar daha fazla etkilenmiştir.

Peygamberin ashabı suffe başta olmak üzere yetim, yaşlı, özürlü ve kimsesizlere yönelik uygulamaları ve aynı konuyla ilgili Kur’an-ı Kerim’in tavsiyeleri dikkatle incelenmeli ve çağdaş bir dille yaşlılarımıza aktarılmalıdır.

Özellikle dünyada kayıp ve eksikliklerin ahrette Yüce yaratıcı tarafından fazlasıyla telafi edileceğinin vurgulandığı bir ahrete iman anlayışının yaşlılarımıza verilmesinin çok önemli bir hakikattir.

Din eğitimi veren İlahiyat Fakültesi ve DİKAB bölümlerinde mutlaka dezavantajlı gruplara yönelik özel eğitim programları ana bilim dalı olarak hem lisans, yüksek lisans ve doktora düzeyinde oluşturulmalıdır. Bu programlar oluşturuluncaya kadar HEM leri ile işbirliği hâlinde kurslarla ihtiyaç giderilmelidir.

Manevi sosyal hizmet, manevi bakım gibi konularında özel eğitimlerle takviye edilmiş ilahiyatçılara ihtiyaç aşikardır.

Kur’an-ı Kerim’in ‘kema rabbayani sagira’ ve benzeri ayetleri ve Peygamberimizin ‘ihtiyarlar cennete giremez,çünkü genç olarak girecekler’ (biraz sabır bu ihtiyarlık hâli geçicidir ve ebedi bir gençlik siz bekliyor) gibi yaşlılara yönelik rehabilitasyon uygulamalarının güncel bir dille yaşlılara aktarılması.Yaşlılara yönelik bu yaklaşımları derli toplu bir şekilde ortaya koyan ‘Yaşlıya Dini Danışmanlık ve Rehberlik’ başlıklı rehber kitapçıklarının hazırlanması.

Kaliteli bir hayatın, kaliteli bir yaşlılığı getireceğini, aslında yaşlanmanın çocukluktan itibaren başladığını, Kur’an-ı Kerim’in ‘erzelil ömür’ diye ifade ettiği yaşlılığa hazırlığın hayatın başlangıcından itibaren olması gerektiğinin eğitimlerle işlenmesin vurgulanması gereklidir.

Evlerimizin eskiden ‘pederşahi-büyük,yaşlı eksenli’ iken günümüzde ‘veledşahi-çocuk eksenli’ dizayn edildiği bir gerçektir. Oysa evlerimizde çocuk odasının yanında her şeyiyle yaşlılara hitap eden ‘yaşlı odası’ oluşturulması huzurevine ihtiyacı azaltacaktır.

Çocuklara verilen gündüzlü Çocuk kreş ve gündüz bakımevleri gibi Yaşlı Gündüz Bakımevlerinin açılması bu günkü sanayi toplumunun bir zorunluluğudur.

‘Biraz sonra kıyamet kopacak olsa bile elinizdeki ağacı dikin’ hadisinin en ziyade ihtiyarlık dönemini ilgilendirdiği yani ölüm her an gelecek olsa bile insan hayatı dolu dolu yaşaması gerektiği dinin emri olduğu bilincinin ihtiyarlara aktarılması lüzumludur.

Teselli-tevekkül-tahammül-teşekkür şekliyle bir eğitim sıralaması yapılmalıdır.

%51 hayal-%49 hatıra=genç, %49 hayal-%51 hatıra=yaşlı formülünden hareketle yaşı ne olursa olsun insan hayalleri olduğu ve onları gerçekleştirmeye çalıştığı kadar gençtir.

Ömrün bir maraton koşusu olduğu ve yaşlılığın maratonun son metreleri olarak tanımlanması ve yarışın sonunda yarışmacıların ayrı bir gayrete geldikleri gibi insanlarında yaşlılığı aktif anlamda değerlendirilmesinin öneminin vurgulanması.

[596] Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Konya İl Müdür Yardımcısı.

YEDİNCİ OTURUM:

OKUL ÖNCESİ YAYGIN DİN EĞİTİMİ

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Şinasi GÜNDÜZ

Konu: Okul Öncesi Dönem Çocukların Dini Tasavvurlarına
Din Eğitimi Açısından Bir Yaklaşım
Tebliğ: Fatma DÖNMEZ
Müzakere: Yrd. Doç. Dr. Lütfi İLGAR

Konu: Okul Öncesi Dönemi ve Din Eğitimi
Tebliğ: Doç. Dr. İsmail SAĞLAM
Müzakere: Nurten Ceceli ALKAN

Konu: Okul Öncesi Dönemde Din Eğitimi
Tebliğ: Prof. Dr. Mehmet Emin AY

Okul Öncesi Dönem Çocukların
Dini Tasavvurlarına Din Eğitimi Açısından Bir Yaklaşım

Fatma DÖNMEZ[597]

Giriş

Çocukluk insan yaşamının en önemli dönemlerinden biridir. Çocukluk dönemi insanın kişiliğinin, hayata bakışının, dini tutumlarının tohumlarının atıldığı çağdır. Bu dönemde çocukların düşünme biçimleri, duyguları, hayatı ve dini anlamlandırmaları yetişkinlerden çok farklıdır. Çocuklar yetişkinlerin minyatürü değildir, onlar hayata tamamen kendilerine özgü bir pencereden bakarlar ve gördükleri bizim gördüklerimizle aynı değildir.

Çocukların kendilerine özgü dünyalarını keşfedebilmek, onları daha yakından tanıyabilmek ve anlayabilmek için çeşitli alanlarda ve farklı amaçlarla yapılan birçok araştırma vardır. Kimi zaman daha iyi bir vatandaş, kimi zaman daha zeki, sağlıklı ya da ahlaklı çocuklar yetiştirmek amacıyla çocuk eğitimi, terbiyesi ve psikolojisi alanlarında sayısız çalışmalar yapılmıştır. Çocukların dine bakış açıları, dinin onlar üzerindeki etkisi de bu çalışmalara konu edilmiştir. Bu alanda batıda ve ülkemizde çeşitli konularda ve çok sayıda çalışma mevcuttur.

Çocuklar pek çok konuda olduğu gibi din konusunda da yetişkinlerden farklı düşünürler. Dini kavramları farklı algılarlar. Çünkü kendilerine ait farklı bir algı ve hayal sistemleri vardır. Onlar için hayal ettikleri dünya dokunabildikleri dünya kadar gerçektir. Her gün çevreden bir şekilde duydukları Allah, Melek, Peygamber, Cennet, Cehennem vb. kavramları yetişkinlerden farklı algıladıkları düşünülmektedir. Bu tebliğde okul öncesi dönem diye nitelendirilen 2-7 ya da 3-6 yaş arası dönemdeki çocukların bilişsel ve dînî gelişmeleriyle ilgili bilgilerin yanı sıra Allah, Melek, Cennet ve Cehennem kavramlarını nasıl algıladıklarına, nasıl tasavvur ettiklerine, bu tasavvurlara nelerin etki ettiğine, sağlıklı bir din algısı geliştirmeleri için dikkat edilmesi gereken noktalara değinilmeye çalışılacaktır.

1. Okul Öncesi Dönemde Bilişsel Gelişme

Tebliğimizde bilişsel gelişmeye özellikle yer ayırdık, çünkü okul öncesi dönem çocuklarının düşünme, kavrama, algılama gibi süreçlerinin yetişkinlerden nasıl ayrıştığını göstermek istedik.

“Biliş” (cognition) organizmanın çevresindeki dünya hakkında bilgi edinme ve bu bilgileri dünyayı anlama, problem çözme doğrultusunda kullanma süreci veya süreçleri; insan beyninin düşünme, anlama, konuşma, yorumlama, hesaplama, tasarlama, planlama, problem çözme, bellek, algılama, muhakeme gibi yüksek zihinsel işlevleri için kullanılan ortak, genel bir isimdir (Budak, 2003: 134-135). Biliş kelimesi aşağı yukarı “düşünme” (thinking) ile eş anlamlıdır (Morgan, 1993:60).

‘Biliş’ şu süreçleri kapsar:

Algılama: Gerek iç gerekse dış dünyadan edinilen bilgilerin yorumlanması, organize edilmesi ve yeniden bulunmasıdır.

Bellek: Algılanan bilginin bulunup getirilmesi ve depo edilmesidir.

Muhakeme: Bilginin belirli bir anlam çıkarma ve sonuca varma amacıyla kullanılabilmesidir.

Düşünme: Bilginin ve çözümlerin nitelikçe değerlendirilmesidir.

Kavrama: Bilginin iki ya da daha fazla kısmı arasındaki ilişkilerin tanınabilmesidir (Yavuzer, 2005a: 39).

Çocukların düşünme yetenekleri ve bilişsel gelişimleriyle ilgili en çok bilinen kuram Piaget’nin bilişsel kuramıdır. Onun dışında bu konuyla ilgili Heinz Werner ve Jerome Bruner’in kuramları da vardır (Aydın, 2005: 53-56). Burada Piaget’nin kuramı kısaca ele alınacak ve bu kuram çerçevesinde okul öncesi dönemin bilişsel özelliklerine yer verilecektir.

Çocuklar yetişkinler gibi düşünmezler. “Çocuklar yetişkinlerden daha ilkel bir düşünme örüntüsü gösteren küçük yetişkinler değildir.” Onların kendilerine ait bir dünyaları vardır (Morgan, 1993: 60). Piaget çocuğun bilişsel gelişimde aktif olduğunu, biyolojik olgunlaşma ve dışsal uyaranlar karşısında pasif bir alıcı konumunda olmadığını düşünüyordu. “Piaget, çocuğu dünyayı anlamak için deneyler yapan bir bilim adamı olarak görmek gerektiğine inanıyordu.” (Atkinson, 2002:80). İşte tüm bu nedenlerden dolayı Piaget çocuklarla çalışmaya başlamış ve kuramını oluşturmuştur.

Piaget bilişsel gelişimi dört aşamaya ayırmıştır. Bunlarla ilgili sıraladığı genel özellikler aşağıdaki tabloda gösterilmektedir.

Piaget’nin Bilişsel Gelişim Aşamaları[598]

DÖNEM

ÖZELLİKLER

1. Duyusal motor
(doğumdan 2 yaşına kadar)

Kendini nesnelerden ayırt edebilir.

Kendini eylemi gerçekleştiren özne olarak tanır ve amaçlı davranışlar yapmaya başlar.

Nesne kalıcılığı kavramını edinir; nesnelerin duyumsanmadıklarında da var olduklarını kavrar.

2. İşlem öncesi (2-7 yaş)

Dili kullanmayı ve nesneleri imgeler ve sözcüklerle belirtmeyi öğrenir. Düşünce hâlâ benmerkezcidir. Başkalarının görüş açısını anlamakta zorluk çeker. Nesneleri tek bir özelliğe göre sınıflar.

3. Somut işlem (7-11 yaş)

Nesne ve olaylar hakkında mantıklı olarak düşünebilir. Sayı, kütle ve ağırlık korunumu kavramlarını edinir. Nesneleri birden çok özelliğe göre sınıflar ve onları tek bir boyuta göre sıraya koyabilir.

4. Formel işlem (11 yaş ve yukarısı)

Soyut önermeler üzerinde mantıksal olarak düşünebilir ve varsayımları sistematik olarak test edebilir. Varsayımsal, geleceğe yönelik ve ideolojik sorunlarla ilgilenir.

Biz tebliğimizde okul öncesi dönemi kapsadığı için sadece işlem öncesi dönemin özelliklerine yer vermeyi uygun gördük.

İşlem Öncesi Dönem (Pre-Operational Period)

İşlem öncesi dönem kendi içinde ikiye ayrılır; Kavramsal dönem (2-4 yaş) ve sezgisel dönem (4-7 yaş) (Aydın, 2005: 61). Biz burada bu dönemde bulunan çocukların genel bilişsel özelliklerini incelemeye çalışacağız.

Piaget’e göre çocuk, kendi dünyasına bir anlam kazandırabilmek için çevresindeki insan ve objelerle ilgili bir faaliyet içine girer. Çocuk, ilkel koordinasyonlardan, Piaget’nin deyimiyle, soyut muhakeme, kuramsal situasyonları akılcı yolla düşünebilmek, zihinsel hareket ve kuralları düzenleyebilmek anlamına gelen işlemlere (operasyonlara), yani daha karışık ve yüksek düzeydeki yapılara doğru belirgin bir çaba içindedir (Yavuzer, 2005a: 39).

Bu dönemde çocuk dili ve sembolik düşünme yeteneğini kullanmaya başlar (Yavuzer, 2005a:86). Piaget’e göre nörofizyolojik olgunlaşmanın bir sonucu olarak çocuk anadilini işlem öncesi dönemin başlamasıyla öğrenir. Piaget dili, kavramları simgeleyen sembolik bir fonksiyon olarak görür. 2-4 yaş arası dönem çocukların düşünme şekilleri açık ve net kavramların oluşmadığı bir dönemdir. Çocuk yaşadığı bir problemi bir şekilde çözse bile bu konuyla ilgili tam bir açıklama yapamaz (Aydın, 2005:61).

İşlem öncesi dönemin önemli özelliklerinden biri çocuğun ben-merkezli düşünce yapısına sahip oluşudur. Bu dönemde çocuk başkalarının düşüncelerini kabul etmekte, onların kendisinden farklı düşünebileceklerini anlamakta güçlük çeker (Erden-Akman, 2004:65; Ayrıca bkz. Oktay, 2004:117). Çocuk bir başkasının bir objeye kendisinin yüklediği anlamdan farklı bir anlam yükleyebileceğini tahmin edemez (Yavuzer, 2005a:86). O bir sopayı at olarak görüyorsa bir başkasının neden o sopaya atmış gibi davranmadığını anlayamaz. Bu evrede çocuklar kendilerini olayların ve dünyanın merkezinde görürler. Bu durum çocukta henüz mantığın gelişmediği şeklinde yorumlanabilir (Özeri, 2004:49; Yavuzer, 2005b:222). Bu dönem çocuğunda konuşma da tamamen ben-merkezlidir. Çocuk konuşmaya başladığı ilk zamanlarda sürekli kendi kendine konuşur. Bu çağdaki birkaç çocuk yan yana geldikleri zaman iletişim kuramazlar, hepsi aynı anda farklı şeyler konuşurlar. Bu durum dört yaşından sonra tamamen ben-merkezli konuşmalara dönüşür (Erden-Akman, 2004:65).

İşlem öncesi dönemin önemli özelliklerinden bir diğeri ise bu çağdaki çocukların korunumu kavrayamamasıdır. Korunum, herhangi bir nesnenin biçimi ya da mekândaki konumu değiştiğinde miktar, ağırlık ve hacminde bir değişiklik olmayacağı ilkesi olarak tanımlanabilir. (Erden-Akman, 2004:65). Piaget bu dönemde mantıksal düşünme işleminin henüz gelişmediğini düşünür. Çocuklar bu dönemde nesnelerin görüntüsünün etkisindedirler (Yavuzer, 2005a:86). “Korunum ilkesini kazanmış bir birey herhangi bir nesnenin şeklinin ya da uzayda değişik şekillerde yerleştirilmesinin etkisi altında kalmaksızın o nesnenin aynı kaldığını anlayabilir.” (Morgan, 1993:61). Fakat işlem öncesi dönemdeki çocuklar böyle değildirler. Onlar korunumu kavrayamazlar. Örneğin aynı uzunlukta iki bardakta bulunan sulardan birinin daha ince ve uzun bir bardağa boşaltılmasıyla su seviyesi daha yüksekmiş gibi görünür ama miktar değişmez. Fakat işlem öncesi dönemdeki çocuk ince uzun bardakta daha fazla su bulunduğunu düşünür (Jersild, 1979:517-518; bkz. Yavuzer, 2005b:222).

Bu dönemde görülen bir başka özellik de çocukların tersine dönebilirlik (reverse) yeteneğine sahip olmadıklarıdır (Güngör, 2000a:50; Aydın, 2005:62). Örneğin ince uzun bardaktaki su yeniden eski bardağa dökülürse seviye yine aynı olur fakat bu çağdaki çocuklar bunu düşünemezler.

Piaget’nin kuramında öne sürülen okul öncesi dönemdeki çocukların korunum ve tersine dönebilirlik yeteneğinden yoksun olduğu görüşünün, birçok araştırmacı tarafından desteklendiği bilinmektedir. Burada çocukların bu yeteneklerden niçin yoksun oldukları sorusu akla gelebilir. Çocukların bu düşünme süreçlerinden mi yoksa korunum ve tersine dönebilirlik için gerekli başka yeteneklerden mi yoksun oldukları sorulabilir. “Belki de işlem öncesi dönemdeki çocuğun bu süreçlerden yoksun görünmesinin nedeni tüm olarak problemi hatırlayamaması ve buna bağlı olarak soruyu doğru çözümleyememesidir. Eğer gerçekten sorun buna dayanıyorsa özel bir yetiştirme yöntemi uygulayarak çocuk daha mantıklı düşünebilecek hâle getirilebilir.” (Morgan, 1993:63).

İşlem öncesi dönemdeki çocuklarda tek boyutlu düşünme hâkimdir. Çevrelerindeki nesne, olay ve problemlerin farklı boyutlarını aynı anda düşünemezler. Akıl yürütmede tümevarım ve tümdengelimi kullanamazlar. Genelleme yapamazlar. Özelden özele akıl yürütme yaparlar (Aydın, 2005:62; Yavuzer, 2005a:88; Özeri, 2004:53-54).

Bu dönemde görülen diğer bir özellik syncretism ‘dir. Bütünleştirme olarak çevirebileceğimiz bu kavram, birbirleriyle ilişkisi olmayan obje ve fikirler arasında bağlantı kurmak olarak tanımlanabilir. Bu dönemdeki çocukların çoğu ayrıntılara dikkat etmezler ve her şeyi genel olarak algılayıp ilişkisiz bağlantılar kurabilirler (Yavuzer, 2005a:88; Özeri, 2004:52; Ayrıca bkz. Bovet, 1958:91). Bu dönemde çocuk parçayla bütünü aynı anda düşünemez. 2-7 yaş arasında düşünme operasyonel değildir. Bir başka deyişle bu dönemde çocuklar zihinsel kıyaslama yapamazlar. Zihinsel düzeyde temsil edebilme, kavram kullanabilme mümkün değildir, onun yerini ani algılamalar alır. Bunun sonucu olarak çocukların yargıları zarar görür (Yavuzer, 2005a:89; Yavuzer, 2005b:221).

İşlem öncesi dönemdeki çocuğun en önemli özelliklerinden biri de hayal dünyalarının çok geniş olmasıdır (Erden-Akman, 2004:67). Kurdukları hayal dünyaları onlar için dokunabildikleri gerçek hayat kadar gerçektir. Bu nedenle kendilerine anlatılan her şeye kolayca inanırlar (Mehmedoğlu, 2004:35; Ayrıca bkz. Oktay, 2004:120). Çocuk göremeyeceği bir yerde bulunan bir nesne veya insanı simgeleyen bir kelime veya sembol geliştirebilir. Evcilik, doktorculuk gibi dramatik oyunlar oynamaya başlar (Yavuzer, 2005a:88). Oyunlarını gözlediğimizde kendi hayal dünyalarında, hayali arkadaşlarıyla konuştuklarını, bizimkinden farklı bir dünya kurduklarını görebiliriz.

Çocuğun dünyayı nasıl anlamlandırdığını, dünyayı nasıl tasarladığını da inceleyen Piaget, çocukta bu tasarım süreci içerisinde üç inanışın hâkim olduğunu tespit etmiştir (bkz. Piaget, 2005). Bunlar:

a. Canlıcılık (animism): Bu dönem çocukları animist özellik gösterirler. Bu kavramı kısaca cansız varlıklara canlılık atfetme olarak da tanımlayabiliriz (Aydın, 2005:64; Yavuzer, 2005a:88; Mehmedoğlu, 2005:71). Çocuk psişik dünyayı fiziki dünyadan ayıramaz ve gelişme döneminin başlangıcında kendi “ben”i ve dış dünya arasında kesin sınırlar belirleyemez, buradan yola çıkarak Piaget okul öncesi dönemde çocukların hareketsiz olan birçok cismi canlı ve bilinçli gibi gördüklerini, animist olduklarını ileri sürer (Piaget, 2005:150 ). Piaget yaptığı çalışmalardan elde ettiği sonuçlara dayanarak çocukların animist özellikleriyle ilgili dört düzey tespit etmiştir:

Birinci Düzey: Çocuklar için herhangi bir biçimde etkin olan her şey, hareketsiz de olsa bilinçlidir. Örneğin oyuncak bebekler, yastıklar, hayvanlar, güneş, ay vb.

İkinci Düzey: Bilinç hareket hâlindeki cisimlerde bulunur. Örneğin güneş ve bisiklet bilinçli masa bilinçsizdir.

Üçüncü Düzey: Nesnenin kendi hareketiyle dışarıdan verilen hareket arasında ayrım yapılır. Örneğin rüzgâr ve yıldızlar kendileri hareket ettikleri için bilinçli, bisiklet başkası tarafından hareket ettirildiği için artık bilinçsizdir.

Dördüncü Düzey: Bilinç artık nesnelerde değil özellikle hayvanlarda bulunur. (Piaget, 2005:153).

Piaget’e göre 4-6 yaş arası çocuklar her şeyin canlı olduğunu düşünürler. 6-7 yaşına geldiklerinde ise hareket eden şeylerin canlı olduğunu varsayarlar (Piaget, 2005:186-187; Aydın, 2005:64). Bu özelliği bu yaştaki çocukların oyunlarını izlediğimizde kolayca görebiliriz. Küçük bir kızın oyuncak bebeğine yemek yedirmesi, yemiyor diye kızması, onunla oturup konuşması hepimizin karşılaşabileceği bir durumdur.

b) Yapaylık (artificialism): Yapaylık, tabiatın bir insan tarafından yapıldığını veya insan tekniğine benzer bir yolla kendi kendini meydana getirdiğini düşünme yönelişi olarak tanımlanabilir (Bovet, 1958:72; Mehmedoğlu, 2005:71). Çocuk yapaycılığı nesneleri, üretici etkinliğin onların kendilerinde bulunduğunu farz etmekten çok, insani ürünler olarak kabul eder (Piaget, 2005:218). Örneğin çocuk güneşin Tanrının attığı bir ateşten oluştuğunu düşünebilir (Piaget, 2005:221). Bizlere ne kadar tuhaf gelirse gelsin çocuk düşüncesi için bunun hiçbir uygunsuz tarafı yoktur.

c) Ortaklık (participation): Çocuk insanlarla güneş arasında bir ilişki bir ortaklık olduğunu düşünür. Yani doğal olaylar ile insan eylemleri arasında bir etkileşim olduğunu zanneder (Özeri, 2004:55-56). Çocuğa göre insan isterse güneşi, ayı hareket ettirebilir (Mehmedoğlu, 2005:71).

2. Okul Öncesi Dönemde Dini Gelişme

Duyguların bireyin hem ruhsal yaşantısında hem de içyapısında önemli bir yeri vardır. Çünkü duygu bireysel yaşayışın bütününe ve içinde yaşadığı her ruhsal olaya yön verebilecek güce sahiptir (Yavuz, 1992:31). İnsan yaşamında duygular çok büyük bir yer kaplar. Birey kimi zaman sevinir, kimi zaman üzülür, nefret eder, sever, öfkelenir, acır, korkar, kederlenir, özlem duyar, merak eder vs.

Dini duygu, psikolojide bir realite olarak kabul edilmektedir. İnsandaki dini faaliyetlerin psikolojik belirtilerine bakıldığı zaman onun duygusal bir özelliği olduğu görülmektedir (Yavuz, 1983:34).

Din duygusunu, dini tecrübe anında hissedilen duygu ve algıların genel adı şeklinde tanımlayabiliriz. Din duygusu tek bir duygu şekli değildir. Bu duygu evrensel bir özelliğe sahiptir çünkü duygusallık insanın doğal bir özelliğidir (Hökelekli, 1998:137-139). Allport’a göre “ Kendine özgü ve tek diye niteleyebileceğimiz bir dini duygu yokken bir dini obje üzerine yoğunlaşmış geniş ve farklı tecrübeler topluluğu vardır.” (Allport, 2004:24; Ayrıca bkz. James, 1962:25,34,64; Vergote, 1999:114).

W. James din duygusunun doğuştan olduğu ve insan organizmasının yapısına bağlı bulunduğu görüşündedir. Flournoy ve Girgensohn da bu görüş etrafında birleşmişlerdir (Peker, 2000:109). Felden dinin çocuğun ruhuna seslendiği ve onun psişik yapısına uygun düşeceğini ortaya koymuştur. H. Remplein ve E. Spranger de bu görüşü paylaşmışlardır. Remplein, her şeyden büyük ve her şeyi yaratan, idare eden Allah tasavvuru ve düşüncesinin çocuğun ruhi ve manevi gelişmesine tamamen uygun olduğunu savunmuştur. Aynı zamanda dini inancın tohumlarının insan ruhunda bulunduğunu da iddia etmiştir. Spranger da Remplein’in bu görüşleriyle örtüşen fikirler öne sürmüştür. O dini yaşayışın sadece çocuğun ruhuna yerleştirilmediğine içgüdülerden doğal olarak doğup geliştiğine kesin gözüyle bakılabileceğini savunmuştur. P. Vogel ve Gemelli onun bu görüşlerine katılmışlardır. P. Vogel çocuğun dini inanışında doğal, içgüdüsel ve duygusal bir bağlanma eğilimi olduğunu belirtmiştir (Yavuz, 1983:39). Hökelekli de çocuğun dünyaya dindar olarak gelmediği fakat dini açıdan da tamamen boş olmadığı görüşündedir (Hökelekli, 1998:124). Görüldüğü gibi bu psikologlar din duygusunun doğuştan olduğunu kabul etmiş ve bunu içgüdü, eğilim ve tabiatüstü varlığa bağlanmak gibi olgularla açıklamışlardır. Fakat din duygusunun doğuştan olmadığını savunan psikologlar da mevcuttur.

İslam inancına göre din duygusu insanda doğuştan vardır. Bu fikri desteklemek için gösterilen ayetlerden biri “Kıyamet gününde biz bundan habersizdik diyemeyesiniz diye Rabbin Adem oğullarından, onların bellerinden zürriyetlerini çıkardı, onları kendilerine şahit tuttu ve dedi ki: Ben sizin Rabbiniz değil miyim? Onlar da evet şahit olduk dediler.” (Kur’an, 7:172) ayeti bir diğeri ise “Sen yüzünü Hanif olarak dine, Allah insanları hangi fıtrat üzere yaratmış ise ona çevir. Allah ‘ın yaratışında değişme yoktur. İşte dosdoğru din budur; fakat insanların çoğu bilmezler.” (Kur’an, 30:30) ayetidir. Bunları destekler nitelikte olarak yorumlanan Hz. Muhammed’in “Her çocuk fıtrat üzere doğar ve anne ve babası onu Yahudi, Hristiyan veya Mecusileştirir... “ (Müslim, 1992:111,2048; Malik, 1992:241) sözü insanın dini duyguya sahip olarak doğduğunun bir kanıtı olarak düşünülmektedir.

Bu açıklamalardan sonra çocuğun dine bakışını, onun dini algılayışını inceleyebiliriz. Öncelikle psikolojik açıdan çocuk inancının gelişmesinde önemli katkısı olan şu hususlara dikkat çekmek gerekir:

“1. Gelişmekte olan çocuğun dışarıdan gelecek etkilere ve tecrübelere karşı ruhen yetenekli ve hazır olması

2. Çevrenin sürekli olarak verdiği ya da çocuğun çevresinde hazır bulduğu hayat şekilleri veya kültürel değerler kanalıyla bilinçli ya da bilinç dışı ona kazandırılan alışkanlıkların ve davranışların etki derecesi

3. Çocuğun kişi-çevre ilişkilerine sahip olmakla yetinmeyip aynı zamanda elde ettiğini ve yaşadığını da kendine özgü bir biçimde yansıtmaya çalışması” (Yavuz, 1983:38).

Çocukta dini inancın oluşması uzun bir gelişim dönemini kapsar. Çocuk ruhunun doğal gelişim özellikleri, anne-babanın, çevrenin etkisi ve bu faktörlerin karşılıklı etkileşimi çocuğun dini inancının gelişiminde önemli bir yer kaplar (Hökelekli, 1998:254; Apaydın, 2001:327). Çocuk doğduğu zaman dini duygulara sahip değildir. Kaba motor davranışları bile yavaş yavaş ortaya çıkarken, son derece karmaşık olan din duygusunun çocuk daha doğar doğmaz ortaya çıkmasını beklemek çok doğru değildir (Clark,1982:177). Himaye altında bulunma, sevgi, kıskançlık, şefkat vb. bütün duygular, insanda din bilincinin gelişmesinde ayrı ayrı rol oynarlar. Başkalarının himayesine, sevgi ve şefkatine muhtaç olma duygusu insanların dini yaşayışında önemli bir yer tutar. “İnsanoğluna daha ilk günlerden başlayarak kazandırılan deneylerle Allah’ın himayesine sığınması öğretilmektedir.” (Clark,1982:179-180).

Okul öncesi dönem çocuğun taklit çağıdır. Çocuk bilinçli veya bilinçsiz bir şekilde çevresinden gördüğü davranışları tekrarlamaya, taklit etmeye başlar. Armaner’e göre taklit sadece davranışlarda değil duygu ve heyecanlarda da görülebilir (Armaner, 1980:82; Yavuz, 1983:47; Hökelekli, 1998:254; Peker, 2000:70, 165-166; Apaydın, 2001:328). Bu çağdaki bir çocuk duyguya dayalı, tasarlanan, hayal edilebilen bir din kavramına tam anlamıyla sahip değildir. Allport’a göre çocuğun belirgin ilk dini tepkimeleri dinsel olmaktan çok toplumsaldır (Allport, 2004: 47). Ezberleyebildikleri dualar ya da taklit ettikleri ritüeller onlar için çok az anlam taşır. Çocuklar çevrelerindekileri örnek alarak yaptıkları bu dini davranışları ve sözleri anlamlarını idrak etmeden, sadece anne babanın onayını almak için kullanırlar (Hökelekli, 1998:255). Çocuk yemeğe “besmele” ile başlayıp “hamd” ile bitirme gibi dinsel davranışları mekânik olarak yapar. Bu durum bir tür koşullanma ve tepkide bulunma olarak yorumlanabilir (Armaner, 1980:83; Apaydın, 2001:328). Allport’a göre de çocuğa öğretilen dini pratikler onun için bir anlam taşımaz. Çocuk pratikleri ailesinin uğraştığı bir davranış olduğu için öğrenmek ister. Çünkü çocuk pratikleri ailesiyle özdeşleşmesini güçlendirecek bir araç olarak düşünür. Çocuk ritüellere katılmayı, onların amacını açıklayan mitleri öğrenmeden önce uygulamaya başlar (Allport, 2004:43).

En başta unutmamamız gereken durum çocuk dininin çok özel bir düzene sahip olduğu ve yetişkinlik diniyle çok az ortak yönünün bulunduğudur (Allport, 2004: 47). Çocuğun dini yetişkinlerinkine benzer fakat aynı değildir. Onların dini sanıldığının aksine yetişkinlerin anlattıklarının bir kopyası ya da tekrarı da değildir. Çocuklar yetişkinlerden aldıkları dini inançları bireysel ve ruhi yapılarına uygun bir şekilde özümseyerek kendilerine uygun bir din anlayışı geliştirirler (Yavuz, 1983:1). Çocuk dindarlığı sadece inanma yönünden değil inancın mahiyeti bakımından da yetişkinlerinkinden farklıdır (Yavuz, 1983: 47). Çocuk yetişkinleri taklit ederken pasif bir alıcı konumunda değil aksine aktiftir. Yetişkinlerin dinini kendi psişik kabiliyetlerinin gelişmesi ölçüsünde kabul etmeye ve kendi ruhsal yapılarına göre işlemeye anlamaya çaba gösterirler (Yavuz, 1983:45). Onlar dinin ve ritüellerin anlamını kavrayamasalar da, yetişkinleri mekânik olarak taklit etseler de yaptıkları dualar, katıldıkları ritüeller onları manevi yönden tatmin eder, kendilerini güvende hissetmelerini sağlar. Bu durumu şu örnekte açıkça görebiliriz:

“Bir ailenin dört çocuğundan biri dini bir resim önünde gece dualarını söyleme alışkanlığını kazanmıştır. Bir gün o başka bir yere misafirliğe gitti ve o gece dua etmeye hazırlandığı zaman resmi önünde bulamadı. Masaya gitti ve Saturday Evening Post gazetesinin baş sayfasının önünde tamamen tatmin olmuş bir hâlde ibadetini yerine getirdi” (Allport, 2004:48).

Bu dönemde çocuk “kolay inanırlılık” özelliği gösterir. Kendisine söylenilen, öğretilen her şeye, şüphe duymadan, düşünmeden, itiraz etmeden inanma eğilimindedir. Çocuk anlatılanlara içtenlikle inanır ve inanmakla kendini daha güçlü, daha güvende ve Allah’a daha yakın hisseder (Yavuz, 1983:42-43; Ayrıca bkz. Peker, 2000:166; Holm, 2004:91). Zaten okul öncesi dönem çocuğu inancının sebebini araştırabilecek zihni donanıma sahip değildir (Hökelekli, 1998:254).

Bovet’e göre çocuk ilk önce anne-babasına tapar (Bovet, 1958:67), anne babasına bir takım tanrısal özellikler yükler; ona göre anne baba her şeyi yapabilir, her şeyi bilir, çok merhametlidir (Bovet, 1958:36-42). Okul öncesi dönemde çocuk çok yoğun bir merak dönemindedir, yaşadığı dünyaya, burada olup bitenlere karşı büyük bir ilgi duyar (Jacquin, 1969:72-73; Yavuz, 1983:70; Selçuk, 1991:76; Hökelekli, 1998:256; Peker, 2000:166). Çocuk 3-4 yaşlarından itibaren sadece nereden geldiğini, nasıl doğduğunu, bir şeyin niye öyle ya da şöyle olduğunu ya da olmadığını değil çevresinden duyduğu, Allah, cennet, cehennem, melek, kıyamet vb. kavramların, gördüğü ibadetlerin anlamlarını da merak etmeye başlar. Bu yaşlardaki çocuklarda çok karakteristik ve kendiliğinden olan bir fizik ötesi ilgi vardır (Bovet, 1958:48).

Çocuk yoğun bir merak dönemine girdiği ve çevresinde olup bitenlerle ilgilendiği zaman anne babasının yetersizliklerini, her şeye kadir olmadıklarını görür ve ruhunda kaçınılmaz bir din krizi yaşar (Bovet, 1958:43). Çocukların sordukları soruların gerisinde hem öğrenme arzusu hem de yetişkinlerin bilip bilmediklerini deneme arzusu vardır (Bovet, 1958:48). Yetişkinlerin yanıldıklarını gördükçe çocuk, bir zihin krizi geçirir ve bu kriz onun ana baba dininin yıkılmasına ve ilahi dinin yeşermesine sebep olur (Bovet, 1958:53). Çocuk artık daha güçlü, daha büyük ve anne babasının da inandığı, sığındığı bir varlığa inanma ihtiyacı hisseder.

Durmaksızın sorular soran, dini kavramları anlamaya, sırlarla dolu bu dünyayı keşfetmeye çalışan, soru sorma döneminin doruğunda olan çocuk çevresindeki yetişkinlere zor anlar yaşatabilir fakat çocuklardaki bu davranışı gelişim sürecinin zorunlu aşamalarından bir olarak kabul etmek gerekir (Zulliger, 1996:61). Bu dönemde onların sorularına anlayabilecekleri düzeyde cevaplar vermek ve bu soruları geçiştirmemek hem ilgilerini canlı tutmak hem de dini gelişimlerine katkıda bulunmak adına faydalı olacaktır.

3. Okul Öncesi Dönemde Dini Tasavvurlar

Bireyin gördüğü, duyduğu, yaşadığı kısaca idrak ettiği her şeyin bu idrak olayı bitse bile zihinde bir izi kalır. Bu iz idrak ettiğimiz şeyleri daha sonra istediğimiz zaman zihnimizde yeniden canlandırmamıza yardımcı olur. Zihnimizde canlandırdığımız her imaj bir tasavvurdur (Peker, 2000:90). Fakat insan bir takım bilgiler ışığında daha önce görmediği, idrak etmediği şeyleri de zihninde canlandırabilir (Peker, 2000:91).

Tasavvur (imagination) genel olarak, zihni imajların ve fikirlerin üretilme süreci ve gücüdür. Terim psikolojide önceden algılanmış objelerin zihinde yeniden canlandırılması sürecini tanımlamak için kullanılır (http://en.wikipedia.org). Tasavvur “ruhsal güçler veya duygusal uyarılarla zihinde önceden oluşan herhangi bir nesnenin, olayın, fiilin ya da bir kavramın istekli olarak yeniden özel bir şekilde canlanması, anlam kazanması veya hatırlanmasıdır” şeklinde tanımlanabilir (Yavuz,1983:159; Yavuz, 1992b:62; Peker, 2000:90).

Çocuk okul öncesi döneme girdiğinde algı dünyası gelişmeye başlar. Benliği yaşadığı sosyal, zihinsel, biyolojik ve ahlaki gelişmelerin de etkisiyle yavaş yavaş oluşur. Çevrenin genişlemesi ve zihinsel olgunlaşma sayesinde sözcük dağarcığı zenginleşir. Fakat bu gelişmelere rağmen okul öncesi dönemde dinsel inançlar ve kavramlar çocuk tarafından tam olarak algılanamaz (Armaner, 1980:82). Zaten bilişsel gelişimi de göz önüne alırsak, bu dönemdeki bir çocuktan soyut ve derin düşüncelerin ancak basit ve ilkel şekillerini bekleyebiliriz (Clark, 1982:182).

a) Allah Tasavvuru

Çocuk bu dönemde çevresinden duyduğu dini kavramları irdelemeye, onlar hakkında sorular sormaya başlar. Çocuğun dikkatini en çok çeken kavramların başında Allah gelmektedir. Çünkü hemen hemen her çevrede çocuk bu kavramla karşılaşır. Allah kavramı günlük dilde sıkça kullanılır, “inşallah”, “maşallah”, “Allaha ısmarladık”, “Allah bağışlasın”, “Allah korusun” vb. duyduğu her sözcüğü merak eden çocuk sormaya başlar “Allah nerede yaşar?”, “Allah’ın annesi var mı?”, “Allah bizi görür mü?” vb. Bu sorularla çocuk Allah’ı tanımaya, zihninde onu tasarlamaya başlar.

Okul öncesi dönemdeki çocukların Allah tasavvurlarıyla ilgili yapılan çalışmalarda elde edilen sonuçlar, çocuğun Allah inancı ve tasavvurunun oluşmasında “baba” figürünün rol oynadığını göstermiştir (Bovet, 1958:57; Clark,1982:180; Vergote,1999:183; Allport, 2004:49). Fakat Tanrı tasavvurlarında annesel figürlerin de etkili olduğunu gösteren çalışmalar da mevcuttur (bkz. Vergote, 1999:183-187; Hart vd., 1985:396.). Burada bu çalışmaların daha çok batıyı ve Hristiyan olan çocukları kapsadıkları da göz önünde bulundurulmalıdır. Çünkü “baba” imajı Hristiyanlıkta Tanrı için kullanılan bir unsurdur, çocukların Tanrı tasavvurunda bu imajı yansıtmaları yadırganmamalıdır.

Bu yaşlardaki çocukların bilişsel olgunluğu henüz soyut kavramları tam olarak algılayabilecek düzeyde değildir. Bu dönemdeki çocukların dini kavramlarının en belirgin karakteristiği de antropomorfizmdir. Çocuklar Allah’ı bir insan şeklinde hayal ederler. Genellikle Allah, yaşlı bir adam, zengin biri, güçlü bir erkek ya da kral olarak düşünülür (Allport, 2004:49; bkz. Selçuk, 1991:71; Hökelekli, 1998:264; Peker, 2000:166; Özeri, 2004:67; Gündüz, 2007:34). Bir araştırmada çocuklar tarafından Allah’ın genel olarak güçlü, her şeyi yapabilen bir erkek olarak düşünüldüğü görülmüştür. Örneğin:

“Allah yukarda bulutların arasında ve erkeklere benzer ama biz onu göremeyiz.” (6 yaş, kız).

“O bulutların içindedir, çok güçlü büyük bir adam.” (6 yaş, kız) (Gündüz, 2007:34).

Çocuğun benmerkezci düşünme yapısı Allah tasavvuruna da yansır. Allah onun yaratıcısıdır ve isteklerini, dualarını her zaman yerine getirmeye hazırdır (Hökelekli, 1998: 264; Gündüz, 2007:34).

Yapılan bir çalışmada çocukların Allah’ın görünmez olduğunu, ancak cennette görülebileceğini, O’nun bizi göreceğini insanların onu göremeyeceğini düşünebildikleri, Allah’ın görülememesini ise “çok büyük”, “çok yüksekte”, “çünkü Allah” şeklinde açıklamaya çalıştıkları görülmüştür. (Gündüz, 2007:34). Çocuklar daha çok Allah’ın gökyüzünde ya da cennette olduğunu düşünürler. Çünkü çocukların genellikle hayal edebildikleri en yüce mekânlar bunlardır (Yavuz, 1983:181; Mehmedoğlu, 2005:71-72; Gündüz, 2007:35).

İnsan doğasının temel ihtiyaçlarından biri de sevmek ve sevilmek ihtiyacıdır. Tüm insanlar için geçerli olan bu ihtiyacın çocuklarda daha da yoğun bir şekilde hissedildiği söylenebilir. Yeterli derecede sevgi ve ilgi gören çocuğun kendini daha güvende hissetmesi olasıdır. Yaşadıkları sosyal çevrede her gün defalarca duydukları, inandıkları ve tasavvur ettikleri ilahi varlık ile aralarındaki sevgi ilişkisine bakıldığında genellikle çocukların şartlı bir sevgiden bahsettikleri görülmektedir. Çocuklara Allah’ın kendilerini sevip sevmediğini sorduğunuzda verdikleri cevap genellikle “Evet sever” olacaktır. Bu sevginin nedeninin açıklamaya çalıştıklarında büyük çoğunluğunun örneğin “uslu olduğumuz için Allah bizi sever” şeklinde değil “uslu durursak sever”, “yaramazlık yapmazsak, yalan söylemezsek, annemizi üzmezsek sever”, “namaz kılarsak, iyilik yaparsak, Allah’ın dediklerini yaparsak sever” vb. ifadeler kullandıkları görülmüştür (Gündüz, 2007:37). Hâlbuki çocuklar dini açıdan mükellef değildirler, Allah’ın sevgisini kazanmak için hiçbir şey yapmalarına gerek yoktur. Şartlı bir sevgi yetişkin bir insanı bile ürkütebilir değil ki küçük bir kalbi yormasın. Çocuklara bir davranış kazandırırken ya da onları bir davranıştan vazgeçirtirken sevgi araç olarak kullanılmamalıdır. Her hâl ve şart altında sevildiğini bilmek çocukta güven duygusunu güçlendirir ve Rabbiyle arasında kurmaya çalıştığı bağı sağlamlaştırır.

Korku, kaçınılmaz ve temel bir duygudur. “Korku” kelimesi günlük dilde, açık ve yakın tehlikeler karşısındaki keskin korkulardan, huzursuzluk şeklinde beliren karmaşık duygulara kadar çok çeşitli anlamlarda kullanılır (Jersild, 1979: 373-374). Çocukların korkuları üzerine yapılan araştırmalarda (Ayrıntılı bilgi için bkz. Jersild, 1979: 373-393) öğrenmenin ve olgunlaşmanın korku çeşidi ve korkuya verilen tepki üzerinde önemli rolü olduğu görülmüştür. Büyüyüp olgunlaştıkça ve algı dünyaları geliştikçe çocukların hayali yaratıklardan, karanlıktan ve yalnızlıktan, terk edilmekten korkma durumlarında bir artış gözlenmiştir. Jersild’e göre din eğitimi ile birlikte ölüm ve cehennem ateşi korkuları da gelişir ve bu bir çeşit yalnız bırakılma korkusudur. Günahlarının karşılığı olarak cehenneme gideceğini duyan çocuk kendini dışarıda karanlığa bırakılmış gibi hisseder (Jersild, 1979: 387).

Okul öncesi dönem çocuklarının Allah›tan korkup korkmadıklarını da irdeleyen bir araştırmada çocukların genellikle Allah’tan korkma eğiliminde oldukları tespit edilmiştir. Allah’tan korkma gerekçelerini çok canlı korku ifadeleriyle anlattıkları müşahede edilmiştir. Örneğin,

“Allah’tan korkarım çünkü herkes korkar eğer korkmazsan cehenneminde çıtır çıtır yakar” (5 yaş, erkek).

“Allah’tan korkuyorum çünkü o kötüdür, herkesi öldürüyor” (5 yaş, erkek) (Gündüz, 2007:38).

Tüm bu açıklamalardan sonra çocukların Allah›tan korkma eğiliminde olmalarını yadırgamamak gerekir kanaatimce. Çünkü pek çoğumuzun çocukluk anılarında “taş eden”, “çarpan”, “cehenneme atan” bir Allah vardır. Bilişsel olgunluğa erişmemiş ve soyut kavramları anlayabilecek düzeyde olmayan okul öncesi çağdaki çocuklara Allah’ı tam olarak anlatmak kolay olmayabilir. Fakat “Allah taş eder” dendiğinde okul öncesi dönemdeki çocuk gerçekten yaptığı bir yaramazlık sonrasında taş olacağına inanır ve bu onun hassas bünyesinde tamir edilemez yaralara yol açabilir. Kişi korktuğu bir varlığı sevemez ve onunla gerçek bir bağ kurması son derece zor olur. Çocukların yaramazlıklarına engel olabilmek, yanlış bir davranışlarını düzeltebilmek için açıklama yapmak, ikna etmek daha da iyisi yaparak yaşayarak örnek olmak yerine genellikle işin kolayına kaçılır ve Allah olumsuz sıfatlarla, icraatlarla çocuğa takdim edilir. Sonraki yıllarda çocuğun bunları anlaması, olumsuz etkilenmemesi de olasıdır (Bilgin ve Selçuk, 1997:80) ama yine de korku temelli bir din eğitimi anlayışı pedagojik açıdan bilimsel değildir.

Ülkemizde okul öncesi dönem çocuklarının cennet, cehennem ve melek tasavvuruyla ilgili sadece bir akademik araştırmaya ulaşılmıştır. Bu konularla ilgili yapacağımız açıklamalar bu araştırmanın bulgularını yansıtmaktadır (bkz. Gündüz, 2007).

b) Melek Tasavvuru

Çocukların günlük hayatta sıkça karşılaştıkları dini kavramlardan biri de melek kavramıdır. “Çocukları melekler korur”, “yaptığın yaramazlıkları omzundaki melekler yazar” gibi cümleler kültürümüzde yaygın bir şekilde kullanılır. Böylelikle çocuklar melekleri de merak etmeye başlarlar.

Yapılan çalışmada okul öncesi dönem çocuklarının çoğunluğunun melekleri kız şeklinde hayal ettikleri görülmüştür. Çocuklara göre melekler genellikle güzel, kanatlı, güzel elbiseli ve sihirlidirler. Ayrıca melekleri kelebek, kuş, erkek, çiçek, minik insan, mavi adam şeklinde hayal edenler de mevcuttur. Okul öncesi dönem çocuklarının melek tasavvurlarında çizgi film, dizi film ve masal karakterlerinin etkili olduğu görülmüştür. Çocuklar hayallerini tarif ederken “betüş peri gibi, çilek peri gibi, mavi şirinler gibi” ifadeleri kullanmışlardır. Bu dönem çocuklarının melek tasavvurlarına birkaç örnek vermek gerekirse:

“Pırıltılıdır, ruhani varlıktır.” (7 yaş, kız)

“Kelebek şeklinde bir kız gibidir.” (5 yaş, kız)

“Beyaz kanatları olan bir erkektir, elleri var ama ayakları yok.” (6 yaş, kız)

“Çocuklara benzerler” (5 yaş, erkek)

“Kuşlara benzerler” (6 yaş, kız)

Bu çağdaki çocukların meleklerin iyilik yaptığını ve Allah’a yardım ettiklerini düşündükleri, azımsanmayacak bir bölümünün en çok “Yazıcı melek”lerden bahsettikleri, “Sağ kolumuzda iyilikleri sol kolumuzda kötülükleri yazan melekler var” ifadesiyle bu hayallerini paylaştıkları görülmüştür (Gündüz, 2007:48-51). Burada ailelerin çocukları bu konuda bilgilendirirken veya herhangi bir konuda onları vazgeçirmeye çalışırken özellikle bu meleklere vurgu yapmış olabilecekleri şeklinde bir yorum yapmamız abes değildir. Eğitimde dini korkuların yoğun bir şekilde kullanılması çocukların duygusal gelişmelerine ve sağlıklı bir din algısı geliştirmelerine engel olabilmektedir. Burada şu örneğe dikkat çekmek istiyorum. Omuzlarından biri çarpık bir duruş almış çocuk doktora götürülür, fiziki hiçbir bulguya rastlanılmayınca çocuk psikiyatri servisine yönlendirilir. Düzenli sohbetlerden sonra şu çarpıcı sonuca ulaşılır: çocuk dindar bir büyükanne tarafından bakılmaktadır. Büyükanne yaramazlıklarıyla baş etmek için çocuğa “yazıcı melekler”i anlatmıştır. Çocuk yaramazlık yapmaktan vazgeçememiş ve suçlarının yazıldığı defterin kabardığına ağırlaştığına, inanmış, bu düşünceyle bunalmış ve bunu da sol omzunu çökerterek ifade etmişti (bkz. Bilgin ve Selçuk, 1997:78).

c) Cennet Tasavvuru

Cennet daha çok ölüm olayıyla birlikte çocuklara anlatılan bir kavramdır. Çocukların ölüm ve ölen yakınlarıyla ilgili sorularına ailelerin çoğu zaman “onlar cennette bizi bekliyorlar”, “cennete gittiler”, “ölünce iyi insanlar cennete gider” vb. şekilde verdikleri cevaplar çocuğa keşfedilmesi gereken yeni bir kavram daha sunar, cennet.

Bu yaş grubundaki çocukların cenneti “güzel, ağaçlık, çiçekli bir yer”, “oyuncakların, bebeklerin, yiyeceklerin olduğu bir yer” olarak hayal ettikleri görülmüştür (Gündüz, 2007:42 Kur’an’ın birçok yerinde cennet tasvirleri bulunmaktadır (Bazıları için bkz. Kur’an, 9:72; 13:23,35; 16:31; 19:62). Birçok ayette cennet yeşillik, her türlü meyvenin olduğu, huzurlu ve güzel bir mekân olarak tasvir edilmektedir. Cennetin bu şekilde olduğuna inanan ailelerin çocuklarının da cenneti, güzel bir mekân olarak tasavvur etmeleri gayet doğaldır. Lakin onlar için cennet gerçekten gidilip dönülebilecek uzaklıkta bir yerdir, kesinlikle soyut bir unsur değildir. Ayrıca bu yaş çocuklarına cennetin güzelliklerinin çok abartılı bir şekilde anlatılmaması daha yerinde bir davranış olur. Çünkü bu yaştaki çocuklar ölüm olayını çok net bir şekilde kavrayamazlar, onlar için ölüm bayılmak gibi bir şeydir. Yeniden bu dünyada var olabileceklerini düşünürler ve bir an önce ölüp cennetin güzelliklerine kavuşmaya çalışabilirler (Mehmedoğlu, 2004:59-60).

Okul öncesi dönem çocukların cenneti yapılan iyiliklere karşı bir ödül olarak algıladıklarını söyleyebiliriz. Bu çağdaki çocukların bu ayrımı yapabilmeleri dikkate değerdir. Bunda ailelerin cennet tasavvuru hakkındaki bilgilerini aktarış tarzlarının etkili olabileceğini söylemek yanlış olmaz. Yukarıda da değindiğimiz gibi çocuklar günlük yaşamlarında sık sık “İyiler cennete gider” gibi ifadelerle karşılaşmaktadırlar (Gündüz, 2007:43) .

d) Cehennem Tasavvuru

Okul öncesi dönem çocuklarının cehennem kavramını cennet kavramından daha fazla bildiklerinin tespit edildiği çalışmada çocukların cehennemi “ateş, alev, yangın, karanlık, böcek, yılan, kötülük, mezar” gibi tek kelimelik cevaplarla anlattıkları görülmüştür. Bu kelimeleri biraz açıklamaları istendiğinde ise çok canlı cehennem tasvirleri yaptıklarına şahit olunmuştur. Örnek vermek gerekirse:

“Allah yalan söyleyenleri cehenneminde çıtır çıtır yakar taa eriyene kadar.” (6 yaş, erkek).

“Orası çok kötü, karanlık, her yerde yılanlar var.” (5 yaş, kız).

Kur’an’da cehennem tasvirlerine de yer verilmiştir (Bazıları için bkz. Kur’an, 67:6-11; 74:26-31; 14:16-17; 56:42-44). Cehennem Kur’an’da günahkârların yaptıklarının karşılığını görecekleri, ceza çekecekleri, kötü bir mekân olarak tasvir edilmektedir. Bu bilgilere ailelerinin ve çevrelerinin etkisiyle ulaşan çocukların cehennemi ateş ve kötülükle özdeşleştirmeleri doğal kabul edilebilir. Fakat cehennemi çok ayrıntılı ve çok canlı tasvirlerle anlatmaları pek de doğal karşılanmamalıdır. Cehennemi anlatırkenki yüz ifadeleri ve ses tonları çocukların cehennemle korkutulduklarını düşünmemizi kolaylaştırmıştır. O yaştaki bir çocuğun cehennem hakkında böyle bir hayale sahip olması, dini açıdan kendisine ne katabilir? Bu soru düşünülmelidir. Ayrıca TV’deki, yapılan kötülükler ve ölüm ötesi hayattaki karşılıklarını konu edinen bazı programların çocuklar tarafından izlendiği bir gerçektir. Bu tür programlarda cehennem görüntülerinde ateş teması ağırlıktadır. Çocukların bu programlardan etkilenme olasılıkları yüksektir. Takip edebildiğimiz kadarıyla bu programların içeriklerinin okul öncesi dönemdeki çocuklar için uygun olmadığı kanaatindeyiz. Bu tür programlar çocuğun zihninde yapılan her yanlış davranışı cezalandıran, affetmeyen bir Allah inancı oluşmasına zemin hazırlayabilir.

Sonuç Yerine

Okul öncesi dönem hayatın tamamını etkileyebilecek deneyimlerin yaşandığı, kişiliğin, inançların temelinin atıldığı özel bir dönemdir. Çocuğun dine ve dini kavramlara olan ilgisi bu dönemde belirmeye başlar ve çocuk hayatın her parçasını keşfetmeye çalıştığı gibi dini ve dini kavramları da keşfetmeye çalışır. Bu yaşlarda sosyal çevresi genellikle ev ve kreş olan çocuk bu bilgileri ebeveynlerinden veya kreşteki öğretmenlerinden edinmeye çalışır.

Çocuğa okul öncesi eğitimin yanı sıra dini eğitim veren kreş ve anaokullarının varlığı bilinmektedir. Bu eğitimin, kim tarafından, hangi programla, hangi yöntemle, nasıl bir ortamda verildiği son derece önemlidir. Bu yaştaki bir çocuğun düzgün bir kıraatle Kur’an okuması veya hafız olması ebeveyni mutlu edebilir, duygulandırabilir ama bilinmelidir ki çocuk için bunun anlamı sadece anne babasını mutlu edecek bir şey yapmış olmaktır. Bu eğitim sürecinden geçerken psikolojik olarak etkilenip etkilenmediği konusu şu anda cevaplanmak üzere boşlukta asılı bir sorudur. Tebliğimizin sınırlarını aştığı düşüncesiyle kreş ve anaokullarında din eğitimi konusuna sadece bu işaretle yetiniyoruz.

Birçok anne baba çocuğuna inandığı dini öğretmek ister, bu doğaldır. Okul öncesi dönemdeki çocuğa din eğitimi verilirken dikkat edilmesi gereken birçok husus vardır. Bunları şöyle özetleyebiliriz:

• Bu dönemde çocuk insanı bunaltacak derecede çok soru sorar. Sorulara cevap vermeye çalışırken öncelikle çocuğun gelişim özelliklerinin dikkate alınması, anlayabileceği şekilde cevaplar verilmesi, çok ayrıntılı bilgi aktarılmaması gerekir. Ebeveynlerin ya da çocuğun sorularına cevap verenlerin birlikte hareket etmeleri aynı doğrultuda cevap vermeleri çocuğun kafasının karışmaması için çok önemlidir. Çocuğun soru sormasını ve sorduğu sorulara kendisinin de cevaplar bulmaya çalışmasını, bunu ifade etmesini desteklemek ilgisini canlı tutmak açısından önemlidir.

• Çocuğun soru soruş tarzı yetişkinlerin dini algılarına göre uygun olmasa da –örneğin ben Allah olabilir miyim? vb. gibi- yetişkin biriyle konuşuyormuş gibi tepki verilmemelidir. Çocuğu sakin bir şekilde karşılamak, neden böyle bir şey istediğini sormak, duygularını paylaşmasını ve yeni şeyler öğrenmesini kolaylaştırır. Soru tarzının uygun olmadığı ifade edilirse bir sonraki seferde duygularını paylaşmak istemeyecektir, kurduğu hayallere yön verme şansımız azalacaktır.

• “Kolay İnanırlık” devresinde olan çocuklar söylenen her şeyi olduğu gibi kabul eder. Verilen cevapların gelişi güzel olmaması, gerçeğin en yalın şekilde basit cümlelerle ifade edilmesi çocuğun yanlış hayaller kurmasını engellemesi bakımından önem taşır.

• Çocuk ruhunun sevgi ve merhametle geliştiği bu dönemde en çok sevilmeye, kabul edilmeye ihtiyacı olduğu hatırda tutularak Allah korkusu bir eğitim aracı olarak kullanılmamalıdır. Bunun çocuk ruhunu derinden yaralayacağı, Allah ile kuracağı ilişkide, din algısında olumsuz rol oynayacağı bilinmelidir. Çocuklara “seven, affeden, insanı her şeyden üstün tutan” bir Allah inancı aşılanmaya çalışılmalıdır.

• Taklit ederek öğrenen, çoğu kez anne babasının onayını almak için öğrendiği duaları ve ibadetleri tekrarlayan çocuk için bunların yetişkinlerin dini tecrübesi gibi bir anlam ifade etmediği akılda tutulmalı, çocuğa kolayca öğrense bile çok fazla bilgi yüklenmemelidir.

• Kısa dualar, basit dini bilgiler oyunlarla, şarkılarla çocuğu sıkmadan öğretilebilir. Bu dönemde ahlaki eğitim, değer eğitimi ön planda tutulmalı, çocuğun ruhu dini pratikleri ve bilgileri özümsemeye hazırlanmalıdır.

• Dini bayramlar, kandiller, günlük ibadetler, cami ziyaretleri çocuğun dini tecrübeyi yaşamasına ortam hazırlamak açısından elverişli zamanlardır. Böyle durumlarda yaşadığımız duyguları onlara bütün yalınlığıyla aktarmak bu duyguları hissetmelerini, paylaşmalarını kolaylaştırabilir.

İlgisini canlı tutacak zenginleştirilmiş bir çevrenin ve iyi örnek olmanın okul öncesi çocuğun dini gelişimi için yeterli olduğu bilinmelidir.

[597] DİB Personeli-AÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe ve Din Bilimleri ABD Doktora öğrencisi.

[598] Atkinson, 2002:81’den uyarlanmıştır.

Kaynakça

ALLPORT, G. 2004. Birey ve Dini, Çev: Bilal Sambur, Elis Yayınları, Ankara, 160 s.

APAYDIN, H. 2001. “Aile İçi İletişimin Çocuğun Dinsel Gelişimine Etkisi”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı:12-13, Samsun, 319-337 ss.

ARMANER, N.1980. Din Psikolojisine Giriş, Ayyıldız Matbaası, Ankara, 178 s.

ATKİNSON, R. vd. 2002. Psikolojiye Giriş, Çev: Yavuz Alogan, Arkadaş Yayınları, Ankara, 790 s.

AYDIN, B. 2005. Çocuk ve Ergen Psikolojisi, Atlas Yayın Dağıtım, İstanbul, 230 s.

BİLGİN, B., SELÇUK, M.1997. Din Öğretimi Özel Öğretim Yöntemleri, Gün Yayıncılık, Ankara 247 s.

BOVET, P. 1958. Din Duygusu ve Çocuk Psikolojisi, Çev: Selahattin Odabaş, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 248 s.

BUDAK, S. 2003. Psikoloji Sözlüğü, Bilim-Sanat Yayınları, Ankara, 1007 s.

CLARK, H. 1982. “Çocukluk Dönemi Dini”, Çev: Neda Armaner, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: XXIV, Ankara, 175-185 ss.

ERDEN, M., AKMAN, Y. 2004. Gelişim ve Öğrenme, Arkadaş Yayınları, Ankara, 264 s.

GÜNDÜZ, F., 2007. Okul öncesi Dönem Çocukların Dini Tasavvurlarına Psikolojik Bir Yaklaşım, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 70s.

GÜNGÖR, E. 2000a. Değerler Psikolojisi Üzerinde Araştırmalar, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 132 s.

2000b. Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 221 s.

HART, N. vd. 1985. “Gender Differences in İmage of God”, Journal for the Scientific Study of Religion, 24 (4), 396-402 ss.

HOLM, N. 2004. Din Psikolojisine Giriş, Çev: Abdulkerim Bahadır, İnsan Yayınları, İstanbul, 175 s.

HÖKELEKLİ, H. 1998. Din Psikolojisi, Türk Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 368 s.

http://en.wikipedia.org (30.01.2005)

JACQIN, G. 1969. Çocuk Psikolojisinin Ana Çizgileri, Çev: M. Toprak, Remzi Kitabevi, İstanbul, 215 s.

JAMES, W. 1962. The Varieties of Religious Experience, Harvard University, New York, 516 s.

JERSİLD, A. 1979. Çocuk Psikolojisi, Çev: Gülseren Günçe, Ankara üniversitesi Eğitim Fakültesi Yayınları, Ankara, 651 s.

KUR’AN-I KERİM VE TÜRKÇE AÇIKLAMALI MEALİ, 1992. Haz.: Ali Özek vd., Mushaf-ı Şerif Basım Kurumu, Medine, 603 s.

MALİK, b. E. 1992. el- Muvatta, Çağrı Yayınları, İstanbul, 1061 s.

MEHMEDOĞLU, Y. 2005. Okul Öncesi Çocuklarda Dini Duygunun Gelişimi ve Eğitimi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 114 s.

2004 Ahlaki ve Dini Gelişim “Çocuğum Değerlerimizi Öğreniyor”, Morpa Kültür Yayınları, İstanbul,153 s.

MORGAN, C. 1993. Psikolojiye Giriş, Yay. Sor: Sirel Karakaş, Hacettepe Üniversitesi Psikoloji Bölümü Yayınları, Ankara, 473 s.

MÜSLİM, 1992. es-Sahih, Cilt:III, Çağrı Yayınları, İstanbul, 1974-2323 s.

OKTAY, A. 2004. Yaşamın Sihirli Yılları: Okul Öncesi Dönem, İstanbul, 290 s.

ÖZERİ, Z. 2004. Okul Öncesi Din ve Ahlak Eğitimi, Dem Yayınları, İstanbul, 284 s.

PEKER, H. 2000. Din Psikolojisi, Aksiseda Matbaası, Samsun, 260 s.

PIAGET, J. 2005. Çocuğun Gözüyle Dünya, Çev: İsmail Yerguz, Dost Kitabevi, Ankara, 336 s.

SELÇUK, M. 1991. Çocuğun Eğitiminde Dini Motifler, Türkiye Diyanet Vakfı, Ankara, 207 s.

VERGOTE, A. 1999. Din İnanç ve İnançsızlık, Çev: Veysel Uysal, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı, İstanbul, 296 s.

YAVUZ, K. 1983. Çocukta Dini Duygu ve Düşüncenin Gelişmesi, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara, 293 s.

1992. Çocuğun Dünyası ve Gelişme, Çocuk Vakfı Yayınları, İstanbul, 88 s.

YAVUZER, H. 2005a. Çocuk Psikolojisi, Remzi Kitabevi, İstanbul, 344 s.

2005b. Çocuğunuzun İlk 6 Yılı, Remzi Kitabevi, İstanbul, 248 s.

ZULLIGER, H. 1996. Çocukta Ruhsal Bozukluklar ve Tedavisi, Çev: K. Şipal, Yayınevi, İstanbul, 140 s.

Müzakere

Yrd. Doç. Dr. Lütfü İLGAR[599]

Sayın başkan, değerli bilim adamları ve katılımcılar… Her birinizi saygıyla selamlayarak sözlerime başlıyor, ayrıca Yaygın Din Eğitimi konusunda düzenlenen bu güzel, yararlı ve kapsamlı sempozyumu düzenleyenlere teşekkürlerimi sunuyorum… Umarım sempozyum beklenen sonuçları verir.

Ülkemizde maalesef okul öncesi eğitimin önemi yeni yeni anlaşılmaktadır. Okul öncesi eğitimin hak ettiği değeri ve önemi alabilmesi için daha epeyce zamana ve çabaya ihtiyaç olduğunu kolaylıkla söyleyebiliriz. Bu çerçevede, “OKUL ÖNCESİ DÖNEM ÇOCUKLARININ DİNİ GELİŞİMLERİ” ve bu gelişimin çeşitli boyutları konusunda fazla bir bilimsel çalışmanın olmadığını (Bu konuda sadece 2 adet yüksek lisans tezi hazırlandığını -birinin de tebliği sunan arkadaşımıza ait olduğunu belirtebiliriz.), bu alanda kitap sayısının da son yıllarda artmakla beraber yeterli olmadığını, makale sayısında da artış olduğunu ancak bunların da yeterli olmadığını görüyoruz…

Şu anda üzerinde müzakere yapmak üzere huzurlarınızda bulunduğum SayınFatma DÖNMEZ’in bu çalışması da yukarıda belirttiğim az çalışmalardan biridir.

Bu çalışmaya ilişkin görüşlerim ve konuya ilişkin katkılarım şöyledir:

1. Her şeyden önce bu çalışma yukarıda belirttiğim az sayıdaki bilimsel çalışmalardan biridir.

2. Müzakere metni, metnin bir özetini veren Giriş kısmıyla başlamakta, Okul Öncesi Dönemde Bilişsel Gelişim, (bilişsel gelişim ile ilgili en çok bilinen Piaget’nin bilişsel gelişim kuramı esas alınarak açıklanmıştır). Okul Öncesi Dönemde Dini Gelişme, Okul Öncesi Dönemde Dini Tasavvurlar a) Allah Tasavvuru b) Melek Tasavvuru c) Cennet Tasavvuru d) Cehennem Tasavvuru ile devam etmektedir. Metin, okul öncesi dönemdeki çocuğa din eğitimi verilirken dikkat edilmesi gereken hususlar ile sonlanmaktadır.

3. Bildiri metninde kullanılan kaynaklar yeterli sayıdadır ve bu kaynaklar konu ile ilişkilidir.

4. Bildiri, okul öncesi dönem çocuğunun din eğitimine dair yararlı öneriler içermektedir. Ancak; yaygın din eğitimi kapsamında anne- baba dışında bu eğitimi vereceklere neler önerildiği yer almamaktadır.

5. Bildiri metninde konu oldukça kapsamlı olarak açıklanmıştır. Konu; psikoloji, gelişim psikolojisi, eğitim psikolojisi, din eğitimi ve pedagoji alanlarından iyi bir şekilde yararlanılarak hazırlanmıştır. Araştırmacının, okul öncesi dönem çocuğunun din eğitimine dair yararlı önerilerine ve metinde ileri sürdüğü fikirlerinin çoğunluğuna aynen katılmakla birlikte, “Bovet’e göre çocuk ilk önce anne-babasına tapar (Bovet, 1958:67),” şeklindeki bilgiye temkinli yaklaşılması ve bunun gerçekliğinin bilimsel olarak araştırılması gerektiğini düşünmekteyim.

6. Araştırmacının metafizik konular ile dini kavramların öğretimi hususlarında çocukların gelişim evrelerine okul öncesi dönem çocuğunun içinde bulunduğu işlem öncesi döneminin karakteristik özelliklerine dikkat edilmesi gerektiği yönündeki tespitleri çok önemlidir ve eğitimde mutlaka dikkate alınması gereken temel hususlardandır.

7. Yukarıda 4. maddede, bildirinin okul öncesi dönem çocuğunun din eğitimine dair yararlı öneriler içermekte olduğunu, ancak; yaygın din eğitimi kapsamında anne- baba dışında bu eğitimi vereceklere neler önerildiği yer almadığından bahsedilmişti. Bu konuda; öncelikle gerek resmi din görevlileri, gerekse yardımcı öğreticiler okul öncesi dönem öğrencilerine öğreticilik; diğer bir deyişle eğitim-öğretim yapacak iseler bu konuda eğitilmelidirler. Okul öncesi dönem çocuklarına sağlıklı bir eğitim yapmak için bu alanda çalışanların ve çalışacakların mutlaka iyi bir pedagojik formasyon alması gerekir. Bu kişilerin ayrıca, psikoloji, din psikolojisi, sosyoloji, din sosyolojisi vb. ile ilgili bilgi birikimi ve tecrübeye sahip olmayı gerektirmektedir. Son düzenlemelere göre din eğitimine başlama yaşıyla ilgili yaş sınırı kaldırılmıştır. Camide görevli imam ve/veya müezzinlerin, ve de Diyanet tarafından görevlendirilen –görevlendirilecek kişilerin gerekli özellikleri taşıması, bu kişilerin bu özelliklere sahip olanlar arasından seçilmesi ve çok sıkı bir şekilde denetlenmesi oldukça önemli olacaktır.

Özetle, bu sempozyum çerçevesinde çocuğun dini eğitimini kısaca 2 başlıkta incelemek yararlı olabilir: 1- Öncelikle anne-babanın eğitimi ve çocuğun aile çevresinde olup çocuğun eğitiminden sorumlu olanların eğitimi (Yaygın eğitim kapsamında). 2- Diyanet tarafından anne-babayı ve çocuğun aile çevresinde olanları eğiteceklerin-görevlilerin- eğitimi (Hizmet içi eğitim kapsamında)

Sonuç olarak, din eğitimi şansa bırakılamayacak kadar önemli bir konudur. Müzakeresi yapılan “OKUL ÖNCESİ DÖNEM ÇOCUKLARIN DİNİ TASAVVURLARINA DİN EĞİTİMİ AÇISINDAN BİR YAKLAŞIM” başlıklı bu çalışma çocuğun dini gelişimi ve eğitimi konusunda önemli ve yararlı bilgiler vermektedir. Ancak, bu konunun daha fazla araştırılması, üzerinde tartışmalar yapılması ve böylece elde edilen sonuçlara göre çözümler geliştirilmesi oldukça önemlidir. Bu bilimsel çalışmalar mutlaka hızlı bir şekilde arttırılmalıdır. Bu konudaki önerim; İlahiyat ve DİKAB alanında lisans eğitimi yapanların yüksek lisans ve doktoralarını eğitim bilimleri ve/veya okul öncesi eğitimi alanında yapmalarıdır.

[599] İstanbul Üniversitesi Hasan Ali Yücel Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi.

Okul Öncesi Dönem ve
Din Eğitimi

Doç. Dr. İsmail SAĞLAM[600]

Giriş

Okul öncesi eğitimi dünyada ve ülkemizde her geçen gün biraz daha üzerinde durulan bir konu olma özelliğini sürdürmektedir. Geçtiğimiz asırda çocuk gelişimi ve eğitimi alanında gerçekleştirilen bazı bilimsel çalışmalarla adeta çocuk yeniden keşfedilmiştir. İnsan hayatı, özellikle de çocukluk yılları çok çeşitli dönemlere ayrılmış ve her dönemin özellikleri daha belirgin hâle gelmiştir. Söz konusu dönemler arasında belki de eğitim açısından en çok ihmal edilen dönemin okul öncesi dönem olduğu fark edilmiştir. Konunun önemini anlayan ülkelerde çeşitli kurum ve kuruluşlar okul öncesi eğitimine yönelmişler ve ilgilerini devam ettirmekteler.

Türkiye’de de henüz arzu edilen seviyede olmasa da, okul öncesi eğitimi konusundaki istatistiki rakamlar belli bir ivme ile yükselişini devam ettirmektedir. Söz gelimi 1923-1924 eğitim-öğretim yılında okul öncesi eğitimdeki okul sayısı 80, bu okullara devam eden öğrenci sayısı 5.880 ve istihdam edilen öğretmen sayısı 136 iken, 2008-2009 eğitim-öğretim yılında okul sayısı 23.653’e, okullara devam eden öğrenci sayısı 804.765 ve istihdam edilen öğretmen sayısı ise 29.342’ye çıkmıştır.[601]

2010-2011 eğitim-öğretim yılında ise okul öncesi okullaşma oranı 3-5 yaş grubunda %29,85 iken 4-5 yaş grubunda % 43,10’dur. Yine 2010 yılı verilerine göre, 5 yaş grubundaki çocukların %61’i, 4 yaş grubundakilerin %17’si ve 3 yaş grubundakilerin %4’u okul öncesi eğitimi alma imkânına kavuşmuştur. [602]

Okul öncesi eğitimi, 0-6 yaşları kapsayan ve çocukların tüm gelişimlerini, toplumun kültürel değerleri doğrultusunda gerçekleştirmeye çalışan, duyguların gelişimini ve algılama gücünü artırarak akıl yürütme sürecinde çocuklara yardımcı olan ve yaratıcılığını geliştiren; çocukların milli, manevi, ahlaki, kültürel ve insani değerlere bağlılığını sağlayan; kendini ifade etmesine, öz denetimlerini sağlayabilmesine ve bağımsızlık kazanmasına olanak sağlayan, sistemli bir eğitim süreci olarak tarif edilmektedir.[603]

Anaokulu, anasınıfı ve yuva olarak isimlendirilen kurumlarda verilen eğitim ise genellikle 36-72 ay çocuklarının eğitim gördükleri, bağımsız anaokulları olarak örgün ve yaygın eğitim kurumları bünyesinde uygun fiziksel kapasiteye göre ana sınıfları ve uygulamalı sınıflar olarak açılan kurumlardır. Bu kurumlarda verilen eğitimin amacı ise; çocukların bedensel, zihinsel, duygusal gelişimini ve iyi alışkanlıklar kazanmasını, onların ilköğretime hazırlanmasını, koşulları elverişsiz çevrelerden gelen çocuklar için ortak bir yetişme ortamı yaratılmasını, Türkçenin doğru ve güzel konuşulmasını sağlamak şeklinde belirtilmektedir.[604]

Öte yandan 36-72 aylık çocuklar için hazırlanan okul öncesi eğitim programında okul öncesi eğitiminin amaç ve görevleri, milli eğitimin genel amaçlarına ve temel ilkelerine uygun olarak, 1) çocukların beden, zihin ve duygu gelişmesini ve iyi alışkanlıklar kazanması sağlamak, 2) onları ilköğretime hazırlamak, 3) şartı elverişsiz çevrelerden ve ailelerden gelen çocuklar için ortak bir yetiştirme ortamı yaratmak, 4) çocukların Türkçeyi doğru ve güzel konuşmalarını sağlamak diye sıralanmaktadır.[605]

Okul Öncesi Eğitimin Hedefi

Yukarıda belirtilen okul öncesi eğitimin tarifi, amaç ve görevleri, bu eğitimden neyin hedeflenmesi gerektiği konusunda bize ipucu vermektedir. Topluca bir değerlendirme yapmak gerekirse bu hedefleri üç maddede toplayabiliriz:

1. Çocuğun temel gelişimini sağlayacak bir ortam hazırlayarak; onun bedensel, bilişsel, sosyal, duygusal vb. gelişimini sağlama

Çocuğun doğumdan itibaren hızlı ve karmaşık olmasına karşın eşgüdümlü bir şekilde geliştiği bilinmektedir.[606] İki yaşındaki bir çocuğun beyni yetişkine göre %75, beş yaşında ise %90 tamamlanır. Dolayısıyla bu yaşlar arasındaki çocukların hareketlerinde bir çoğalma ve karmaşıklık göze çarpar. Doğumla bebek yaklaşık ulaşacağı boyun %30’una sahip olarak dünyaya gelir ve iki yaşında bu oran %50’ye ulaşır. Üç yaşında koşar, üç tekerlekli bisiklet sürebilir, dört yaşında yardımsız elbiselerini giyip çıkarabilir ve beş yaşında kalemi tutma becerisini tam olmasa da elde edebilir ve altı yaşında top zıplatabilir, el işlerinde becerisini geliştirir ve yuvarlanma gibi çeşitli vücut hareketlerini gerçekleştirebilir.[607]

Çocuğun diğer bir temel gelişim alanı ise bilişsel gelişimdir. Biliş çocuğun kendisini ve çevresini anlamak için akıl yürütme, problem çözme ve düşünme gibi zihinsel faaliyetlerin işleme hâlidir. Piaget çocukların basitten karmaşığa doğru anlama faaliyetlerini sürdürdüklerini ve bunun dört aşamada geliştiğini söyler. Bunlar 1) 0-2 yaş; duyumsal-devimsel dönem, 2) 2-7 yaş; işlem öncesi dönem; bu da kendi arasında a) 2-4 yaş, kavram öncesi dönem, b) 5-7 yaş; sezgisel evre olarak ikiye ayrılır, 3) 7-11 yaş; somut işlem dönemi ve 4) 11 ve daha yukarı yaş; soyut işlem dönemidir.

Birinci aşamada çocuğun aylara göre zihinsel becerileri devreye sokarak neler yapabileceği ayrıntılı olarak belirtilmiştir. Söz gelimi Sekiz aylık bebekler nesneleri bağımsız birer varlık olarak algılarken, on sekiz aylık bebek nesneyi en son gördüğü yerde arama becerisini göstermeye başlar.[608] İkinci aşama olan işlem öncesi dönemde ise çocuk, giderek gelişen biliş gücüyle kendini, etrafındaki insanları ve diğer nesneleri anlamaya çalışır. Üç yaşında benmerkezci olan çocuk yavaş yavaş aile ve arkadaş grubu içerisinde bazı kuralları kabullenme eğilimi gösterse de kuralları tam olarak öğrenip yerine getirmesi beklenemez. Büyükleri taklit etmekten, onlarla beraber olmaktan hoşlanır ve gerçek nesnelere daha fazla ilgi duyar ve onlarla oynamak ister.[609] Beş yaşına geldiğinde sayı saymaktan ve kendisine hikâye okunmasından hoşlanır, sembollerle okuma arasındaki ilişkiyi sezmeye başlar. [610]

Sosyal ve duygusal gelişim açısından ise; doğumdan beşinci aya, beşinci aydan onuncu aya ve onuncu aydan iki yaşına kadar farklılık gösterirler. 2-6 yaş arasında ise sosyal ilişkiler artık ev dışına taşmaya başlar. Kendi yaşıtlarıyla beraber oyun oynamaya başlaması çeşitli sosyal ve duygusal ilişkilerin denenmesi ve öğrenilmesi anlamına gelmektedir. Bu esnada arkadaşlarının isteklerinin de dikkate alınması gerektiğini anlaması çocuğun sosyal yönden önemli aşama kaydetmesinin göstergesidir.[611]

2. Çocuğun özbakım, yaratıcılık ve bireysel yeteneklerinin önünü açma

Okul öncesi eğitimin, çocuğun özbakım, yaratıcılık ve bireysel yeteneklerinin önünü açma hedefine gelince; yapılacak faaliyetlerle çocuğun kabiliyetlerinin keşfedilmesi, hayatını kolaylaştıracak bazı becerilerin kazandırılması, temizlik, tertip-düzen, giyim-kuşam, vücut temizliği, beslenme alışkanlığı kazanması bu başlık altında düşünülebilir. Hiç şüphesiz bütün bu hedeflerin çocuğun diğer temel gelişim seviyelerine paralel olarak düşünülmesi zarureti vardır.[612] Söz konusu hedeflerin gerçekleştirilmesi aynı zamanda çocuğu hayata hazırlama anlamına da gelmektedir.

3. Çocuğun ahlaki ve dinî gelişimini kendi seviyesinde gerçekleştirmesine fırsat tanıma

Okul öncesi eğitimden beklenilen diğer bir hedef ise çocuğun ahlaki ve dinî gelişimini kendi seviyesinde gerçekleştirmesine fırsat tanınmasıdır. Bu hedefin ne anlama geldiğini anlayabilmek için önce okul öncesi dönemdeki çocuğun ahlaki ve dini gelişimi hakkında bilgi vermemiz yerinde olacaktır.

Ahlakın gelişimi ve eğitimi tıpkı diğer gelişim yüzleri gibi ihmal edilmemesi gereken bir alandır. Duyuş, biliş ve davranış üçlüsünde ahlak ilkeleri önemli bir belirleyicidir. Ayrıca ahlakı, bir öğrenme olarak ele aldığımızda[613] başından sonuna kadar öğrenme süreçlerine dâhil edilmesi kaçınılmaz olur. Bu öğrenmeyle hedeflenecek olan şey, çocuğun davranışlarının doğruluk şartına uygunluğunun meleke hâline gelmesiyle yüksek karakterli bir birey olmasını sağlamaktır.[614]

Çocukta utanma ve suçluluk duygusunun ortaya çıkması vicdanın uyanışı olarak kabul edilirken, ahlaki gelişimin süper-ego gelişimiyle irtibatı da kurulur. Bu çerçevede çocuğun 1.5-3 yaşlarında utanma, 3-6 yaşlarında ise suçluluk duygusunu hissetmeye başladığı belirtilmektedir. Bu duyguları hissetme çocuğun içerisinde yaşadığı sosyal çevrenin kurallarına aykırı davranma sonucu iç dünyasında yaşadığı çatışma veya huzursuzluğun bir sonucu olarak görülür. Freud bu dönemde çocuğun yaşadığı tecrübelerin ondaki ahlak gelişiminin temellerini beş yaşına kadar belirlediğini belirtir.[615]

Kohlberg ise çocukta ahlaki gelişimin, kültürler üstü bir tarzda ve çevre şartlarından bağımsız olarak zihinsel süreçler şeklinde gerçekleştiğini ileri sürer.[616] Aslında çevre şartlarını zihinsel süreçlerden tamamen bağımsız düşünmek, aralarındaki etkileşimi hesaba katmamak oldukça problemli gözükmektedir. Çünkü ahlaki gelişimin; çevrenin, gelenek ve göreneklerin, karşılaşılan kişilerin ve olayların, etkisi altında kalınan her çeşit mesajın etkisiyle şekillendiği aşikâr bir durumdur.[617] Bu etkileşimde en önemli rol sahibi ise, anne- baba, öğretmen ve arkadaş çevresidir.

Çocuğun bahsi geçen yakın çevresinde örnek davranışları görerek ahlaki gelişimi sürdürmesi tabii ve sağlıklı olan bir süreçtir. Bunun yerine yersiz dini temalı korkularla çocuğun ahlaki davranış kazanmasını sağlamaya çalışmak, çoğu kere telafisi mümkün olmayan hatalı sonuçlar doğurabilmektedir.[618] Anne-babanın veya öğretmenin kendi bilgi ve beceri eksikliklerini kapatmak ve çocukta baskı oluşturmak için dini temalı korkulara başvurması çocuk psikolojisine uymayacağı gibi, dini de istismar etme anlamına gelmektedir. Oysaki olması gereken çocukta iç disiplini harekete geçirip sorumluluk duygusunu geliştirerek hedefe varmaktır. Okul öncesi dönemde gerçekleştirilecek sözlü öğretim, oyun, taklit, özbakım, sanatsal vb. bütün etkinliklerde bu hedeflerin dikkate alınması, anne-baba veya öğretmenin bu bilinçle hareket etmesi, etkinliklerde kullanılacak materyallerin bu hedefe göre tasarlanması durumunda, istenen sonuca ulaşmak daha kolay olacaktır.[619]

Çocuklarda dini gelişim bir gerçeklik midir, okul öncesi dönemde dikkate alınmalı mıdır, yoksa bazı anne-babaların yalın bir isteğinden mi ibarettir? Bu soruya cevap bulmak, okul öncesi dönemden itibaren çocukların din eğitimi alıp almamalarını da belirleyecektir.

Çocukların yaratılıştan inanmaya eğilimli olduklarını, yapılan bazı araştırmalarda özellikle de Elkind ve Jung’un çalışmalarında görmekteyiz.[620] Elkind 800 çocukla gerçekleştirmiş olduğu yüz yüze görüşme sonucu, çocukların dini anlama ve kavramalarının fen, matematik veya herhangi bir alandaki kavramları anlama şekliyle aynı olduğu sonucuna ulaşmıştır. Bu çocukların verdikleri cevaplardan, dini gelişimlerinde Piaget’nin ortaya koyduğu gelişim safhalarına uygun olarak hem gelişimsel özelliklerin hem de çevresel etkileşimin izlerini içerdiği görülmektedir. Elkind’e göre dini gelişim dört aşamada gerçekleşir. Bunlar 1) 0-2 yaş “korunma” dönemi, 2) 2-7 yaş “temsil” dönemi, 3) 7-12 yaş “ilişki arayışı” dönemi, 4) 12 ve üzeri yaş “idrak arayışı” dönemidir. Ele aldığımız konu itibariyle bizi ilgilendiren “korunma dönemi” çocuğun nesnelerin sürekliliği ilkesine ulaştığı dönemdir. Bu ilke aşkın bir varlık olan Tanrı’nın ölümsüzlüğü ilkesine kapı aralayan bir vasıta olarak görülür. Ayrıca süreklilik ilkesine ulaşan çocuk göremediği nesnelerin de var olduğu sonucuna ulaşır ki, bu durum yine Tanrı’nın görünmezliği düşüncesini çocuk nezdinde destekler mahiyettedir.[621] Daha sonra 2-7 yaş dönemde ise çocuk inancını temsil edecek sembol arayışına gitmektedir ve bu noktada putlar, totemler veya kutsal kitapların öngördüğü özellikler çocuğa aktarılmaktadır.[622] Her din kendi Tanrı inanışı doğrultusunda bilgi ve sembol aktararak bu yaştaki çocuğunun dini gelişimini yönlendirmektedir. Doğal olarak her anne-baba sahip olduğu inanç doğrultusunda çocuğuna bilgi ve sembol aktarılmasını arzu edecektir. Aslında bu bilgi ve semboller sadece Tanrı inanışında değil; melek, kutsal kitap ve Peygamber inancında da büyük öneme sahiptir. Hiçbir anne-baba okul öncesi dönemde kendi inancına aykırı bilgi ve semboller kullanılarak çocuğunun dini gelişimini sürdürmesini istemez.

Çocuğun dini gelişimi üzerine yapılan başka araştırmalar da, okul öncesi dönemde dini gelişimin varlığı ve ihmal edilmemesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Ernest Harms, Ronald Goldman, James W. Fowler, Gordan Allport, Davit Heller, Robert Coles ve Kerim Yavuz bu araştırmaları gerçekleştiren ve okul öncesi dönemde dini gelişimin nasıl seyrettiğine dair görüş bildiren araştırmacılardan bazılarıdır.[623]

Bütün bu anlatılanlardan hareketle okul öncesi eğitimin, kendi seviyesinde çocuğun ahlaki ve dini gelişimine katkı sağlayıcı nitelikte olması gerektiğini söyleyebiliriz.

Okul Öncesi Dönemde Din Eğitimi

Okul öncesi eğitiminin kendine has özellikleri olan bir eğitim dönemi olduğunu, çocuğun ruh ve beden sağlığını koruyarak, bütün gelişim alanlarında potansiyelini açığa çıkarmasına ve kendi seviyesinde hayata hazırlanmasına yardımcı olmanın gereğini vurguladıktan sonra, bu dönemde “din eğitiminin verilmesi” veya “din eğitiminin nasıl verilmesi” üzerinde durmaya çalışalım.

Türkiye’de ilköğretim 4. sınıftan önceki yaşlarda ve sınıflarda çocuklara dini bilgi verilmediği için okul öncesi eğitim kurumlarında gerçekleştirilen etkinliklerde ve kullanılan materyallerde dini bilgi ve semboller kullanılmamaktadır. Dünyada pek eşine rastlanmayan bir uygulama ile ülkemizde ilköğretim dördüncü sınıftan itibaren dini bilgi verilip daha önce verilmemesinin, pedagoji ve psikoloji bilimleri açısından nasıl bir gerekçeyle açıklandığı doğrusu merak konusudur. Dünyadaki uygulamalarda ya uygulanan sistem gereği eğitimin hiçbir kademesinde din eğitimine yer verilmez, ya da okul öncesi dönemden itibaren pedagojik ilkeler doğrultusunda çocuklar din eğitimlerini almaya başlarlar. Bu eğitim, çocuğun dini ve ahlaki gelişimlerini desteklemekle beraber, diğer gelişim alanlarını da destekleyici nitelikte devam eder. Dolayısıyla söz konusu dönemde din eğitimine yer verilmemesi, çocuğun temel gelişim alanlarından birisi olan dini ve ahlaki gelişiminin ihmal edilmesi anlamına gelmektedir.

Öte yandan bir anne-baba okul öncesi dönemden itibaren çocuğunun dini ve ahlaki gelişimini destekleyecek bir eğitim isteyebilir mi? Eğer isteyebilir denilecekse bu ne anlama gelir, içeriği nasıl olur ve pratikte bunun karşılığı nedir? Bu sorular, cevap bekleyen sorulardır. Okul öncesi eğitimi kendine has özellikleri olan bir eğitim olduğuna göre, eğitim biliminin ilkelerine ters düşmeyen din eğitiminin nasıl verileceğine kapı aralayabilmek için Hz. Peygamberin uygulamalarına göz atmamamız gerekecektir.

Hz. Peygamberin, küçük yaşlardan itibaren çocuklara hangi eğitimi verdiğine değinmeden önce, çocuklara kazandırmaya çalıştığı insani değerlerden bahsetmek istiyoruz. Sevgi, hoşgörü, değer verme, selamlaşıp hâl hatır sorma, arzu ve isteklerini dikkate alma, aralarında adaleti gözetme gibi değerleri çocuklarla olan doğal ilişkilerinde yaşayarak onlara kazandırmaya çalışmaktadır.[624] Saydığımız bu insani değerlerin içerisine “doğruluk, adalet, insan sevgisi, üretken olma, haksızlığa karşı durma gibi, günümüzde değerler eğitimi kapsamına giren, vicdani hassasiyete sahip her insanın kabul edebileceği bütün değerleri koyabiliriz.

Bununla beraber Hz. Peygamberin okul öncesi dönemden itibaren çocukların eğitiminde, onların bazı becerileri kazanmalarını ve temel gelişimlerini tamamlamalarını dikkate alma yanında,[625] iman-ibadet öğretimi ve Kur’an ile yüzleşmeleri konusunda hassas davrandığını görmekteyiz.

Çocuklara iman esaslarının öğretiminde Allah’ı kendi seviyelerinde tanımaları ve diğer iman esaslarından haberdar edilmeleri, yine bu çerçevede Allah-kâinat-insan arasındaki ilişkiyi, basitten karmaşığa doğru kavrayabilecek entelektüel birikimi elde edebilmeleri, dikkate alınmaktadır diyebiliriz. Sözgelimi ilk konuşmaya başlayan çocuklara dahi imanla ilgili şu cümlelerin öğretilmesini tavsiye ettiğini görüyoruz:

“Hamd O Allah’a olsun ki, O ne bir çocuk edinmiştir, ne de mülkünde bir ortağa sahiptir.”[626]

“Allah’tan başka ilah yoktur.”[627]

“Allah’a inandım tağutu reddettim.”[628]

Yukarıdaki cümlelerin kalıp hâlinde yeni konuşmaya başlama yaşından itibaren çocuklara öğretilmesinin istenmesi, okul öncesi dönemde çocuklara koro hâlinde veya tek olarak söyletilen özlü cümleler gibi değerlendirilebilir. Bu cümleler tam olarak telaffuz edilemese ve çocuk tarafından anlaşılmasa da, onların hem dil gelişimine hem de yetişkinlerle iletişim kurup sosyalleşmelerine katkı sağladığı, bu uğraşla yetişkinlerin takdir, övgü ve sevgilerini topladıkları bilinen bir gerçektir. Ayrıca onların zamanla ilerleyen yaşlarına göre Allah’a olan imanlarını güçlendirecek ve fikri temel bulacak uygulamalara da başvurduğunu görmekteyiz. On üç yaşına kadar Hz. Peygamber (s.a.s.)’in yanında kalan Abdullah b. Abbas’la aralarında geçen şu konuşma dikkat çekicidir:

Bir gün Peygamberimiz devesine binmiş, beni de terkisine almıştı.

Bana şöyle buyurdu:

“Abdullah! Öncelikle sana şunları söylemek isterim. Genişlik zamanında kendini Allah’a sevdir ki, O da seni sıkıntılı zamanında sevsin. Allah’ın emir ve yasaklarına önem ver ki, Allah da sana önem versin, seni gözetsin. Allah’ın hakkını gözet ki, O’nu yanı başında bulasın. Bir şey istediğin zaman Allah’tan iste. Yardım dilediğinde Allah’tan dile... Şunu bil ki bütün varlıklar elbirliği ile sana zarar vermek isteseler, Allah’ın takdir ettiğinden başkasını yapamazlar. Kaderi yazan kalemin işi bitmiş, yazılanlar ise kurumuştur. Bilmiş ol ki, Allah’ın yardımı ancak sabredenler içindir ve her zorlukla beraber mutlaka bir kolaylık vardır.”[629]

Yukarıda anlatılan olay zamanında Abdullah b. Abbas’ın kaç yaşında olduğunu bilmiyoruz, ama Allah ile sevgi ve güven bağlamında bir ilişki kurulmasının hedeflenmesi okul öncesi dönem çocuğunun dini gelişimi açısından önem arz etmektedir diyebiliriz.[630]

İbadet öğretimi konusuna gelince; ibadetlerin neler olduğunu ve nasıl yapıldığını öğrenmek ibadetin bilgi boyutunu, öğrenilen bu ibadetleri içtenlikle yerine getirmek ve ibadetlerini yerine getiren bir insan olmak da, davranış boyutunu oluşturmaktadır. Hz. Peygamberin asıl hedefi de ergenlik yaşına ulaşmayla beraber severek isteyerek ibadetlerini yerine getiren bireyler yetiştirmektir. Okul öncesi dönemden sonraki yaş çocukları için Hz. Peygamberin teferruatlı ve hassasiyetle ibadet eğitimi tavsiyelerini çeşitli hadislerden öğreniyoruz.[631] Okul öncesi dönem çocuklarının ibadet öğretimine gelince; yetişkinlerin yaptıkları ibadetleri görmeleri ve duygusal atmosferi hissetmeleri hedeflenmektedir diyebiliriz. Hz. Peygamberin, çocukları mescitlere, beş vakit namaza, Cuma ve bayram namazlarına götürülmelerini istemesinden, ibadet öğretimi açısından zenginleştirilmiş çevre ile çocuğun irtibatını kurmayı hedeflediği sonucuna ulaşılabilir. Yine yeri geldikçe yetişkinlerin oruç, dua, hac ve diğer ibadetleri yaparken, hem çocukların anlayabilecekleri ölçüde bilgilendirilmeleri hem de ibadet anında yetişkinlerin kutsal ile ilişkilerinin duygu ve davranışlara nasıl yansıdığını hissetmeleri, bu dönemdeki çocukların ibadet öğretimi için önemli etkinliklerdir.[632] Ayrıca bu etkinliklerle topluma karışan ve sosyal hayatı tecrübe eden çocuk, dini gelişimin yanı sıra, diğer temel gelişimlerini destekleyecek fırsatları yakalama imkânını da elde edebilecektir.

Hz. Peygamber döneminde okul öncesi yaşındaki çocukların Kur’an ile ilişkilerine gelince, okuma yazma olgunluğuna erişmeyen çocukların okuryazarlık anlamında Kur’an’la yüzleştiklerini söylemek güçtür. Ancak daha önce belirtiğimiz gibi konuşmaya başlamayla beraber Kur’an’dan kısa bazı ayetlerin ezberletildiği bilinen bir durumdur. Durum böyle olunca çocuğun ne zaman okuryazarlık olgunluğuna eriştiğini tespit etmek önem kazanmaktadır. Bunu belirlemek ise günümüzdeki ilgili uzmanların işidir ve diğer yazıları okuma ile paralel düşünülecek bir olgudur diyebiliriz. Öte yandan gerekli olgunluğa erişmiş çocukların ve diğer bireylerin Kur’an okumalarını teşvik edici ayet ve hadisler bulunduğu bilinmektedir.[633]

Okul Öncesi Dönemde Din Eğitimi Nasıl Verilebilir?

Yukarıda okul öncesi eğitimi ilkelerini, çocuğun temel gelişim ihtiyaçlarını ve yapılan bilimsel çalışmalarla dini ve ahlaki gelişimin okul öncesi dönemden itibaren nasıl bir seyir izlediğini açıklamaya çalıştık. Bunun yanında Hz. Peygamberin, çocuğun temel gelişimini sağlamasına, bazı bilgi ve becerileri kazanmasına, aynı paralelde dini ve ahlaki gelişimini de sürdürmesi için inanç ve ibadetle yoğrulmuş hayatın içerisine katılmasına özen gösterdiğini ifade etmeye çalıştık. Bütün bunlardan okul öncesi dönemde din eğitimi ihtiyacının en azından istekli anne-babaların çocukları için bir vakıa olduğunu söylemek mümkündür.

Okul öncesi dönemde din eğitimini dikkate almak hiçbir zaman müstakil bir din dersi şeklinde anlaşılmamalıdır. Bu dönemde, gerçekleştirilen etkinlikler ön plandadır. Sözlü öğretim, oyun, taklit, özbakım, pratik beceri, bireysel yetenek ve sanatsal kabiliyet geliştirme etkinliklerinin hepsi, çocuğun diğer gelişim alanlarıyla beraber dini ve ahlaki gelişimlerini de hedefleyen nitelikte olmalıdır. Yoksa okul öncesi eğitiminin etkinliklerinden bağımsız, ilköğretim dönemi çocuklarına uygulanan ders ve sınıf mantığıyla hazırlanmış haftanın belli bir saatinin din eğitimine ayrılmasını, bu dönem için düşünmüyoruz. Yukarıda saydığımız bütün etkinlikler içerisinde varlığını hissettirecek bir din eğitimi daha doğal ve bu dönem çocukları için daha anlamlı olacaktır. Bu eğitimi yaptıracak öğretmen bulmak sorun olabilir. Çünkü üniversitelerin okul öncesi bölümlerinden mezun olan öğretmenler, okul öncesi eğitiminin özelliğini ve yapılacak etkinlikleri öğrenerek mezun oluyorlar. Ancak çocukların dini içerikli sorularına cevap vermekte zorlanıyorlar ve mevcut etkinlikler içerisinde dini ve ahlakı gelişimi gerçekleştirecek argümanları kullanmada desteğe ihtiyaç duyuyorlar. Öte yandan dini konularda bilgi sahibi olup da okul öncesi eğitimi konusunda eğitim görmemiş öğretmenler ise bu dönem çocuğunu tanıma ve hangi etkinliklerin nasıl gerçekleşeceği konusunda yeterli donanıma sahip olmayabiliyor. Her iki durumda da çocuğun diğer gelişim alanlarıyla beraber dini ve ahlaki gelişimlerinin de dikkate alındığı ideal bir okul öncesi eğitimden bahsetmemiz mümkün olmayacaktır.

Şimdi okul öncesi eğitim etkinlikleri arasında din eğitiminin nasıl yer alabileceğine birkaç örnek vererek konuyu tamamlamak istiyoruz:

Okul öncesi dönem sözlü öğretim etkinlikleri içerisinde; şiir, bilmece, tekerleme, masal hikâye, biyografiler, hatıralar ve bazı özlü kısa cümleler önemli yer tutar.[634] Söz gelimi çocuklara kısa şiirler ezberletilirken, çeşitli konuları içeren şiirler yanında bazen de din eğitimi açısından destekleyici bazı şiirler kullanılabilir. Aşağıdaki şiiri bir grup okul öncesi dönem çocuğuna söylettirdiğimizde kolaylıkla ve istekle söylendiğini gördük.

Allah’tır ilk sözümüz
İman dolu özümüz
Uyanırken her sabah
Derim hemen Bismillah
Bir şey yerken içerken
Kitabımı açarken
Yönelirim Rabbime
Kuvvet gelir kalbime
Düşürmem hiç dilimden
Allah tutar elimden

(M. Asım KÖKSAL)

Yine sözlü öğretim etkinlikleri çerçevesinde, çocukların anlayabilecekleri dil ve teknikler kullanılarak Hz. Peygamberin ve diğer tarihi şahsiyetlerin hayatı ile Bedir savaşı, İstanbul’un fethi gibi tarihi olaylar anlatılabilir.

Öte yandan okul öncesi eğitimi için önemli fırsatlar sunan oyun etkinlikleri ile yardımlaşma, adalet duygusu, paylaşma, başkasının hakkına saygı duyma, fen ve tabiata yönelme, kendini ve çevreyi keşfetme gibi kazanımlara ulaşma imkânı elde edilebilir.

Aynı şekilde çocuktaki taklit eğilimi dikkate alınarak, hem yetişkinler kendi davranışlarının çocuklar tarafından taklit edildiğini bilerek davranmalı, hem de çeşitli taklit etkinliklerinin içeriği dini gelişimi de destekleyici nitelikle olmalıdır. Çünkü bu dönemde yetişkinlerin iyi veya kötü olarak gördükleri ve değerlendirdikleri şeyler, çocuklar tarafından aynı şekilde kabullenilmektedir.

Çocuğun günlük hayatını normal şekilde sürdürebilmesi için gerekli olan özbakım ve bazı pratik bilgileri öğretirken, yeme, içme uyku gibi ihtiyaçlarını karşılarken dahi, din eğitimi verme imkânı doğmaktadır. Yemekten önce ve sonra ellerin yıkanması, besmele ile başlanması özlü ifadeler içeren duaların yapılması bu bağlamda sayılabilecek etkinliklerdir. Burada sayamadığımız resim, müzik ve diğer birçok etkinlik aynı anlayışla ele alınabilir.

Küçük yaşlardan itibaren çocuklarda sağlam ahlaki temeller üzerine oturmuş kişilik ve karakter geliştirebilmek için iç denetim oluşturabilecek tarzda eğitim vermek önem arz etmektedir. Bunun için sevgi, güven, adalet, yardımlaşma gibi temeller üzerine oturmuş inanç ve yaşayış tasavvuru önem arz etmektedir. Bu düşünceye dayanan eğitim ve yetişkin örnekliği iç denetim sahibi çocuk yetiştirmek için vazgeçilmez şartlardandır. Okul öncesi dönemde çocukların eğitiminde de bu ilkeler doğrultusunda hareket etme zarureti kendini göstermektedir. Konuya bu açıdan yaklaşınca eğitimin çeşitli alanlarının bireyi aynı kişilik hedefine taşımaya yöneldiği fark edilecektir. Verilmeye çalışılan din eğitiminin bu hedeften uzak bir amaç taşımadığı anlaşılmış ve ortaya çıkmış olacaktır.

Bibliyografya

Abdurrezzak, İbn Muhammed se-San’ani; Musannefu Abdurrezzak, Beyrut 1970.

Ay, Mehmet Emin; “ Hz. Peygamber (s.a.s.) ve Çocuklar” Diyanet İlmi Dergi, Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.s.) Özel Sayısı, Ankara 2000.

“Çocuklara İman Esaslarının Öğretimi”, Çocuk Gelişlimi ve Eğitimi Sempozyumu, İstanbul 1998.

Çocuklarımıza Allah’ı Nasıl Anlatalım?, Ankara 1987.

Aydın, Mehmet Zeki; Ailede Çocuğun Ahlak eğitimi, Dem Yay., İstanbul 2005.

Berk, Laura E.; Child Development, Pearson Education Inc., Boston 2006.

Bovet, Pierre; Din Duygusu ve Çocuk Psikolojisi (Çev. Selahattin Odabaş), Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1958.

BUHARİ, Ebu Abdillah Muhammed b. İsmail; el-Camiu’s-Sahih, I-VIII, İstanbul 1979.

Cüceloğlu, Doğan; İnsan ve Davranışı- Psikolojinin Temel Kavramları, Remzi Kitabevi, İstanbul 2002.

Damon, William Lemer, Richard M.; Child and Adolescent Development-An Advanced Course, John Wiley & Sons Inc., New Jersey 2008.

Darakutni, Ali b. Ömer; Sünenü’d-Darakutni, (Thk. Seyyid Abdullah Haşim Yemani el-Medeni), Medine 1966.

DARİMİ, Ebu Muhammed Abdullah b. Abdurrahman; es-Sünen I-II, Beyrut ts.

EBU DAVUD, Süleyman b. Eş’as es-Sicistani; es-Sünen, I-IV, Beyrut, ts.

Elkind, David; “The Orijins of religion in The Child”, Review of Religious research, Vol. 12, No. 1., Autumn, 1970.

EL-HEYSEMİ, Nureddin ebu’l-Hasan Ali; Mecmau’z-Zevaid ve Menbau’l-Fevaid, I-X, 2. bs., Beyrut, 1967.

http://icden.meb.gov.tr/digeryaziler/Okul_Oncesi_Egitim_Ic_Denetim_Ra. pdf (06.03.2012)

http://sgb.meb.gov.tr/istatistik/meb_istatistikleri_orgun_egitim_2010_ 2011. pdf (06.03.2012)

http://www.ilkokuma.com/okul_oncesi.htm (06.03.2012)

http://www.sosyalarastirmalar.com/cilt3/sayi11pdf/taner_meral_handanbasal.pdf (06.03.2012)

İBN MACE, Ebu Abdillah Muhammed b. Yezid; es-Sünen I-II, Kahire 1954.

Jersild, Arthur T.; Çocuk Psikolojisi (Çev. Gülseren Günce), Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yay., Ankara 1976.

Jung, Carl Gustav; Psychology & Religion, Yale University Press, London 1966.

Karaca, Faruk; Dini Gelişim Teorileri, Dem Yay., 2007.

Kohlberg, Lavrence; “Stages of Development as a Basis for Moral education”, Moral Dovolopment, Moral education and Kolberg (Ed. Brenda Munsey), Religious education and Press, Birmingham 1980.

Kökelekli, Hayati; “Çocukta Ahlak Gelişlimi ve Eğitimi”, Teorik ve Pratik Yönleriyle Ahlak (Ed. Recep Kaymakcan), Dem Yay., İstanbul 2007.

MÜNAVİ, Şemsuddin Muhammed Zeynuddin Abdurrauf; Feyzu’l-Kadir Şerhu Camiu’s-Sağir (I-V), Beyrut 1972.

MÜSLİM, Ebu’l Huseyn Müslim b. Haccac el-Kuşeyri; Sahihu Müslim I-V. (thk. M: F: Abdulbaki) 3. bs., Beyrut 1972.

Sahihu Müslim Tercüme ve Şerhi (Çev. A. Davudoğlu), İstanbul 1980.

Oktay, Ayla, “Okul öncesi Dönem (3-6 Yaş)” Ana-baba Okulu, Remzi Kitabevi, İstanbul 2004.

OÖEGM Okul öncesi Eğitimde Tarihsel Gelişim.

http://ooegm.meb.gov.tr/mudurluk/tarihce.htm (08.08.2006).

Oruç, Cemil; Okul Öncesi Dönemde Çocuğun Din Eğitimi, Dem Yay., İstanbul 2011.

Özyılmaz, Ömer; İslam’a Göre Çocuk Eğitimi ve Psikolojik Temelleri, Bursa 1995.

Piaget, Jean; The Principles of Genetic Epistemology, Routledge & Kengan Paul Ltd., New York 2002.

Ratcliff, Donald; “Çocukların Dini Kavramları Anlama Şekli” Birey ve Din- Din Psikolojisinde Yeni Arayışlar (Çev. Ali Rıza Aydın), İnsan Yay., İstanbul 2004.

Robinson, Maria; Child Development From Birth to Eight-A Journey Through The Early Years, Open Universtiy Press, New York, 2008.

Sağlam, İsmail; “Hz. Peygamberin Çocuk Eğitiminde Öne Çıkardığı Hususlar” Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 11, Sayı:2, Bursa 2002.

İslam ve Batı Eğitiminde Okul Öncesi Eğitimi, Rehber Ajans, İstanbul 2001.

Spilka, B. & Hood, R. W. & Hunsberger, B. & Gorsuch, R.; The Psychology of Religion an Eppirical Approach, The Guilford Press, New York 2003.

ŞEVKANİ, Muhammed Ali b. Muhammed; Neylu’l-Evtar Şerhu Munteka’l-Ahbar, Kahire 1971.

TABERANİ, Ebu’l-Kasım Süleyman b. Ahmet b. Eyyüb; el-Mu’cemu’s-Sağir (tashih Abdurrahman Muhammed Osman), Kahire 1968.

TİRMİZİ, Ebu İsa Muhammed b. İsa b. Sevre; es-Sünen I-V, (thk. A. M. Şakir), Kahire ts.

Ulvan, Abdullah Nasih; İslam’da Aile Eğitimi (Çev. Celal Yıldırım), Konya ts.

Yavuzer, Haluk; Bedensel, Zihinsel ve Sosyal Gelişimiyle Çocuğumuzun İlk 6 Yılı, Remzi Kitabevi, İstanbul 2001.

Çocuk Psikolojisi, Remzi kitabevi, İstanbul 2010.

YILMAZ, N.; “Türkiye’de Okul öncesi Eğitim”, (Ed. Müzeyyen Sevinç), Erken Çocuklukta Gelişim ve Eğitimde Yeni Yaklaşımlar, Morpa Kültür Yayınları, İstanbul 2003.

Yürükoğlu, Atalay; Çocuk Ruh Sağlığı-Çocuğun Kişilik gelişimi Eğitimi ve Ruhsal Sorunları, Özgür Yay., İstanbul 2004.

[600] Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

[601] http://www.sosyalarastirmalar.com/cilt3/sayi11pdf/taner_meral_handanbasal.pdf (06.03.2012).

[602] http://icden.meb.gov.tr/digeryaziler/Okul_Oncesi_Egitim_Ic_Denetim_Ra.pdf (06.03.2012)

[603] YILMAZ, N., “Türkiye’de Okul öncesi Eğitim”, (Ed. Müzeyyen Sevinç), Erken Çocuklukta Gelişim ve Eğitimde Yeni Yaklaşımlar, Morpa Kültür Yayınları, İstanbul 2003, 12-17; OÖEGM Okul öncesi Eğitimde Tarihsel Gelişim. http://ooegm.meb.gov.tr/mudurluk/tarihce.htm (08.08.2006).

[604] http://sgb.meb.gov.tr/istatistik/meb_istatistikleri_orgun_egitim_2010_2011.pdf (06.03.2012)

[605] http://www.ilkokuma.com/okul_oncesi.htm (06.03.2012)

[606] Bkz. Berk, Laura E., Child Development, Pearson Education Inc., Boston 2006, p. 68-170; Yürükoğlu, Atalay, Çocuk Ruh Sağlığı-Çocuğun Kişilik gelişimi Eğitimi ve Ruhsal Sorunları, Özgür Yay., İstanbul, s.35-37;Yavuzer, Haluk, Bedensel, Zihinsel ve Sosyal Gelişimiyle Çocuğumuzun İlk 6 Yılı, Remzi Kitabevi, İstanbul 2001, s.29-150

[607] Robinson, Maria, Child Development From Birth to Eight-A Journey Through The Early Years, Open Universtiy Press, New York, 2008, p.14: Oktay, Ayla, “Okul öncesi Dönem (3-6 Yaş)” Ana-baba Okulu, Remzi Kitabevi, İstanbul 2004, s. 39;

[608] Piaget, Jean, The Principles of Genetic Epistemology, Routledge & Kengan Paul Ltd., New York 2002, p.21-23; Cüceloğlu, Doğan, İnsan ve Davranışı- Psikolojinin Temel Kavramları, Remzi Kitabevi, İstanbul 2002, s. 346.

[609] Oktay, Okul Öncesi Dönem, s. 117-118.

[610] Age, s.43

[611] Bkz. Age,. 42; Yavuzer, Haluk, Çocuk Psikolojisi, Remzi kitabevi, İstanbul 2010, s. 105.

[612] Bkz. Sağlam, İsmail, İslam ve Batı Eğitiminde Okul Öncesi Eğitimi, Rehber Ajans, İstanbul 2001, s. 96.

[613] Damon, William Lemer, Richard M., Child and Adolescent Development-An Advanced Course, John Wiley & Sons Inc., New Jersey 2008, p. 474.

[614] Aydın, Mehmet Zeki, Ailede Çocuğun Ahlak eğitimi, Dem Yay., İstanbul 2005, s21-22.

[615] Bkz. Jersild, Arthur T., Çocuk Psikolojisi (Çev. Gülseren Günce), Ankara Üniversitesi eğitim fakültesi Yay., Ankara 1976, s. 604; Cüceloğlu, İnsan ve Davranışı, s. 407-410; Kökelekli, Hayati, “Çocukta Ahlak Gelişlimi ve Eğitimi”, Teorik ve Pratik Yönleriyle Ahlak (Ed. Recep Kaymakcan), Dem Yay., İstanbul 2007, s. 629.

[616] Kohlberg, Lavrence, “Stages of Development as a Basis for Moral education”, Moral Dovolopment, Moral education and Kolberg (Ed. Brenda Munsey), Religious education and Press, Birmingham 1980, p. 33-35.

[617] Bkz. Kağıtcıbaşı, İnsan ve İnsanlar, s. 326.

[618] Yörükoğlu, Atalay, Çocuk Ruh Sağlığı, s.227.

[619] Bkz. Sağlam, İslam ve Batı Eğitiminde Okul Öncesi Eğitimi, s. 99-140.

[620] Bovet, Pierre, Din Duygusu ve Çocuk Psikolojisi (Çev. Selahattin Odabaş), Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1958; Spilka, B. & Hood, R. W. & Hunsberger, B. & Gorsuch, R., The Psychology of Religion an Eppirical Approach, The Guilford Press, New York 2003, p. 74; Jung, Carl Gustav, Psychology & Religion, Yale University Press, London 1966, p.6.

[621] Elkind, David, “The Orijins of religion in The Child”, Review of Religious research, Vol. 12, No. 1., Autumn, 1970, p. 35-37; Ratcliff, Donald, “Çocukların Dini Kavramları Anlama Şekli” Birey ve Din- Din Psikolojisinde Yeni Arayışlar (Çev. Ali Rıza Aydın), İnsan Yay., İstanbul 2004, s. 102.

[622] Karaca, Faruk, Dini Gelişim Teorileri, Dem Yay., 2007 s. 47.

[623] Adı geçen araştırmacıların araştırmaları ve görüşleri hakkında geniş bilgi için bkz. Oruç, Cemil, Okul Öncesi Dönemde Çocuğun Din Eğitimi, Dem Yay., İstanbul 2011, 102-125.

[624] Konuyla ilgili hadisler için bkz. Ebu Davud, Selam 4, Edeb 66; Buhari, Edeb 18, Cenaiz 44, Nikah 12; Müslim, Fedail 63 ve 65; Tirmizi, Menakib 31 ve 50; İbn Mace, Edeb 14; Darimi 2/189; el-Hâkim, Müstedrek 1/62.

[625] Geniş bilgi için bakınız. Sağlam, İsmail, “Hz. Peygamberin Çocuk Eğitiminde Öne Çıkardığı Hususlar” Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 11, sayı:2, Bursa 2002, s. 180-185.

[626] İsra 17/111, Bkz. Abdurrezzak, İbn Muhammed se-San’ani, Musannefu Abdurrezzak, Beyrut 1970, 4/334.

[627] Abrurrezzak, age, 4/334.

[628] İbn Ebi Şeybe 1/348.

[629] Tirmizi, Kıyamet 60.

[630] Çocuklara iman esaslarını öğretimi konusunda geniş bilgi için bkz. Ay, Mehmet Emin, Çocuklarımıza Allah’ı Nasıl Anlatalım?, Ankara 1987, s. 93 vd.; Ay, Mehmet Emin, “Çocuklara İman Esaslarının Öğretimi”, Çocuk Gelişlimi ve Eğitimi Sempozyumu, İstanbul 1998, s. 239 vd.; Ay, Mehmet Emin, “ Hz. Peygamber (s.a.s.) ve Çocuklar” Diyanet İlmi Dergi, Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.s.) Özel Sayısı, Ankara 2000, s. 173-177; Ulvan, Abdullah Nasih, İslam’da Aile Eğitimi (Çev. Celal Yıldırım), Konya ts., c. 1, s. 171 vd.; Özyılmaz, Ömer, İslam’a Göre Çocuk Eğitimi ve Psikolojik Temelleri, Bursa 1995, s. 86-91.

[631] Bkz. Buhari, Vesâyâ 25; Ebu Davud. Edeb 1; Tirmizi, Birr 69, İlim 16; Heysemi, Mecmau’z-Zevaid, I/271, IX/16; Darimî, es-Sünen, I/34; Müslim, Fedail, 54; Taberânî, el-Mu’ceu’s-Sağir, II, 118; Deylemi, Müsned, II/377; Tirmizi, Kıyamet 61; Ebu Davud, Salat 25; Tirmizi, Mevakit 182; Münavi, Feyzü’l Kadir, IV/327; Şevkani, Neylü’l-Evtar, I/348 ve 349; Darakutni, Ali b. Ömer, Sünenü’d-Darakutni, (Thk. Seyyid Abdullah Haşim Yemani el-Medeni), Medine 1966, I/231.

[632] Konu ile ilgili hadisler için bkz. Abdurrezzak 4/154; Buhari, İdeyn 16; Buhari, Cenaiz 59; Müslim, Hacc 409; Nesai, Menasik 15; İbn Mace, Hacc 11; 26 İbn Mace, Hacc 68. Ayrıca bu hadislerin yorumu için bkz. Sağlam, Hz. Peygamberin Çocuk Eğitiminde Öne Çıkardığı Hususalar, s.173-177.

[633] Konu ile ilgili bazı ayetler için bkz. Fatır 35/29-30; Enfal 8/2; Neml 27/91-92; Ankebut 29/45; Fussilet 41/26; Bakara 2/121; Al-i İmran 3/113; Araf 7/204; İsra 17/45; Kehf 18/27; Meryem 19/58; Furkan 25/30-32; Hadid 57/16, Müzzemmil 73/4.

Yine konu ile ilgili hadisler için bkz. Buhari, Feza’ilü’l-Kur’an 17, 20, 21, 34; Darimî, es-Sünen, II/429; Münavi, Feyzü’l Kadir, II/44; İbn Mace, Mukaddime 16; Müslim, Müsafirîn 232, 234; Ebu Davud, Sünen, I/336; Tirmizi, Davet, 23, Sevabü’l-Kur’an 14,15; Münavi, Feyzü’l-Kadir, 1/225.

[634] Geniş bilgi için bkz. Sağlam, İslam ve Batı Eğitiminde Okul öncesi eğitimi, s. 99-110.

Müzakere

Nurten Ceceli ALKAN[635]

Hepinizi saygıyla selamlıyorum. Hocamın da ifade ettiği gibi ben bir akademisyen değilim o yüzdende İsmail hocamın tebliğini müzakere etmek benim haddim değil. Ben alandan geliyorum beş çocuk annesiyim üç tane torunumu çok yakından gözlemliyorum. Ve kapısından içeriye her gün 500 öğrencinin girdiği bir okulun profesyonel bir idarecisiyim. O yüzden okul öncesi çocuk nedir yavru nedir bunu çok yakından bilen biri olarak, öncelikle hocama çok teşekkür etmek istiyorum çok doğru tespitlerle ve çok net bir anlatımla tebliğinde o insan türünü bize çok güzel anlattı.

Ancak ben hocamın tebliğini okuduğumda da biz daha öncede bir çalıştayda da beraberdik. Acaba dedim bende mi bir kavram kargaşası var. Çünkü buradaki dini eğitimin sokaktaki insanın anladığı şekliyle bizim anladığımızın biraz ötesinde Kur’an-ı Kerim’in öğretimi şeklinde algılandığını düşünerek tebliği okudum. Çünkü idarecisi olduğum okula bir anne ya da dede çocukları ile geliyor ve bana soruyor okulunuzda dini eğitim var mı diye ben bu ne demek diye soruyorum ne hedefliyorsunuz ne istiyorsunuz.

İşte hocam değerler eğitimi diyor, yani dürüst saygılı yardım sever bir evlat yetiştirmekse evet diyorum. Yok hocam öyle değil Kur’an-ı Kerim eğitimi diyor. Çünkü şuan Türkiye’nin dört bir tarafındaki okul öncesi eğitim kurumlarında adına değer eğitim verilmiş karakter eğitim verilmiş bir kimliğin altında okul öncesi yavrulara Kur’an-ı Kerim öğretimi yapılıyor.

O yüzden bu sempozyumda böyle bir oturumun konmasının da nedeni yasanın değişmiş olması ve Kur’an Kurslarında ki yaş sınırlarının kalkmasından hareketle ben biraz daha o konu üzerinde birkaç cümle yapmak için buraya geldim. Birde yavrumu üniversite sınavında bırakıp geldim. Şöyle hepiniz içinizden ümmeti muhammed’e hayırlar getirecek evlatlar için Rabbim kalemlerini doğruya götürsün duasını ederseniz. Çok gittim geldim orda bahçede mi olmalıyım burada mı olmalıyım Allah razı olsun eşim şu an bahçede bekliyor. Sınavda beş dakika oldu başladı. Rabbim inşallah hayırlı evlatlara güzellikler nasip etsin kalemlerini doğruya götürsün.

Şimdi okul öncesi çocuk nedir ile ilgili iki gözlemimi sizlen paylaşmak istiyorum. Benim şuan bir akademisyen bilim insanı olan büyük kızım beş yaşındaydı o zaman çok fazla dini eğitimi destekleyecek kitap yoktu Yaşar Kandemir hocamızın Hz. İbrahim (a.s.)’mı anlatan bir kitabını almıştım ve ben beş yaşındaki yavruma şuan çok büyük bir hata olduğunu düşünerek ama o günkü var oluş düzeyimle yavruma o kitabı okumuştum. Ve Hz. İbrahim (a.s.)’mın ateşe atılması ve ateşte yanmaması olayını. Ona demiştim ki Allah onu çok sevdiği için yakmadı. İki üç saat geçti ben akşam yemek hazırlıyordum geldi ve tencerenin altına parmağını soktu yandı ve ağladı. Niye beni sevmiyor onu seviyor diye. Ben o gün fark ettim ki onun anladığı Peygamber ile benim anladığım Peygamber çok farklı. Onun Allah’ı ve benim Allah’ım çok farklı. Aradan yıllar geçti.

İkinci kızım Boğaziçi psikolojiyi bitirdi. Şu an Almanya›da bir üniversitede öğretim görevlisi. Onunla yavrusuyla geçen sene yaşadığı bir olay var. Mevlit kandili öncesi kızcığım evde büyük bir heyecanla evi süslüyor ve karı koca aralarında sözde saklı hediye alma telaşındalar. Selim diyor ki niye bana hediye alıyorsunuz. Elif diyor ki yavrum Peygamber efendimizin doğum günü. Diyor ki çok saçma bir şey yapıyorsunuz. Çünkü hediyeyi ona almanız lazım. Elif diyor ki yavrum ona alamayız çünkü o öldü. O çocukları çok sevdiği için biz sana hediye alıyoruz. Ve Selim diyor ki hayır anne o ölemez. Elif bana Almanya’dan telefon ediyor. Ve diyor ki bilim kadını olarak o ilahiyatçı annesine danışıyor duvara vurmuş. Anne fena tosladım çünkü şöyle bir şey oldu söyle ne yapacağım.

Benim damadım Alman bir Müslüman, dolayısıyla yavrum iki kültürün arasında daha fazla görsele sahip. Peygamber efendimizin son Peygamber olduğunun bilinciyle ona ölümsüzlük atfetti diyerek düşünüyor. Biraz böyle keyif duyuyor. Diyor ki bak yavrum ben sana anlattım beraber okuduk işte Hz. Nuh var, Hz. İsa var, Hz. Musa var hepsi öldüler. Biliyorum diyor biliyorum işte Peygamber efendimiz de öldü. Diyor ki hayır ölemez. Niye yavrum? Çünkü lambalar ölmez. Çünkü kitaplarda sol taraftan ya da sağ taraftan ışık huzmesi olarak efendimizi görüyor ve o sanıyor ki efendimiz bir lamba.

Şimdi beş yaşındaki bir çocuğa siz yardım sever Peygamber anlatıyorsunuz o yardım sever lamba düşünüyor. Çünkü kafasındaki kavram oysa ondan ötesine gidemiyor. İyi bir şeyi iyi lamba anlıyor. O yüzden bu okul öncesi yavru nediri çok iyi anlamadan okul öncesi çocukla ilgili bir şeyler yapabilmek çok zor diye düşünüyorum ben. Bu alandaki arkadaşların kendilerini bu manada geliştirmelesi problemleri hafifletir.

Ama biraz önce değindiğim gibi din eğitimini Kur’an-ı Kerim eğitimi olarak algılayan üç beş on değil yüzlerce kurumun olduğu bir ülkede biz çocuklara ne yapıyoruz sorusu benim esas sorum. Ben Cuma günkü oturumlara katıldığımda hafızlıkla ilgili konuşmaların yapıldığı bir oturumdaydım. Hatice hocam orda çok önemli bir şey ifade etti. Dedi ki biz son sayfadan başlıyoruz klasik hafızlıkta. Araplar baştan başlıyor ve bir yerde bana dediler ki biz sizin gibi yaparsak Hz. Yusuf’u önce yüceltiriz sonra düşürürüz. Bir arkadaşımda bana demişti bir Arap arkadaşım. Önce Mısır’a vezir yapacağız sonra kuyuya mı atacaz böyle ben çocuğuma ben nasıl ezberleteyim demişti. Hocam çok güzel bir şey söyledi bizim için fark etmez önce kuyuda mı yoksa vezir mi olmuş. Çünkü biz anlamıyoruz. Şimdi çocuğu hiçbir şeyini anlamadığı bir alfabeyi okutmak için saatlerce beşer dakika onar dakika deniyor ama sonuca baktığınız zaman saatlerce bir masa başında oturtup. Ona bir şeyler öğretiyor insanoğlu.

Ne öğrettiğini ben bilmiyorum onlar ne öğretiyor onu da bilmiyorum. Ama bu çocuğu başka bir alfabede anlamadığı bir şeyi okumak nasıl bir dindar yapar sorusu başka bir soru. İşte o yüzden hedef dindar evlat yetiştirmekse Rabbim’in hedeflediği kâmil insanı ve efendimizin ahlakıyla ahlaklaşmış çocuğu yetiştirmek ise, bu aracın üzerini biraz daha düşünmek gerekiyor. Çünkü şöyle bir örneklemler görüyorum ara sıra. Dördüncü sınıf yaşına gelmiş yavru geliyor okula dört yıldır okula gitmemiş ama hafız olmuş. Akademik manada var oluş düzeyi ilkokul, iki kocaman kız üzerinde barbili bir gömlek sırtında barbili bir çanta ağzında bir sakız yavrum hafız olmuş anacığı benden rica ediyor. Hocam benden rica ediyor bunu ikiye mi alsak üçe mi alsak. Niye çünkü hafız oldu. Peki, niye ne oldu bu yavruma ne oldu. Hangi değeri yükseldi ne oldu gibi soruların cevabı annenin yüreğinde yok. Geçen sene geldi bir beyefendi biz yarıya geldik özür diliyorum 400 yaptı bitirsin istiyoruz okulunuza kayıt yapalım gelmesin, niye hocam Kur’an öğrensin, niye İslam ahlakıyla ahlaklansın ne güzel o zaman evde İslam ahlakını destekleyecek muhakkak bir yaşam alanı oluşturdunuz dedim ve sordum. Hocam beraber izlensin dediği izlenmemesi mümkün değil engellenemez dedi felan ama ben ne izlediklerinin çok önemli olduğunu düşünüyorum. Senin çocuğun akşam annesiyle beraber muhteşem yüzyıl izliyor mu kardeşim dedim. İzliyor dedi. Peki, senin çocuğunun bilgisayarı var mı GTA oynuyor mu? oynuyor. Peki, gta büyük hırsızlık organizasyonu oynayan takır takır adam öldüren bir çocuk hafız olsa ne olur diye ben çok içimden soruyorum gerçek ten bunu çok soruyorum yani ben yasin bilen katiller yetiştirelecek diye korkuyorum. Çünkü eğer biz 2012 yılında bilişim çağı nedirin adını doğru koymazsak attığımız her adım boşa gidiyor düşünüyorum. Haddimi aşmak istemiyorum ama ben Lütfi Hocamın çocukların zekâ katsayısı yükseliyora katılmıyorum. Çok uzun yıllardır beyin ve öğrenme üzerine okuyan ve alanda çalışan biri olarak ben evlatlarımızın zekâlarının yükseldiğini değil beyinlerini defolandığını düşünüyorum. Doğduklarından itibaren televizyonların karşısında kalan, gelen trilyonlarca görüntü ile beyinlerinin görme noktası gelişmiş. Ekranın başında hareketsiz oturduğu için off olmuş. Yani düşünme bölümü gelişmemiş, o yüzden dikkat eksikliği ve hiperaktive sıkıntısı tavan yapmış bir nesille bereberiz. Zekâ katsayısı yükseliyor çok iyi niyetli bir düşünce.

Kavramlar çok fazla, kavramların içi yok. İşte o yüzden benim önerim eğer buradaki dini eğitim Kur’an Kurslarındaki yaş sınırı kalkacakta, çocukların okul öncesi zamanında Kur’an-ı Kerim öğretilecekse görevli arkadaşlarım şu soruyu kesinlikle sormalı sen çocuğunun Kur’an-ı Kerim öğrenmesini niye istiyorsun. Eğer gelecekleri yer İslam ahlakı ile nurlanmış insansa o zaman evlerdeki hayatın düzenlenmesi adına din görevlisi arkadaşlarımın bir aile rehberi pozisyonun da çalışması gerekiyor. Yoksa bizim öğretimiz evlat evine gidince çok acı şeyler oynuyor arkadaşlar, evlatlarınızın oyunlarına bakıyor musunuz bilmiyorum. Amerikalının yaptığı oyunla çocuğun burada silahın arkasında cami›yi yıkıyor, Bağdat›ı yıkıyor cami diye kilise yıksa ne fark eder ama cami›yi yıkıyor, puan kazanıyor sabahleyin kursa geliyor. Kızın barbi oynuyor havuz partisi düzenliyor. Kocanı baştan yarat diyerek oyunlar oynuyor bizim 5 yaşındaki 6 yaşındaki çocuklarımız. Bir adam şekillendiriyor 15 gün sonra adamdan bıkıyor yeni bir koca yaratıyor.

O yüzden benim yüreğimin acıyan tarafı bu olduğu için önce okul öncesi eğitim yavrusu nedir o küçük insan nedir. 2012 yılındayız bilişim çağı bu çocukları nasıl tarumar ediyor, beyin yapılarını nasıl bozuyor, dentritler snepsler nasıl almış başını gitmiş beyinde saçma sapan şekilde bağlanmış ve evlerdeki hayatı düzeltmezsek biz çocuklarımızı nasıl kaybediyoruz? Sorularının her birimizin yüreğinde olması gerektiğini düşünerek konuşmamı tamamlıyorum.

Allah’a emanet olun.

[635] Özel Ceceli Okulları Genel Müdürü.

Okul Öncesi Dönemde Din Eğitimi

Prof. Dr. Mehmet Emin AY[636]

Giriş

Aile ocağının çocuk için ne derece önemli olduğu, yapılan araştırmalar sonucunda ortaya konulan ve herkesin kabul ettiği bir gerçektir. Bebeklik çağından itibaren çocukluk yıllarının da bu kurum içinde geçirilmesi, aile müessesesine ayrı bir önem kazandırmaktadır. Çünkü çocukluk yılları, karakterin, tutum ve davranışların şekil kazandığı bir dönemdir. Dolayısıyla, bu yıllarda çocuğa verilecek eğitim tarzının, onun üzerinde hayatı boyunca etkili olacağını söyleyebiliriz.

Çocukluk dönemi böylesine bir önem taşıdığı için, bu yıllarda alınan din eğitimi de, kişiyi hayatı boyunca etkilemekte, onun duygu ve düşüncelerine, tutum ve davranışlarına yön vermektedir. Sağlıklı ve tutarlı din eğitimi almış kişilerin eşya ve olaylara bakışlarındaki farklılık, kendisini hemen hissettirmektedir. Çünkü iman duygusunun insana sağladığı güven ve manevî huzur, değişen ve ağırlaşan hayat şartlarında, fertler için bir sığınak vazifesi görmektedir.

Din eğitiminden mahrumiyet, fertlerde manevî boşluğa yol açarken; hatalı veya olumsuz eğitim tarzı ise ileriki yaşlarda dine karşı antipatiye sebep olabilmektedir. İşte, böylesi bir dönemde, sağlıklı ve tutarlı bir din eğitimini gerçekleştirebilmek için, ailede verilecek eğitimde dikkat edilmesi gereken başlıca ilkeler ortaya konularak, anne babalara bu hususta yardımcı olmak amaçlanmıştır.

1. Dinî Bilgilerin Verilmesine Ailede Başlamalıdır

İnsanoğlunu, mensubu bulunduğu toplumun dinine yönelten, ona gerek kültürel, gerekse terbiyevî anlamda büyük oranda tesir eden aile müessesesi, din eğitimi ve öğretiminde ayrı bir önem taşımaktadır.[637] Aile ortamında verilen din eğitimi tarzının, sonraki yıllarda çocuğu dinden uzaklaştıran ya da dinî değerlere bir daha kopmamak üzere bağlayan iki yönünün bulunması bakımından oldukça önem arz ettiği söylenebilir. Dolayısıyla, karşı karşıya kalınan problem, çocuğa verilecek din eğitiminde nasıl bir yol takip edilmesi, ya da bu konuda izlenmesi gereken prensiplerin neler olması gerektiği hususudur.

Ailenin, çocuğa ilk dinî bilgilerin verildiği kurum olmasının yanında, çocuk açısından hem ruhsal, hem eğitimsel hem de sosyal yönlerden oldukça önem taşıdığı, bilinen bir gerçektir.[638]

“Ağaç yaşken eğilir” atasözü, yerinde ve zamanında yapılması gereken eğitimin önemini dile getirmektedir. Zira, “bir boya ile ilk defa boyanmış bir yün, boyanın rengini öyle sağlam bir tarzda emer ve alır ki; onu artık ikinci defa bir başka renge boyamak kolay olmaz. Bir yaş ağaç bükülerek kolayca çember hâline getirilebilir; fakat kuruduktan sonra bu çemberi düzeltmek ve ağacı eski hâline getirmek istersek kırılır. Tıpkı bunu gibi, ilk izlenimler insan ruhunda öyle sağlam, kuvvetli ve derin tesirler bırakır ki, onları beyinden söküp atmak âdeta imkânsızlaşır.”[639]

Çocuk eğitiminde ailenin bu denli önemli oluşuna, gerek Kur’an-ı Kerim’de gerekse Hz. Peygamber (s.a.s.)’in hadislerinde çeşitli vesilelerle dikkat çekilmektedir. Mesela bazı ayetlerde şöyle buyrulmaktadır:

“Ey müminler! Yakıtı insanlar ve taşlar olan cehennem ateşinden kendinizi ve ailenizi koruyunuz...”[640]

“Ey Peygamber! Ailene namaz kılmalarını emret; ve sen de bunda devamlı, sebatlı ol.”[641]

Hz. Peygamber (s.a.s.)’in çocukların eğitimleriyle ilgili hadisleri de dikkat çekicidir. Nitekim bir hadisinde şöyle buyurmaktadır:

“Çocuğa güzel bir isim verilmesi ve güzelce terbiye edilmesi, onun anne babası üzerindeki haklarından biridir.”[642]

İmam Gazâlî ise, ünlü eseri İhyâ’da şöyle demektedir:

“Çocuk ana babasının yanında bir emanettir. Onun her türlü şekli almaya hazır, temiz ve boş kalbi de âdeta bir cevherdir. O her türlü nakşa müsait olduğu gibi, meylettirildiği her şeyi almaya da kabiliyetlidir. Eğer çocuk iyiliklere yöneltilirse, hayır üzere büyür, dünya ve ahirette mesut olur.”[643]

Pedagog Rousseau’nun bu konudaki görüşü anlamlıdır:

“...Hakiki sütnine ana olduğu gibi, hakiki mürebbi de babadır. Ana ile baba sistemleri hususunda birbiriyle anlaşsınlar. Çocuk birinin elinden ötekinin eline geçsin. Makul ve mahdut zihinli bir baba tarafından terbiye edilmek, dünyanın en mahir hocası tarafından yetiştirilmekten daha iyidir.”[644]

Çocukluk çağının ilk yıllarında, anne baba tarafından yerine getirilmesi gereken bu faaliyetin hangi yaşlardan itibaren başlaması konusunda kesin bir sınır yoktur. Ancak Hz. Peygamber (s.a.s.)’in “fıtrat” konusuyla ilgili hadislerinden birinde “Çocuğun bu (fıtrat) hâli konuşma zamanına kadar devam eder. Sonra, artık ebeveyni onu Yahudi, Hristiyan veya Mecûsileştirir” ifadesini[645] hatırlamamız, konuşmaya başlamasıyla birlikte çocuğun din eğitimine de başlamanın önemini ortaya koyacaktır. Nitekim Hz. Peygamberin, konuşmaya başlayan çocuklara birtakım dinî nitelikli cümleler ve ayetler ezberlettiğine dair kayıtlar da vardır. Bunlardan biri aynen şöyledir:

“Abdülmuttaliboğulları ailesine mensup bir çocuk konuşmaya başlayınca, Hz. Peygamber (s.a.s.)’in huzuruna getirilirdi. Hz. Peygamber de hemen ona,

‘De ki, herhangi bir evlat edinmeyen ve mülkünde hiçbir ortağı olmayan Allah’a hamdolsun’

meâlindeki, İsrâ sûresinin sonundaki bu ayeti yedi kez okutarak ezberletirdi.” [646]

Bu uygulamasıyla beraber, Hz. Peygamber (s.a.s.)’in, “Çocuklarınıza ilk öğrettiğiniz kelime ‘Lâ ilâhe illallah’ olsun” şeklinde bir de tavsiyesi söz konusudur.[647]

Bu bağlamda, çocukların konuşmaya başladıkları çağdan itibaren, din eğitimlerine başlanabileceğini ifade edebiliriz. Nitekim gerek öğretmenler ve gerekse öğrencilerin, üzerinde birleştikleri 3-4 yaşları da, hem Hz. Peygamberin sünnetine, hem de pedagojik realitelere uygundur.[648]

O hâlde, bu yaşlardan itibaren ölçülü, düzenli ve kararlı bir şekilde din eğitimine başlanabilir. Bunun aynı zamanda çocuk için oldukça gerekli bir konu olduğunu ve anne babaların bu görevi ihmal etmemeleri gerektiğini söylemeliyiz.

2. Anne Baba Dinî Prensipleri Bizzat Yaşayarak Örnek Olmalıdır

Anne babanın çocuk için en önemli örneği teşkil ettiği, çocuk psikolojisi ve eğitimi ile ilgili kaynaklarda üzerinde genişçe durulan konulardan biridir.[649] Kur’an-ı Kerim’deki ayetler, anne babalara, dinî prensipleri bizzat yaşayarak örnek olmalarını emretmektedir. Konuyla ilgili ayetlerde, kişinin, söylediklerini önce bizzat kendisinin uygulaması gerektiğine vurgu yapılmaktadır:

“Ey müminler! Neden söylediklerinizle yaptıklarınız birbirine uymuyor? Yapmadığınız şeyi söylemeniz Allah nazarında en hoşlanılmayan şeydir.”[650]

“İnsanın doğduğu zaman zayıf ve yardıma muhtaç olduğundan”[651] bahseden ayet, bugünün pedagoji ve psikoloji bilim dalları tarafından da kabul edilen “insan yavrusunun bakılmaya ve korumaya muhtaç oluşuna”[652] işaret etmektedir. Ona bu bakım ve koruma ile şefkati sunacak olan yegâne müessese ise aile ocağıdır.

Burada, Hz. Peygamberin, fıtrat kavramı ile ilgili hadisi üzerinde durmak istiyoruz. Önce konuyla ilgili hadisi ortak manasıyla ele alalım:

“Her çocuğu annesi fıtrat üzere dünyaya getirir. Onun bu hâli konuşma zamanına kadar devam eder. Sonra ebeveyni onu, Hristiyan, Yahudi, Mecusi veya müşrik yapar. Eğer ana babası Müslüman iseler, çocuk da Müslüman olur.” [653]

Bu ifadeler aynı zamanda, inancın teşekkülünde rol oynayan iç ve dış (ırsî ve çevre) faktörleri de açık bir şekilde ortaya koymaktadır. Fıtrat hakkında şu bilgileri de eklemeyi faydalı buluyoruz:

Malik b. Bedri, fıtrat hakkında şunları söyler: “Fıtrat, insanı çocukluğunun ilk yıllarından itibaren, Allah’ın birliğini tanımaya ve iyilik yapmaya veya eğer ahlaksız ya da ateist (dinsiz) bir ana-baba tarafından yetiştirilmişse, onu kötü yola sevk edebilen dinî ve ahlakî bir içgüdüdür.”[654]

Çocuk, iyiliğe ve kötülüğe elverişli olduğu gibi, doğruya ve yanlışa inanmaya da yetenekli bir yaratılışa sahiptir. Çocuk ruhen zihnî ve manevî değişimlere uğrar. Bu, iyiden kötüye doğru değişebileceği gibi, kötüden iyiye doğru da gelişebilir.[655] İşte burada çevrenin çocuk üzerindeki müspet veya menfi tesiri söz konusudur. Zira Hz. Peygamber (s.a.s.), fıtrat ile ilgili hadislerin hepsinde “… sonra ana babası onu Hristiyan, Yahudi, Mecusi veya müşrik yapar. Eğer ana baba Müslüman ise çocuk da Müslüman olur.” buyurarak burada en önemli faktörün, çocuğun en yakın çevresini oluşturan ana baba olduğuna dikkat çekmektedir.

Dinî formasyonun kazanılmasında ailenin en önemli faktör oluşu, birtakım sebeplerle bağlanabilir. Sözgelimi sosyologlar, müesseseleri tahlil ederken, Din psikolojisi ile Aile psikolojisi arasında yakınlık bulmakta ve dinî tavırların teşekkülünde ailenin etkisinin daha baskın olduğunu açıklamaktadırlar. Ailenin bünyesinde din eğitimi çocukları derin bir şekilde etkiliyorsa, bu, ailenin aynı zamanda dinî değerlerin ve dinî ilişkilerin modeli olmasından ileri gelmektedir.[656] Çocuk psikolojisi araştırıcıları çocuğun bir modele ve örneğe ihtiyacı olduğu görüşünde birleşmektedirler; çünkü çocuklar sosyal ve dinî tutumlarını geniş ölçüde aile içinde, anne babalarının konuşma ve davranış modellerinden elde etmektedirler.[657] Bu örnek veya model çocuğun ruhuna işlemekte, duygularına tesir etmekte ve onu belli bir yöne çevirmektedir. Böylece çocuk, yaratılıştan getirdiği taklit etme özelliğiyle,[658] güvendiği ve etkisinde kaldığı anne ve babasını kopya etmeye çalışmaktadır.[659] Yine yapılan araştırmalarda, çocuklardaki dinî tavırlarda yetişkinleri izlerinin olduğu ortaya konulmuştur. Bunun böyle olmasında, çocukların, anne babalarının deruni davranışlarını hissettikleri gerçeğinin,[660] rolü küçümsenemez.

3. Çocuğa Önce Allah Sevgisinden Bahsedilmelidir

İnanç duygusunun temeline bakıldığında, iki esas duygu görülecektir: Allah sevgisi ve Allah korkusu.[661] Bu duygular aynı zamanda, insanı ibadete yönelten faktörlerdir.[662] Ancak bizim için söz konusu olan, henüz ibadet ile mükellef olmayan çocukta, bu iki duygunun nasıl bir etki bıraktıklarıdır. Yapılan birtakım araştırmalarda, yerli-yersiz yapılan “Allah korkusu” telkinlerinin çocuk ruhunda birtakım olumsuz sonuçlara yol açtığı belirlenmiştir.[663] Bu nedenle denilebilir ki, ilk yaşlardan itibaren başlatılması gereken din eğitimi-öğretiminde Allah sevgisi esas olmalıdır. Zira, henüz mücerret (soyut) kavramların, suç, ceza ve günah mefhumlarının ne ifade ettiğini bilemeyecek, kavrayamayacak derecede küçük yaştaki çocukların ruh dünyalarında mevcut bulunan “korku duygusu”nun, “Allah korkusu” şekline dönüştürülmesi ve ebeveynin bundan faydalanma yoluna gitmeleri son derece hatalı ve yanlış bir tutumdur. Daha da önemlisi, çocuğun ilk eğitimcisi olan anne babaların, herhangi bir hatalı hareketini gördükleri zaman “Allah seni taş yapar / Gözünü kör eder / Cehennemde yakar” vb. ifadelerle çocuğu bundan vazgeçirmeye çalışmaları da, onun ruh sağlığı ve gelecek hayatı için son derece zararlıdır. Her şeyden önce çocuğa, Allah Teala’yı, sadece cezalandıran, azap veren biri olarak tanıtmak, İslam akîdesine ve eğitim ilkelerine ters düşmektedir. Çünkü Allah Teala’nın, zalimleri kahreden, kötüleri cezalandıran Celâl sıfatları yanında, kullarını sevdiğini, koruduğunu, hatalarını örtüp, kusurlarını bağışladığını ifade eden pek çok Cemâl sıfatları da vardır. Öte yandan, Kur’an-ı Kerim’de ‹Allah ve Rabb› kelimelerinden sonra en çok anılan kelimelerin ‹Rahman ve Rahîm› sıfatları olduğu da bir başka dikkat çekici husustur.[664] Bu bakımdan, gerçekte, ‹el-Vedûd› ismiyle, tüm varlıkları ve kullarını büyük bir rahmet ve şefkatle seven ve bu sevgisinin sonucu olarak onlara sayılamayacak kadar nimetler veren[665] Allah Teala’yı, çocuğun henüz o saf ve temiz zihninde, “yaramazlık yapan çocuklara kızan, cehenneminde yakan biri” olarak şekillendirmenin hiçbir doğru tarafı yoktur. Ayrıca böyle bir davranış biçimi İslam ilkelerine de aykırıdır. Şurası unutulmamalıdır ki, çocuk ruhunu Allah korkusuyla disipline etmek, belki -bir müddet için- mümkündür; ama bu kalıcı olmadığı gibi, sonradan birtakım zararlı sonuçlar da doğuracaktır. Çocuk eğitiminde başvurulacak yegâne duygu ise onun ruhunun gerçekten ihtiyaç hissettiği ‹Allah sevgisi› olmalıdır.[666] Çocuk önce Allah’ı sevmeyi öğrenmeli ve ona bu sevgiyi herkesten önce mutlaka anne babası vermelidir.

Konuyla ilgili olarak, yaşanmış iki örneği aktarmak istiyoruz:

Bir din görevlisi, 3-4 yaşındaki kızına, bir kandil gecesinde dini konularda bilgi vermek ister. En çok herşeyi yaratan Allah’ı, sonra da bize iyi ve güzel davranış şekillerini öğreten Peygamberimizi sevmemiz gerektiğini söyleyince, çocuk:

--“Ben Peygamberimizi Allah’tan daha çok seviyorum” der. Babası şaşkınlıkla sebebini sorunca,

--“Annem bana, “Allah yalan söyleyeni cehennemde yakar” dedi. Allah’ın cehennemi varmış, Peygamberin cehennemi olmadığı için ben onu daha çok seviyorum” cevabını verir.

***

Altı yaşlarında bir oğlan çocuğu, yaramazlık yaptığı zaman mütemadiyen, “Allah seni sevmez, cehennemde yakar” telkinleriyle vazgeçirilmeye çalışılmaktadır. Bir sabah kahvaltısında çocuk birden bire,

--“Baba, bizim köyde de Allah var mı?” diye sorar. Çocuğun bu sorusunu merak eden babası:

--“Oğlum Allah her yerde vardır; ama niçin soruyorsun?” deyince çocuk:

--“Eğer bizim köyde Allah yoksa, oraya gidecektim de…” cevabını verir [667]

Öte yandan, bazı çevrelerde rastlanan diğer bir hatalı telkin örneği de çocuğun, “Allah baba kızar, seni cezalandırır” ifadesiyle korkutulmasıdır. Bu ifade tarzının Hristiyanlıkta teslis inancının bir taklidi olduğunu ve İslam akidesine tamamen ters düştüğünü de eklemeliyiz.[668]

Allah sevgisi ve korkusunun çocuğa neler kazandıracağı ve neler kaybettireceğine dair bilgileri aktarmanın yanında gerek âyet ve hadisler, gerek İslam bilginleri ve diğer yerli-yabancı psikologlara dayanılarak ortaya konulan gerekçeler sonucunda, çocuğa sevgi ile yaklaşmanın ve iman öğretiminde Allah sevgisine dayalı bir öğretin metodu takip etmenin gereği ve zorunluluğunu tekrar belirtmeliyiz. Çünkü çocukta, din ile ilgisi en çok olan duygu sevgidir. Çocuk Allah’a ümit ve sevgiyle bağlanmak istemektedir. Allah sevgisine dayalı bir öğretimi çocukta temel duygulardan sayılan ümit ve bağlanma duygularıyla birleşecek, kuvvetlenecek ve sağlam bir imanın temellerini oluşturacaktır. Günümüzün din psikolojisi çalışmalarında da çocuğun din eğitiminin sevgi üzerine kurulması ve Allah’ın azabından çok rahmetinden, esirgeyici ve bağışlayıcılığından bahsedilmesi gereğini vurgulayan ifadeleri bulmak mümkündür.[669] Uzmanlar, “...Çocuklara, Allah’ın seven; koruyan, hoş gören, affeden, cezadan çok ödüllendiren bir varlık olarak tanıtılması ve konunun bu yanının etkin biçimde işlenmesi gerektiği”ni ifade etmektedirler.[670]

Bilinmelidir ki, dinin içinde bulunan iman, itaat, hürmet, tazim, huşû gibi kavramlar da mutlak bir Allah sevgisinden doğarlar. Çünkü sevgi yalnızca sevme hissiyle doyuma ulaşmaz. Paylaşma, sadakat, adalet, fedakârlık gibi birçok duygu ve faaliyeti de beraberinde getirir ve ancak onlarla olgun bir sevgi hâlini alır.

4. Hoşgörülü ve Müsamahakâr Olmalıdır

Çocuklara her zaman ve her hususta sevgi ile davranılması, İslamî prensiplerden biridir. Bunu telkin eden ilgi çekici örnekler, hem Kur’an-ı Kerim’de, hem de Hz. Peygamberin (s.a.s.) hayatında görülmektedir.

Kur’an-ı Kerim’de baba-oğul ilişkisini içeren ayetlere bakıldığında, her defasında babanın oğula hitap tarzının “Yâ Büneyye” şeklinde geçtiği görülecektir. Bu kelimenin Türkçemizde tam karşılığı “oğulcuğum” demektir. Ancak dilimizde sevgi ve şefkatle hitap tarzının, kız erkek ayırımı olmadan, daha ziyade “yavrucuğum” kelimesiyle ifade edildiğini belirtmek isteriz. Dolayısıyla ayetlerde geçen hitap biçiminin, “yavrucuğum; oğulcuğum” şeklinde anlaşılabileceğini söylemek mümkündür. Aşağıda zikredeceğimiz ayetler, aynı zamanda, bir babanın evladına hitap şeklinin de biçimini belirlemektedir.

“Lokman oğluna öğüt vererek ‘Ey oğulcuğum! Allah’a eş koşma. Doğrusu şirk büyük bir zulümdür’ demişti. Ey oğulcuğum! İşlediğin şey bir hardal tanesi olsa ve bir kayanın içinde ya da göklerde yahut yerin derinliklerinde bulunsa da, Allah onu getirip ortaya kor. Doğrusu Allah Latîf’tir, her şeyden haberdardır. Ey oğulcuğum! Namazını kıl, iyiliği emredip, kötülüğü önle. Başına gelenlere sabret. Doğrusu bunlar, azmedilmeye değer işlerdir.”[671]

Yukarıdaki ayetlerde, baba-evlat arasındaki hitap tarzının yanı sıra, baba evlat ilişkilerinde olması gereken sevgi ve şefkat ortamına da dikkat çekildiğini söyleyebiliriz.

Aynı özellik hadislerde de göze çarpmakta ve Hz. Peygamber (s.a.s.)’in bütün çocuklara karşı genellikle “yavrucuğum” şeklinde sevgi ve şefkat ifadesiyle hitap ettiği görülmektedir.[672]

Aynı zamanda o, çocuklara karşı büyük bir hoşgörü ve müsamahanın da en güzel örneklerini, hayatında bizzat yaşayarak göstermiştir. Sözgelimi, namaz kıldığı sırada, secdede iken sırtına veya boynuna binen torunlarına kızmak bir yana, onların düşmemesi için secdesini uzattığını, bazen de düşmesinler diye eliyle tutarak yere koyduğunu, ilgili hadislerde müşahede etmekteyiz.[673] Onun bu engin hoşgörü ve müsamahasından, sadece torunları değil, tüm sahabilerin çocukları da nasiplerini almaktaydılar. Şimdi bu engin hoşgörünün örneklerinden birini aktaralım:

Râfi’ b. Amr, hurmaları taşlayan yaramaz bir çocuktur. Bahçe sahibi onu yakalayarak Hz. Peygamberin huzuruna getirir. Hz. Peygamber (s.a.s.), “Hurma ağaçlarını neden taşlıyorsun yavrucuğum?” diye sorar. Râfi’ de mahcup bir şekilde “Aç idim Yâ Resulallah! Yemek için...” cevabını verir. Bunun üzerine Hz. Peygamber (s.a.s.), “Bir daha ağaçları taşlama yavrum. Ama istersen, ağaçların altına düşenlerden alıp yiyebilirsin” der ve sonra onun başını okşayarak “Allah’ım! Bu yavrunun karnını Sen doyur” diye dua eder. [674]

Görüldüğü üzere, Hz. Peygamber (s.a.s.) hayatı boyunca çocuklara karşı engin bir hoşgörüyle davranmıştır. Bu şekildeki uygulamaları yanında, aynı zamanda O, hoşgörü ve müsamahanın, çocukların hakkı olduğunu ifade etmek istercesine şu bilgiyi de vermiştir:

“Üç kişiden kalem kaldırılmıştır (herhangi bir sorumlulukları yoktur). Bunlar: Büluğ çağına gelmemiş çocuklar. Aklı başında olmayan mecnun (deli); ve uykuda olan kimselerdir.” [675]

Yukarıda zikredilen ayetler ve hadislere dayanarak şunu ifade etmek istiyoruz. Çocuklara verilecek din eğitimi-öğretiminin gerçekleştirilmesi esnasında, çocuk bazen ilginç, bazen anlamsız, bazen de dinî açıdan uygun olmayan sorular sorabilir. Sözgelimi Allah hakkında; “Allah ne renk?, Allah nerede?, Allah bu minare kadar mı büyük?” veya “melekleri görmek istiyorum. Neden onları göremiyoruz?” gibi sorularla karşılaşılabilir. İşte bu durumda, yukarıda aktardığımız “çocukların, büluğ çağına kadar, dinî açıdan sorumlu sayılmadığı” hadisi hatırlanarak, çocuk hemen sert biçimde eleştirilmemelidir. Zira bu hadis’e göre, çocukluk çağında yapılan hatalar, yanlışlar, günahlar, yetişkin insanların yaptıklarının sonucunu doğurmayacaktır. İslam’ın çocuklara tanıdığı bu müsamaha ifadesi, yeri geldiğinde onlardan esirgenmemelidir. Özellikle, büyüklerin bile, zaman zaman yapmaktan kaçınamadıkları küçük hatalar ve kusurlar, çocuklar tarafından işlendiğinde, bunlar, birer “günah” olarak telkin edilmemelidir. Bu konuda Rousseau da şu uyarıda bulunmaktadır:

“Doğmak üzere bulunan zevklerine, cepheden yürüyerek karşı koyduğunuz ve hissettiği yeni ihtiyaçlara, suç imişler gibi muamele etmeğe başladığınız zaman, çocuğunuzun sizi uzun müddet dinlemeyeceğinden emin olunuz.” [676]

İsimlerinden biri de el-Halîm (kullarına karşı hoşgörü ve hilim sahibi) olan Allah Teala’nın, Hz. Musa ile Hz. Harun’u, -yaptığı zulümleriyle tanınan- Firavun’a gönderirken şöyle buyurmuş olması anlamlıdır:

“Firavun’a gidin, doğrusu o azmıştır. Varın ona yumuşak söz söyleyin, belki öğüt dinler (aklını başına toplar) veya (başına geleceklerden) korkar.” [677]

Gerek Hz. Peygamberin, yaramazlık yapan çocuklara hemen müdahale edilmesini yasaklayan hadisi,[678] gerekse pedagog Rousseau’nun “Arzu ettikleri vakit çocuklar sıçramalı, koşmalı ve bağırmalıdırlar. Zira çocukların bu hareketleri, kuvvetlenmeye yeltenen bünyelerinin ihtiyaçlarıdır. Çocuğun oyunlarına, eğlencelerine, sevimli insiyaklarına daima hürmetkâr olunuz” şeklindeki görüşü,[679] çocuklara karşı her hâl ü kârda müsamahakâr davranılması gerektiğini ifade etmektedir.

5. Zaman Zaman Mükâfatlar Verilmelidir

Ailede gerçekleştirilen din eğitimi-öğretiminde mükâfatlandırmaya yeterince başvurulmadığı, yapmış olduğumuz araştırmada ortaya çıkmıştır. Gerek öğretmenlerin gerekse öğrencilerin %45’inin sahip olduğu,[680] “Çocuk çeşitli hediyelerle zaman zaman mükâfatlandırılmalıdır” düşüncesinin temelleri esasen Kur’an-ı Kerim ve Hz. Peygamberin (s.a.s.) yaşantısında mevcuttur. Konuyla ilgili ayetler, Kur’an-ı Kerim’in mükâfatlandırma prensibine, cezalandırmadan daha fazla yer verdiğini ortaya koyarken,[681] Hz. Peygamberin de maddî-manevî türlerine başvurarak, çocukları çeşitli hediyelerle mükâfatlandırdığına dair pek çok örnek vardır.[682] Bu konuda Gazâlî, İbnu’l-Hacc el-Abderî ve İbrahim Hakkı gibi İslam eğitimcileri de, iyi hareketlerinden dolayı, çocukların takdir, tebrik ve çeşitli hediyelerle taltif edilmeleri gerektiği görüşündedirler.[683] El-Abderî’nin konuyla ilgili ifadelerini aynen aktarıyoruz:

“Çocuğu iyi hareketlerinden dolayı herkesin gözü önünde mükâfatlandırmalı, yaramazlıklarına ise göz yumularak, hemen cezalandırma yoluna gitmemelidir.” [684]

Araştırmamızdaki dikkat çekici tespitlerden biri de, maddî ödüllere çocukların fazla rağbet etmedikleridir.[685] Dolayısıyla, ekonomik yetersizlik, maddî ödüllerle mükâfatlandırmaya engel teşkil etse de anne-baba, çocuk üzerinde en değerli mükâfatın “sevgi ve ilgi göstermek, güzel sözlerle övmek, takdir ve tebrik etmek” olduğunu bilmelidir. Çocuklar bu şekilde manevî ödüllerle mükâfatlandırılmayı, maddî ödüllerle mükâfatlandırılmaya tercih etmektedirler.[686] Gerek yaptığı olumlu davranışlar, gerekse ezberlediği duâlar, sureler ve yerine getirdiği çeşitli ibadetler karşılığında, takdir ve tebrik edilen çocuklar bundan -olumlu yönde- oldukça etkilenmekte ve memnun olmaktadırlar.

Burada, bir hususa daha değinmekte fayda vardır. Gerçekte, çocuğun asıl arzu ettiği şey, anne babasıyla birlikte geçireceği zaman dilimine sahip olmasıdır. Bu nedenle, önemli olan çocuk ile birlikte geçirilecek zaman dilimleri oluşturmaktır. Bu zaman dilimi içinde bazen park gezintisine eşlik eden bir cami ziyareti, ya da birlikte cemaatle kılınan namazdan sonra çocuğun arzu ettiği bir yiyecek ya da maddî ödül takdimi, çocuk psikolojisine uygun bir ödüllendirme anlayışı olarak görülebilir.

Şu kadar var ki, çocuğun, yaptıklarını sadece mükâfat karşılığında yapma düşüncesine kapılmasına fırsat verilmemelidir. Çünkü yapılan araştırmalarda, bu şekilde alıştırılan çocukların, sonunda şımarık, egoist, daima isteyen ve fakat tatmin olmayan, sorumluluk hissinden kaçan bir şahsiyete sahip oldukları tespit edilmiştir.[687]

6. Çocuk Fizikî Cezalara Maruz Kalmamalıdır

İslam eğitim sisteminin ana kaynağı Kur’an-ı Kerim, çocuklara en güzel şekilde hitap eden bir anlayış getirmiş, onları “dünya hayatının süsü” olarak nitelendirmiştir.[688] Kitâb-ı Mukaddes’de (İncil ve Tevrat) çocukların disipline edilmeleri amacıyla dövülmelerini bizzat emreden ifadelerin[689] bir benzerini Kur’an-ı Kerim’de görmek kaabil değildir. Hz. Peygamber de hayatı boyunca hiçbir çocuğu dövmemiş, bilakis onlara gösterilmesi gereken sevgi ve şefkatin en güzel örneğini vermiştir. Bu itibarla, ailede gerçekleştirilen din eğitimi ve öğretiminde verilebilecek ceza türlerine dikkat edilmeli, özellikle dayak gibi fizikî cezalara başvurulmamalıdır. Zira bu ceza türünün çocuklar üzerindeki olumsuz etkileri oldukça büyüktür.

Yapılan araştırmalarda, ailede başvurulan dayak cezasının, çocukta heyecansal gerginlik meydana getirdiği,[690] çocuklardaki aşırı kaygı veya sinirli eğilimlerin temelinde, katı ve cezaya yönelik otoriter ana-baba davranışlarının var olduğu belirlenmiştir.[691]

Ağır baskı ve dayağın, çocuğun kişiliğini ezmek, kendine güvenini yok etmek, yalana ve ikiyüzlülüğe sevk etme gibi kötü ahlakî sonuçlara yol açmasının yanında, birtakım psikolojik bozukluklara da sebep olduğu, farklı zamanlarda yapılan çeşitli araştırmalar sonucunda ortaya konulmuştur. Bunlar, çocuğun evden kaçması, korkak veya öfkeli olması, saldırganlık ve düşmanlık hisleriyle dolu olması, başkalarına eziyet veren, eşyaları kıran sadist ruhlu biri olması ve altını ıslatması... gibi psikolojik ve sosyolojik yönden anormal durumlardır.[692] Bu zararları dışında, küçük yaşlarda sık sık dayak yiyen çocukların, ileriki yaşlarda bundan zevk alan (mazoşist) kişiler hâline gelebilecekleri de ifade edilmiştir.[693]

Öğrenciler üzerinde gerçekleştirdiğimiz alan araştırmasında, ailede verilen din eğitiminde, çocuk üzerinde en fazla olumsuz etkiye, zaman zaman başvurulan dayak cezasının yol açtığını tespit ettiğimizi belirtmek istiyoruz.[694] İstatistiksel sonuçlar yardımıyla ulaştığımız bu tespitler ve daha önceden zikrettiğimiz gerekçeler sonucunda ortaya koymak istediğimiz husus şudur: Her ne kadar, ülkemizde dayak cezasına aileler yüksek oranlarda başvurmakta iseler de doğru olan, ailede gerçekleştirilen din eğitimi ve öğretiminde gerek iman ve ibadet konularının öğretimi gerekse ibadetlere karşı teşvik ve yönlendirmelerde dayak cezasına başvurulmamasıdır. Zira dayak cezasıyla, adeta zorlamayla yaptırılan din eğitimi-öğretimi, bu baskının ortadan kalktığı yıllar olan ergenlik öncesi ve ergenlik yıllarında, çocuğun ibadetleri terk eden, dinî değerlere sırt çeviren biri olmasına sebebiyet verebilir. Bu nedenlerden dolayı, ailede gerçekleştirilen din eğitimi ve öğretiminde, eğer başvurulması mutlaka gerekiyorsa, uygulanması en uygun olan ceza türleri, “sevgi ve ilgi göstermemek” şeklinde manevî bir ceza türü olmalı, gerektiğinde “tenkid ve uyarı” cezası denenmeli ve “azarlama” cezasıyla yetinilmelidir. Ebeveyn-çocuk ilişkilerini zedeleyen, aradaki sevgi-saygı bağlarını koparan bir ceza türü olan dayak ile ideal bir din eğitiminin gerçekleştirilemeyeceği kanaatindeyiz. Unutulmamalıdır ki, dayakla din eğitimi olmaz!..

[636] Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

[637] Çocukluk yıllarında verilen din eğitimi ve öğretimi ile bu konuda ailenin önemi ve rolü konusunda geniş bilgi için bkz. Neda Armaner, Din Psikolojisine Giriş I, Ankara 1980, s. 89; Kerim Yavuz, Çocukta Dinî Duygu ve Düşüncenin Gelişmesi, Ankara 1983, s. 46, 155, 156; A. Vergote, “Çocukta Din” (çev. E. Fırat) A.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, Ankara 1978, XXII, 316; Ayrıca, yaşanmış birtakım örnekler için bkz. M. Nuri Yardım, Edebiyatçılarımızın Çocukluk Hatıraları, İstanbul 1984, s. 143 vd.

[638] Bu konuda yapılan araştırmalar için bkz. A. Osman Özcan, “Din ve Ahlak Eğitiminde Ailenin Rolü”, Kubbealtı Akademi Mecmuası, İstanbul 1985, sayı 4, s. 13; Armaner, age, I, 89; Vergote, agm, XXII, 316; Kerim Yavuz, age, s. 46; Hayrani Altıntaş, “Çocukluk Devresinde Ailede Din Eğitimi” Türkiye I. Din Eğitimi Semineri, Ankara 1981, s. 255; Haluk Yavuzer, Çocuk Psikolojisi, İstanbul 1982, I, 49-52.

[639] J. Amos Comenius, Didactica Manga, (çev. H. Aytuna) Ankara, 1964, s. 49

[640] Tahrîm sûresi (66) 6. ayet.

[641] Tâ Hâ (20) sûresi 132. ayet.

[642] İbn Mace, Edeb 3; Münâvî, Feyzu’l-Kadir, Beyrut 1972, II, 134.

[643] Gazâlî, İhyâu Ulûmid-Dîn, İstanbul 1321, II, 72.

[644] Bkz. Rousseau, age, s. 258.

[645] Fıtrat konusuyla ilgili tespit edilen hadisler ve hakkında yapılan değerlendirmeler için bkz. Mehmet Emin Ay, Çocuklarımıza Allah’ı Nasıl Anlatalım? İstanbul 2005, s. 73-76 vd.

[646] Abdurrezzak San’anî, Musannef, Beyrut 1970, IV, 334.

[647] Bkz. San’anî, age, aynı yer, 6 nolu dipnot.

[648] Bkz. Jacquin, age, s. 23; Belma Özbaydar, Din ve Tanrı İnancının Gelişmesi Üzerine Bir İnceleme, İstanbul 1970, s. 21; Yavuz, age, s. 41; Halis Ayhan, Eğitime Giriş ve İslamiyetin Eğitime Getirdiği Değerler, İstanbul 1982, s. 236.

[649] Konuyla ilgili kaynaklar için bkz. Özcan, agm, s. 13; Armaner, age, I, 89; Vergote, agm, XXII, 316.

[650] Saff (61), 2-3. ayetler.

[651] Rûm, 30/54.

[652] Baymur, Yeni Doğmuş Çocuk ve Süt Çağında Eğitim, MEBY. Ankara 1952, s. 14; Yörükoğlu, Çocuk Ruh Sağlığı, s. 9.

[653] Hadis kaynaklarından tespit edebildiğimiz kadarıyla, on bir değişik varyantı olan fıtrat hadisleri için bkz. Buhârî, Cenâiz, 79; Müslim, Kader, 23, 25; İman, 264; Müsned, II, 233; III, 435; IV, 24; V, 9.

[654] Mâlik b. Bedri, Müslüman Psikologların Çıkmazı, (çev. H. Şencan), İstanbul, 1984, s. 60.

[655] Bkz. Beyza Bilgin, “Eğitimin İmkânı ve Sınırları Üzerine”, AÜİF İslam İlimleri Enstitüsü Dergisi, IV, 211; Ayrıca bkz. Ayhan, Eğitime Giriş, s. 15 vd.; M. Faruk Bayraktar, İslam Eğitiminde Öğretmen Öğrenci Münasebetleri, İstanbul 1984, s. 19-24.

[656] Yavuz, age, s. 109.

[657] Vergote, agm, ay.; Ünver Günay, “Türkiye’de Dinî Sosyalleşme”, TIDES, s. 197.

[658] Özgür, Çocuk Psikolojisi, s. 220; Günay, agt, s. 198.

[659] Jacquin, age, s. 35.

[660] Yavuz, age, s. 148.

[661] Laurence Pernoud, Çocuğumu Büyütüyorum, (çev. K. Denizyaran) İstanbul, 1975, s. 368; Altıntaş, agt, s. 259, 265.

[662] Bkz. Neda Armaner, İnanç ve Hareket Bütünlüğü Bakımından Din Terbiyesi, İstanbul 1967, s. 23.

[663] Habil Şentürk, “İbadetin Mahiyeti ve Şahsiyet Gelişimindeki Fonksiyonu”, DEÜ. İlahiyat Fakültesi Dergisi, İzmir 1985, II, 224.

[664] Bkz. Atalay Yörükoğlu, Çocuk Ruh Sağlığı, Ankara 1984, s. 171 vd; Mualla Öztürk, “Din Eğitimi ve Çocuk Ruh Sağlığı”, Türkiye I. Din Eğitimi Semineri, s. 206.

[665] Bkz. Nevzat Ayasbeyoğlu, İslamiyet’in Eğitimimize Getirdiği Değerler, İstanbul 1968, s. 16.

[666] Konuyla ilgili ayetleri için bkz. Bakara (2) sûresi, 207. ayet; Maide (5) sûresi, 54. ayet; Hacc (22) sûresi 65. ayet.

[667] Konuyla ilgili olarak geniş bilgi için bkz. Ay, Çocuklarımıza Allah’ı Nasıl Anlatalım, 142-148. Ayrıca bkz. Öcal, age, s. 82-85; Öcal; “Ailede Çocukların Dinî ve Ahlakî Eğitimlerinde Karşılaşılan Problemlerin Başlıca Sebepleri ve Çözüm İçin Bazı Teklifler” s. 9-11.

[668] Ayhan, age, s.198,199

[669] Altıntaş, agt, s. 260.

[670] Altıntaş, agt, s. 270; Kemâl Güran, “Halk İçin Din Eğitimi”, MEDES, s. 205.

[671] Öztürk, agt, s. 210.

[672] Lokman (31) sûresi 13.16.17. ayetler.

[673] Bu konudaki hadislerin tamamı için bkz. Wensick, el-Mu’cemu’l-Müfehres, Leyden 1936, I, 225.

[674] Konuyla ilgili hadisler için bkz. Buhari, Edeb 18; Müslim, Mesacid 42.

[675] Bkz. İbn Mâce, Ticarat 67.

[676] Ebu Davud, Hudud 16; Tirmizî, Hudud 1.

[677] Rousseau, age, s. 245.

[678] Tâ Hâ (20) sûresi 44. ayet.

[679] Bkz. Münâvî, age, IV, 310.

[680] Rousseau, age, s. 41, 47.

[681] Bkz. Ay, Din Eğitiminde Mükâfat ve Ceza, s. 209 vd.

[682] Bu konuda geniş bilgi için bkz. M. Emin Ay, “Kur’an-ı Kerim’de Disiplin Mükâfat ve Ceza Kavramları”, U.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, Bursa 1992, IV, 297.

[683] Hz. Peygamberin (s.a.s.) çocuklara verdiği maddî-manevî mükâfatlar için bkz. İmam Malik, Muvatta’, Medine 2; Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, Beyrut 1967, V, 39; Tirmizî, Menâkıb 50; Ayrıca bkz. İbrahim Canan, Hz. Peygamberin Sünnetinde Terbiye, İstanbul 1982, s. 148 vd.

[684] Bkz. Gazâlî, İhyâ, III, 167; İbrahim Hakkı, Mürşidü’l-Müteehhilîn, Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmûd Bölümü, s. 33/a.

[685] İbnu’l-Hacc el-Abderî, el-Medhal, baskı yeri yok 1293, II, 311, 312;

[686] Bkz. Ay, age, s. 100-101.

[687] Bu konudaki diğer tespitler için bkz. Ay, age, s. 101.

[688] Bkz. James C. Coleman, Abnormal Psychology and Modern Life, Chicago 1956, s. 117.

[689] Bkz. Kehf (18) sûresi 46. ayet.

[690] Kitab-ı Mukaddes’teki ifade aynen şöyledir: “Çocuktan te’dibi esirgeme. Çünkü onu değnekle döversen ölmez. Onu değnekle döversin ve canını ölüler diyarından kurtarırsın.” Bkz. Kitab-ı Mukaddes, Bab 23 13-14, s. 649.

[691] Bkz. C.I. Sandström, Çocuk ve Gençlik Psikolojisi, (çev. R. Şemin) İstanbul 1971, s. 178.

[692] Ramazan Abacı, Demokratik, Otoriter ve İlgisiz Olarak Algılanan Ana Baba Tutumlarının Çocuğun Kaygı Düzeyine Etkisi, (Yayınlanmamış Y. Lisans Tezi), Ankara 1984, s. 25, 33, 35.

[693] Bkz. Doğan Çağlar, Uyumsuz Çocukların Eğitimi, s. 41, 71, 84, 117, 119, 133, 175, 187, 192.

[694] Sözgelimi Çağlar, çocukluğunda devamlı olarak üvey babası tarafından dövülen bir çocuğun hikâyesini örnek olarak vermektedir. Bkz, age, s. 171.

SEKİZİNCİ OTURUM:

DEĞERLENDİRME OTURUMU

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet GÖRMEZ

Katılımcılar:
Prof. Dr. Raşit KÜÇÜK
Prof. Dr. Hasan Kâmil YILMAZ
Prof. Dr. Ali ERBAŞ
Prof. Dr. Muhammet Şevki AYDIN
Prof. Dr. Recep YAPAREL

Prof. Dr. Mehmet GÖRMEZ

Bismillahirrahmanirrahim. (Salavat)

Saygıdeğer hazirun. Hanımefendiler, beyefendiler, öncelikle sabahınız hayırlı ve mübarek olsun. Üç günlük bir ilmi faaliyetin hitamına gelmiş bulunuyoruz. Ben tekrar söze başlarken katkıda bulunan bütün ilim adamlarımıza, hocalarımıza en kalbi şükranlarımı arz ediyorum. Bizim iki kavlimiz var.

الأمور بمقاصدها -diğeri de- الأمور بخواتيمها

Bunu sık sık tekrar ederim biz genelde birincisinde kazanırız. Ondan hiç endişem yok. Çünkü hepimizin gayesi maksadı rıza-i Bari. İşlerimize başlarken güzel başlarız ve maksadımız, niyetimiz samimi, ihlaslı olduğu için de Cenab-ı Hak ona göre mükâfatımızı verir diye düşünüyorum. Ama bir kaide daha var oda

إنما الأمور بخواتيمها

İnnemal umuri bi havatimiha. Ben netice kelimesinde Azerice de torunun torunu anlamına geldiğini Azebaycan’da öğrendim. Netice kelimesi torunun torununa verilen isimmiş. Onun için Haticeye bakma neticeye bak ifadesi oradan çıkmış. İşte bu sempozyumun hitaminda, üç günlük burada biriktirdiğimiz bilgilerin neticesinin bir değerlendirmesini yapacağız ve özellikle ikinci kaideye göre nerede olduğumuzu hocalardan dinlemiş olacağız. Ben hemen hocalarımızı huzurumuza davet edeceğim.

Prof. Dr Raşit KÜÇÜK Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanımız

Prof. Dr. Hasan Kâmil YILMAZ

Prof. Dr. Ali ERBAŞ

Prof. Dr. Muhammet Şevki AYDIN

Prof. Dr. Recep YAPAREL

Hoşgeldiniz.

Ben ilk sözü Şevki Aydın Hocamıza vereceğim. Çünkü o aramızdan erken ayrılmak durumunda. Hem uzun yıllar birlikte çalışmış olmaktan müftehir olduğumu ifade etmek isterim. Gerçekten Başkan Yardımcısı olarak çalışırken Din Eğitimi Dairesi Başkanlığında din eğitimi konusunda çok önemli hizmetleri oldu. Şimdi de Din İşleri Yüksek Kurulu Üyesi olarak eğitim hizmetlerimize destek vermeye devam ediyor. Ben şimdi sözü kendisine bırakıyorum. Buyursunlar.

Prof. Dr. Muhammet Şevki AYDIN

Çok teşekkür ediyorum Sayın Başkanım.

Size ve tüm katılımcılara saygılarımı arz ediyorum.

Öncelikle şu tespitimi dile getirmem gerekiyor: Üç gündür süren sempozyum, oldukça yoğun geçti ve katılımcıların ilgisi takdire şayandı. Bunda en önemli etkenin şu olduğunu düşünüyorum: Tebliğler genelde, yürütülmekte olan yaygın din eğitimi faaliyetlerinin mevcut durumunu tespit etme, çözümleme ve değerlendirmeler yapma; varılan sonuçlar üzerinden önerilerde bulunmaya yönelikti. Yani bugün bizi doğrudan ilgilendiren meselelerin konu edilmesi ilgiyi artırdı.

Dinleyenlerin görüşlerini açıklamalarına yeterince vakit ayrılabilseydi daha iyi olacaktı.

Gördüm ki, yürütmekte olduğumuz din eğitimi faaliyetleri üzerinde düşünme, onların niteliğini/işlevselliğini sorgulama, bu konuda fikir ve bilgi üretme ihtiyacını iyice hissetmeye başlamışız. Şimdiye kadar sorgulamayı aklımızın köşesinden geçirmediğimiz hususların bile yeniden düşünülmesine yönelik görüşler serdedildi (Hafızlığın önemi/işlevi gibi). Bu oldukça sevindirici bir gelişme.

Buna sevinmemin sebebi, yıllardır karşıtlık refleksiyle içine düşüp debelendiğimiz fasit dairenin içinden çıkmamızın gerekliliğini fark etmiş olmamızdır. Bugüne kadar din eğitiminin varlığını tartışmaktan niteliğini, işlevselliğini düşünmeye fırsat bulamadık. Bir bakıma bunu oyuna gelme olarak değerlendiriyorum. Bu girdaptan çıkma azminde olduğumuzu bu sempozyumda görür gibi oldum. Biz artık din eğitiminin nasıllığı üzerine düşünmeye, sorunları konuşmaya başladık. Bu son derece önemli. “Mevcut din eğitimi faaliyetlerimiz (Bütün kurumlardaki) ne kadar ihtiyaçlarımızı karşılamaktadır?” Bu sorunun cevabını aramaya başladık.

Hakikaten küreselleşmenin getirdiği hızlı değişim bizi yepyeni sorularla ve sorunlarla karşı karşıya getirdi. Hazırlıksız yakalandık. Şimdi bu yeni sorular ve sorunlar hep yeni cevaplar, yeni çözümler istiyor. Yeni bilgi ve beceriler gerektiriyor. Biz bunlara sahip olmadığımız gibi, kazanmak için de yeterince gayret gösterdiğimiz söylenemez. Bunları bir anda kazanmak mümkün değil. Geldiğimiz noktada, din eğitimi gibi son derece hassas konuda çalışan kişiler olarak gerçekten ciddi sorunlarımız var.

Sorunları konuşmak bazı insanları rahatsız edebiliyor. Hemen karamsarlığa düşebiliyorlar. Müminin dünyasında ümitsizliğin olmaması gerekiyor. Ama değerli dostlarım, ümitsizliğe düşmemeyi sorunlardan kaçma şeklinde anlamamalıyız. Sorunlarla yüzleşmekten korkmamalıyız. Evet, sorunlarla yüzleşeceğiz. Sorunların bizi nasıl tokatladığını göreceğiz. Onları nasıl çözeceğimiz üzerinde kafa yoracağız, fikir üreteceğiz, bilgi ve çözüm üreteceğiz. Şimdiye kadar oluşturduğumuz şablonlara sıkışıp kalmak yerine alternatif çözümlerin neler olabileceğini araştıracağız. Bundan zevk almaya başlayacağız. O zaman iyimserlik her tarafımızı kuşatacaktır. Yoksa sorunlardan kaçarak, sorunları halının altına süpürerek iyimser olmak, kendi kendimizle dalga geçmektir, kendi kendimizi aldatmaktır. Onun için sorunlarla uğraşmayı kendimize görev edinelim. Ama bundan zevk alalım. Asla karamsarlığa düşmeyelim. Ortalığı tozpembe görmek, tabii ki bizi yanıltır. Karamsarlığa düşmek de bizi mahveder. İkisinden de uzak durmak; yani “beyne’l- havfi ve’r-reca” kuralınca bir duruş sergilemek gerekiyor.

Bu sempozyum esnasında yaygın din eğitimini tartıştık. Bu, elbette çok geniş bir konu. İnşallah bundan sonra daha dar çerçeveli konuları ele alıp tartışmalıyız diye düşünüyorum. Bakın kitle iletişim araçlarını din eğitimi bağlamında ele alan bir tebliğ sunuldu. Mesela tek başına bu bile, çok geniş ve bizim hazırlıksız olduğumuz bir alan. Onu tek başına ele almamız ve orada neleri yapabileceğimiz konusunu tartışmamız gerekiyor. Diğer konular da öyle. Okul öncesi din eğitimi konuşuldu. Başlı başına büyük bir sorun! Okul öncesine zaten Milli Eğitim de yönelmeye başladı. Bu imkânları nasıl değerlendireceğimizi çok iyi bilmemiz gerekiyor. Zor bir alan. Eğer siz o alana hazır değilseniz, o alanın elamanlarını yetiştirmemişseniz, neyi nasıl yapacağınızı bilemiyorsanız, o imkânın riske dönüşmesi söz konusu olabilir, sorun kaynağı olabilir. Bakınız, Vehbi Dinçerler Bey zamanında ilköğretim 4. ve 5. Sınıflarda ki din derslerini, İlahiyat ve Yüksek İslam Enstitüsü mezunlarının okutmasına dair bir genelge yayınlandı. Sevindik. Ama ne oldu? En idealist hocalarımız bir ay dayanamadılar. Çünkü Hoca, 4. ve 5. Sınıf çocuğu ile nasıl ilgileneceğini bilemiyordu. Hâlâ gidiyor sınıfa, “yaslan arkana dinle” diyor. Çocuk nasıl dinlesin. Ondan sonra azarlama, hakaret, dayak gibi olmaması gerekenler oluyor. Sonuçta, dinden soğutmaktan başka bir işe yaramıyor. Kaş yapalım derken göz çıkarıyor. Onun için bize sağlanan imkânları çok iyi değerlendirecek bilgi ve beceri donanımına sahip olmak zorundayız. Anne baba olarak bile sağlıklı donanıma sahip olmadığımız zaman çocuğumuzu dindar yapmak isterken dinden soğutabiliyoruz.

Mevcut yaygın din eğitimi faaliyetlerimizin niteliği ve işlevselliği tartışılırken, bunların örgün din eğitimi faaliyetleriyle bağı da sorgulandı. Yaygın eğitim kurumları tartışılırken birçok arkadaşım, buradaki sorunların örgün din eğitimi kurumlarındaki sorunlardan kaynaklandığını söyledi ki, haklıydı. Dolayısıyla biz, din eğitimi meselesini bir bütün olarak ele almak, tekil olguları değerlendirirken bu bütünle irtibatlarını da görmek ve her birini ciddi bir şekilde sorgulamak zorundayız.

Hafızlıkla ilgili hatalar, zaaflar, sorunlar dile getirildi. Hepsine katılıyorum. Mesela bir konuşmacı sordu, “Niçin hafız yapıyoruz?” Çok ciddi bir soru. Evet, bu soruyu sormak çok önemli. Bunun üzerinde de yeniden düşünmek gerekiyor. İşlevi nedir? Bizim dünyamıza kattığı değerler nelerdir? Ve hafızlık eğitimini nasıl yapıyoruz? Hafızlık eğitimi ile ilgili gerçekten birkaç yazı da yazdım. Hafızlık son derece önemlidir. Bunu geliştirmeliyiz. Ama çok ciddi sorunlar içeren eğitim faaliyetlerimizi de gözden geçirmemiz gerekiyor. Mesela hafızlık unutuluyor. Hafızlığı kuvvetli olan adamı gördüğümüz zaman olağan üstü bir şey görmüş gibi muamele ediyoruz. Hafızlığı koruyanlar çok azınlıktadır. Neden koruyamadığımızın sebeplerini araştırmamız gerekiyor. Bana göre en önemli sebebi şu. Hafızlık yaptırdığımız çocuklarımızı Kur’an’dan soğutuyoruz. Öyle bir eğitim yapıyoruz ki bizim şahsımızda, o eğitim kurumu şahsında çocuk Kur’an’dan soğuyor. Dinden de soğuyor. Namaz, niyaz, ahlak konularında bu soğukluğun izlerini görebilirsiniz. Tabiî ki istisnalar yok değil; ama genel manzara budur. Şimdi çocuk Kur’an’dan soğuyunca bir daha Kur’an’ı zevkle ele almıyor. Zevkle ele almayınca nasıl tekrar edecek? Tekrar etmeyince nasıl koruyacak? Biz bu sorunları görmek, üzerinde derin derin düşünüp fikir üretmek ve bunlara çözüm bulmak zorundayız.

Ben, Yeni Hafızlık Eğitimi Programımızın, felsefesine uygun biçimde uygulandığı takdirde, dile getirilen bütün bu sorunların çözüleceğine inanıyorum. Bunun için de, bu konudaki alışkanlıklarımızı sürdürmek yerine bu programın gerektirdiği zihniyete, bilgi ve beceri donanımına sahip olmamız gerekmektedir.

Ancak, Sempozyum esnasında konuşulanlardan, bu programı uygulama hususunda ciddi sorunların olduğu kanaatini edindim. Onun için merkez yönetimi kendine düşeni yaparken müftülerimizin de sorumluluklarının bilincinde olarak hareket etmeleri gerekiyor. Müftülerle birlikte denetleyicilere, öğreticilere çok büyük görevler düşüyor. Tabii ki değişmek kolay değil. Değişmek dünyanın en zor işi. Ama değerli dostlarım, değişmeden hiçbir yere varmamız mümkün değil. Çünkü bu gün baş döndürücü değişim karşısında gerçekten biz gafil avlanmış, gafil yakalanmış durumdayız. Anne babalar olarak, öğreticiler olarak. Şu anda bakın din kültürü öğretmenleri ile bir konuşun. Size neler anlatacaklar. O kadar zorluklar çekiyorlar ki şu anda. O kadar sıkıntıları var ki! Niye? Çocuklarla iletişim kurmakta, onlarla yardımcı olmakta, kılavuzluk etmekte zorlanıyorlar. İmam Hatip Liselerimizin yürüttüğü eğitimin niteliğini konuşmalıyız. Çok ciddi sorunlar var. Oradaki hocalarla konuştuğunuz zaman, bunları açık seçik görürsünüz. İlahiyat fakültelerindeki eğitim ciddi sorunlar içeriyor. Evet, oradaki hocaları dinleyin. Bir sürü şikâyet. Çok ciddi sorunlarımız var.

Kur’an Kurslarındaki eğitimin sorunlarına işaret edildi. Hatta çok ciddi sorgulamalar da yapıldı. Bir arkadaşımız, “yeni yasanın getirdiği seçmeli dersler sebebiyle, Kur’an Kursunun fonksiyonunun okula kaydığı görülüyor” dedi. Ben o kanaatte değilim. Yeni yasa asla Kur’an Kursunun rolünü okula taşıma durumunda değildir, taşıması da mümkün olamaz. 12 yaş sınırı kalktı. Özellikle, Hizmette Çeşitlilik Projesi tam uygulandığı takdirde Kur’an Kursunun imkânlarını alabildiğine artıracaktır. Bu yeni proje ne getiriyor? Bu proje sayesinde, Kur’an Kursuna vatandaş fırsat bulduğunda başvurabilecek, istediği zamanda, istediği yerde, istediği düzeyde, istediği kadar din eğitimi alabilecek. Kur’an Kursu böyle bir imkâna kavuşuyor. Şimdi eğitimine ara vermese bile okullara devam eden çocuklar, sürekli Kur’an Kursu ile irtibat içinde olabilecek, çünkü akşam kurslarımız olacak, hafta sonları olacak, tatillerde olacak, her zaman olabilecek. Kur’an Kursunun önünü, sadece kendisi kapatabilir. Şöyle: Kur’an Kursu kendini bu çağın kurumu hâline dönüştürmediği takdirde cazibe merkezi hâline gelemeyecek, çekiciliğini kaybedecektir. Okuldan gelen çocuk, en az okul kadar kendini tatmin edecek bir ortamı kursta bulamazsa, ihtiyaçlarının karşılandığını göremezse, daha insanî ilişkilerlin olduğunu göremezse, kusura bakmayın o zaman tabii ki Kur’an Kursu dışlanmış olacaktır. Ama, Kur’an Kursu bu çağın kurumu hâline gelmeyi başardığı zaman, kimse onun önünün kesemeyecektir. Onun için bu yasa, Kur’an Kursunun aleyhine bir unsur olarak görülmemelidir.

Ahlak sorununun altı çizildi, din eğitimi faaliyetlerimizin bu yönden yetersiz olduğu dile getirildi. Bence çok haklı bir tespit! Bu soruna ilişkin şu tespiti yapmakta yarar var: Biz kapalı toplumun eğitim anlayışı ile eğitilmiş insanlarız. Hep birilerinin kontrolü altında belirli bir çizgide yürümeye alıştırılmış şartlandırılmış durumdayız. Yani dışa bağımlı, dış şartların güdümünde yaşamaya yatkınız. Açık toplumda bunlar yürümüyor artık. Açık toplumda kimse kimseyi kontrol edemiyor. Bizim evimizde bile çocuğumuzu kontrol etme imkânımız yok. Odasına girince başka dünyalarla iletişime/etkileşime girebiliyor. Açık toplumun şartlarındaki dindarı nasıl yetiştireceğimizi yeniden ele almak, düşünmek zorundayız

Şimdi yapılacak iş şudur, arkadaşlar: Bireyin kendi değerlerini oluşturarak kendi kendini yönetecek denetleyecek yetkinliğe kavuşmasını kılavuzlayacak etkin, verimli bir din eğitimi anlayışını uygulamaya koymamız gerekiyor. Biz bu bilgi ve beceriye sahip değiliz. Anne babalar olarak sahip değiliz, öğretmenler/ öğreticiler, öğretim üyeleri olarak da sahip değiliz. Bu konudaki durumumuzu ashabı kehf’in durumuna benzetiyorum. Cebinde para var; ama işe yaramıyor. Bizim şimdi anne baba olarak, hoca olarak, öğretim üyesi olarak var mı eğitim sermayemiz? Var. İşe yarıyor mu? Hayır. Arkadaşlar tedavülden kalkmış bilgi ve becerilerle bugün anne-babalık, hocalık yapmaya çalışıyoruz. Bu çok ciddi bir temel sorun. İletişim kuramıyoruz gençlerle, çocuklarla. O zaman ne yapacağız? Çocuklara, gençlere kızmaya hakkımız yok; onlarla nasıl etkili iletişim kuracağımızın yollarını arayacağız. Yeni bilgi ve beceri donanımına kavuşmak için gece gündüz demeden çalışacağız.

Kur’an Kurslarında, Eğitim Merkezlerinde Diyanet İşleri Başkanlığının 2005 yılından itibaren uygulamaya koyduğu din eğitimi anlayışı, işte bu sorunlarımızı çözecek nitelikte bir din eğitimini anlayışını öngörmektedir. Din eğitimi ile belirli bilgi kalıpları ezberletmekle yetinen bir anlayış değil, din üzerinde düşünmüş, dini kavramış, anlamlandırmış özümsemiş, içselleştirmiş, kendine mal etmiş, o dini değerlerle kendi varlığını inşa etmiş bireylerin yetişmesini kılavuzlayan bir din eğitimi anlayışı kastedilmektedir. Öğretmen merkezli değil öğrenci merkezli, takrir odaklı değil bilgiyi öğrencinin bizzat keşfettiği, mevcutları kullanarak yenilerini ürettiği interaktif din eğitimi. Arkadaşlar bunu başarmak zorundayız; bunu başaramadığımız takdirde sorunlarımızın altında eziliriz. Onun için sürekli kendimizi yenileyecek çalışmalar içerisine girmemiz gerekiyor.

Temas etmek istediğim başka sorunlar da var; ama süremi aşmışım. Onları da herhâlde diğer arkadaşlar dile getirirler. Ben sayın başkanımızın yönetimini zora sokmamak için bu kadarla iktifa edeyim. Hepinizden Allah razı olsun.

Teşekkür ederim.

Prof. Dr. Mehmet GÖRMEZ

Ben de teşekkür ediyorum Şevki Aydın hocamıza. Biz Cumhuriyet tarihi boyunca din eğitiminin varlığını tartıştık, niteliğini tartışmaya az zaman ayırabildik dediler. Önemli bir tespitti bu. Bu tespiti birinci gün ben de yaptım ama bazı basın yayın organlarımız o, 88 yıla takılmışlar. 88 yılın içerisinde de 88 yıldan önce de 88 yıldan sonra da 1000 yıllık tarihimizde de bütün yanlışlıkları toplumun huzurunda büyük rahatlıkla ifade etmek durumundayız. Eğitim Hizmetleri Genel Müdürlüğümüzün bu faaliyeti ile ilgili çok önemli bir teklifi oldu Şevki hocamızın. Yaygın din eğitimi çok geniş bir başlık. Bu bir girizgah olsun, ama artık bundan sonraki çalışmalarda çalıştaylar şeklinde konuları daraltarak belki de ehemmiyet sırasına göre konuları değerlendirmeye tabi tutarak her bir konu için en önemli konumuz ne ise yine buradaki uzman hocalarımız ile bir araya gelerek çalışmaların devam ettirilmesi gerektiğine işaret etti. Ben de önemsediğimi tekrar ediyorum. Dün de ifade ettim yeni kanun, bütün kurum ve müesseselere ilahiyat fakülteleri, Diyanet İşleri Başkanlığı, Din Öğretimi Genel Müdürlüğü, sivil toplum kuruluşlarına, yayıncılarımıza yeni sorumluluklar yükledi bence. Madem okullarımızda, okul ortamında hem Kur’an-ı Kerim ve anlamı seçmeli de olsa bir ders hâline geliyorsa behemehal bunun hazırlıkları içerisine girmemiz gerekiyor. Dini Yayınlar Genel Müdürümüzü göremiyorum. Dini Yayınlar Genel Müdürümüzün Din Öğretimi Genel Müdürü ile oturarak çocuk edebiyatçıları ile çocuk yazarları ile birlikte, ilahiyatçılar ile bunun hazırlıkları içerisine girmesi gerekiyor. İlahiyatçıların, hocalarımızın, artık bu konulara yönelmesi gerekiyor. Bir kitap ellerinde olmayacak gördüğüm kadarıyla. Fatih Projesi ile herkesin eline bir tablet geçeceğe benziyor. Buralara Kur’an’ı çocuk diliyle öğreten programları, Hz. Peygamberin hayatını belki resimlerle, farklı farklı siyerler, çocuklara çocuk diliyle hazırlayarak bizim henüz başlamadan önce, sorunlar yığılmadan önce çalışmaları tamamlamada fayda mülahaza ediyorum. Kur’an Kurslarındaki bilgiyi ki hâl ile aktarılan bir bilgidir. Sadece bir bilgi değildir. Çocukların orada aldığı bilgi daha da farklıdır. Hele çok çeşitli zenginleştirdiğimiz programla, bilakis birbirlerini daha da destekleyeceğini düşünüyorum. Rakamlarımız çok iç açıcı değil doğrusu. Bugün 12 bin dokuz yüz Kur’an Kursumuzda genç, çocuk öğrenci diyebileceğimiz 150000 öğrenci var sadece. 500 bin öğrencinin 300 bini ev hanımı. Yaz Kur’an Kurslarımıza gelen öğrencilerimizi de sayacak olursak orada bir buçuk 2 milyon öğrenci. Okul çağında kaç öğrenci var, on beş yirmi milyon öğrenci. Dolayısı ile hiç kimse böyle bir şey düşünmesin. Bu müesseseler daha da zenginleşecektir. Birbiri ile daha çok etkileşim içerisine girecektir. Çocuk okulda öğrendiğini tamamlamak üzere kurslarımızın kapısını çalacaktır. Kurslarımızda başlayan orada devam edecektir. Zaten 2 ayda yaz kurslarında hatim ettiremiyoruz. Seçmeli ders olarak devam edersiniz deriz. Dolayısı ile bu çok hayırlı hizmet olacak. Ahlak sorunu başlı başına bir sorun. Sadece bilgi ile aktarılabilecek bir şey değil. Üzerinde çok durmamız lazım. Ben ikinci sözü Prof. Dr. Raşit KÜÇÜK hocama vermek istiyorum. buyursunlar.

Prof. Dr. Raşit KÜÇÜK

Bismillahirrahmmanirrahim.

Çok teşekkür ederim Sayın Başkanım. Değerli arkadaşlarım, kıymetli meslektaşlarım. Öncelikle Sayın Başkanın kaldığı noktadan başlamak isterim. Tabii ki ortaöğretim kurumlarına seçmeli Kur’an-ı Kerim Dersi ve Hz. Resulü Ekrem’in hayatı ile ilgili ders konulmuş olması hakikaten Türkiye’nin tarihi realitesi ile tam uyum içerisinde olan bir tercihtir. Şimdi burada olabilecek bir takım gelişmeleri ve bir takım problemleri göğüslemeye de hazır olmak gibi bir sorumluluğumuz var. Muhtemelen bu dersleri alacak bir takım öğrenciler almayanlar da olacak ister istemez. Eğitim camiasının içerisindeki iyi niyetli olmayan idareciler öğretmenler, çatışma ortamı oluşması yönünde basına, yayına malzeme üretme yönüne gidebilirler. Doğrusu bizler Diyanet camiası olarak, özellikle dindar camia ile sürekli iç içe insanlar olarak, bu tür oluşumlara meydan vermemeliyiz. Olmuş olanları abartmamak, büyütmemek veya çıkabilecek problemeleri önlemek yönünde gayretli olmalıyız diye düşünüyorum. Öncelikle ifade etmek sitediğim konu budur.

Çok verimli bir üç gün geçti. Ben elbette her safhasınında bulunabilmiş ve dinleyebilmiş değilim. Ama, böyle bir konu seçilmesi büyük önem arzediyor. Önemli gördüğüm bir başka konu hep kendi içimizde de konuşuyoruz. Bizim özellikle öğrenci seviyesindeki arkadaşlarımızın devam ettiği Kur’an Kursları ile resmi nitelikli örgün eğitimin bir alternatif hâline getirmeme yönündeki gayrtelerimiz olmalıdır. Doğrusu bana şahsi olartak gelen bir takım telefonlarda Kur’an Kurslarının örgün eğitimin içine alınması yönündeki teklifler çok mantıklı olarak gelmemiştir. Onu açıkça ifade edeyim. Çünkü o bugünkü Türkiye ortamına uygun düşen bir istek tarzı değildir. Ama bugün bundan nasıl istifade edileceğini, yolunu veya yöntemini aramamız gerekiyor. Bir taraftan Diyanet İşleri Başkanlığı kendi elemanlarını bizatihi kendi kurumlarında yetiştiren bir kuruluş değildir. İlişkili olduğumuz kurumlar var. Mili Eğitim Bakanlığı, İmam Hatip Liseleri, Kur’an Kursları, İlahiyat Fakülteleri bunların temelini teşkil ediyor. Fakat aynı zamanda Diyanet İşleri Başkanlığı, ünivesitenin kendisi ile ilgili olabilecek çeşitli alanlarından da elemalar istihdam etme durumunda olan bir kurumdur. Özellikle gelişen bu yeni dünya şartlarında özgün faaliyetlere ihtiyacımız olduğu açıktır. Şu yöndede gayretlerimiz mutlaka olmalıdır. Kur’an Kurslarının, yaz Kur’an Kurslarının özellikle devamı ve oraların sevimli hâle gelmesi için özendirici gayretler gösterilmelidir. Oraya gelen insan sayısını kesinlikle artırmalıyız. Öğrenci sayısını artırmalıyız. Bu yönde gayrtelerimiz olmalı bu yönde çalışmaşlar yapmalıyız.

Yaygın öğretime katkı sağlamak için özllikle müftülüklerin, vaizlerin, cami imamlarının çok önemli olduğu ortaya çıkıyor. Diyanet eğitim merkezlerimiz, belki müftülük, vaizlik için ayrı bir bölüm, baş imamlık için ayrı bir bölüm, ayrı programlar hazırlayarak buna katkı sağlamalı diye düşünürüm. Dini danışmanlık yönünde de eğitimi merkezlerimiz de ciddi bir gelişim sağlanmasını inşallah eğitim müdürülüğümüz düşünüyor olmalıdır. Sadece ilahiyatlara değil, tüm ilgili bilim çevreleri ile ilişkilerimizde önem arzediyor. Bu toplantı bunu da göstermiştir.

Sadece Türkiye ile değil başkanımızın hep ifade ettiği bir tabir var “Gönül Coğrafyamız” diye. Buralarla ilgili din eğitimi, hatta dünyaya yönelik din eğitimi, çok çeşitli dillerde hizmet yapmamızı gerektiriyor. Bu cümleden olmak üzere zaten bir televizyon kuruluşu gerçekleştiriliyor. Televizyon, internet kullanılmalı, paket programlar yapılmalı, camilerde kürsü vaizliği, dersiamlık gibi eski bu tür hususlar tekrar düşünülmeli diye düşünüyorum. Ayrıca evde eğitim diye bir şey var. Artık dünyada çeşitli toplumlarda biz de din eğitimini bu yönde kullanmalıyız. Özellikle şimdi hizmet görülüyor ama hapishaneler, hastaneler, çocuk yurtları ve sairede de bu yönde gösterilecek gayret, yaygın din eğitimi açısından önem arzediyor. Bunların hepsinin temeli heryerde iyi yetişmiş insana çok ihtiyaç olduğu gerçeğidir. Onun için Diyanet İşleri Başkanlığının özellikle bünyesinde çalışanlar büyük bir sorumluluk hissi ile hareket etmelidir. Yani bizim hakikaten Peygamberlerin mirasçısı olduğumuz gerçeğini her birimizin idrak etmesi gerektiği inancını taşıyorum. Bilgimizin yanında sadece bilgi olarak değil ama yaşayış olarak ahlaklı ve faziletli insanlar olma gibi çok önemli bir sorumluluğumuz var topluma karşı. Resulü Ekrem Efendimizin özellikleri, bazısına anlatarak Müslüman yapmış, bazısı Resulü Erkem’i sadece görmüş olunca Peygamber olabilir demiş, bazısı uzaktan duymuş böyle konuşan biri peygameber olur demiş. Bizim bu hikmetlerin hepsinden ibret almamız gerektiği inancındayım. Sözlerimi çok uzatmadan noktalamak istiyorum. Hepimize Cenab-ı Hakk’ın yardımcı olmasını niyazıyla teşekkürlerimi sunuyorum.

Prof. Dr. Mehmet GÖRMEZ

Ben de Raşit hocamıza şükranlarımı arz ediyorum. Hz. Peygamberin hayatı ile ilgili olabilecek, doğabilecek sorunlara işaret ettiler. Dün İstanbul’da bazı basın mensupları geldiler ve bu ülkede Hristiyanlar da var, Yahudiler’de var, onlar Peygamberlerinin hayatını nasıl öğrenecek dediler. Onlar bizim de Peygamberlerimiz

لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ “Lanuferrikü beyne ehadin min rusulih” aliyyül ala olur. Yani keşke sadece Resul-i Ekrem’in değil bütün Peygamberlerin hayatını, hatta bence programcılar düşünürken yani bu programı hazırlarken kesinlikle birinci ünitede risalet zincirinin tamamını mutlaka dersin içerisine koymalılar. Yani Resul-i Ekrem’le başlamamalılar. Hz. Adem’le başlayan bir risalet silsilesini anlattıktan sonra zaten Resul-i Ekrem’i anlatmaya başladığınızda ancak çok daha iyi anlaşılacaktır. Onun için burada üç dinin hocası olduğu için aramızda. Kur’an Kursları yani yaygın eğitim bir kurumlarımız ile örgün eğitimi asla birbirinin alternatifi kılmamak gerekir dedi hocamız. Ben şahsen katılıyorum ona. Eğitim merkezlerimizin ihtisaslaşması biraz geciken bir proje, bizim yüksek ihtisas merkezlerimizin sayısı 10’a çıktı. Her birisini kendi içinde ihtisaslaştırmak için çalışma başlatıldı ama henüz neticelenmedi. İnşallah o da neticelenir. Türkiye değil dünyaya yönelik çalışmalarımızı yaparken bunu şahsen ben de tekrar etmek istiyorum izninizle. Gerçekten bu gün burada hazır din eğitimi hocalarımızı bulmuşken sizin çalışmalarınıza sadece Türkiye’nin ihtiyacı yok. Rusya Ortodoks kilisesi baskı yapıyor. Bütün okullarda din dersini zorunlu hâle getiriyor. O din dersini de Ortodoks kilisesinin papazları verecek. Bunun bazı yerlerde uygulamaları başladı. Ancak Rusya’nın içerisinde 20 milyon Müslüman var. Sadece Moskova’da 2 milyon Müslüman var. Bunların durumu ne olacak diye kiliseye soruyor Rus hükümeti. Müslümanlar da bunu yapsınlar. Kim yapacak Müslümanlardan. Orada daha önce bir müftülük vardı. İkiye çıktı, üçe, dörde derken şimdi beşe çıktı. Ellerinde bunu hazırlayacak hiçbir şey yok. Hiçbir imkân yok. Hiçbir birikim yok. Putin, İslam dininden sorumlu bir danışman tayin etti. Bir önceki hükümete başlarken. Krişin diye bir zat. Ona dedi ki sen Müslümanlarla otur bu işi ayarla. Ve heyetle birlikte ilk yaptığı iş Türkiye’ye ziyaret oldu. Diyanet’i ziyaret etti, Din Öğretimi Genel Müdürlüğünü ziyaret etti, ilahiyat fakültelerini ziyaret etti. Sonra bize dedi ki Moskova’da bir Teoloji kongresi düzenler misiniz? Siz kendiniz bunu finanse eder misiniz? dedi. Olur dedik. Biz orada üst üste beş yıl kongreler düzenleyerek Müslümanların özellikle din eğitimi sorunlarını nasıl çözeceklerine dair bir hazırlık çalışmaları mahiyetinde bazı faaliyetler yapıldı Moskova’da. Türk Cumhuriyetleri hakeza, Din eğitimi sorunlarını 20 yılda hiç biri çözmedi çözemedi. Çok ciddi sorunlarla karşı karşıya kaldılar. Sorunlar yığılınca yasaklara meylettiler. Tacikstan, Özbekistan çocuklarının okula girişlerini, camiye girişini yasakladı. Kazakistan 18 maddelik bütün dini özgürlükleri kısıtlayan bir yasa çıkardı. Türkmenistan tamamen içe kapandı. Azerbaycan zaman zaman gitti geldi. Hâlâ o git gelleri yaşıyor. Kırgızistan da yeni hükümet din dersini okullarda zorunlu hâle getirdi. Ama ne güzel 15 sene önce biz orda bir ilahiyat fakültesi açmasaymışız bunu yapamazmış. Şu anda bu işi en iyi yapacak konumda olan ülke Kırgızistan. Balkanlar’da aynı sorunlar söz konusu. Hiçbiri henüz din eğitimi meselesini çözebilmiş değil ve çok ciddi sorunlar yaşıyorlar. Almanya’da bizim 4 milyona yakın vatandaşımız var. Almanya’da din dersi zorunlu bir derstir. Hristiyanlık açısından. Orada aynı şekilde bir kısmı kilisede görülüyor. Bir kısmı kilise adamları gidip ders veriyorlar. Şimdi bu yeni çıkan kanunla ilgili bazı yayın organlarında bu dersleri imamlar mı verecek diye haberler yapılıyor. Yani imamlar verse ne olacak. İlahiyat fakültesini bitirmiş, pedagojik formasyon almış, bir köyde imamlık yapmaya karar vermiş bir arkadaşımızın bu dersi vermesi kadar tabii ne olabilir Allah aşkına? Bütün dünyadaki uygulama böyle. Dolayısı ile orada aynı şekilde üç eyalette din dersini Müslümanlar da vermeye başladılar. Biz bu çalışmalarımızı planlarken hakikaten bütün bu dünyayı dikkate almak zorundayız. Ben şimdi ev sahiplerimizi sona bırakarak bütün ilmi toplantıların en ateşli konuşmacısı olan muhterem Prof. Dr. Recep YAPAREL hocama sözü veriyorum.

Buyursunlar

Prof. Dr. Recep YAPAREL

Selamün aleyküm.

Bir meslektaşım var Prof. Dr. Ali Köse hocam. Şu an Marmara İlahiyat dekanı oldu. Onun bir kitabı var bir iki yıl önce yayınladığı; ‘Entelektüeller Selamün Aleyküm der mi?’ diye. Entelektüeller gerçekten zihinlerini kullanabiliyorsa selamün aleyküm de derler, merhaba da derler, günaydın da derler, hello da derler, hay da derler. Çünkü gerçek akıl sahipleri herkesle iletişim kurmanın yolunu bulabilen kişilerdir. Dolayısıyla entelektüel olmak selamün aleyküm demeye mani gibi algılanıyorsa burada ruh sağlığı açısından bazı sorunların olabileceğini düşünmekte yarar var diye düşünüyorum. Tabi düşünceyi düşünmek aslında zor bir iş. Felsefede buna refleksiyon yani aklın kendine yönelmesi. Dolayısıyla akıllı olmak akil olmak için yeterli değildir. Aklın önündeki engelleri kaldırmadıkça hiç kimse akıllı olamaz. Çünkü akıl insana verilmiş bir potansiyeldir. Onu kullanmak için başka hasletlere ihtiyaç var diye düşünüyorum. Onu rahatlıkla selamün aleyküm de deriz, merhaba da deriz diye. O kitabı hatırladım.

Şimdi sayın başkanım bu Kur’an Kurslarında yapılacak, işlemlerle ilgili olarak çok güzel bir noktaya temas etti. Psikoloji eğitimi almış biri olarak algı dünyamda çok değişik çağrışımlar yaptı. Kur’an Kurslarında biz sadece bilgiyi değil hayrı aktarmak zorundayız dedi. Gerçekten psikolojik açıdan çok hayati bir tespit. Çünkü bilgiyi aktarmak işin en kolay tarafıdır. Duyguları hisleri anlatabilmek bugün eğitimcilerin başaramadığı ciddi bir problem olarak duruyor. Bunun nasıl yapılacağı üzerinde düşünemeyen gerekli akli meziyetlerini geliştiremeyen toplumlar gerçekten şu anda dünyada rahatlıkla söyleyebilirim ruh sağlığı açısından ciddi problemlerle karşı karşıya. Ben birinci konuşmamda tabi bildirinin hepsini sunma imkânı bulamadım. Dağıtma imkânım da olmadı. Ama kısaca yazdığım bildirimde bir başlık var, dünyanın ruh sağlığı ile imtihanı. Gerçekten bugün gelişmiş ülkelerin yöneticileri kendilerini akıllı zannederler, gerçekten ciddi olarak toplumu nasıl idare edeceğiz, onları nasıl mutlu edeceğiz diye kara kara düşünüyorlar. Yani uzaya gönderdikleri füze bu problem karşısında hiçbir anlam ifade etmiyor. Hatta bazı entellektüeller batıda aya çıktık ama insanların gönlüne giremedik gibi ifadeler kullanıyorlar. Ben 30 yıl önce 1981 yılında Orta Doğu Teknik Üniversitesini bitirdim. O günün şartlarında büyük bir heyecanla Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinin ağaçlı yollarından geçerek o binaya girerken nasıl bir dünyaya girdiğimi hâlâ heyecanlanarak hatırlıyorum. Psikoloji eğitimi almış bir öğrenci olarak Din Psikolojisi alanında doktora yapmam gerekir diye bir karara varmıştım. Ve doktora öğrencisi olarak bir gün Hacettepe Üniversitesi Psikoloji bölümünün girişinde camekânda bir ilan gördüm. Fulbright bursları verilecek diye yazıyordu. Daha önce duymuştum. Zor bir burs diyorlardı ODTÜ’deki arkadaşlar. Olsun dedim, deneyeyim. Gittim müracaat ettim. Ankara İlahiyat Fakültesinde bir sekreter bey vardı o zaman, ondan öğrenci olduğumu kanıtlamak üzere bir yazı aldım. Müracaat ettim. Ben dedim ilahiyat fakültesinde doktara yapıyorum. Alanım din psikolojisi. Beni İngilizce sınavından geçtikten sonra bir gün bir mektupla mülakata davet ettiler. Fulbright komisyonunun Çankaya’da bir binası var. Heyet 7-8 kişilik bir heyetti. Dışişleri Bakanlığından temsilciler, Boğaziçi Üniversitesinden bir eğitimci ve bir bayan karşımda oturuyordu. Amerikalı bir bayan. Bilgi açısından sınamıyorlardı. Projemi sorup ne yapmak istiyorsun dediler. Niye gitmek istiyorsun diye sordular. O gün yarım yamalak İngilizcemle heyecanlı bir şekilde özellikle karşımda oturan Amerikalı bayanın neden gidiceksin? Ne yapacaksın? Sorusu üzerine, hiç unutmuyorum tırnak içinde aktarabilirim ”Din Psikolojisi alanında şu anda ODTÜ kütüphanesinde 2 tane kitap var, Hacettepe kütüphanesinde hiç yok ama ben doktaraya başladım. Kaynaklara ulaşamıyorum. Bunlara ulaşmam lazım. Gördüm ki; elimdeki kaynaklardan bu konuda Amerika’da çok araştırma yapılmış. Onun için gitmem gerek. O zaman internet de yok, bir makaleye ulaşmanız öyle kolay bir şey değil. Ve o hanıma konuşmalarım arasında bir cümle sarfettim. O anda bir ilham mı geldi ya da ne oldu bilemiyorum. Psikolojik olarak hâlâ anlayabilmiş değilim. Şu cümleleri sarfettiğimi hatırlıyorum. “Gelecekte bu ülkede din en çok tartışılan meselelerin başında olacak gibi bir hissim var. Onun için bu konularda çalışmak istiyorum. Doktora konum ruh sağlığı ve din ilişkisi. İngilizcesi “mental health, health religion” Amerika’da o kadar çok araştırma var ki. ODTÜ de bulduğum yegane kitaplardan birisi Allportun “Individual and His Religion” bizde yeni daha tercüme edildi. “Birey ve Dini”. 1950’li yıllarda yayınlanmış bir kitap. Allport 1954 yılında Robert kolejde kısa süreli sosyoloji hocalığı yapmış, Harvard Üniversitesinde insanlar arası ilişkiler bölümünün kurucusu ve profösörü. Onun yazdığı kitap “Birey ve Dini”, çok ilginç tespitleri var. Olgun bir dindarlık nasıl olmalı? Ruh sağlığı ile din arasındaki ilişki nasıl kurulmalı? Oradan hareketle bende düşünmeye başladım. Ve hâlâ düşünüyorum. Gerçekten burada yaşadığım tecrübe benim pozitif ruh sağlığıma ciddi bir katkı sağladı. Neden? Her ne kadar iki farklı salonda bulunmuş olsak da ben hep öteki salonda konuşanları arkadan dinledim. Bizim konuştuklarımızı da onlar dinledi diye düşünüyorum. Yani duvarların bizi ayıramadığını hissettim. Niye? Çünkü burada toplananların hepsinin ortak bir hedefi vardı, meselesi vardı. Onun için insanlar ortak bir mesele etrafında toplanabiliyorsa işte benim bildirimde anlatmak istediğim, bazı zihinlerde yanlış anlamaya yol açabilecek bir kavramı kullandım. Çünkü o Amerika tecrübemde bir şeyi keşfettim. Onlar kaybettikleri bir şeyi arıyorlardı ve bu batılı toplumların ortak bir sorunuydu. O da neydi? “a sense of community” Cemaat ruhu diyorlar. Ne demek? Aynı ortak meseleleri hisseden kalpleri birlikte atan insanların oluşturduğu sosyal yapıya verilen isim ve pozitif ruh sağlığının desteklenmesinde bu özelliklerin ne kadar önemli olduğunu ta o günlerde gördüm. ODTÜ de seçimlik dersler arasında okuduğum bir ders; “community sociology” Michigan State Üniversitesinde psikoloji bölümünde doktora programında aynı dersi aynı kitapla okudum. Ve ele aldıkları meselelerin bizim burada tartıştığımız meselelerle o kadar çok örtüştüğünü hissettim ki, onun için bildirimin başlığını pozitif ruh sağlığına katkıları açısından Kur’an Kurslarının psiko-sosyal fonksiyonlarına ilişkin bir değerlendirme dedim. Bugün geldiğimiz ve gelecekte bizi bekleyen meseleler göz önüne alındığı Kur’an Kurslarının gerçekten ciddi psiko-sosyal bir fonksiyona ve potansiyele sahip olduğunu görüyorum. Eğer bu enerji iyi değerlendirilirse toplumumuzun genel anlamda pozitif ruh sağlığı açısından ciddi katkılar sağlayabileceğini aksine bir takım hatalar yapılır ya da gereği yerine getirilmezse çok ciddi sorunların doğabileceğini hissediyorum. Ve bu hislerim üzerine de ciddi ciddi düşünüyorum. Belki lafı uzatmak, beni öğrendiniz, tanıdınız, ders formatında konuşma oluyor çünkü gerçekten biyolojik saatim kol saatiyle uyuşmuyor. Çünkü genelde blok ders yapan bir hoca olarak bir başlıyorum, sustuğum zaman dersi on dakika geçmiş oluyor. Öğrencilerin yüzünden anlıyorum. Onun için on dakika dediklerinde ilk konuşmamda da hatırlayacaklar ruh sağlığım bozuluyor. Yani her şey allak bullak oluyor. Yani bununda göz önünde bulundurulması gerektiğini düşünüyorum.

Sayın başkanım bir konuyu aktarırken zihnimde bir şey çağrıştı onu da anlatacağım ve konuşmamı bitireceğim. 2 yıl önce İstanbul Kalyon Otel’de bir toplantıya davet ettiler. Bir arkadaş ismimi vermiş. İnternetten davet aldım. Toplantıyı yapan kuruluş International Council of Christians and Jews. Merkezi Almanya’da Martin-Buber- Haus diye bilinen bir merkez. 70 küsur yıl önce 40’lı yılların ortalarında kurulmuş bir konsey. Kuruluş gayesi holocaust’un bir daha dünyada yaşanmaması için Hristiyanlar ve Yahudiler olarak acaba neler yapabiliriz düşüncesiyle oluşturulmuş. Başkanı da Kudüs’lü olan North Carolina Üniversitesi Hukuk Fakültesinde Prof. olan Hukukçu bir bayan. İsmi Deborah Weissman. Beni bu toplantıya davet ettiler. Beni tanıyan bir arkadaş ismimi vermiş. Orayada tebliğ hazırlayamayacağımı söyledim. Ama konuşmamı dinlerseniz gelirim dedim. Biz sizden tebliğ beklemiyoruz. Gelip konuşmanız yeter. Tamam dedim ve toplantıya katıldım. Detaylarını anlatmıyorum. Bir çalıştaya katılmıştım. Sıra bana geldi. Hadi sizde konuşun dediler. Önüme Avrupa Birliğinde İslam’ın durumu, Türkiye’nin durumu gibi bir tablo geldi, değişik problemlerin ele alındığı bir toplantıydı. Küçük bir guruptu. Yaklaşık 25 yıl önce 9 Eylül Üniversitesine araştırma görevlisi olarak başladığımda Mehmet Aydın hocanın doktora derslerine dinleyici olarak girerdim. Bir gün bir konu tartışıldı. Tam detaylarını hatırlamıyorum. Söz aldım ve hocama yaşadığım bir tecrübemi anlattım. “Ben New Orleans istasyonunda beklerken yanımda Amerikalı bir bayan oturuyordu. Onunla aramda bir konuşma geçti. Bayan bir ara bana dininiz nedir diye sordu. O an o bayana şu cevabı verdim. I am Fifty percent jewish, fifty percent christian, hundred percent muslim dedim. Kadın bana acayip acayip baktı. Ben aynı hikayeyi 2010 da başka bir toplantıda anlattım. Başımdan böyle birşey geçtiğini söyledim. Nasıl olur diye sordular. Niye olmasın dedim. Ben Musa’ya inanıyorum Fifty percent jewish, İsa’ya inanıyorum fifty percent christian, Hz. Muhammed (s.a.s.)’e inanıyorum one hundred percent muslim dedim. O toplantıda olan bir bayan dinlemiş. Lobiye çıktı. Omzuma birisi dokundu, döndüm. Hâlâ sizin fifty percent’i konuşuyoruz yemekte dedi. Ben onların meselelere bakış tarzlarını birazcık değiştirmişim. Ama dün Sayın Başkanım açılış konuşmasında bir noktaya temas etti. Almanya’dan bana bir yazı geldi dedi, “muslim fear”. Belkide benim o toplantıda söylediğim o hususları duyanlar olmuştur. Niye diye düşünüyorum. Gerçekten islamafobi kavramı ile ilgili bir yorum yaptım. Kafalar karıştı. Siz bunu nasıl kullanırsınız dedim. Fobi patalojik bir korkudur. Avrupalılar akıllı olduklarını zannediyorlar. Fobi patolojik, nedeni bilinmeyen bir korku demektir. Siz bu fobiyi İslam gibi barışı ifade eden bir kavramla yan yana getiriyorsunuz. Bu ne anlama gelir? Yani siz barıştan mı korkuyorsunuz. Biz hiç böyle düşünmedik dediler. Düşünmediniz, biz düşündürteceğiz. Meselelere öyle bakıcağız ki onların İslamofobiden ne kastettiklerini biz onlara yanlış olduğunu göstereceğiz. Siz korkuyor musunuz? Neden korkuyorsunuz? Çünkü biz psikolojide fobiyi, anksiyeteyi, korkuyu ayrı ayrı düşünürüz. Endişe, kaygı, korku farklı psikolojik süreçlerdir. Bunlar birbirlerine karıştığı zaman, olaylar birbirine karışır. O yüzden ben pozitif ruh sağlığı kavramını önemsiyorum ve ciddiye alıyorum ve bir şey daha söyleyip kapatıyorum.

Gerçekten bu sempozyumu düzenleyenler ve bana konuşma fırsatı veren tüm hocalarıma içten teşekkür ediyorum ve gerçekten burada sempozyum teriminin kavramının içeriğine uygun bir tecrübe yaşadığımı ifade etmek istiyorum çünkü sempozyum Latince ya da Grekçe bir kavram, bilgi şöleni demek. Gerçekten burada bir şölen yaşadık. Bütün duyularımızın tatmin olduğunu hissediyorum ben. Yemekler güzeldi, yataklar çok rahattı ve burada paylaştığımız bilgiler çok daha güzeldi. Dolayısıyla ruh sağlığı açısından ben depoyu fulledim ama bu ne kadar idare eder bilemiyorum. Sizlerle burada yaşadığım tecrübenin pozitif ruh sağlığıma önemli katkılar sağladı. Eğer bu duyguyu yaşatmakta biraz katkım olduysa kendimi mutlu hissedeceğim.

Prof. Dr. Mehmet GÖRMEZ

Teşekkürler.

Ve aleykümüsselam.

Öğrendiği bilgileri hâline yansıtmasının ne kadar önemli olduğunu biliriz ve gerçekten Recep hocamız öğrendiği bilgileri aynı zamanda yansıtan bir hocamız. Ben ne zaman dinlersem hep zevk almışımdır. Burada da pozitif ruh sağlımıza önemli katkılarda bulunduğunu ifade etmek isterim.

Bu son söylediği ile ilgili Kazan da Kul Şerif Camisi var. Camide mihrabın hemen sağında başlayan şöyle yazılar var.

لا إله إلا الله آدم صفي الله، لا إله إلا الله نوح نبي الله، لا إله إلا الله يوسف صديق الله،
داود خليفة الله، إبرهيم خليل الله، موسى كليم الله، عيسى روح الله، لا إله إلا الله محمد رسول الله.

“La ilahe illallah Âdem safiyulllah, la ilahe illallah Nuh nebiyullah, la ilahe illallah Yusuf sıddikullah, Davut halifetullah, İbrahim halilullah, Musa kelimullah, İsa ruhullah, la ilahe illallah Muhammed Resulullah”. İslam’ın hakikaten çok büyük bir rüçhaniyeti var bu konuda. Ben tekrar kendisine teşekkür ediyorum ve sözü bu hizmetlere öncülük yapan Diyanet İşleri Başkan Yardımcımız Prof. Dr. Hasan Kâmil YILMAZ hocamıza bırakıyorum.

Prof. Dr. Hasan Kâmil YILMAZ

Çok teşekür ederim sayın başkanım. Zatı âlinizi ve hazirunu saygıyla selamlayarak sözlerime başlamak istiyorum.

Hakikaten recep beyin ifadeleri ile hem fikri hem zihni hem kalbi bir şölene dönüştü bu üç günlük programımız. Çok teşekkür ediyorum katkısı bulunan bütün hocalarmıza, arkadaşlarımıza. Sayın başkanımız açılışta önemli bir ifade kullandı. Ben ordan yola çıkarak konuşmamı geliştirmek istiyorum. Dediler ki dini bilmeyen bizim türkülerimizi anlayamaz. Gerçekten bu önemli bir tespit, dini bilmeyen bizim türkülerimizdeki ifadeleri anlayamaz. Karacaoğlan’ın türküsündeki:

“İnce ten bir kar yağar,
Tozar elif elif diye,
Deli gönül abdal olmuş gezer elif elif diye,
Elifin uğru nakışlı,
Yavru balaban bakışlı,
Yayla çiçeği kokuşlu
Kokar elif elif diye”

Söyleyen Karacaoğlan’ın elifle sadece elif adında bir sevgilisini mi anlattığı yoksa aynı zamanda elif harfinin kar yağarken çizdiği o lafzatullah’taki ilk harfleri mi tedai ettiğini anlaması için önce elifi bilmesi lazım. Elif harfinin ne anlama geldiğini, şeklinin ne olduğunu yani elifi görünce mertek gördüm sanmaması lazım. Bu bakımdan dini anlamanın yolu kültürümüzü anlamanın yolu bunlar biribirine bağlı şeyler. Dini anlamadan kültürümüzü anlamak mümkün değil. Ninnilerimizi anlamak mümkün değil. Annelerimizin söylediği:

“Ninni yavrum ninni
uyusundan büyüsün hu hu”

Lafzının ne olduğunu nasıl yazıldığını ve ne anlama geldiğini Allah manasını ifade ettğini bilmesi lazım. Bu bakımdan dini öğrenmeden kültürümüzü tanımak mümkün değil. Hatta bayrağımızdaki ayyıldızı tanımak mümkün değil. Bayrağımızdaki ay yıldız, hilal ve yıldız. Hilal hem lafazatullahın hem de lalenin harflerini çağrıştıran toplamda 66’ya tekabül eden ebced hesabı ile Allah ismini temsil etmektedir. Yıldızı da beş köşelidir ve Muhammed harfinin beş köşeli olan yazılımını ifade etmektedir. Bunu çocuklara anlatmak önemli bir konudur.

İkinci işaret etmek istediğim konu biraz önce Şevki Bey temas etti. Sayın Başkanımız vurgu yaptı. Recep Bey’de ifade ettiler. Raşit Bey’de konuşmasında temas etti. Gerçekten bizim din eğitimimizin yaygın din eğitimimizin en önemli tarafı bir bakıma bir hâl eğitimi olmasıdır. Dünkü konuşmasında Saim Bey güzel bir ifade kullandı. Dediki “irfansız ilim kütüktür, ilimsiz irfan güdüktür”. Bunlar ikisi birbirini bütünleyen şeyler. İşte yaygın din eğitimi alanındaki Kur’an Kurslarımızın ilmi irfana dönüştürme merkezleri hâline gelmesi ve gelmiş olması gerekiyor. Tabii burada da amel, aksiyon ve ahlak tarafı işin en önemli tarafı. Çünkü Kur’an Kurslarımıza, hocalarımızla talebelerimiz arsındaki bire bir ilişki aynı mekânı paylaşmış olmaları, onların birbirlerinin boyasına bayanmış olmaları ve hâl transferini mümkün kılıyor. Özellikle yatılı Kur’an Kurslarımızda bu imkân daha da fazla oluyor. Bu açıdan Kur’an Kurslarındaki hocalarımızın bu konuyada dikkat etmeleri gerektiği ile ilgili vurgu bence anlamlı diye düşünüyorum. Çünkü bütün mesele davranışlarımıza kalbimizi katabilmektir. Beynin fonksiyonlarının çok öne çıktığı belki 19-20. Yüzyıldan sonra kalple ilgili ayetleri ve kalbe vurguyu anlamakta zorlanıyorduk. Kalbin tarifinde eski eserlerimizdeki latife-i rabaniyyeyi celiledir, ilahiyedir ifadesi kalbin bir elektrik tarafını, bir manevi boyutunu işaret ediyordu. Bugün yeni araştırmalar ve çalışmalar kalp ile beyin arasında bir irtibat bulunduğunu ve kalpten bir takım nöronların beyne köprü kuracak şekilde ışınlar ürettiğini ve bunun bizim bilgilerimizi tetiklediğini ifade etmektedir. “Etüd of heat mass” şeklinde ifade edilen enstitünün yaptığı çalışmalarda kalbimizin beynimizden yüz kere daha güçlü bir elektrik alan ve beş bin kere daha güçlü manyetik alan ürettiğini tespit etmiş bulunmaktadır. Bu çok önemli bir bilgi yani bizim beynimizdeki bilgilerle kalbimizdeki duyguların buluşması gerçeği ve gereği daha sıkı bir şekilde önümüze düşmektedir. Biz sadece bilgiyi beyinde ulaştığımız sonuçlar gibi görmemeliyiz. Onun kalbimizdeki tarifi üzerinde de mutlaka durulması gerekmektedir. Hatta kalpte bazı nöronlar bulunduğu bunların kalp ile beyin arasında bilgi taşıdığı ifade edilmektedir. Nöron bize ait bilgiler ki bunların bir kısmı muhtemelen doğuştan getirdğimiz bilgiler olabilir. Bir kısmı farkında olmadan öğrendiğimiz bilgiler olabilir. Bu bilgilerin beyne nöron hâlinde, ışınlar hâlinde taşınması beyinle kalp arasındaki bilgi, duygu iletişimi sanıyorum bizim hâl diye ifade ettiğimiz ve davranışlarımıza yansıyan tarafımız olsa gerektir. Kur’an-ı Kerim’de bulunanan “إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ ”ayeti kerimesindeki vurguda böyle duygu olsa gerektir. Gören kalpler, sağır olan kalplerdir mealindeki ayeti kerime ile yola çıktığımız zaman bizim Kur’an Kurslarımızdaki eğitimimizde, manevi eğitimimizde bu kalp boyutunun öne çıkarılması gerektiği anlaşılmaktadır. Yaygın eğitim malüm bir cami içi ve cami dışı olmak üzere iki alana tebarüz ediyor. Cami içi eğitim daha çok cami dersleri şeklinde ifade edebileceğimiz derslerden oluşuyor. Ama cami dışındaki alan çok geniş bir alandır. Bunların başında Kur’an Kurslarımız geliyor. Sonra sosyal içerikli bir alan varki bugün hayatın tamamını kapsıyor. Burada çocuk evlerinden cezaevlerine, hastanelere, engellilere varıncaya kadar çok geniş bir alan. Bizim yaygın din eğitimi olarak karşımızda duruyor.

Önemli alanlardan birisi aile irşad hizmetlerimizdir. Bu da yaygın din eğitiminin önemli boyutlarından birisidir. Özellikle bu alanın aile irşat bürolarının burada çalışan elemanlarımızın daha sağlıklı bir eğitimden geçirilerek, uzmanlaştırılması özellikle dünyada ülkemizde de yaygınlaşan ailelerin çözülmesi, bozulması ile ilgili boşanma gerçeğinin görülmesi ve bunlarla ilgili konuda din hizmetinin artırılması bakımından oraya uzman arkadaşlarımızın yerleştirilmesi gerçeği açıktır. Yani dini rehberlik yapacak olan irşat programındaki arkadaşlarımızın sadece dini bilgi değil, psikolojiyi, pedagojiyi bilen sosyal ilişkilerden haberdar olan kişilerden oluşması gerektiği gibi. Zaten bu toplantıda yapılan sunumlarda da bu ortaya çıkmış bulunmaktadır. Yine bu süreçte Sayın Başkanımızın ve diğer arkadaşlarımızın vurgu yaptığı okul öncesi eğitim konusu ciddi biçimde gündemimize düşmüş bulunmaktadır. İnşallah bundan sonraki süreçte Din Hizmetleri Genel Müdürülüğümüz hem okul öncesi yaygın din eğitimi, hemde beklide okul sırasında verilen din eğitimine katkı sadedinde yeni görüş ve fikirlere ihtiyaç olacağı için sempozyumlar düzenleme ihtiyacı olacaktır.

Özellikle Kur’an-ı Kerim ve Siyer-i Nebi derslerinin seçimlik ders de olsa okullara girmiş olması diğer derslerde olduğu gibi hafta sonlarında birtakım kursların açılması gerçeğini önümüze koyacaktır. Nasıl matematik kursu, Türkçe kursu ve diğer dersler için kurslar açılıyorsa belki de Kur’an-ı Kerim ve Hz. Peygamberin Hayatı ile ilgili kurslar açılacak ve bununla ilgili Milli Eğitim Bakanlığı Diyanet İşleri Başkanlığı ile bir işbirliği yapacaktır. Özellikle bugün son oturumda Mehmet Emin Bey’in sunduğu tebliğde görüldüğü ve diğer bildirilerde de ortaya çıktığı gibi çocukların şahsiyetlerinin oluştuğu 2 ile 6 yaş arasındaki eğitim ayrı bir anlam ifade etmektedir. Bu bakımdan okul öncesi eğitime yönelik bizim ciddi hazırlık yapmamız gerekmektedir. Mademki din eğitimi ile ilgili yaş sınırlaması kalkmıştır o hâlde hizmet çeşitliliği kapsmında bizim çocuk yuvalarına yönelik hizmet vermek üzer bir alt yapı hazırlığı yapmamız gerçeği ortaya çıkacaktır. Bu iki alan okul öcesi eğitim ve okul sırasındaki eğitim ile ilgili çalışmalarımızı yoğunlaştırmamız gerçeğinden hareket etmemiz gerekecek ve bunla ilgili çalışmalar yapmamız gerekecek diye düşünüyorum.

Üç günlük bu çalışmamızın bu toplantımızın yaygın din eğitimi alanında çok önemli katkılar sağladığını düşünüyorum. Yeni alanların oluşmasına vesile olduğunu gördüm. Katkı sağlayan bütün arkadaşlarımıza, bu işi gerçekleştiren genel müdürlüğümüze ve bilgileri ile katkı sağlayan arkadaşlarımıza ve üç gün boyunca salonlarımızı dolduran arkadaşlarımıza teşekkür ediyor hepinizi saygıyla selamlıyorum.

Prof. Dr. Mehmet GÖRMEZ

Ben de teşekkür ediyorum Hasan Kâmil hocamıza. Dini bilginin insan hayatında ne kadar önemli olduğunu hâl dilinin önemi, yaygın din eğitimi özellikle camilerimiz yaygın din eğitimi mekânlarına dönüşmesi için yapılması gerekenlere işaret etti. Sosyal içerikli din hizmetlerine vurgu yaptılar. Okul öncesi eğitim ve en son hizmet çeşitliliği üzerinde durdular. Ben şimdi ev sahibimiz bizi nasıl değerlendiriyor diye, ev sahibimiz ne aldı üç günlük faaliyetten. Ali Hocam o bir sene dedi ama ben 7- 8 ay zannediyordum. Bir sene önce bu konuyu gündemimize getirdi ve Yaygın Din Eğitimi önce şura düzenleyelim dedi ve onun mücadelesini verdi. Şuranın sıkıntıları ortaya çıkınca sempozyuma dönüştü. Ama bu zamanlamayı nasıl ayarladı onu bilemiyorum doğrusu. Mecliste din eğitiminin önemli konuları tartışılırken bizim burada yaygın din eğitimi sempozyumu yapmış olmamız herhâlde tevafuk buna denir. Evet buyurun hocam.

Prof. Dr. Ali ERBAŞ

Teşekkür ediyorum çok muhterem başkanım ve kıymetli katılımcılar, bilim adamları hepinizi saygı ve muhabbetle selamlıyorum.

Üç gün önce bu sempozyum başlamadan öyle yorgundum ki. Yedi sekiz aylık o çalışmanın yorgunluğu adeta omuzlarımdaydı. Üç gündür sabah namazından sonra başlamak şartı ile gece 12’lere kadar çalışıyoruz ama şimdi öyle dinlenmiş vaziyetteyim ki. Sizlerden almış olduğum enerji o elektirik bizi etkiledi. Hepinize çok teşekkür ediyorum. Pozitif enerji aldım.

Değerli başkanım kıymetli katılımcılar.

Bu sempozyum öncelikle bana vazifemizi çok iyi bilemediğimizi gösterdi. Genel Müdürlüğümüzün sadece bir daire başkanlığı olan yaygın din eğitimi alanının ne kadar geniş olduğunu gösterdi. Bunlar sizin tebliğleriniz sayesinde oldu. Bunun için sürekli hareket hâlinde olmamız gerektiğini anladım. Heyecanla çalışmamız gerektiğini anladım. Sunmuş olduğunuz tüm tebliğlerin, esasında bizim için göstermiş olduğunuz o yolun, hepimiz için bir nafile ibadet olduğunu anladım. O heyecanla, inşallah bundan sonra çalışacağımızın gerekli olduğu kanaatine vardım. Bu sempozyumda doksan arkadaşamızı yani (45 tebliğ 45 müzakere) 90 hocamızı dinledik. Ama onun dışında onlarca bilim adamının serbest müzakerelerde katkısını aldık. Tıpkı sevgi ve mutluluğun paylaşıldıkça çoğaldığı gibi bilginin de nasıl paylaşıldıkça çoğaldığı kanaati daha çok hakim bu toplantıda. Zira sempozyumlar bunun en büyük örneğidir. Tabiî ki 237 tebliğ müracaatı geldi. Bunları seçmek ayıklamak, müzakerecilerini belirlemek, hakikaten önemli bir iş, ağır iş. Mesai arkadaşlarımız ve tertip heyetinde bulunan arkadaşlarımızlada altı yedi ay mesaimizi bu işe ayırdık. Genel Müdürlüğümüzün işi sadece bu değil. Çok çeşitli işlerde çalışmamıza rağmen elhamdülillah bu güne geldik. Şu an çok dinlenmiş vaziyette karşınızdayız. Bu sempozyumda bir hocamızın ifadesi ile ki yine zannediyorun Recep Hocamızdan naklen aldım. Gönül naklinin kalp naklinden daha önemli olduğunu öğrendim. Kalp nakli sadece dünya için önemli fakat gönül nakli hem dünya hem ahiret için önemli. Bu söz beni çok etkiledi. İnşallah gönül erleri olarak bundan sonraki çalışmalarımızda bizim için heyecanımızı artırıcı bir özellik taşımaktadır. Bu sempozyum vasıtası ile eğitim ve din eğitiminde başarılı olmak için his bulaştırarak insanlarda farkındalık oluşturmanın ne kadar önemli olduğunu ifade eden bir tebliği dinledim. Çok etkilendim. Yine bir hocamız “irfansız ilim kütük, ilimsiz irfanın güdük” olduğunu öğrendik. Diyanet İşleri Başkanlığı olarak elde ettiklerimiz, alanımızda yapacaklarımıza nasıl katkı sağlayacağı noktasında, nasıl faydalandık birkaç cümle ile onlarıda sizlerle paylaşamak istiyorum. Zorunlu eğitimle ilgili hepinizin malumu yeni gelişmeler oluyor. Yeni Anayasada din eğitimi tartışılıyor. Tabii burada sunulan tebliğde zorunlu eğitimin 12 yıla çıkarılmasından sonra Kur’an Kurslarımızın nasıl etkileneceğini ve ne gibi tedbirler almamız gerektiği beşinci sınıftan öncekilerin Kur’an Kurslarımıza gelmesini, kaydedilmesinin yaş sınırının kalkmasından sonra, özellikle önümüzdeki yaz Kur’an Kurslarına olacağını düşündüğümüz bu yoğun talebi nasıl karşılayacağız. Bununla ilgili acilen tedbirler almamız gerektiği kanaati bir kez daha hakim oldu. Hafızlık eğitimi ile ilgili çok güzel sunumlar, tebliğler gerçekleştirildi. Hafızlık eğitimi hepinizin malumu en zor hususlardan birisidir. Uzun zamanı nasıl kısaltabiliriz. 2 yıl 3 yıllık zamanı nasıl azaltabiliriz. Hatta 4 ayda 5 ayda hafızlık yaptırdığını söyleyen bir arkadaşımız var. Onlarla ilgili çok güzel müzakereler oldu. İstifade ettik. Bundan sonraki çalışmalarımızda yolumuzu aydınlatacak bilgiler elde ettik. İhtiyaç odaklı Kur’an Kursları diyoruz. Bir yıl önce belki daha önce Şevki Aydın Hocamızın, Ulvi Ata Hocamızın döneminde bu başlatıldı. Bizde heyecanla sarıldık. Çok faydalı olduğunu düşünüyoruz. Dünkü toplantıda hizmette çeşitliliğin alandaki anket çalışmaları ile ne kadar başarılı, ne kadar değil bu çalışmalar bizim önümüzü aydınlattı. Bundan sonra zayıf yönlerimizi, güçlü yönlerimizi dikkate alarak çalışmalarımızı gerçekleştireceğiz. Kur sistemi ile ilgili bir hocamızın yine alanda yapmış olduğu anket çalışması bizim için son derece önemli oldu. Yüzde yetmiş kadar bir katılımcının bunu artık kabullendiğini, uygulanabilir gördüğünü ama yüzde otuzunun uygulanabilir görmediğini gördük. Niçin uygulanır ve niçin uygulanamaz olduğunu burada müzakere ettik. Bu son derece verimli bir tebliğ olmuştur. Her şeyden önemli olan rol model imamlarımız var bizim. Başka seminerlerimizde de rol model imamlarımızı davet ediyoruz. Yani bir imam, yaygın din eğitimi nokatasında isterse neler yapabilir. Onu bize gösterdi. Bazen bir müftülüğe bedel işler yapan imamlarımız var. Eğitim açısından da bunu yapan imamlarımızı dinledik. Son derece memnun olduk. Ben başka toplantılarımızda da imamlarımıza konuşma yaparken onlardan örnekler veriyorum. Diyorum ki bir arkadaşınız, bu projeleri gerçekleştiriyorsa sizlerde onları gerçekleştirebilirsiniz. Rol model olan arkadaşlar hem çalışıyorlar hem örnek oluyorlar. Camilerde Kur’an öğretimi için gerçekleştirilen projeler gerçekten çok önemli. Onun devamını sağlayabilmemiz için neler yapmamız lazım bununla ilgili tebliğler ve müzakereler önümüzü açtı. İsterseniz atlayarak gideyim. Yine bu sempozyumun en dikkat çekici oturumu özel eğitim gerektiren bireylere yönelik yaygın din eğitimi oturumu olmuştur. Buca müftümüzü ben özellikle tebrik ediyorum. Türkiye’de ilk olarak işitme engellilere yönelik bir proje geliştirmiş. İnşallah bu projeyi tüm Türkiye’ye yaygınlaştıracağız. Sosyal içerikli din hizmetlerinde başarılı olmamız için eğitim hizmetlerine materyal geliştirme. Bu kadarla yetineyim. Şuna dikkatlerinizi çekmek istiyorum. Kur’an Kurslarımızda kadın ve erkek oranı kadınlar lehine erkekler aleyhine gerçekten bozuk diyelim. Yüzde doksan iki kadın, yüzde sekiz erkek. Bu oran imam hatip liselerine de yansıyor. İleride Diyanet İşleri Başkanlığı olarak belki bizleride sıkıntıya sokacak. Erkek çocuklarımız özellikle zeki olanların Kur’an Kurslarına, hafızlığa yönlendirilmesi, bunun üzerinde özellikle durmak istiyorum. Zeki olmayanları yönlendirirseniz hem çocukları, hem hocaları hemde aileleri sıkıntıya sokarsınız. O işi yapabilecek çocukları hafızlığa yönlendirmek lazım. Mihrapların, minberlerin gelecekte boş kalmaması için erkek çocuklarımızı Kur’an Kurslarına, imam hatip liselerine, ilahiyat fakültelerine yönlendirmenizi hepinizden istirham ediyorum.

Muhterem başkanımıza her zaman vermiş olduğu destekten, yanımızda olduğundan dolayı çok teşekkür ediyorum. Başkan yardımcılarımıza çok teşekkür ediyorum. Tertip heyetine teşekkür ediyorum. Daire başkanlarımız başta olmak üzere Eğitim Hizmetleri Genel Müdürlüğümüzdeki bütün mesai arkadaşlarımıza teşekkür ediyorum. Hakikaten canla başla aylardır çalışıyorlar. Bugün üç gündür de burada çalışıyorlar. Yine tebliğleriyle, müzakereleriyle, katılımlarıyla bu sempozyumu süsleyen tüm bilim adamlarımıza şükranlarmızı arz ediyorum. İki akşam yorgun olmalarına rağmen geç vakitlere kadar çalıştaylara katılarak din hizmetlerinde eğitim hizmetlerindeki problemlerimizi ortaya koyup müzakere eden çok değerli meslektaşlarıma yine şükranlarımı arzediyorum. Bu mekânda bizlere üç gündür hizmet eden gerek otel yöneticilerine, gerekse otelle aramızda o bağı Kur’an ve sürekli hizmetimizde bulunan şirket elemanlarımıza da çok teşekkür ediyorum. Hepinize saygılarımı sunuyorum.

Prof. Dr. Mehmet GÖRMEZ

Teşekkür ediyorum Ali hocamıza. Gerçekten Diyanet İşleri Başkanlığında çalışmaya başladığımız günden şu ana kadar bizim birlikte arkadaşlarımızla, hocalarımızla birlikte geliştirdiğimiz bir slogan var. Diyoruz ki 24 saatte en az 26 saat. İmam Gazali’ye atıfta bulunarak Cenab-ı Hakk’ın zaman içinde zaman bahşetmesi için dua ediyoruz. Ali hocam da o çalışma içerisinde gelir bana derki. Dekanlık ne kadar kolaymış der. Şinasi hoca katılır mı bilmiyorum ama buradaki yoğunluğu görünce ara sıra dekanlık kolaymış der. Fakat şimdi anlattıkları bu sempozyumun yükünü iki katı arttırdığı anlamına geliyor. Kendisi de bunları ifade ediyor. Yani bu sempozyum Eğitim Hizmetleri Genel Müdürlüğümüzün oradaki bütün daire başkanlarımızın, bütün çalışan arkadaşlarımızın yükünü daha da arttırmış görünüyor. Çünkü kendilerine önemli vazifeler çıkardıklarını Ali hocamız kendisi bizzat belki her oturumu dikkate alarak saydı. Ben onları tekrarlamayayım. Ama ben tekrar hem konuşmasından dolayı hem de bu güzel organizasyonu gerçekleştirdiğinden dolayı hem kendisine, kendisinin şahsında Eğitim Hizmetleri Genel Müdürlüğümüzde çalışan bütün mesai arkadaşlarımıza en kalbi şükranlarımı sunuyorum. Bu toplantıları tabii bir önemli güzelliği daha var. Oda Diyanet İşleri Başkanlığında çalışan yani arazi de özellikle ilahiyat fakültelerimizde yetişen sonra onların ürettiği bilgileri arazide bizatihi yürüten hocalarımızın burada il müftülerimiz var, özellikle yoğunluklu kurslarımızın yaygın din eğitimi açısından önemli hizmetlerinin yapıldığı illerin müftüleri burada. İlçe müftülerimiz burada. Vaizlerimiz burada. Kur’an Kursu öğretmeni olan hocalarımız, hoca hanımlarımız burada. Eğitim Hizmetleri Genel Müdürlüğümüzde çalışan arkadaşlarımız burada. Ali hocamızın ifade ettiği gibi Türkiye’de öyle hizmetler yapan imamlar var ki müftülerimiz beni bağışlasınlar. Buradaki arkadaşlarımız güzel hizmetler yapıyorlar ondan endişemiz yok ama bazen bir imam bir başka ilçedeki bütün personel kadar inanın hizmet yapıyor. Bunları biz tespit ediyoruz. İl il tespit ediyoruz ve bunlar aynı zamanda önümüzdeki hafta Antalya’da da 20 bin kişiye yönelik devam eden hizmet içi eğitim var. Bu hocalarımız aynı zamanda oraya gidip kendilerini anlatıyorlar. Gerçekten o kadar çok güzel hizmetler yapan arkadaşlarımız var ki onlar da burada. Aynı zamanda bütün bu hocalarımızı yetiştiren hocalarımız burada. İlahiyat fakültesi dekanları ve öğretim üyesi olan hocalarımız burada. Bu birliktelik hem Türkiye için hem dünya için çok önemli bir birliktelik. Bunu çoğaltmamız lazım. Hiçbir kurumsal taassuba girmeden ilahiyat fakültelerimizin ürettiği bilgi, o bilginin gücüne Diyanet İşleri Başkanlığının hizmetinde aktif hâle getirmek zorundayız. Sık sık buluşmak, sık sık görüşmek zorundayız. Hepimiz oturduk 55 ilahiyat fakültesi çok bu ülkeye dedik ve eleştirdik. Şimdi tabi yeni gelişmeler istihdam alanlarını çok daha genişletti. Ancak yine de biz o endişelerimizde kalmaya devam edelim. Yeni ilahiyat fakültelerimize destek vermek zorundayız. Hem fakültelerimizin amiral gemisi sadedindeki fakültelerimizin, kadim fakültelerimizin yeni fakültelere destek vermesi gerekiyor. İnşallah bu Cuma zannediyorum. Diyarbakır’da dekanlar toplantısı var. Ben de orda olacağım. Bir günlük de olsa ben de orda olacağım. Diyanet İşleri Başkanlığı olarak yeni kurulan fakültelere nasıl destek verebilirizin istişaresini yapmak için gideceğim. Bu fakültelerimizin hem öğretim üyelerini güçlendirmek. Onların kendilerini yetiştirmeleri için bizim şimdiden onlara güç vermemiz gerekiyor. Arapça sorununu mutlaka halletmemiz gerekiyor. Bizim fakültelerde ikinci sınıfa gelen öğrencinin artık yavaş yavaş Ulum-i İslamiye’den hiçbir metni okuyamamazlık, okuyamamak gibi bir zaaf içerisinde olmamalı. Bunun mutlaka yolunu yordamını çaresini bulmak zorundayız. İhtisas eğitim merkezlerimize biz hep Arap ülkelerinden hocalar getirdik. Sudan’dan hocalar getirdi Ali hocam. Sağolsun öncülük etti buna. Suriye’den hocalarımız var bunların sayısını çoğaltıyoruz. Arkadaşlarımızla sürekli haşir neşir olarak Arapçayı kısa sürede halletmelerini sağlamak için fakültelerimizin de aynı şekilde belki merkezi bir sistemle önce Arapçayı halletmeden hiçbir öğrencinin birinci sınıfa başlamaması lazım. Çünkü çok büyük bir tecrübe yaşadığımız hâlde iyi bir noktada değiliz. O konuda bunu söylerken de yine gönül coğrafyamızı düşünerek oradaki ihtiyaçları dikkate alarak bunu söylüyorum. Bu sempozyumun behemehal kitaplaşması gerekiyor. Bazen sempozyumlardan sonra rehavete kapılıyoruz ve bir yıl iki yıl sürebiliyor. Bunu yapmamamız lazım. Hemen, hocalarımızın da bu tür sempozyumlarda hocalarımız genel de metinlerini vermekten ictinab ederler. Ondan sonra hele ben son şeklini vereyim de size hemen göndereyim deriz biz. Tecrübeyle sabittir. Ama o hemen gönderme işi bir sene sürer. Ondan sonra biz o sempozyumun kitaplaşamamasından mahrum kalırız. Bence bunu yapmayın. Hocalarımızın elinden mutlaka metinlerini alın. Onları 15 gün içerisinde gelmediği takdirde buradaki bütün cümle düşüklükleri ile yayınlayacağım deyin. Hadi 15 gün demeyim de bir ay diyelim mi Recep hocam. Bir ay içerisinde her hocamız son şeklini vererek gönderirse onlar da kitaplaştırırken acaba müstakil bir kitap mı yapmak lazım. Yoksa oturumların konularını dikkate alarak müstakil kitapçıklar mı yapmak lazım. Onu ayrıca istişare etmek lazım diye düşünüyorum. Ben tekrar zahmet buyurup davetimize icabet eden davetimizi aldıktan hemen sonara tebliğ hazırlayan, müzakeresini çalışan ve sonra Ankara’ya gelip burada bize katkıda bulunan bütün hocalarımıza bütün mesai arkadaşlarıma teşekkür etmeyi yerine getirilmesi gereken bir vazife addediyorum. Şimdi bize Asr suresini okuyacak bir hoca Mehmet Emin AY. Mehmet Emin Ay olunca Asr suresini okumak zorunda değil. Asr’ı da içine alan başka yerler de okuyabilir.