DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI - 885
İLMİ ESERLER - 141

Tashih
İsmail Derin

Grafik
Mücella TEKİN

Baskı
Kalkan Matbaacılık San. ve Tic. Ltd. Şti.
Tel.: (0 312) 341 92 34

1. Baskı, Ankara - 2012

Din İşleri Yüksek Kurulu Kararı: 03.05.2012 / 40

2012-06-Y-0003-885
ISBN: 978-975-19-5353-7
Sertifika No:12930

© T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 295 72 93 - 94
Faks: 0 312 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

TÜRKİYE
V. DİNİ YAYINLAR
KONGRESİ

-KADIN KONULU DİNİ YAYINLAR-

TEBLİĞLER - MÜZAKERELER

(02-04 Aralık 2011 / ANKARA)

Eserde yer alan tebliğ ve müzakerelerde ileri sürülen görüşlerin her türlü sorumluluğu sahiplerine aittir.

TAKDİM

Yüce Allah, Hz. Âdem’i ve Havva’yı aynı özden yarattı. Birlikte Yüce Allah’ın “ahsen-i takvîm” hitabına mazhar oldular. Bu yüzden kadın ve erkek Allah’ın halifeleri olarak yeryüzünün en değerli iki varlığı, eşref-i mahlûkattır.

Kadın; birey, eş, anne, kız çocuğu, kız kardeş, hala, teyze, olarak hayatın öznesidir. Bununla birlikte tarihsel süreçte yüce dinimizin genel prensiplerine aykırı bir şekilde yerleşik kültür ve geleneklerin etkisiyle ötelenmiş, hiç hak etmediği bir muameleye maruz kalmıştır. Bu haksız tutum zamanla İslam’ın kadına bakışı şeklinde yorumlanmış ve İslam aleyhtarı bir propagandaya alet edilmiştir.

Kadının toplumdaki yeri ve haklarıyla ilgili sorunlar, belli bir coğrafyanın değil bütün insanlığın ortak sorunlarıdır. Günümüzde “kadının kimliği” ve “hakları” konusunda yeni bir bilinç oluşturulması ve toplumsal duyarlılığın geliştirilmesi için yapılması gereken öncelikli işlerden birisi, mevcut durumu gizlemek yerine soğukkanlılıkla gerçeğin tüm boyutlarıyla ortaya konulmasına çalışmaktır. Kuşkusuz bu doğrultuda yapılması gereken en önemli çalışmalardan birisi de dini yayınların geliştirilmesidir.

Başkanlığımız “kadın ve din” konulu yayınların niteliğinin artırılmasına ve sorunların çözümüne katkı sağlamak amacıyla 2-4 Aralık 2011 tarihleri arasında Ankara’da “Kadın Konulu Dini Yayınlar” başlıklı V. Dinî Yayınlar Kongresi’ni gerçekleştirmiştir.

Söz konusu kongrede, “kadın konulu yayınların tarihsel süreci, kadın konulu dinî neşriyat, kadın konulu dinî yayıncılığın sorunları, kadın konulu dinî yayıncılıkta gelecek için perspektifler” konuları ele alınmıştır. Ayrıca “kadının eğitim sorunsalı”, “kadın cinayetleri ve kültürel kodları” ve “modernizmin dayattığı cinsiyet kimlikleri” başlıklı seminerler gerçekleştirilmiştir.

Kongreye tebliğ, müzakere ve seminer vermek üzere 45 yazar, akademisyen ve araştırmacı; 26 katılımcı ve 13 yayınevi sahibi iştirak etmiştir. Kongrede Kur’an-ı Kerim’de ve Hz. Peygamberin sünnetinde kadının, cinsiyet temelinde değil insanlık düzleminde ele alındığı ve kadın aleyhtarı anlayışların nassların sarih delaletine dayanmayıp dönemin sosyo-kültürel şartları içerisinde ortaya çıkan zihniyet yapılarını yansıttığı, bunun da yüce Kitabımız Kur’an-ı Kerim ve İslam’ın muazzez Peygamberi hakkında birtakım istismarlara kapı araladığı ifade edilmiştir.

Kongrede kadın ve erkeğin aileyi kuran temel yapı taşları oldukları, ailenin de erkek ve kadının ortak sorumluluk alanı olduğu vurgulanmıştır. Bu nedenle aileyi koruyan ve destekleyen, geleneğin temel çizgilerini muhafaza eden ve günümüzün algılarını da göz ardı etmeyen yayınlara öncelik verilmesi, kadının onurunu zedeleyen şiddetin ve kadına yönelik diğer olumsuz tutumların önlenmesi hususunda tedbirler alınması gerektiği ilke olarak benimsenmiştir. Ayrıca sanal dünya ve sinemanın imkânlarının genişliğine rağmen, bu alanlarda henüz yeterince nitelikli kadın yayıncılığının ortaya konmadığı özellikle dinî programların içeriği belirlenirken kadın izleyicinin dinî, kültürel ve eğitsel ihtiyaçlarının göz önünde bulundurulması gerektiği vurgulanmıştır.

Sonuç olarak, düzenlemiş olduğumuz kongrenin kadın sorunlarına karşı duyarlı yayıncılığa ufuk açması, kadın ve din konusunda üretilecek yayınların içeriğinin dinimizin sahih kaynaklarına dayanması, kadın gerçekliğine uygun olması ve kadın yazınına anlamlı bir katkı sunması en büyük temennimizdir.

Diyanet İşleri Başkanlığı

AÇILIŞ KONUŞMALARI

Sunucu: Sayın Başbakan Yardımcımız, saygıdeğer Diyanet İşleri Başkanımız, değerli akademisyenler, hanımefendiler, beyefendiler, değerli katılımcılar, basınımızın güzide mensupları; Diyanet İşleri Başkanlığı’nca “Kadın Konulu Dinî Yayınlar” başlığı altında düzenlenen V. Dinî Yayınlar Kongresi açılış törenine hoş geldiniz diyor, sizleri Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla selamlıyorum. Hoş geldiniz efendim.

Sayın Başbakan Yardımcımız, değerli konuklarımız, kıymetli katılımcılar; programımızın başlangıcında sizleri cumhuriyetimizin kurucusu ulu önder Gazi Mustafa Kemal Atatürk, onun silah arkadaşları ve aziz şehitlerimizin yüce hatıraları önünde saygı duruşu ve İstiklâl Marşımıza davet etmek istiyorum.

Sunucu: Çok teşekkür ediyoruz efendim.

Sayın Başbakan Yardımcımız, Kadın Konulu V. Dinî Yayınlar Kongremiz zatıâlilerinizin teşrifleri ile bugün başlıyor ve üç gün boyunca devam edecek olan altı oturumdan oluşacak olan programla ifa edilecektir efendim.

Kongremizde ele alınacak konularla kadın ve din konulu yayınlara nitelikli bir ivme kazandırması ve bu konuda yapılacak akademik çalışmalara ufuk açmasının yanı sıra yerleşik olumsuz kadın algısının dönüşümüne, kadına karşı yapılan cinsiyet ayrımcılığı ve şiddetin önlenmesine ve kadının en temel hakkı olan eğitim hakkının gelişimine katkı sağlamasını ümit etmekteyiz efendim.

Bizler için her konuda olduğu gibi kadın konusunda da referans kaynağımız yüce kitabımız Kur’an-ı Kerim’de Rabbimizin bizlere buyurduğu emirler ve güzeller güzeli iki cihan serveri Efendimiz Hazret-i Muhammed Mustafa’nın yaşamıdır.

Burada çok değerli bilim insanları, yazarlar, akademisyenler, Kur’an ve sünnet ışığında üç gün boyunca bu konu üzerinde müzakerelerde bulunacak ve önemli paylaşımlara imza atılarak güzel sonuçlar çıkacağını düşünüyor, ileriki dönemlerde kadın ve din konusunda yapılacak yayınlarla ilgili temel prensiplerin belirlenmesi noktasında da çok önemli bir rol oynayacağını düşünüyor, kongremizin hayırlara vesile olmasını Cenabı Allah’tan niyaz ediyoruz efendim.

Sayın Başbakan Yardımcımız, değerli konuklarımız bu güzel ve anlamlı güne güzel bir ziyafetle devam etmek istiyoruz. Ortama Rabbimizin rahmet ve merhametini daha da hâkim kılmak adına sizleri güzel bir ziyafete davet ediyorum.

Bizlere bu güzel Kur’an-ı Kerim ziyafetini sunmak üzere sesiyle, kıraatıyla yüreklerimizi kaynatan, bizleri mest eden, aynı zamanda 2010 Yılı Dünya Kur’an-ı Kerim Okuma Birincisi seçilerek ülkemizi de layıkıyla temsil eden Ali Tel Hocamızı buraya davet ediyorum.

Sunucu: Rabbim bu nidaları bizlerin gönüllerinden, kulaklarından, beyinlerinden hiçbir zaman eksik etmesin. Bu nidalar dertlilere deva, hastalara şifa, gönüllere de ciladır. Teşekkür ediyoruz hocamıza. Allah razı olsun, Allah nazardan saklasın.

Sayın Başbakan Yardımcımız, değerli konuklarımız; İslam’ın temel öğretileri ışığında kadın konusunda bir okuma yapıldığında kadının insanlık değeri ve onuru açısından erkekle eşdeğer olduğu her türlü izahtan varestedir efendim.

Şimdi, bir tanıtım filmimiz olacak, bu filmi izleyeceğiz. “Kadın Konulu Dinî Yayınlar” konumuza genel bir bakış akışı oluşturması bakımından hazırlanan tanıtım filmimizi hep birlikte izliyoruz.

Sunucu: Çok teşekkür ediyoruz.

Sayın Başbakan Yardımcımız, değerli katılımcılar programımızın bu bölümünde protokol konuşmalarımız olacak.

İlk olarak konuşmalarını yapmak üzere Diyanet İşleri Başkanlığı Dinî Yayınlar Genel Müdürümüz Sayın Yüksel Salman’ı kürsüye davet ediyorum.

Buyursunlar değerli hocamız.

Dr. Yüksel SALMAN

Diyanet İşleri Başkanlığı Dini Yayınlar Genel Müdürü

Sayın Başbakan Yardımcım, Sayın Diyanet İşleri Başkanım, Başkan Yardımcılarım, Sayın Vali Yardımcım, protokolümüzün değerli üyeleri, kıymetli hanımefendiler, beyefendiler, basınımızın değerli mensupları; sözlerimin başında hepinizi sevgiyle, saygıyla selamlıyorum.

Diyanet İşleri Başkanlığımız tarafından bugüne kadar dört dinî yayın kongresi gerçekleştirilmiştir:

31 Ekim-2 Kasım 2003 tarihlerinde 36 bilim adamı, araştırmacı ve 24 özel yayıncının katılımıyla Türkiye I. Dinî Yayınlar Kongresi düzenlenmiş ve üç gün süren bu kongrede dinî yayıncılığın cumhuriyet dönemindeki gelişim seyri, kaynak eserlerin tenkitli neşri, Türkiye’de tercüme edilen dinî eserlerin dinî düşünce ve kültürümüz açısından getirdiği sorunlar, geleneksel kültür birikimlerinin değerlendirilmesi, Alevi - Bektaşi klasiklerinin yeniden neşri, çocuk, genç, yetişkin ve engellilere yönelik dinî yayıncılığın durumu, din ve kadın sorunları, dinî muhtevalı dergicilik, telif hakları ve korsan yayıncılıkla ilgili sorunlar bu kongre kapsamında ele alınmıştır.

Yine 5-7 Kasım 2004 tarihlerinde RTÜK ve TRT başta olmak üzere yurt dışından 14, yurt içinden 48 bilim adamı, araştırmacı, resmi ve özel yayıncı, yapımcı, yönetmen, rejisör gibi uzman katılımlarıyla üç gün süreyle “Sesli Görüntülü Dinî Yayıncılık” ana başlıklı II. Uluslararası Dinî Yayınlar Kongresi düzenlenmiştir.

28-30 Ekim 2005 tarihleri arasında da “Türkiye’de Çocuk Yayıncılığı” ana başlıklı III. Dinî Yayınlar Kongresi gerçekleştirilmiş ve bu kongrede çocuk yayıncılığının sorunları, bunların giderilmesi için ortak bir zemin oluşturulması, çocuklara yönelik dinî yayınların kalitesinin artırılması ve çocuk yayıncılığının sorunlarının çözümüne katkı sağlanması amaçlanmıştır. 49 bilim adamının katıldığı kongreye, 20 yayınevi temsilci göndermiştir. Ayrıca Ankara İl Millî Eğitim Müdürlüğünden ilköğretim çağındaki 26 öğrencinin katılımıyla bir çocuk oturumu gerçekleştirilmiştir.

30-31 Ekim 2009 tarihleri arasında gerçekleştirilen IV. Dinî Yayınlar Kongresinde de “klasik nedir, klasiği fark etmek, klasiğin güncel değeri, Diyanet İşleri Başkanlığı ve dinî klasiklerin neşri” gibi konular, “Dinî Klasikler” başlığı altında ele alınmıştır. Başkanlığımızın gerçekleştirdiği dört dini yayın kongresi kitaplaştırılarak yayıncıların ve kitap dostlarının hizmetine sunulmuştur.

Değerli misafirler,

Diyanet İşleri Başkanlığımızın düzenlediği bu kongrelerle pek çok proje ortaya çıkmıştır. Başkanlığımızın Türkiye Diyanet Vakfı ile işbirliği halinde neşrettiği Alevi Bektaşi klasikleri bu kongrenin bir sonucudur. İslam’a Giriş serisi, Yaşayan Dünya Dinleri, Sorunlarımız-Sorumluluklarımız gibi eserler yine dinî yayınlar kongrelerinin bir sonucudur.

Son dönemlerde geliştirdiğimiz ve piyasa koşulları içerisinde önemli bir seviyeye ulaştığını düşündüğümüz çocuk yayınlarımız bu kongrelerin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Diyanet İşleri Başkanlığımızın beşincisini düzenlediği bu Kongre ile kadın konulu dini yayınlar alanında da pek çok projeye imza atılmış olacaktır.

Kogre kapsamında “Kadın Konulu Dinî Yayınların Tarihsel Süreci”, “Kadın Konulu Dinî Neşriyat”, “Kadın Konulu Dinî Yayınlardaki Sorunlar”, “Kadın Konulu Dinî Yayıncılıkta Gelecek İçin Perspektifler”, “Katılımcı Değerlendirmeleri” ve “Genel Değerlendirmeler”in ele alınacağı altı oturum gerçekleştirilecek, ayrıca üç seminer düzenlenecektir.

Kıymetli misafirlerimiz,

Diyanet İşleri Başkanlığı olarak düzenlediğimiz bu kongrenin, kadın konulu dini yayınlar alanında yeni bir farkındalık ve sorunların çözümünde ortak bir duyarlılık oluşturması ve Diyanet İşleri Başkanlığımızın bu alanda gerçekleştireceği yayın hizmetlerinde bize yol göstermesi en büyük temennimizdir.

Bu vesileyle kongremize teşrifinizden dolayı hepinize tekrar teşekkür ediyor, saygılar sunuyorum. (Alkışlar)

Sunucu:- Sayın Dr. Yüksel Salman Hocamıza çok teşekkür ediyoruz; sağ olsunlar, var olsunlar.

Sayın Başbakan Yardımcımız, değerli konuklarımız; şimdi de konuşmalarını yapmak üzere, bu güzel hizmetlerin hayata geçmesinde katkıları çok büyük olan, çalışmalarıyla, açtığı ufuklarla Başkanlığımızı önemli noktalara taşıyan değerli Hocamız, Diyanet İşleri Başkanımız Sayın Prof. Dr. Mehmet Görmez’i kürsüye davet ediyorum.

Prof. Dr. Mehmet GÖRMEZ

Diyanet İşleri Başkanı

Bismillahirrahmanirrahim.

Bizleri yoktan var eden, varlığından haberdar eden yüce Rabbimize sonsuz hamd ve senalar ediyorum. İnsanlığın yolunu aydınlatan bütün peygamberlere salât ve selam olsun.

Sözlerimin başında idrak ettiğimiz hicri yılbaşımızı gönülden kutluyorum. Cenab-ı Hakk’ın bütün müminlere, bütün Müslümanlara nice hayırlı yıllar bahşetmesini niyaz ediyorum.

Yine sözlerimin başında Muharrem ayını ve Kerbela şehitlerini başta şehitlerin serçeşmesi olan Hazret-i Hüseyin’i ve Kerbela’da can veren bütün şehitleri saygıyla, minnetle yâd ediyorum.

Sayın Başbakan Yardımcım, çok kıymetli misafirler, bilim insanları, hanımefendiler, beyefendiler,

Diyanet İşleri Başkanlığı olarak tertip ettiğimiz V. Dinî Yayınlar Kongremize teşrifinizden dolayı hepinize en kalbi şükranlarımı arz ediyorum.

Aslında bu kongrelerimizin bir geleneği daha vardı; başında bir açılış konferansına yer veriliyordu. Ancak bu sefer bunu temin etmekte geciktik. Bunun üzerine arkadaşlar benim konuşmamın sadece bir protokol konuşması değil aynı zamanda bu boşluğu bir nebze de olsa dolduracak bir konuşma olmasını murat ettiler. Ben konuşmamın hem bir konferans olmayacağını ama bir protokol konuşması da olmayacağını ifade ederek sözlerime başlamak istiyorum.

Öncelikle izin verirseniz bütün edebiyatımızın, bütün yazınımızın, bütün konulardaki eserlerimizin, literatürümüzün en büyük referans kaynağı olan Kur’an-ı Kerim’e baktığımız zaman kadın konusundan ne görüyoruz: Yüce Allah Âdem’i ve Havva’yı yarattı. Birini diğerinden değil her ikisini de aynı özden, topraktan yarattı. Birini diğeri için değil ikisini de yeryüzünü birlikte imar etsinler diye yarattı. İkisi birlikte Allah’ın hitabına muhatap oldular, ikisi birlikte şeytana kandılar. Biri diğerini aldatmadı, ikisi de birlikte aldandılar. İkisi birlikte pişman olup tövbe ettiler. Dünyadaki sorumluluğu da birlikte üstlendiler. İkisi de halife olarak gönderildiler.

Allah, kitabında kadınlarla öyle ilgilendi ki bir kadın kocasından şikâyetçi oldu, bunun üzerine “tartışan kadın” anlamına Mücadele Suresi nazil oldu. Bir grup hanımefendi, “Ya Rasulullah, bizler Allah’ın kitabında neden erkeklerle birlikte zikredilmiyoruz? Bizde bir hayır yok mu? Biz böyle bir şeye layık değil miyiz?” şeklinde serzenişte bulunmaları üzerine Ali Tel Hocanın başta okuduğu Ahzap Suresi’nden ayetler nazil oldu. Aynı zamanda bu Kur’an-ı Kerim’in dilinde cinsiyet arayanlara, onun tek yönlü bir cinsiyet dili kullandığını iddia edenlere büyük bir cevap oldu.

Mekke’den kâfir kocalardan kaçıp Müslümanlara katılmak isteyen, hicret etmek isteyen kadınlarla ilgili ayetler nazil oldu. Bu ayetlerin içinde olduğu sure de kadına nispetle Mümtehine adını aldı. Kur’an’ın en uzun surelerinden biri “kadınlar” anlamına gelen Nisa Suresi oldu. Kadınlar en özel hâllerini dahi Allah Resulüne sordular, ayetler indi. Cevabı Allah’tan aldılar. Kadın Kur’an’da melike oldu sorgulanmaksızın. Övgüye layık Meryem oldu, Asiye oldu. Kadın ve erkekler birbirlerinin dostları, destekçileri oldular.

Neticede nikâhtan boşanmaya, mirastan özel hâllerine kadar kadınla ilgili her sorunun Kur’an-ı Kerim’de yer bulduğunu görmekteyiz.

Kıymetli misafirler,

Ahlakı Kur’an olan Resulü Ekrem’de de kadına karşı aynı ilgiyi görürüz. Sevgili Peygamberimizin kadınla ilgili söz ve uygulamalarına bakıldığında insan olarak kadını erkekten farklı görmedi. Düşünce ve görüşlerini daima anlamlı ve değerli buldu. Sosyal, dinî ve ilmi platformlarda hep onlara da yer verdi, onlara hep söz hakkı tanıdı. Bu bağlamda sünnet ve hadis literatüründe kadına dair ciltler oluşturacak kadar bilgi ve malzemeye sahip bulunmaktayız.

Hazret-i Peygamber (s.a.s.) ailesinden olsun olmasın hayatına değen bütün kadınlara karşı saygılı bir tutum takındı, onları dinledi, sorunlarına çözüm bulmaya çalıştı. Kadınların sosyal hayata katılmalarını engellemedi. Onları sözlü ve fiili olarak asla incitmedi. Kadınlara Allah’ın verdiği değeri verdi ve ashabından da vermelerini istedi. Kadının incinmemesi için çabalayan Hazret-i Peygamberin bu rahmet yüklü bakışı aslında kadın konusunda yerleşik algılar ve önyargıları tamamen yıkmaya yönelikti.

Hazret-i Ömer bu yeni durumu Kur’an öncesi durumdan şöyle ayırır: Biz cahiliye döneminde kadınları insan yerine koymazdık. İslam’ geldi ve bizden onlarla en iyi şekilde ilişki ve iletişim kurmamızı emretti. İşte o zaman biz onların da bizim üzerimizde hakları olduğunu anladık.

Şunun da altını çizmek gerekir ki, Kur’an-ı Kerim kadın konusunda getirdiği hükümlerin önünü açık bırakmıştır. Hazret-i Peygamberin sünneti de bu konuda nasıl bir mesafe kat edilmesine dair mühim bir yol haritası olma özelliğine sahiptir. Fakat ahlaki bir tutumun kalıcı olarak yerleşmesi için uzun ve çaba gerektiren bir süreç gerekmektedir. Bu sebepledir ki Hazret-i Ömer’in oğlu Abdullah şöyle ifade etmiştir: “Biz Peygamber zamanında hakkımızda vahiy indirilir korkusuyla hanımlarımıza kaba davranmaktan ve onları incitici söz söylemekten çekinirdik.” Maalesef Peygamber Efendimiz (s.a.s)’in vefatından sonra aynı duyarlılığı gösteremez olduk.

İslam’ın kadın konulu öğretileri ile tarihte ve günümüz toplumlarında egemen olan düşünce, telakki ve uygulamalar arasında derin farklar ortaya çıktı. Kadın ile ilgili sorunlar, kadın hakkında oluşan yanlış düşünce ve telakkiler sadece doğu toplumlarının ya da İslam toplumlarının sorunu olmayıp aynı zamanda bütün insanlığın problemi hâline gelmiştir. Zira kadın erkek arasındaki biyolojik farklılığın toplumsal ve kültürel bir farklılığa dönüştürülmesi bin yılların ötesinden günümüze intikal eden, zamana ve değişime karşı en dayanıklı bir ideoloji olarak karşımıza çıkmıştır.

Ne yazık ki tarih içinde Müslümanlar bizzat Kur’an-ı Kerim’in çizdiği çerçeveyi dahi zaman zaman yakalayamamış, İslam toplumlarında maalesef Kur’an öncesi kadın telakkileri hayatiyetini üstelik zaman zaman İslam görüntüsü altında sürdürebilmiştir.

Kadim din ve kültürlerin Müslüman toplumlara tesiri, yerleşik kültür ve geleneklerin dine baskın çıkması, dinin ve dinî metinlerin yanlış anlaşılması ve yanlış yorumlanması yanında Müslümanların ahlaki zaafları da bu tür düşüncelerin yaşayıp kökleşmesine zemin teşkil etmiştir.

Tarihsel süreç içerisinde İslam kitabiyatına dair eserleri gözden geçirdiğimizde dinimizin genel prensiplerine aykırı, yanlış, eksik yerleşik kültür ve anlayışların etkisinde kadın aleyhtarlığına dönüştürülebilecek yorumlarda bulunulduğu da bir gerçektir. Çünkü ortaçağlarda tefsir, hadis, fıkıh literatüründe kadına dair yapılan yorumların bir kısmı, nassların sarih delaletine dayanmaktan çok sosyokültürel şartlar muvacehesinde ortaya çıkan toplumsal telakkileri yansıtmıştır. Bu durum geleneksel olan ile İslami olanı, kültürel olan ile dinî olanı pratik hayatta karıştırdığımız gibi kadına dair kitabiyatımızda da karıştırmaya devam ettiğimizi açıkça göstermektedir.

Bilhassa Hazret-i Aişe validemizden itibaren hadisçilerimizin binbir emek vererek, isnat ve metin bakımından zayıf ve uydurma olduklarını ispat ettikleri birtakım rivayetlerin popüler vaaz ve irşat eserlerinde hem de şöhret bularak varlıklarını idame ettirtmiş olmaları oldukça düşündürücüdür. Özellikle kadının yaratılışına dair hurafeliğe varan düşünceler, kadına yönelik zayıflık ve eksiklik söylemi fitne ve fettanlık ithamı, kadını erkek üzerinden değerlendirmeye çalışmak ve bu mukayeselerde Allah ve Resulü’nün nehyettiği cinsiyetçilik denilebilecek bir söyleme yer vermek bunun en bariz göstergesidir.

Yine bu yorumların bazılarının da kadim din ve kültürlerden nakledilen yorumlar olduğu açıktır. Belki de bunun başlıca sebeplerinden birisi bu ilimleri kadınlarımızla birlikte inşa edemeyişimizden kaynaklanmaktadır. Kur’an’ın ifadesiyle kadın ve erkeğin birlikte marufu emreden, birlikte münkeri nehyeden, birbirlerinin velileri olduklarını zaman zaman unutmalarıdır.

Hâlbuki İslam’ın temel öğretileri dikkate alınarak bir okuma yapıldığında kadın ve erkeğin insanlık değeri ve onuru açısından eşit, değerli, eşdeğerli kabul edildiği her türlü izahtan varestedir.

Kıymetli misafirler,

Bugün Türkçede yazın denilen alan geleneksel olarak edebiyata ya da Batılı anlamda literatüre tekabül etmektedir. Edebiyat edep, adap kavramlarıyla iç içe bir kavramdır. Bu kavramın tedâi ettirdiği bir anlam zenginliği ile karşı karşıyayız. Fakat ben konumuz açısından sadece şu hususu belirtmekle yetinmek istiyorum: Edep güzellik ve zarafet demektir. Güzelliği, inceliği ve zarafeti satırlara dökmeye namzet olan edebiyatın kadını göz ardı etmesi gayet tabii ki düşünülemez. Nitekim genel manada baktığımızda kadının edebiyatımızın vazgeçilmez unsurlarından biri olduğu görülmektedir. Kadınların haberlerini anlatan İbnü’l-Cevzî’nin Ahbarü’n-Nisa’sı gibi pek çok eser okuyucusuna zaman zaman nükteli zaman zaman hikmetli kapılar açmaktadır. Dinî literatüre gelindiğinde bizim bu literatürü, hadislerin tedvininden başlatmamız mümkündür. Zira kelam-ı ilahi hiçbir zaman için bir literatür çerçevesinde değerlendirilemez.

Hadis kitaplarında kadınların çeşitli açılardan mevzubahis edildiği binlerce rivayete rastlamak mümkündür. Hayatın tabii akışı içerisinde kadınların karşı karşıya kaldığı birçok hâl ve durum yine bir kadın tarafından büyük bir cesaretle Hazret-i Peygambere arz edilmekte ve Hazret-i Peygamberin bu sorulara verdiği cevaplar büyük bir titizlikle sonraki nesillere nakledilmektedir. Hatta bu hadisleri rivayet edenlerden önemli bir kısmının da yine bir kadın yahut kadınlar olduğu görülmektedir.

2210 hadis rivayet eden Hazret-i Aişe sahabe içerisinde en çok hadis rivayet edenlerden biridir. Özellikle kadınları konu alan bu hadisler, Hazret-i Peygamberin ve İslam’ın kadına bakışı noktasında çok önemli birer kaynaktır. Çünkü bu hadisler herhangi bir kurguya dayanmamakta aksine doğal bir şekilde cereyan eden bir hadisenin herhangi bir sansüre tabi tutulmadan nakledilmesinden ibarettir.

Hadisleri ihtiva eden eserlerin yazımında çeşitli yöntemler takip edilmiştir. Konunun detaylarına girmeyerek şunu belirteyim ki hadislerin tasnifinde ya konular ya da raviler başlığa taşınmıştır. Dolayısıyla, kadınlarla ilgili her türlü rivayet ilgili konu başlıkları altında rivayet edilmiştir. Aynı şekilde raviler esas alınarak yapılan tasniflerde de hanım ravilerin rivayetlerine eksiksiz bir şekilde yer verilmiştir.

Bir tespit ilmi olarak isimlendireceğimiz hadis ilmi asrı saadetteki kadının yerini, önemini, sorunlarını, sorularını, ihtiyaçlarını adeta bir fotoğraf sadakatinde gözlerimizin önüne koymaktadır. Fakat zaman zaman yanlış düşünce ve telakkilerimiz söz konusu fotoğrafı dahi bozmaya yeltenebilmiştir. Zaman içerisinde ilimlerin farklı branşlara ayrılması ile birlikte kadının giderek hukuki hükümlerin bir süjesi olması itibariyle ele alındığını görmek mümkündür. Özellikle ataerkil yapının ve örfün bu yaklaşımdaki etkisi göz ardı edilemeyecek kadar fazladır. Bu önemli bir kırılma noktasıdır.

Kadını sadece hukuki ve ahlaki mesuliyetleri açısından ele almak, onu hak kavramından çok vazife kavramı çerçevesinde değerlendirmek birtakım sorunları beraberinde getirmiştir. Vazife konsepti çerçevesinde muhatap alınan kadın ise çoğunlukla anne değil eş olmuştur.

Beş ayrı yaklaşımdan söz edilebilir: Kadını kadın olarak değerlendiren eserler ve makaleler, kadını eş olarak değerlendiren makaleler, eserler, kadını insan olarak değerlendiren eserler, kadını anne olarak değerlendiren eserler. Bunların her birisini kadın hakkında farklı bir yaklaşım ortaya koyduğunu görebilmekteyiz. Vazife konsepti çerçevesinde muhatap alınan kadın ise çoğunlukla anne değil eş olmuştur. Bizler müminler olarak muhatabımız cenneti ayaklarının altında bulacağımız bir anne olduğunda farklı ama çok farklı, muhatabımız bir eş olduğunda daha farklı davranamazdık aslında. Anne ile eşin aslında aynı kişiler olduğunu fark etmeliydik. Nitekim bu konuda oluşturulan literatürümüzün İslam noktainazarından sürekli tasaffi ettiği, toplumun geldiği nokta ile doğru orantılı olarak geliştiği söylenebilir.

Saygıdeğer misafirler,

Modern döneme yaklaşıldığında kadının Müslüman toplumlarda yaşadığı çeşitli sıkıntılar ve bu sıkıntılara yol açtığı iddia edilen kitabiyat çok ciddi tartışmalara sebebiyet vermiştir. Bu kitabiyatta resmedilen kadın bir rahatsızlık sebebi hâline gelmiş yahut getirilmiştir.

Kadın konulu eserler doğal sınırlarını ve pratik çerçevesini aşarak daha geniş bir zihniyet ve medeniyet meselesi olarak ele alınıp tartışılmaya başlanmıştır.

Batının İslam’la ilgili geliştirdiği anlayışta kadın meselesi araçsallaştırılmış, kadının İslam’daki yeri parçacı bir yaklaşımla ele alınarak ve abartılarak İslam imajını zedeleyecek bir resim oluşturulmaya çalışılmıştır.

Bildiğiniz gibi kadın konusu ve kadına bakış modern dünyada en önemli medeniyet kriterlerinden biri olarak görülmüştür. Dinler, sistemler, ideolojiler hatta topluma mal olmuş bireyler kadın konusundaki yaklaşımlarına göre bir modernlik ve medenilik değerlendirilmesine tabi tutulmuşlardır. Bu durumda kadın, kadının sorunları, ihtiyaçları ve hakları gibi samimiyetle ve hassasiyetle ele alınması gereken konular medeniyet adına gerçekleştirilen bir yargılamanın vesilesi ya da siyasal bir ötelemenin vasıtası kılınabilmektedir. Bu açıdan kadın konusu birilerinin başkalarına not verdiği bir alan olmaktan çıkarılmalıdır. Bu konu sosyal, kültürel, dinî ve ahlaki farklılıkları dikkate alan bir yaklaşımla değerlendirilmelidir.

Bu konuda, hatta hiçbir konuda bir medeniyetin kendi perspektifini başkalarına yegâne hakikat olarak sunma hatta dayatma hakkı olamaz.

Doğrusu kadın konulu yazılar ve yayınlar son iki asır içerisinde ayrı bir ivme kazandı. Bunun neticesinde söz konusu literatürün hacminin önceki dönemle mukayese edilmeyecek derecede genişlediği hepimizin malumudur. Hatta İslam literatürde, İslam’da erkek, İslam’da kadın, Kur’an’da kadın, Kur’an’da erkek diye bir literatür olmadığı hepimizce bilinmektedir. Bu literatürü ortaya doğuran unsurlar da bunlardan ibarettir.

Ancak bu literatürü oluşturan yayınların kadın sorunlarına ne derece dokunabildiğinden emin değilim. Hatta bu yayınların temel gayesinin kadın sorunlarına ve ihtiyaçlarına yönelik çözümler getirmek olduğundan da aynı şekilde emin değilim. Çünkü daha önce de belirttiğim gibi bu yayınların önemli bir kısmı kadın konulu gibi görünse de aslında kadın konusu üzerinden yapılan ve örneklerini başka alanlarda da gördüğümüz başka bir rekabetin ya da başka başka bir mücadelenin yansımasından ibarettir.

Bir tarafta kadın örneği üzerinden İslam’a ve İslam medeniyetine belirli bir değer yargısı yüklemeye çalışan bir hareket, diğer tarafta ise bu hareketin İslam kültür ve medeniyetini kadın üzerinden dönüştürme projesi olarak algılayan savurmacı yayınlar. Doğrusu Müslümanlar tarafından kadın hakları, kadının toplumdaki yeri ve statüsü vb. konularda yapılan bu yayınları da iyi değerlendirmek gerekir. Zira kanaatimce bu yayınların gerçek muhatabı kadınlar değildi. Bu eserlerin misyonu ise kadınları anlamak ya da onların dezavantajlı durumlarını telafi etmeye çalışmaktan çok kadın konusu üzerinden gerçekleştirildiği düşünülen bir komplonun bozulması idi.

Buna göre karşılıklı olarak oluşan iki cepheden biri kadının özgürleştirilmesi, Kasım Emin’in Mısır’da kaleme aldığı “Tahriru’l-Mere’’den itibaren… Diğeri ise ki son şeyhülislamlardan Mustafa Sabri Efendi’nin ona verdiği cevabı hatırlayalım: Muamere yani komplo, “Teamür Ale’l-İslam”, bu söylemlerini ön plana çıkarmışlardır. Gerek Arap dünyasında özellikle entelektüel tartışmaların daha yoğun bir şekilde yaşandığı Mısır’da gerekse Osmanlının son dönemlerinde bu tartışmanın son derece canlı olduğunu görmekteyiz.

Osmanlının son dönem fakihlerinden Mahmut Esat Seydişehrî’nin “Tesettür-ü Nisvan Meselesi Hakkında Son Söz” başlıklı makalesinde şu satırlara yer verilmektedir:

“İlan-ı meşrutiyetten beri kadın meselesi güya tesettür meselesinden ibaret imiş gibi sürekli bu mesele ile iştigal edildiğini ve her eline kalem alanın muhakeme yürütmeye kalktığını görüyoruz. Bu bapta o kadar çok söz söylenilmiş ve yazılmıştır ki artık kadri marufunu yani normal sınırını geçmiş ve herkese usanç gelmiştir. Hem de bu meseleyi mevzubahis edenler zannediyorum ki hiç kendilerine taalluku olmayan bir şey ile meşgul oluyorlar. Böyle şekle ait bir mesele ile senelerce uğraşmaktan ne çıkacağını anlamıyorum.

Beş senedir bununla iştigal ediliyor. Bir faide-i ameliyyesi görüldü mü? Nisvanımızın bir hatve olsun, bir adım olsun ilerlemesine tesiri oldu mu? Alelhusus şeran hal olmuş bir şeyi yeniden hal ile uğraşmak tefsirü’l-hâsıl kabilinden değil midir? Lakin biz acayip adamlarız, esası bırakıp şekil ile uğraşır dururuz. Bu ise havanda su dövmek kabilindedir. Zannımca halledilmesi lazım gelen mesele nisvanın talim ve terbiyesidir. İşte Allah’ın ve resulünün emreylediği budur. Bununla ne kadar iştigal edilirse o kadar değeri vardır.”

Kıymetli misafirler,

Modern zamanlarda Müslüman yazar, âlim ve entelektüeller kadın konusunda bir düşünce ve söylem krizi ile karşı karşıya kalmıştır. Dünyanın Batı yakasında küresel siyasetin aktörleri yeni bir İslam imajı oluşturmak için kadın konusunu özel olarak belirleşip bunun üzerinden İslam’a saldırınca söz konusu kriz daha da büyümüştür. Kadın konusunu sürekli bir başka kültür ve medeniyet tasavvuru üzerinden izah etmeye kalkışmamız, dinî metinleri ve dinî gelenekleri savunmacı bir mantıkla ele almamız, yorumlama çabalarımız bahsi geçen krizin asıl sebebini teşkil etmiştir.

Özellikle son iki asırdır İslam Dini hakkında yanlış bir algı oluşturmak isteyenlerin ilk olarak İslam’ın kadın tasavvuru ve bu tasavvur bağlamında kadınların bireysel ve toplumsal durumlarını metodik ve bilimsel bir yaklaşımdan uzak bir şekilde ele alan yayınlar yaptıkları aşikârdır.

19’uncu yüzyıl birçok konuda olduğu gibi kadın konusunda da bir kırılmanın yüzyılı olmuştur. Bu kırılma hem oryantalist yazında hem de kendi içimizde görülür. Onların bizimle ilgili bakışlarında kırılan bir bakışı benimsedik kendimizle ilgili olarak ve modernleşme tarihimiz bir anlamda bu oryantalist önyargılara cevap üretmekle geçti. Ne yazık ki bu polemik türü bir edebiyat olmaktan öteye geçememiş ve hikmetli bir reddiye literatürü de oluşmamıştır.

Ayrıca yazılan eserler anlayıcı tahlillere dayanmaktan öte, protest bir dil kullandığı için sadra şifa vermek yerine, tepkisel analizlere mahkûm edilmiştir. Halihazırda bu literatür günümüzde de islamofobinin de en önemli malzemeleri hâline getirilmiştir.

18’inci yüzyıl sonlarına kadar Batılı seyyahların kalemi Müslüman kadınları genel olarak saygılı ve takdir eden bir üslup ile anlatırken, bu tarihten itibaren Batılı kalemlerin ekseriyeti şu genellemeyi yaptı: İslam özünde kadınlar için baskıcı bir niteliğe sahiptir. Peçe, haremlik-selamlık ayrımı bu baskının en bariz göstergesidir. Zaten İslam toplumlarının genel ve gözlenebilir geriliğinin sebebi de bu geleneklerdir.

Ezilen kadın Doğuyu ötekileştirerek kendini inşa etme çabasında olan Avrupa’nın en fazla kullandığı imge oldu. Meşrutiyet döneminde Batıcılar bu görüşü genel itibariyle benimsediler. Onların kalemine göre Türkiye’nin geri kalmasının başlıca nedeni kadınların aşağı durumudur. Bunun sorumlusu da din ve din adamlarıdır. Dönemin İslamcıları da batıcılık karşıtı politikalarını kadın üzerinden yaptılar. Aile hukukunun İslami prensiplere göre yeniden düzenlenmesi ve kadının eğitiminin, kadınları kamusal alanlara sokmayı değil daha sağlıklı ve dindar nesiller yetiştirmeyi amaçlaması gerektiğini savundular.

Karşılıklı tepkiselliklerle ortaya çıkan savunmacı yazın, başarılı bazı kalemlerin dışında günümüzde de devam ediyor.

19’uncu yüzyılın ikinci yarısından itibaren kadın konulu kitap ve dergilerin çoğalmasında bu savunmacı tutumun etkisi açıkça görülmektedir. Zira bu dönemden önce kadınlar literatürde kadın oldukları için değil, erkeklere oranla az da olsalar yaptıklarından dolayı yer aldılar. Örneğin Mehmet Zihni Efendi Maarif Nezaretinin Darü’l-Muallimat’ta okutulmak üzere sipariş ettiği “Meşahirü’n-Nisa” isimli ansiklopedik biyografisinde Suyûtî’nin hocaları arasında sayısı onu geçen kadın ismini zikrederken hayret düşmez. Buna göre bu alanlarda kadınların varlık göstermesi normaldir veya üzerine özel vurgu yapılmasını gerektirecek bir kadın söylemi henüz kullanımda değildir.

Zihni Efendi’den yüz yıl sonra Muhammet Ekrem Nedvi de kadın âlimlerle ilgili bir araştırma yapar. 40 cildi bulan 8 bin kişilik biyografi toparlar. Çalışmasının ancak mukaddimesini bir cilt olarak “El-Muhaddisat”, The Womens Scholars of Islam ismiyle yayınlayabilmiştir.

Bu ilk ciltteki bir örnek çarpıcıdır. 13’üncü yüzyılda yaşamış Fatma Binti Sadur Hayr’ın İspanya’nın Valensiya kentinden Çin’e kadar ilim yolculuğu yaptığı aktarılmış. Üstelik bu yolculuk ana duraklarını Kahire, Şam, Bağdat, İsfahan, Rey, Nişabur, Tus, Buhara, Semerkant, Kaşgar olarak gösteren harita ile de belgelenmiştir. Tarihin kadınlarını tarafsız olarak aktaran bu ve benzeri örnekler fazla değil.

Günümüzde kadınla ilgili yaygın şu üç perspektifle üretilmiş yazınla karşı karşıyayız: Birincisi, meseleleri kadın sorununa indirgeyen cinsiyetçi perspektif; ikincisi, meseleleri dinin özellikle İslam’ın kadınla sorunlu olduğu noktasından gören oryantalist ve neo-oryantalist perspektif; üçüncüsü de İslam kadına tüm haklarını vermiştir diyerek çağdaş problemleri görmezden gelen perspektif.

Müslümanlar olarak bizim bu üç bakış açısının dışında fakat onları da gören kapsamlı ve kriterlerini kendi kaynağından alan bir bakışla yeni çalışmalar yapmamız gerekiyor. Tanzimat’tan bu yana içine düştüğümüz savunmacı yaklaşımlardan ve sosyal gerçekliğe hapsolmuş tutumlardan kurtularak eğrisiyle doğrusuyla tarihimize bakabilmeliyiz.

Günümüzde ortaya çıkan sorunların çözümünde İslam’ın kaynaklarını oluşturan metinler üzerinden sözünü ettiğimiz bakış açılarıyla yapılan tartışmaları sürdürmek yetersiz kalmaktadır. Bir zihniyet dönüşümü için öncelikle meselenin akademik boyutunda çok daha kapsamlı ve sarih çalışmalara ihtiyaç duyuyoruz. Bu çalışmaların desteklenmesi tarihteki kadın yazınının gün yüzüne çıkarılması, dahası bugüne ilişkin savunmacı ve cinsiyetçi perspektiften uzak yeni bir söylem üretilmesi gerekiyor. Bu nedenle İslam tarihi içinde kaynak metinlerden üretilen yorumların uygulandığı kazâi durumlara, yaşanmışlıklara bakmak yerinde olacaktır.

Bu konuda yapılmış çalışmalar kadınlarla ilgili ufuk açıcı örnekler sunmaktadır. Belki bu tür çalışmalar benim şahsen az önce yaptığım birtakım genellemelerin de yanlış olduğunu ortaya koyacaktır. Bu bağlamda farklı dillerde yapılmış çalışmaları da dikkate alarak, hatta bir kısmını tercüme ederek yeni çalışmalar yapılmalı ve bunlar yayınlanmalıdır.

Ayrıca yaşamlarının birer izlek olabilmesi için, kadınlar da vardı demek için değil, bir kadın ansiklopedisi ve benzeri ansiklopediler hazırlanabilir. Nedvi’nin 40 ciltlik biyografi birikimi tercüme edilerek yayınlanabilir.

Bunun için yayınevlerimize de görevler düşmektedir.

İslam’da kadın konusunu izah etmek için artık eski kültür ve medeniyetlerde kadının ne kadar insanlık dışı muamelelere maruz bırakıldığını anlatmaktan vazgeçmeli, bunun yerine İslam’ın kadını nasıl mücerret bir cinsiyet konusu olmaktan çıkardığını, kadın konusunda insan düşüncesinde nasıl bir tafra, nasıl bir sıçrama meydana getirdiğini, Hazret-i Peygamberin hayatıyla sınırlı olmayan daha uzun vadeli hedefleri nasıl gösterdiğini, ancak dürüstçe bir özeleştiri yaparak, tarih içinde bırakınız o hedeflere yürümeye Hazret-i Peygamber (s.a.s) dönemindeki iyileştirmeleri dahi nasıl kısmen kaybettiğimizi görebilmeliyiz.

Sonuç olarak hem Kur’an-ı Kerim’de hem de Hazret-i Peygamberin bize miras olarak bıraktığı hadis öğretilerinde bunları görmek mümkündür. Biz Müslümanların bugün kadın ve sorunları konusunda düşünce üretip kalem oynatırken Kerim kitabımızın tohumlarını ektiği, Resulü Ekrem’in Medine’de yeşerttiği ezeli hikmet ve mutlak hakikat ölçülerini esas almak ve insanlığa bu esasları takdim etmek temel ilkemiz olmalıdır.

Son olarak, her ne kadar Kongremizin başlığında “Kadın Konulu Dinî Yayınlar” ifadesi yer alsa da biz kadından sadece bir konu olmak itibariyle değil aynı zamanda bu yayınların üretimine aklını ve yüreğini katan aktif bir özne olmak itibariyle de bahsetmeliyiz. Kadınlarımızın üretkenliklerini artırmalarının bilgi, fikir ve düşünce üretkenliklerini artırmalarının yol ve yöntemleri üzerinde durmalıyız. Kadınların bu üretime katılmaları onların bu işten eksik kalmamaları adına söylenmiş bir söz değil, bizim, erkeklerin onların katkılarından eksik kalmamamız adına söylenmiş bir sözdür. Nitekim kongremize bu konuya aklını, fikrini koyan, düşünce üreten çok sayıda hanımefendinin, bilgin insanın katılmış olması bizim için büyük bir zenginlik olacaktır.

Sözlerime burada son verirken Başkanlığımızca düzenlenen “Kadın Konulu Dinî Yayınlar” temalı bu kongrede ele alınacak konuların bu konuda sahada yapılacak akademik çalışmalara ufuk açmasını, yerleşik olumsuz kadın algısının dönüşümüne, kadına karşı yapılan cinsiyet ayrımcılığı vb. her türlü şiddetin önlenmesine katkı sunmasını ve kongremizin hayırlara vesile olmasını yüce Allah’tan niyaz ediyor, tekrar katılımınızdan dolayı her birinize ayrı ayrı teşekkürlerimi ve saygılarımı arz ediyorum.

Sunucu: Konuşmalarından ötürü Diyanet İşleri Başkanımız, Değerli Hocamız Profesör Doktor Sayın Mehmet Görmez’e çok teşekkür ediyoruz.

Saygıdeğer misafirlerimiz, değerli konuklarımız, basınımızın güzide mensupları,

Bugün burada çok önemli bir kongrenin başlangıcını yapıyoruz. Birçok değerli insanımızı burada görmek bizleri de ziyadesiyle memnun ediyor. Tabii bu birliktelikler kolay da gerçekleşmiyor.

Bizlere çalışmalarımızda her türlü destek, katkı ve önerilerini esirgemeyen, zorlaştıran değil kolaylaştıran olan değerli Başbakan Yardımcımız Sayın Bekir Bozdağ’ı konuşmalarını yapmak üzere kürsüyü teşriflerini arz ediyorum efendim.

Bekir BOZDAĞ

Başbakan Yardımcısı

Diyanet İşlerimizin saygıdeğer Başkanı, kıymetli hanımefendiler, beyefendiler ben de sözlerimin başında hepinizi saygıyla ve yüce Allah’ın selamıyla selamlıyorum.

Tabii, bugün burada çok değerli bir çalışmanın başlangıcını yapıyoruz. Bu çalışmayı hazırlayan, emek veren, buraya getiren başta Diyanet İşleri Başkanımız olmak üzere Diyanet İşleri Başkanlığı Dinî Yayınlar Genel Müdürlüğüne ve emeği geçen herkese ben de şahsım adına sonsuz teşekkürlerimi sunuyorum. Çünkü çok önemli bir konu, eskilerin deyimiyle -yanlış söylersem hocalarım düzeltsinler- efradını cami ağyarını mani bir şekilde umarım burada bütün boyutlarıyla tartışılma imkânı bulacaktır.

Toplantının başından bu yana çok güzel şeylere şahit olduk. Başta Kur’an-ı Kerim tilavetini yapan değerli hocama teşekkür ediyorum. Hem güzel bir kıraat ifade ettiler hem de Kur’an-ı Kerim’den ayetlerin meali ekranda geçerken Kur’an’da Cenab-ı Allah’ın kadın konusunda söylediklerinin bir kısmını izleme imkânım oldu.

Tabii, arkasından yansıda yer alan ifadeler ve anlatım bizi bir başka noktaya götürdü ve arkasından Diyanet İşleri Başkanımızın burada çok değerli bilgiler sunması, elbette hepimizi çok etkiledi.

İşin doğrusu bu kadar güzelliklerden sonra ben ne konuşacağım diye de yerimde epeyi bir düşündüm, konuşma formatını da defalarca değiştirmek zorunda kaldım.

Ben bu vesile ile hem güzel sunumundan dolayı Diyanet İşleri Başkanımıza hem yansıyı hazırlayanlara hem Kur’an tilavetinde bulunan değerli hocamıza huzurlarınızda bir kez daha teşekkür etmek istiyorum.

Müslümanlar açısından sadece Türkiye için değil dünyanın dört bir yanında yaşayan Müslümanlar için de son derece önemli bir konu. Ama dinî yayınlar derken ben kendi adıma baktığımda sadece kitaplarda yazan yayınları veya dergilerde ele alınan yayınları kastedersek yanlış yaparız. Bugün en büyük dinî yayınları camilerde yapıyoruz. Baktığınız zaman köyde de, kentte de, mezrada da her yerde camilerimiz var, mescitlerimiz var. Kitap okuma alışkanlığı olmayan veyahut da dergilerle fazla haşır neşir olmayan veyahut da bir şekilde bu konulara mesafeli olan pek çok insan var ki camilerle arasında mesafe yok. Cumada oradalar, teravihte oradalar, bayramda oradalar. Bir vesile ile camiyle yolu buluşmayan insan yok. Öyleyse bizim dini anlatırken dinle ilgili konuları ifade ederken bu konulardaki yayınları değerlendirirken evvela camilerde yapılan, mescitlerde yapılan yayınları, orada yapılan konuşmaları dinin esasına uygun hâle, bilgiyle dolu hâle getirmemiz lazım.

Diyanet İşleri Başkanımız ifade ettiler, pek çok kitaplardaki yanlışlıklardan. Ama bu yanlışlıklar yıllar yılı hakikat yerine ikame edilip anlatılabildi. Öyleyse dini doğru anlamak doğru anlatmak için birinci şarttır. Kadın konusunda olsun başka konularda olsun bizim dinimizi doğru anlamamız ve doğru anlatmamız esastır. Bunun için de camilerde yaptığımız faaliyetlere çok büyük önem vermemiz gerektiğini, hutbesiyle, vaazı ile başka zamanlarda yaptıklarımızla bizim adeta buraları birer okula, birer üniversiteye dönüştürmemiz lazım.

Bugün camilerin fonksiyonuna baktığımız zaman camiler ezan-ı Muhammedî okunduğu zaman insanların namazını kılıp çıktığı mekânlar gibi bir algı var hemen hemen herkeste. Hoca efendinin sohbet yaparken insanların dinlemediği, hoca bir iki dakika uzattığında nereden çıktı bu uzatmalar diye şikâyette bulunduğu bir noktada. Onun için bizim bu algıyı değiştirmemiz lazım.

Diyanet İşleri Başkanlığımıza, hoca efendilere, müftülerimize bu alanda çalışan herkese çok büyük görevler düşüyor. Çünkü hepsi Peygamber postunda oturuyorlar, o postun gereğini yapmak lazım. Bu noktada çok büyük eksikliklerimiz var. Umarım bu çalışma bu vesile ile orada yapılan yayınların da önümüzdeki zaman içerisinde yeniden düzenlenmesinde çok büyük katkı sağlar.

Bir başka yayın yapıyor televizyonlar ve radyolar, internet vasıtasıyla bir başka yayın var. Bu yayınlarla alakalı baktığımızda da çok güzel işler yapanlar var, çok güzel hayırlı işlerde yarışanlar var ama bu kadar hayırda yarışana, bu kadar güzel işi yapana rağmen alanda fevkalade büyük boşlukların olduğu da bir gerçektir.

Televizyonların yayınlarına baktığımızda Ramazan aylarında milletin yüreği ağzında, acaba bugün hangi konu nasıl tartışılacak… Televizyonuna göre konuşan hoca efendiler veyahut da devrin siyasine göre konuşan hoca efendiler… Devrin siyasetini konuştun, 28 Şubata göre konuştun, Kur’an’da Allah konuşuyor Allah’ın rızasına göre konuşmak icap etmez mi? Ama maalesef devrin siyasetine, zamanın siyasetine göre konuşandan ziyade Kur’an’a ve sünnete göre konuşan, devre ve zamana hükmedenler kimler olursa olsun Kur’an’a göre, sünnete göre konuşmayı şiar edinen insanların konuşması lazım. Aksi takdirde falancalar bize aferin desin diye konuştukça o zaman falancadan belki bir aferin alabiliriz. Ama dini doğru anlatma noktasında maalesef büyük sıkıntılarımız oluyor.

Bu noktada da Diyanet İşleri Başkanlığımıza, Türkiye Diyanet Vakfına, ilahiyat fakültelerimize ve bu alanlarda kafa yoran, bu alanlara emek veren herkese çok büyük görevler düşüyor. Televizyon konusunda ve diğer konularda büyük katkılara ihtiyaç var dinin doğru anlatılması konusunda.

Sadece dinî programlar değil bugün pek çok diziler var televizyonlarda ve Türk dizileri sadece Türkiye’de değil dünyada da izlenme rekorları kırıyor ve pek çok alana nüfuz etme imkânı var. Oralarda da zaman zaman dinî anlatımlar, dinî konular olabiliyor. Bazen bakıyorsunuz benim dinî bilgim güçlü değil ama bildiğim kadarıyla bile anlayabileceğim şekilde dahi dinle alakası olmayan nice şeylerin dinmiş gibi gösterildiğine hep tanık oluyoruz. Onun için bu perspektiften de dinin doğru anlaşılması, anlatılması konusunda da eğer bir yerlerde yanlışlar varsa bu yanlışları ilgili yetkililer nezdinde gündeme getirip bunların tekrar edilmemesi konusunda talepte bulunmak, çalışma yapmak da bu işlerin doğru anlaşılması, doğru anlatılması bakımından fevkalade önem arz ediyor.

Diyanet İşleri Başkanlığımızın yasası çıktı ve bu yasa içerisinde bir televizyon kurulmasına imkân veren bir düzenleme de var. İnşallah Sayın Başkanımız ve ekibi bu konuda bir çalışma yürütüyorlar. Önümüzdeki zaman içerisinde Diyanet İşleri Başkanlığı’nın da bu alanda yayın yapması ve dinin doğru anlatılması, doğru anlaşılması konusuna büyük katkı sunacaktır. İnternetten zaten zannedersem şu anda bazı yayınlar söz konusu ama zaman içerisinde bu alandaki boşlukları doldurmaya da şiddetle ihtiyaç var. Bu da çok çok önem arz ediyor. Ben umarım o noktada da kısa süre içerisinde mesafe alırız.

Diğer konu ise, kitaplarda anlatılan dinî bilgiler var. Onlara baktığımızda da din konusunda, kadın konusunda fevkalade önemli bilgiler veriyor. Bütün bu yayınların her birinin takibi, değerlendirilmesi, çalışılması ve bunların verimli bir biçimde yapılabilmesi için elbette hepimize görevler düşüyor. En fazla da benim şahsi görüşüm bu ilahiyat fakültelerimizin değerli hocalarına, Diyanet İşleri Başkanımıza ve Diyanette görev yapan bütün görevlilerle ve din kültürü ve ahlak bilgisi konusunda, din konusunda bilgisi olan herkese çok ama çok büyük görevler düşüyor. Çünkü herkes kitap okumayabilir ama bu alanlarda yetkili olanlara kitaplarda görülen yanlışlıklar, eksiklikler bildirilirse belki faydalı olabilir. Bu noktalarda büyük bir yardımlaşmaya, büyük bir dayanışmaya da imkân var.

Bugünlerde, son zamanlarda özellikle televizyonlarda, gazetelerde kadına yönelik şiddet konusunda pek çok haberler görüyoruz hem görsel medyada hem de yazılı medyada. Zaman zaman bunun din kaynaklı olduğunu söyleme cehaletinde bulunan insanlar da ortaya çıkıyor, başka şekilde ifade eden insanlar da çıkıyor ama biz biliyoruz ki bu yansıda yer alan ayet meallerinden, Diyanet İşleri Başkanımızın ortaya koyduğu sunumdan ve dini bilen değerli büyüklerimizden bizim dinlediklerimiz kadarıyla Kur’an-ı Kerim kadına en büyük değeri veriyor. Onun en büyük müfessiri bizzat Hazret-i Peygamber Efendimizdir, o da kadına değer veriyor.

Bugün kadına karşı şiddetle alakalı konuşanlar pek çok şey söylüyorlar. Peygamber Efendimiz evlenmiş, bir koca, bir baba, bir dede olarak da hayatını devam ettirmiş, acaba Peygamber Efendimizin hayatında eşine karşı şiddet uyguladığına dair herhangi bir bilgi var mı diye hocalarımıza sordum. Bana verdikleri cevap: Peygamber Efendimizin hayatında herhangi bir eşine şiddet uyguladığına dair bir haber, bir bilgi bizde yok dediler.

Şimdi, İslamla alakalı değerlendirmeler yapanlar mutlaka Peygamber Efendimizin uygulamalarına da bakmak zorundalar. Peygamberin uygulaması, tefsiri, anlatımı ve sözleri olmadan, Kur’an’ı doğru anlamak mümkün değildir.

Geçenlerde Diyanet İşleri Başkanımızla Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığımız arasında bir protokol imzalandı. Kadınlara dönük birtakım çalışmaların Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığımızla müşterek yapılması konusunda birtakım ilkeleri ifade eden bir protokol. Protokolün imzalanmasından sonra Türkiye’de ismini vermeyeceğim ama sizlerin de yakından tanıdığı kimi kadın örgütleri bana da bir yazı gönderdiler. Belki Diyanet İşleri Başkanlığımıza veya Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığımıza da göndermiş olabilirler. Kadına karşı şiddet konusunda Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığıyla Diyanetin işbirliği yapması fevkalade yanlıştır, bu doğru olmamıştır, diye bir dizi de gerekçeyle bize yazı göndermişler, başka yere de göndermişler.

Şimdi, düşünebiliyor musunuz bir ülkede kadınla alakalı pek çok konu tartışılıyor ve bu noktada Diyanet İşleri Başkanlığı’nın veya dinî konularda birikimi ve bilgisi olanların eksikliklerinden kaynaklanan pek çok sorun olduğu ifade ediliyor, herkes yeri geldiği zaman bunu ifade ediyor ama bu ülkede bir Bakanlıkla, Diyanet İşleri Başkanlığı’nın bu konuda işbirliği yapmasını yanlış gören, bunu eleştiren pek çok insan var. Ama bu eleştiriyi yapanlar öte yandan bir koca eşine şiddet uyguladığı zaman bunu İslamla hemen özdeşleştirme noktasında geri adım atmıyor, birisi bir şiddet uygulandığı zaman bunu İslam’a yamama noktasında geri adım atmıyor. Fakat öte yandan bu konularla alakalı İslam’ın ortaya koyduğu anlayış nedir onu anlatmak gerektiğinde anlatmak veya konuşma yapmak gerektiğinde konuşma yapmak veya bu konuda herhangi bir Bakanlığın işbirliğine veya başka konularda ihtiyacı varsa ki olabilir bu ihtiyaçlar çerçevesinde işbirliği yapmak yanlış olamaz, doğru olandır.

Esasında, bugüne kadar bu işbirlikleri yapılamadığı için pek çok sorun var. Siz dini sadece insanların cami ile kendi arasına korsanız veya din vicdan işidir der vicdana hapseder kapısını da kilitlerseniz sonra ortaya çıkan sorunlardan dolayı dini sorumlu tutamazsınız. Vicdana kilitlemişsin onu dışarı çıkarmasına izin vermiyorsun, çıktığı zaman da çıkarıldığı zaman yapılmadığını bırakmıyorsunuz, ondan sonra da kalkıp dini suçluyorsunuz. Bu ikiyüzlülüktür. Böyle bir şey olamaz.

Onun için dinin kendini doğru anlatmasına imkân vermek lazım. O nedenle de her konuda din adamlarımızın dinî konuda bilgi sahibi, birikim sahibi olan değerli büyüklerimizin, değerli âlimlerimizin dini doğru anlatmalarına bu toplumun çok fazla ihtiyacı var, herkesin çok fazla ihtiyacı var, hepimizin çok fazla ihtiyacı var. Ortada yaşanan cehaleti ancak bilginin, ancak ilmin aydınlığı yok edebilir. Bu cehaletin karanlığını ancak bilim adamlarımız, ancak ilim adamlarımız ortadan kaldırabilir.

Bugün yaşanan pek çok şey Anadolu’da veya Türkiye’nin dört bir yanında yaşanan pek çok şey dinle alakalı değil cehaletle alakalıdır, dinle ilgisi olmayan geleneklerle alakalıdır, dinle ilgisi olmayan törelerle alakalıdır. Cehalet dinle alakasız gelenekleri, töreleri adeta dinîleştirme noktasına götürmüş olabilir. Onun için bu noktada dinî olanla geleneksel olanın, töreyle alakalı olanla İslami olanın da birbirinden ayırt edilmesi lazım.

Esasında burada ayetlerde geçmedi ama ben gelirken bir bakayım istedim, kız çocuklarıyla alakalı… Hocam daha iyi bilecektir, cahiliye döneminde kız çocuğuna sahip olmayı utanç kabul eden bir cehalet anlayışı var ve yaygın bir kabul. İslam bu geleneğe meydan okuyor. Kadın konusunda geldiği dönemde ne adar yanlış gelenek varsa hepsine meydan okuyor ve hepsini tasfiye ediyor.

Öyleyse 14 asır önce bütün geleneklere meydan okuyan bir dinin peygamberinin bir Kur’an-ı Kerim’in, Kur’an’ın kalkıp ondan şu kadar küsur sene sonra ortaya konan geleneklere veyahut da dinle alakası olmayan, dinle çelişen törelere teslim olması elbette düşünülemez. Eğer böyle bir şey varsa bunda herkesin kusuru vardır.

Ben bu vesile ile bu güzel toplantının hayırlara vesile olmasını diliyorum. Ben eminim ki çok değerli ilim ve fikir sahibi hoca efendilerin burada pek çok değerli bilgiyi sizlerle paylaşacağına inanıyorum. Bunlar belki kitaplaştırılacak, arkasından Türkiye kamuoyu ile paylaşılacak. Belki buradan yeni bir perspektif çıkacak. Bu perspektif çerçevesinde de konulara farklı bakışlar elbette gelişecektir, buna da katkı verecektir, ona da inanıyorum. Bu programın, bu çalışmanın hayırlı uğurlu olmasını diliyor, hepinizi saygıyla selamlıyorum.

Sunucu: Başbakan Yardımcımız Sayın Bekir Bozdağ’a konuşmalarından ötürü çok teşekkür ediyor, şükranlarımızı sunuyoruz.

Sunucu: Sayın Diyanet İşleri Başkanım, saygıdeğer bilim adamları, kıymetli yazarlar, yayınevlerinin saygıdeğer temsilcileri, değerli katılımcılar; Diyanet İşleri Başkanlığı Dini Yayınlar Genel Müdürlüğünce düzenlenen Kadın Konulu Dinî Yayınlar Kongresi’nin ilk oturumuna hoş geldiniz.

Kimlik ve tanınma politikalarının tüm dünyada gündeme oturduğu günümüzde kadın kimliği daha önce olmadığı kadar ilgi odağı hâline gelmiştir. Bu hakikatten yola çıkılarak Başkanlığımızca gerek dinî neşriyatta gerekse basılı, sesli ve görüntülü yayınlarda kadına bakışı uzman akademisyen, yazar ve yayıncılarla sağlıklı bir zeminde değerlendirmek, bu konuda sağduyulu yayınların nasıl olması gerektiğine dair beraberce ortak aklı yakalamak, ileriki dönemlerde kadın ve din konusunda yapılacak yayınlarla ilgili temel prensipleri belirlemek amacıyla V. Dinî Yayınlar Kongresi “Kadın Konulu Dinî yayınlar” olarak düzenlenmiştir.

Kongrede ele alınacak konuların kadın ve din konulu nitelikli yayınlara bir ivme kazandırması ve bu konuda yapılacak akademik çalışmalara bir yön ve ufuk açması ümit edilmektedir.

Kıymetli misafirler, saygıdeğer katılımcılar şimdi kongrenin “Kadın Konulu Dinî Yayınların Tarihsel Süreci” başlıklı ilk oturumunu yönetmek üzere Diyanet İşleri Başkan Yardımcımız Profesör Doktor Sayın Hasan Kamil Yılmaz Hocamızı kürsüye davet ediyorum. Buyurunuz muhterem Hocam.

BİRİNCİ OTURUM:

KADIN KONULU DİNİ YAYINLARIN TARİHSEL SÜRECİ

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Hasan Kâmil YILMAZ

Konu : İslam Kültüründe Kadın Yazını
Tebliğ : Yard. Doç. Dr. Firdevs CANBAZ YUMUŞAK

Konu : Klasik Tefsir Kaynaklarında Kadın İmgesi
Tebliğ : Prof. Dr. Mustafa ÖZTÜRK

Konu : Hadis Literatüründe Kadın Portresi
Tebliğ : Yard. Doç. Dr. Ayşe Esra ŞAHYAR

Konu : İslâm Fıkıh Kültüründe Kadın Algısının Analizi
Tebliğ : Prof. Dr. Faruk BEŞER

Konu : Belgeler Işığında Osmanlıdan Cumhuriyete Kadının Dönüşümü
Tebliğ : Yıldız RAMAZANOĞLU

Müzakereciler : Prof. Dr. Ali BİRİNCİ

Prof. Dr. Mehmet PAÇACI

Yard. Doç. Dr. Huriye MARTI

Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Prof. Dr. M. Akif AYDIN

Oturum Başkanı: Elhamdülillahi rabbi’l âlemin vessalatü vesselamü âlâ Rasulina Muhammedin ve âlâ âlihi ve ashabihi ecmâin.

Sayın Başkanım, değerli konuklar, saygıdeğer bilim adamları hepinizi saygıyla selamlayarak bugünün ilk oturumunu açıyorum.

Malum bugünkü ilk oturumumuz oluyor bu. “Kadın Konulu Dinî Yayınların Tarihsel Süreci” başlığını taşıyan bir oturum.

Diyanet İşleri Başkanlığımız Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü malum 2003 yılından beri bu kongrelerini sürdürüyor. 2003 yılında ilk defa Dinî Yayınlar Kongresi düzenlemişti Başkanlığımız. Sonra 2004 yılında “Sesli ve Görüntülü Yayınlar” kongresi devreye girdi. Ardından 2005 yılında “Türkiye’de Çocuk Yayıncılığı” söz konusu oldu ve bu manada bir kongre düzenlendi. 2009 yılında “Dinî Klasiklerimiz” ile ilgili bir kongre gerçekleştirilmişti. Bu yıl ise, 2011 yılında bugün gerçekleştirdiğimiz kongre ise “Kadın Konulu Dinî Yayınlar” kapsamı içerisinde değerlendirilecek oturumlardan oluşuyor.

Bu ilk oturumda sunum yapacak arkadaşlarımızı yerlerini almak üzere lütfen kürsüye davet ediyoruz.

Önce, bendeki sıraya göre “İslam Kültüründe Kadın Yazını, Kadın Edebiyatı” ile ilgili TOBB Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi Yardımcı Doçent Doktor Firdevs Canbaz Yumuşak hanımefendiyi davet ediyorum.

Ardından, “Klasik Tefsir Kaynaklarımızda Kadın İmgesi” konulu sunumu için Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi Sayın Prof. Dr. Mustafa Öztürk Bey’i davet ediyorum.

Üçüncü olarak “Hadis Literatüründe Kadın Portresi” başlıklı sunumu için Yardımcı Doçent Doktor Ayşe Esra Şahyar hanımefendiyi davet ediyorum. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

Dördüncü olarak “İslam Fıkıh Kültüründe Kadın Algısının Analizi” konulu sunumu için Sayın Prof. Dr. Faruk Beşer Bey’i davet ediyorum. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

Beşinci olarak da “Belgeler Işığında Osmanlıdan Cumhuriyete Kadının Dönüşümü” sunumunu yapmak üzere Sayın Yıldız Ramazanoğlu hanımefendiyi davet ediyorum.

Buyursunlar efendim.

Ben bu cümlelerden sonra ilk tebliğini sunmak üzere, ilk sunumu Yard. Doç. Dr. Firdevs Canbaz Yumuşak hanımefendiye veriyorum. “İslam Kültüründe Kadın Yazını.”

İSLAM KÜLTÜRÜNDE KADIN YAZINI

Yard. Doç. Dr. Firdevs CANBAZ YUMUŞAK

TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi,
Türk Dili ve Edebiyatı Öğretim Üyesi

Bilindiği gibi, feminist literatürün önemli kaynaklarından biri olan Kendine Ait Bir Oda’da Virginia Woolf, kadın olduğu için girmesine izin verilmeyen kütüphanelerden ve bu kütüphanelerin raflarında neredeyse hiçbir kadın yazara ve eserine rastlayamadığından bahseder. Virginia Woolf, kadınların arasından neden Shakespeare gibi bir deha çıkamadığını tarihî ve kültürel nedenlerle açıkladığı kitabında, zihinsel özgürlüğün maddi refaha dayandığını ve kadınların en başından beri yoksul olduklarını söyler.[1] Bu nedenle, kitap boyunca kadınlara önce kendilerine ait bir oda edinmelerini ve erkekler ne der diye düşünmeden yazmalarını tavsiye eder. Bu eleştiriler ve öneriler daha sonra bütün dünyaya taşınsa da, öncelikli olarak Woolf’un içine doğduğu Batı uygarlığınadır. Batılının, düşünen, aklını ve duygularını kontrol edebilen kadına karşı cinsiyetçi bakış açısına bir örnek vermek gerekirse şunu hatırlatabiliriz: Pek çok kez yabancı dillere aktarılan Binbir Gece Masalları’nın merkez kişisi ve anlatıcısı Şehrazat, özellikle Batılı çevirilerinde aslında olmamasına rağmen hikâyenin sonunda ölür. Fatma Mernissi, bu durumu Batılının akıllı kadına tahammülsüzlüğü şeklinde yorumlar.

İslam dünyasında kadınların Batı uygarlığına göre çok önceleri yazmaya başladığını ve İslam’ın ilk yıllarından itibaren eserlerini paylaştıklarını söylemek mümkün. Bu bağlamda, makalemde İslam’ın ilk yıllarından ve sonrasında Arap dünyasında kadın yazını ve Osmanlı’da kadın yazınına değinip, bizde Cumhuriyetle başlayan daha yakın dönemleri bu çalışmanın dışında tutmak istiyorum. Genel olarak İslam kültüründe kadın edebiyatının nasıl oluştuğuna baktığımızda, toplumun ileri gelen ailelerinin yani iyi eğitim alan kız çocuklarının zamanla diğer sosyal bilimlerle ve edebiyatla ilgilendiklerini görüyoruz. Dünyada da bu çoğunlukla böyle olmuştur; çünkü edebiyatla ilgilenmek ve bir metin ortaya koyabilmek için en azından okur-yazar olmak gerekir. Öte yandan sözlü geleneğin hüküm sürdüğü yıllarda eğitimsiz kadınlar arasından da şairler çıktığını söylemek mümkün.

Müslüman kadınlarla ilgili özellikle Batı kaynaklı yayınlarda kullanılan “feminist” tanımlaması, çoğu zaman Müslüman kadınların Avrupaî anlamda feminist sayılabilecek taleplerinden değil, “feminist” kelimesinin literatürdeki çağrışımları ve tarihsel yankısının gücünden kaynaklanır. Mesela Women Claim Islam kitabını yayına hazırlayan Miriam Cooke, kitabının ön sözünde Müslüman dünyada kadınların sosyal hayattaki rolünü değiştirmek için düşünen ve bir şeyler yapan kadınlar için “feminist” tanımlaması yerine başka bir kelime aradığını ancak tarihsel yankısı dolayısıyla isimlendirmenin gücüne inandığı için bu kelimeyi kullandığını söylüyor.[2] Bu hatırlatmayı yapmak hemen bütün kaynaklarda benzer bir tutum içinde olunduğu için zaruri görünüyor.

İslam kültüründe kadın edebiyatından bahsederken öncelikle İslam öncesi şiirler söyleyen ve Müslüman olduktan sonra da şiir söylemeyi sürdüren Amr b. Hâris’in kızı meşhur şair Hz.Hansa’yı (575-664) anmak gerekir. Müslüman olmadan önce de kahramanlık şiirleri söylediği bilinen Hz.Hansa, iki kardeşinin ayrılığından müteessir olup, onlar için mersiye söylemeye başlar; ilk şiirleri bu mersiyelerdir. Hz. Hansa, dört çocuğu da şehit olmuş bir kadındır. Biyografiler ve edebiyat ansiklopedilerinde, Abbasiler, Emeviler dönemlerinde ve Endülüs çevresinde de yüzlerce kadının adının geçtiği ve kadın şairlerin şiirlerinin yer aldığı görülüyor. Bir çalışmaya göre Endülüs’te 242 kadın şairin varlığından bahsediliyor. İslam kültüründe bu süreçte Sufî şiirler yazan şairler olduğu gibi, Rabiyatü’l-Adeviyye (ö.752) gibi Allah aşkı ile şiirler söyleyen kadın veliler de mevcut. Endülüs’te, Kurtuba’da yaşayan Endülüslü kadın şair Vallada bint el-Mustaki (1091) ismi öne çıkıyor. Arap dünyasında da, kadınların edebiyatta daha çok görünür olması okullaşmanın artması ile birlikte mümkün olmuştur. Lübnan, Suriye, Mısır, Sudan, Irak, Filistin, Yemen ve Arabistan’da hareketli bir entelektüel ortamdan ve kadın hareketinden bahsetmek mümkün.

1880’de Beyrut’ta ilk kadın toplulukları kurulmaya başlanmıştır. Bu yıllarda yine Fransa’da bir gelenek haline gelen “Salon”lar da Arap dünyasında yaygınlık kazanır. Salonlarda misafir ağırlayan ilk kadınların arasında Kahire’de Maryana Marraş ve Halep’te Prenses Nazlı Fadıl’ın (1884−1914) adı geçiyor. Bu tür faaliyetleri takiben 1892’de kadınlar tarafından dergi ve gazeteler yayımlanmaya başlıyor. Hind Nevfel (1860-1920), Lübnanda El-Fetah (Genç Kız) dergisini çıkartıyor. Zeynep Favvaz ve Ayşe el-Teymuriye de destek oluyor.[3] El-Fetah ve el-Hilal Yayınları II. Dünya Savaşına kadar yoğun bir şekilde devam ediyor. Lübnan’da Verde el-Yazıcı (1838-1924) ve Mısır’da Ayşe el-Teymuriye (1840-1902) gazetecilik ve roman alanında önemli adımlar atıyorlar. Lübnan’da çok sayıda şair ve romancı kadın yetişiyor. Özellikle Ayşe el-Teymuriye, Zeynep Favvaz (1860-1914), Labiba Haşim (1880-1947) ve May Ziyade (1886-1941) Arap kadın edebiyatının öncüleri sayılabilir.

Bu dönemler Modern dönemde Arap kadın yazarlığının başlangıcıdır. 19. yüzyıl sonunda kadın yazar ve eleştirmenler aynı zamanda kadın hareketinin yayılmasında da yardımcı oldular. Mısırlı modernist Kasım Emin’in (1863-1908) kadınların üzerindeki etkisinden söz etmek gerek. Kadınların Özgürleşmesi adını verdiği eserlerde ünlü kadınların hayat hikâyelerini yayımlayan ve “cahil, tembel ve eğitime ihtiyacı olduğu düşünülen aristokratik Mısır kadınının koşullarını dile getir”erek İslam ülkelerindeki kadın hareketinde önemli bir yere sahip olan bu tür isimlerin de etkisiyle Arap dünyasında feminist bir kadın hareketi oluşmaya başlıyor.

Bu noktada öne çıkan isimlerden biri de May Ziyade (1886-1941), babasının yayımladığı gazetede pek çok makale yayımladı. May Ziyade, üretken bir şair, makale yazarı ve çevirmen. 20. yüzyıl Arap kadın edebiyatında önemli bir figür. Düzenlediği salonlarda dönemin entelektüellerini bir araya getiriyor. İlk kitabını 1911’de yayımlıyor. Şiir, roman, eleştiri, biyografi ve çeviri alanında çalışmaları var. May Ziyade, özellikle üç önemli kadın yazarın, daha önce de adları geçen Verde el-Yazıcı ve Ayşe el-Teymuriye ile Melek Hifni Nazif’in biyografilerini yazarak bu alandaki gelişmelere hizmet etti.

Mısırlı Neval el-Sadavî (1931-) bir başka önemli öncü kadın. Sosyolojik incelemeler, hikâyeler, romanlar ve gazete yazıları yazdı. Kadınların hakları konusunda farkındalıklarını artırmak ve eğitimleri üzerinde durmaya çalıştı. Leyla Ahmed (1940-), Hüda Bereket, Zeyneb el-Gazali (1917-) ve Fatma Mernissi gibi önemli kadın akademisyenler Müslüman toplumda kadınların yeri üzerine yazdılar.[4] Yine bu isimlere Lübnanlı Nadya Tueni (1935-1983), Filistinli Fadva Tukan (1917-2003), Mısırlı Huda Saravî (1879-1947), Nebeviye Musa (1890-1951), İnci Eflatun (1924-1989), Iraklı May Muzaffer (1948-), Lübnanlı Nazire Zeyneddin (1905-?), Faslı Fatma Mernissi (1940-) dâhil edilebilir.[5]

Doğu toplumlarında hâkim olan tür, şiir olduğu için İslam kültüründe kadınların edebiyata dâhil olması da öncelikle şiir üzerinden olmuştur. Selçuklu döneminde bireysel olarak şiirle ilgilenen kadınların varlığından haber veriliyor. Erguvan Hatun’un, kocası Bedrettin’e yazdığı şiirler var. Ahmet Eflâki’nin Menakibu’l-Arifin’inde Gürcü Hatun’un kızı Aynü’l-Hayat’a ait bir beyit var.[6] Divan Şiiri de bilindiği gibi belli kalıplar ve belli mazmunlarla yazılan bir tür şiir. Dolayısıyla Osmanlı döneminde bir kadının edebiyat ortamına dâhil olabilmesi de bu yapı içerisinde şiir üretmesine bağlı; yani orijinal bir metin üretmesinden ziyade geleneği tekrar etmesi gerekir. Bu çerçevede Divan şiiri tarihinde adı geçen yaklaşık kırk kadar kadın şair vardır. Ancak kimi zaman kadın sanatçılarımızın yazdıkları eserlerin onlara ait olmadıkları düşünülür, çünkü o dönemde bir kadının şiir yazması üstelik de iyi şiir yazması pek de görülen bir durum değildir. 19. yüzyıldan sonra yetişmiş kadın sanatçılarımızın bir kısmı, takma isimlerle eserlerini verirler, kendi isimlerini kullanma cesareti gösteremezler. Büyük şairlere nazireler yazıp onların yolundan gitmek isteyen bir kısım kadın divan şairimiz de, şiirlerine nazire yazılanlar tarafından hoşnutsuzlukla karşılanırlar. Necâtî, şiirlerine nazire söyleyen Mihrî’ye cevaben bu durumdan hoşnut olmadığını yazdığı şiirle söylemiş, bir kadının şiirine nazire yazmasından duyduğu rahatsızlığı dile getirmiştir. Adını anabileceğimiz diğer kadın divan şairleri şöyledir: Mihrî (Amasya?-1506 Amasya-İstanbul), Leyla Saz (1850-1936), Nigar Hanım (İstanbul 1862-1918), Fatma Makbule Leman (İstanbul 1865-1898), Şükûfe Nihal Başar (İstanbul 1896-1973).

İslam coğrafyasının ilk kadın romancısı ise bir Osmanlı kadını Fatma Aliye Hanım’dır. Fatma Aliye Hanım (1862–1936), tarihçi, hukukçu, devlet adamı Ahmet Cevdet Paşa’nın (1822–1895) kızıdır. Küçük yaşlardan itibaren okumaya başlar. Fatma Aliye Hanım, George Ohnet’nin Volontè (1888) adlı romanını çevirip yayımlar; 1890’da “Bir Kadın” şeklinde imzalayarak Meram adı ile yayımladığında edebiyat dünyasına ilk adımını atmış olur.

Ahmet Mithat Efendi ile birlikte Hayâl ve Hakikat’i (1891) yazarlar. Fatma Aliye Hanım, ertesi sene Muhâdarât’ı (1892) yayımlar. Bu roman Fatma Aliye imzası ile yayımlanır; ancak insanlar bu romanın ve daha önce yaptığı çevirinin Ahmet Cevdet Paşa, Ali Sedat Bey ya da Ahmet Mithat tarafından yazıldığını veya düzeltildiğini düşünmektedir. Fakat Fatma Aliye Hanım’ın ardı ardına yayımladığı romanlar ve makalelerle bu fikirlerinde yanıldıklarını anlarlar. Fatma Aliye Hanım’ın Muhâdarât adlı eserini Nisvân-ı İslâm (1892) izler. Fatma Aliye Hanım, Refet (1896) adlı romanında, haksızlığa uğramış yetim bir kızın yoksullukla mücadele ederek öğretmen oluşunu anlatır. Refet’ten sonra yazdığı Ûdî (1898) romanında yine çalışan bir kadının, bir müzik ustasının hayat hikâyesini anlatır. Levâyih-i Hayât (1898) adlı on bir mektuptan oluşan mektup-roman türünde bir eser yayımlar. Eser önce Hanımlara Mahsus Gazete’de tefrika edilir. Bu eserde roman kişisi kadınların birbirlerine gönderdikleri mektuplarda, ebeveynin kararıyla yapılan evlilik, eşler arasındaki sevgi ve uyum, maddi kaygılarla yapılan ve sürdürülen evlilikler, evlilikte sevgi ve kocanın sadakatsizliği konuları işlenir.

Lübnanlı kadın yazar May Ziyade, 1924’te verdiği bir konferansta Fatma Aliye Hanım’ı Doğu’nun uyanmasında etkili olan kadınlar arasında sayar; Türkçe yazmış olmasına rağmen kendisinden sonraki Arap kadınlarını da etkilediğini söyler.[7] Bu durum oldukça ilginçtir. Fatma Aliye Hanım, Müslüman bir Türk kadın yazar olarak romanlarını Türkçe yazmış olmasına rağmen Lübnanlı bir kadın yazar olan May Ziyade tarafından ilk kadın yazarlar arasında sayılmış ancak Türk Edebiyatı tarihinde Cumhuriyet dönemi kadın yazarları tarafından aynı ölçüde sahiplenilmemiştir. Yazarın Muhâdarât (1892) adlı romanının Halit Ziya Uşaklıgil’in Aşk-ı Memnu (1900) adlı romanı ile Refet (1896) adlı romanının Reşat Nuri Güntekin’in Çalıkuşu (1922) adlı romanı ile konu bakımından ciddi benzerlikleri vardır. Romanların yayın tarihi göz önünde bulundurulacak olursa, Fatma Aliye Hanım, bu romanlardaki konuları ilk defa ele alan yazar olması bakımından da öncüdür.

Fatma Aliye Hanım’ın Osmanlıda ilk kadın yazarlardan biri olarak bir kadının yazması bağlamında düşünmemiş olması mümkün gözükmemektedir. Ahmet Mithat Efendi, hakkında yazdığı biyografiye “Bir Osmanlı Kadın Yazarın Doğuşu” adını vermişti. Fatma Aliye Hanım kendisiyle birlikte döneminde yazan kadınlar hakkında da bazı makalelerinde görüşlerini dile getirmiştir. Ahmet Mithat Efendi’nin onunla ilgili biyografisine verdiği isimde de görüleceği gibi Fatma Aliye Hanım’ın yazmaya başlaması Osmanlıda kadın yazarın doğuşu anlamına gelir. Önceleri kadınların yazdıklarının değeri “erkek gibi” yazması bağlamında değerlendirilir ve değerli kabul edilirken Fatma Aliye Hanım’ın romanlarında bir kadın dilinin kullanılmaya başlanması, üslubun “kadın gibi” olması noktasında bir gelişme söz konusudur.

Fatma Aliye Hanım, çağdaşı olan Şair Nigâr (1862-1918) ve Makbule Leman (1865-1898) Osmanlıda ilk kadın yazarların hemen hepsinde daha çok erkeklere ait olan yazın dünyasına girmek konusunda bir kendine güvensizlik görülmektedir. Carolyn G. Heilbrun, özellikle İngiltere’de ve Fransa’da ilk roman yayımlayan kadınların, eserlerini bir “erkek ismi” ile imzaladıklarını söyler.[8]

Fatma Aliye Hanım, çevirmekte olduğu romanın müsveddelerini babasının görmesi üzerine telaşlanmış, babasının takdirleri karşısında ise şaşkınlığını şöyle ifade etmiştir: “Kendimden bir ümidim var ise o da Fransızcayı iyi anlayabilmekten ibaret idi. Yoksa Türkçe yazdığım şeylerin iyi olabilecekleri hatırımdan bile geçmiyor idi”.[9] Bu süreç içinde romanı çevirdikten sonra bir de “mukaddime” yazması gerekmiştir. Ancak yazar ne yazacağını, nasıl başlayacağını düşünmektedir:

Zira işte ilk defa oluyor ki kendi karihamdan [düşünce] bir şeyler kaleme alıyorum. Şüphesiz kalem elimde bir saat kadar boş duruyor. Önümdeki kâğıt dahi o kadar müddet kalemime muntazır kaldı. Nihayet can-ı gönülden bir besmele çekip yazmaya başladım.[10]

Fatma Aliye Hanım’ın da eserleri yayımlamaya başladığı yıllar Osmanlı entelektüel tarihinde kadınlar bakımından da hayli hareketli bir ortam söz konusudur. Hanımlara Mahsus Gazete, İnkılâb, Mahasin, Malûmat, Servet-i Fünûn, Tercümân-ı Hakikat ve Ümmet gibi dergiler yayımlanmaya başlamıştır. Bu dergiler kadınların eserleri yayımlayabilmeleri için uygun bir zemin oluşturur. Fatma Aliye Hanım, makalelerinin büyük bir çoğunluğunu Hanımlara Mahsus Gazete’de yayımlamıştır. Hanımlara Mahsus Gazete (1895-1908) kadın dergi ve gazeteleri içinde en uzun ömürlü olanıdır. İlk sayısında kadınlar için bir gazeteye ihtiyaç duyulduğundan bahsedilmiş, kadınların, aileleri içinde, çocuklarının yanında bilgi edinmesini sağlamak için padişahın da izniyle çıkarılan bu dergide kadınlara eğitim vermekle kalınmamış, kadınlar yazmaya özendirilmişlerdir. Serpil Çakır da, Hanımlara Mahsus Gazete’nin sadece “iyi anne, iyi eş” rolünü benimsetmeye çalışmadığını dergideki kadınların bu kimlikleri reddetmemekle beraber konumlarını sorgulayarak problemlerinden bahsettiklerini belirtmiştir.[11]

Ne yazıyorlar, Nasıl yazıyorlar? Yazının cinsiyeti var mıdır?

İslam kültüründe kadın yazını dendiğinde akla gelen isimlerden bahsettikten sonra bir başka önemli noktanın üzerinde durmak istiyorum. Söz konusu isimler ne yazıyorlar ve nasıl bir dil kullanıyorlar?

Kadın yazını içinde, kadına has bir dil kullanılması konusu hep tartışıla gelmiştir. Feminist edebî eleştirmenler post yapısalcılığı, edebî kanonu bozmak için kullanırlar. Derrida, Batı felsefesinin iki özelliğine belirgin biçimde saldırır: Fallosantrizme yani erkek değerlerine olan inanca ve düalizme yani ikili karşıtlara olan inanca.[12]

“Fransız feminizmi” terimi psikanalitikten ütopiğe kadar uzanan birçok yazarı ve eleştirel yaklaşımı içine alır. Julia Kristeva, Luce Irigaray ve Hélène Cixous’nun 1970’lerden itibaren dil ve öznellik üzerine yaptıkları çalışmalar edebi çalışmalarda bir ‘kadın dili’ fikrini temele alır. “Bu üç eleştirmen, dil sistemlerinin aranıp bulunabilen ve bölünüp parçalarına ayrılabilen iç çelişkiler üzerine kurulu güç sistemleri olduklarına inandıkları için yapısökümcüdürler. Fransız feministleri, dilin süreçlerine, özellikle bebeğin dili öğrenmesine odaklanarak ataerkil konuşmanın yapısını bozmayı amaçlamaktadırlar. Bütün Fransız feminizminin merkezinde De Beauvoir’ın ‘Öteki Olarak Kadın’ kavramı bulunur. Çağdaş Fransız feministleri, De Beauvoir gibi, dişil dilin bastırıldığına inanırlar –dişil dil toplumsal ve kültürel konuşmanın ‘Öteki’sidir. Öyle ki, dişillik, erillik ve feminizmin kendisi hakkındaki görüşlerinde farklılıklar bulunmasına rağmen ortak görüşler paylaşırlar”.

Fransız feministler bir dişil dil yaratılması görüşündedirler. Dilin, erkeklerin dünyayı kendilerine mal ettikleri merkezi mekanizma olduğu konusunda anlaşırlar. Fransız dili ‘sessiz e’si ile dişil olanın ezilmesini oldukça iyi temsil etmektedir. Soru, gelenek ve ataerkillik tarafından etkilenmemiş edebî bir dil olmadığı sürece kadının öznelliğini nasıl ifade edeceğidir. Cixous, başarılı bir feminist eleştirinin kadının bedenini yazması, cinsiyete özgü ritimleri ve arzuları benimsemesi gerektiğini söyler. Julia Kristeva da benzer bir şekilde, dilin maddeselliği –genel oluşumları- ile anlamı arasındaki bağları açıklar. Kadınların gerçek fiziksel istekleri, eğer yazıda sembolize edilirse, zıt bir dil oluşturulabileceği bu eleştirinin başlangıç noktasıdır. Bu noktada kadının kendini ifade etmesinin sınırları konusunda farklı bir ses olarak Cihan Aktaş’ın görüşlerini hatırlatmanın, tartışmaya farklı bir yerden bakılmasını sağlayacağı için faydalı olacağını düşünüyorum. Aktaş, “İslamcı Kadının Hikâyesi” adlı makalesinde modernliğin üç ana öncülünden birinin de “itiraf” olduğunu aktarır.[13] Aktaş, işlevci bir sanat yapma, mesaj verme eğiliminin ağırlık kazanmasıyla “feminizm”in de diğer ideolojiler gibi giderek sanata zarar vermeye başladığını, sanatta gerçekçilik ya da “kendini keşfeden cesur kadın sanatçı” olma adına cinselliği “son derece alaycı, çirkin ve rahatsız edici bir tarzda” kullandığını söylemektedir. Aktaş’a göre mahremin, özelin ve kişisel ayrıntıların okuyucuya sunulmasıyla, kadınlara ilişkin tabular yıkılarak böylece kadının özgürleşmesi sürecine hizmet edildiği iddia edilmiştir.[14]

Bu sosyal ortamda kadınların yazıdan uzak durması, kendine güvensizliği düşünülecek olursa, kurmaca eser bağlamında işlerinin çok daha zorlaşacağı açıktır. Bilindiği gibi Fatma Aliye Hanım’ın önceleri ismini kullanmaması nedeni ile bazıları “roman gibi birçok yerlerde mahcubiyet-i nisvâniye ile tevfîk kabul edemeyen şeylerle iştigaline âdet-i Osmâniyemizin aslâ müsaadesi olamayacağından”, bu romanı çeviren kişinin kadın olmayıp erkek olduğu halde kadın imzası kullanarak insanların bu şekilde dikkatini çekmeye çalıştığını iddia etmişlerdir.[15] Bu nokta da oldukça önemlidir; çünkü romanda “mahremiyet” anlayışına dair bir tavır olup olmadığını akla getirir. Fatma Aliye Hanım’ın romanlarında kadın ve erkeğin bulunduğu alanlar birbirinden oldukça ayrı tutulsa da kimi durumlarda bir arada oldukları görülmektedir. Romanlarda vurgulanan bir başka nokta da konakların bahçelerinin yüksek duvarlarla çevrili oluşudur. Böylece insanın ya da ailenin mahrem olanla arasına bir set çekilerek mahremiyet konusu vurgulanmış olur.

Ogün Kırtıl, Fatma Aliye Hanım’ın, Muhadarât romanında, bir gün Calibe’nin odasına giren Fazıla’nın, Calibe ile Süha’nın seviştiklerini bilmesini istediğini ancak bir yandan da Calibe ile Süha’nın sevişme sahnelerini Fazıla’ya göstermek istemediğini söylerken “Yazar bilgiyi okuyucuya verirken, Fâzıla’ya hissetmek düşer”[16] demektedir. Fatma Aliye Hanım’ın Fazıla’nın o anı görmesine izin vermesi demek, romanda bu sahneyi betimlemesi demek olurdu ki, Fatma Aliye Hanım’ın bir kadın yazar olarak toplumsal konumu ve muhafazakâr bir Müslüman olarak edebiyat eserinde takınacağı tavır bu tutumunu anlaşılır kılar; Fatma Aliye Hanım’ın romanlarında “mahrem” olanın alanına girmemesi de bu şekilde açıklanabilir.

Üslup benzerliği nedeni ile Fatma Aliye Hanım’ın yazdıklarının ilk zamanlar Ahmet Mithat Efendi’ye ait olduğunu söyleyenler de olmuştur. Ahmet Mithat Efendi’nin Fatma Aliye Hanım’ın en beğendiği yazarlardan olması, kendisinin bütün eserlerini okuması ve roman konusunda onunla benzeri fikirler paylaşması buna sebep gösterilebilir. Aynı problemi zamanın kadın şairlerinden Makbule Leman da yaşamıştır. Nüsha-i Fevkalade’de yayımlanan “Makbule Leman” başlıklı makalesinde, Fatma Aliye Hanım, Makbule Leman’ın gayretinin yeteri kadar dile getirilmediğine dikkat çeker ve bu örneğin üzerinden bütün yazan kadınların gayretlerinin takdir edilmemesinden duyduğu endişeyi dile getirir. Fatma Aliye Hanım, Makbule Leman isminin on altı on yedi yıl önce Tercüman-ı Hakikat’ta yazmaya başladığı dönemde müstear sanıldığını söyleyerek bu zannın nedenlerini sıralar:

Bu zannı veren ne idi? O makalât-ı hakîmâneyi o tarz ifade-i şâirâne ve filozofâneyi o kudret-i kalemiyeyi bir kadına veremediklerinden o türlü bir kadınımız bulunduğu ihtimaline kâil olamadıklarından idi. Bu kimseler de ma’zur idiler zira o zaman bu tarz-ı cedîd-i kitabet üzere yazan erkeklerimiz dahi birkaç kişiden ibaret olduğundan henüz kadınlarımızdan öyle birinin zuhuru baid görülürdü. […]

Bunun bir erkek tarafından yazıldığını kati olmak üzere söylediklerinden başka bu erkek de Naci merhumun birkaç nâm-ı müstearla yazı yazmasından ve Makbule Leman’ın usûl-i tahrîrini ve tarz-ı ifadesini muallim-i merhumunkine benzettiklerinden bu zan vaki olmuştur. İşte bu da Makbule Leman için büyük bir şereftir.[17]

Görüldüğü gibi Fatma Aliye Hanım’a göre, Makbule Leman hakkındaki bu zannın nedeni kaleminin gücünün bir kadına yakıştırılamaması ve böyle bir kadının bulunduğu ihtimalinin düşünülememiş olmasıdır. Bu sebepler Makbule Leman’ın erkek olduğunu düşündürmüştür. Hatta bu erkeğin de Muallim Naci olduğu söylenir; çünkü ifade tarzı, üslubu ona benzemektedir. Fatma Aliye Hanım, Makbule Leman’ın yazdıklarının, eserleri takdir edilen ve iktidarı teslim edilen bir yazar olan Naci’ye benziyor olmasının Makbule Leman için büyük bir şeref olduğunu söyler.[18] Fatma Aliye Hanım, Makbule Leman’ın kendine has bir üslubu olması ile değil, Muallim Naci gibi bir yazara benzetilerek onun gibi yazdığı, ona benzediği için başarılı bulunduğunu söylemektedir.

Virginia Woolf, erkeklerin gündelik şeylerden bahsetmemesi üzerine “Çorbadan, balıktan ya da ördekten herhangi bir önem taşımazlarmış gibi hiç söz açmamak, hiç kimse bir puro ya da bir bardak şarap içmezmiş gibi susmak, romancı geleneğinin bir parçasıdır” diyordu.[19] Fatma Aliye Hanım’ın romanlarında ise “erkek dili”nden farklı bir dil kullanımından bahsedilemese de daha önceki romanlarda pek de rastlanamayan, daha çok bir kadının dikkatine seslenen gündelik hayata dair tasvirlerin ve bazı ayrıntıların dikkat çektiğini söylemek gerekmektedir. Anlatmak için seçilen tasvirler ve ayrıntılar, kadın yazarın algısına işaret etmektedir. Refet’te daha önceki romanlarda pek yer verilmeyen ve kadına has bir bakış ve duyarlılıkla anlatılan satırlar vardır. Binnaz ve kızı Refet’e evlerini açan Mürüvvet Hanım’ın bahçeli evini yazar, özellikle bakımlı ve temiz olduğunu belirterek anlatır:

“Kadıncağız yaşmağı attığı gibi bir yatak çıkardı. Onu küçük odaya serdi. Sandığından temiz ütüsü üzerinde çarşaf ve yastık örtüsü çıkardı. Kadın çarşafı açınca; misk gibi sabun kokusu temizliğine şehâdet eyliyordu. Sofadaki anbarından bir basma yorgan çıkardı ki; çarşafı kaplandıktan sonra daha kimse örtünmemişti. Zira Mürüvvet Hanım örtünülmüş yorganı anbarına koymazdı. Misafiri gidince, hemen yorganları söker, yatak çarşafı ve yastık örtüsüyle beraber yıkar, yorgana da diğer temiz çarşaf kaplardı. Bu suretle ne kapsız yorganı kalır, ne de kirli çarşafları bulunurdu. Misafirlere kirli yatak komağı; o misafir hakkında hakaret olmak üzere tanınmak âdeti, ne güzel koymuşlardır. Zira hakikaten misafire en büyük ikram; temiz yataktır. Ama dikkat lâzım: Süslü, kıymetli yatak değil! Temiz yatak! Yani; Mürüvvet Hanım’ın hazırladığı gibi çarşafları, yastık yüzleri temiz bir yatak ki, yıkandıktan sonra daha kimse onda yatmamıştır. […] İşte bizim Mürüvvet Hanım, hakikaten bir ev kadını olduğundan; bu hususta kimsenin istihzâsına, tayîbine uğramazdı”.[20]

Alıntıdan anlaşılacağı gibi aynı zamanda Mürüvvet Hanım’ın “hakikaten bir ev kadını” olması, eve dair bazı değerler üzerinden ölçülmektedir. Temizlik bunların başında gelir ve daha önce herhangi bir erkek yazarın romanında bu anlamda bir vurgu olduğu görülmemiştir. Refet de, yaşadıkları bütün zorluklara rağmen temizliğinden ödün vermeyecektir: “Evet! Aç kalmaya, soğuktan ölmeye razı olurum da; kirli gezemem! Açlıktan ve soğuktan ölsem, öldüğümde dahi üstüm başım temiz bulunmalı”.[21]

Mürüvvet Hanım’ın kocası da daha önceki romanlarda çizilen erkeklere pek benzemez. Karısı evde yokken ortalığı toplayan yemek yapan bir adamla karşı karşıyayızdır. Ayrıca yemeğin hazırlanışı da son derece ince ayrıntılarla verilir:

Mürüvvet, kilerindeki tel dolabının kapağını açtı:

Âferîn! Kocacığım! Bak, beni ne güzel düşünmüş! İşte bir soğanlı kavurma yapmış. Bir de kabak pişirmiş: Oh, ne âlâ! Bu, beni düşündüğü içindir. Belki geç gelirse; yemekleri hazır bulsun diyedir. Bunları pişireceğim diye; vaktinden evvel uykudan kalkmıştır. Öyle ya! Vaktiyle de kapıya yetişecek! Baksana! Tam taze misk gibi kokuyor. Mutlak bugün pişmiştir. Ah! Benim hakikatli kocacığım! Ben de bir çorba pişirip, şu misafirlere ikram etmiş olayım! Oldu bitti.

Gayûr kadın, böyle söylenerek; mangala biraz kömür koydu. Ateş yanıncaya kadar, pirinci ayıkladı. Soğanlı kavurmanın kavurmasından üç dört parça alıp; bir tencerenin içine koyduğu suyun içine attı. Mangala oturttu. Pirinci, etin hâsiyeti biraz suya karıştıktan sonra salacağından misafirlerinin yanına gidip, bir sigara daha sardı. Kaba hasırın üzerindeki minderin biri üzerine uzanıverdi ki; bu uzanışa oturmaktan ziyade, yatmak denilebilirdi.

İkiye katlamış olduğu bir erkân minderini kolunun altına almış olduğundan, ancak yarı belinden yukarısı nîm oturmuş vaziyetteydi. Kırk beşlik-ellilik Mürüvvet, sanki Venüs’ün Ayda dağındaki vaziyetini almıştı. Lâkin; Mürüvvet oralarda mı ya! Venüs’ün adını bile işitmemiş. Öyle karı şeklindeki Venüs’ü ne işitmiştir; ne de bilir. O keyf yetiştiriyor, yorgunluk alıyor vesselâm…”.[22]

Romanda kadınların kıyafetleri de ayrıntılı bir şekilde anlatılır: “Gelen misafir komşu ‘Nezaket Hanım’dı. Büyücek bir kapının çerâğı, yeni geliniydi. Efendileri, bir hane almışlardı. Bu hane, Mürüvvet Hanım’ın yanında idi. Arkasında kadife hırkası, oyalı hotozu, salkımlı küpeleri, gül bozuğu menekşe iğnesi, hepsi üzerinde bulunuyor. Boynundan asma kordonun püskülleri de; kadife hırkasının biraz açık tutulan önünden görünüyordu”.[23]

Bu romanda önceleri çok kuvvetli olan komşuluk ilişkilerine ve yardımlaşmaya da çokça yer verilir. Zor durumda olan Binnaz’a Mürüvvet ve komşuları yardım ederler. Doktor ilaçların parasını almaz; muhtaçlar defterine geçirdiğini söyler[24]: “Binnaz, bu mahallede gördüğü bu muavenet ve şefkate taaccüp ediyordu. Bu mahallenin komşularında yek-diğeri için o kadar hakikat ve gayret mevcut idi ki, içlerinde bir keyifsiz bulunsa; mahalle halkı ona hizmetkâr olur. Bir işleri, dikişleri olsa, yek-diğerine muavenete koşarlardı. Eski adamların söyledikleri ‘Ev alma, komşu al.’ sözünün hikmeti bu mahallede pek anlaşılıyor idi”.[25] Refet’in ihtiyacı olan süt ve günlük et parası da Mürüvvet Hanım’ın öncülüğünde komşulardan toparlanır.[26] Refet’te, Binnaz, Refet, Mürüvvet, Nezaket, Şahap, Cazibe, Berrak arasındaki yardımlaşmalar kadınlar arasındaki dayanışmaya güzel bir örnektir.

Fatma Aliye Hanım’ın romanlarında yaptığı tasvirler nedeni ile görüntü tekniğine epey önem verdiğini söylemek mümkündür. Yazarın bu yönü araştırmacıların da dikkatini çekmiştir. Nüket Esen, “Türk Romanının Edebi Annesinden İki Eser Hoş Bir Tesadüf” adlı makalesinde Ûdî’de “evin zengin döşemesi, davetlilerin giydiği kıyafetler, kadınların süs, makyaj ve mücevherlerinin” ayrıntılı olarak anlatılmasının, anlatıcının bir kadın olduğunu hissettirdiğini söylemektedir.[27] Ogün Kırtıl da “Fatma Âliye ve Muhâdarât’ı” adlı makalesinde romanda, kadınların yaptığı işlerin erkek romancıların romanlarında bulunamayacak ilginç detaylarla anlatıldığını söyleyerek Fazıla’nın “kadınlık görevi olarak” babasının terliklerini çevirmesini, mendilini vermesini örnek gösterir.[28] Hatırlanacağı gibi Zehra Toska da, Zafer Hanım’dan bahsederken anlattığı şeylere, kadına has dünyaya ait olmaları noktasında dikkat çekiyordu. Osmanlı yaşam tarzı düşünülecek olursa kadın hayatına her yönüyle dâhil olamayan erkeklerin romanları ile romanlarındaki kadın tipleri, tasvirler ve anlatımlarla, Fatma Aliye Hanım’ın romanları arasında bu noktada belirgin bir farklılık olduğu görülecektir. Nihad Sâmi Banarlı, yazarın Muhâdarât adlı romanını, “çok zarif ve faziletli bir Türk kadınının elinden çıktığı çok belli olan zarif bir üslupla yazılmıştır”[29] diyerek tanıtır.

Tanzimat romanlarında görülen kadına, alternatif örnek bir kadın tipi çizmeye çalışan Fatma Aliye Hanım, okuduğu her şeyden etkilenen “kadın okur” olgusu yerine, oldukça modern bir okuma olan okur merkezli okumayı ima edecek görüşler sunmuştur. Fatma Aliye Hanım’a göre aslında okunan eser aynıdır ama onu okuyan kişiler farklı anlamlar çıkarmaktadırlar. Fatma Aliye Hanım’ın gelmek istediği nokta, okuyucunun romandan isabetli bir sonuç çıkarabilmesi için belli bir entelektüel birikime ve doğru ile yanlışı ayırabilecek olgunluğa ulaşması gerektiğidir. Fatma Aliye Hanım’ın kuramsal anlamda kadın yazar üzerine ne düşündüğünü bilmek mümkün olmasa da bu noktada da Osmanlı kadınlarını, yine örnek gösterdiği Müslüman kadınlar dolayısıyla yazmaya teşvik ettiği söylenebilir. Fatma Aliye Hanım’ın romanlarının “gündelik kadın dili”nin kullanımı ve yapılan betimlemeler bakımından daha önceki Osmanlı romanları ile karşılaştırıldığında belli bir kadın bakış açısına ve üslubuna sahip oldukları görülmektedir.

Bu bağlamda değerlendirilen kadın yazınına, söz konusu duyarlılığı ve sorumluluğu taşıyarak edebiyatı zedelemeden yazanlara Türk edebiyatından Cihan Aktaş, Fatma Barbarosoğlu, Nazan Bekiroğlu, Sibel Erarslan ve Yıldız Ramazanoğlu isimleri ve metinleri örnek gösterilebilir.

Oturum Başkanı - Teşekkür ediyoruz Firdevs Canbaz Hanımefendi’ye. Gerçekten 15 asrı 15 dakikada özetlemek çok kolay değil. Cahiliyyeden İslam toplumuna geçişten başlayıp, şair Hansa’dan başlayıp ondan sonra Emevi, Abbasi ve oradan Endülüs’e uzanmak oradan tekrar Osmanlıya dönüp Fatma Aliye Hanım’la bizi buluşturmak çok kolay bir iş değil. Çok teşekkür ediyoruz bunu başarıyla gerçekleştirdi ama tabii kesitler hâlinde sunmuş oldu. Sanıyorum tebliğ okunduğunda detaylar da görülecektir. Kendisine teşekkür ediyoruz.

İkinci konuşmacımız “Klasik Tefsir Kaynaklarımızda Kadın İmgesi” sunumu için Sayın Prof. Dr. Mustafa Öztürk Bey.

Buyurunuz Mustafa Bey.

[1] Virginia Woolf, Kendine Ait Bir Oda, İstanbul: İletişim Yayınları, 2002, s. 120.

[2] Miriam Cooke, Women Claim Islam Creatin Islamic Feminism Through Literature, London: Routledge, 2001, s. ix.

[3] Arab Woman Between Defiance and Resraint, edited by Suha Sabbah, Olıve Branch Press, New York 1996.

[4] Arab Women Writers: A Critical Reference Guide, 1873-1999, Radwa Ashour (Author), Ferial Ghazou, The American University in Cairo New York.

[5] Opening The Gates A Century of Arab Feminist Writing, Edited by Margot Badran and Miriam Cooke, Indiana University Press, London 1990.

[6] “Türkiye Selçuklu Toplumunda Kadın”, Sedat Biçak, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2007.

[7] May Ziyade, “Warda al-Yaziji”, Opening The Gates: A Century of Arab Feminist Writing, ed. Margot Bardan ve Miriam Cooke, Blomington: İndiana Üniversitesi, 1990, s. 240.

[8] G. Carolyn Heilbrun, Kadının Özyaşamını Yazarken, çev. Yurdanur Salman, Gülşat Aygen, İstanbul: YKY, 1992, s. 50.

[9] Ahmet Mithat Efendi, Fatma Aliye Bir Osmanlı Kadın Yazarın Doğuşu, Osmanlıcadan çev. Bedia Ermat, İstanbul: Sel Yayıncılık, 1994, s. 79.

[10] A.g.e., s. 80.

[11] Serpil Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, İstanbul: Metis, 1994, s. 28.

[12] Humm, Maggie. Feminist Edebiyat Eleştirisi. Yay. haz. Gönül Bakay. İstanbul: Say Yayınları, 2002, s. 212.

[13] Aktaş, Cihan. “İslamcı Kadının Hikâyesi”, Osmanlıdan Cumhuriyete Kadının Tarihi Dönüşümü, Editör Yıldız Ramazanoğlu, İstanbul: Pınar Yayınları, 2000, s.178.

[14] A.g.e., s. 179.

[15] Ahmet Mithat Efendi, “Kâriîn-i kirâma”, Fatma Aliye Hanım, Muhâdarât, Yayına hzl. H. Emel Aşa, İstanbul: Enderun Kitabevi, 1996, s. 14.

[16] Ogün Kırtıl, “Fatma Âliye ve Muhâdarât’ı”, Kadın Araştırmaları Dergisi, S. 8 (2003), s. 118.

[17] Fatma Aliye Hanım, “Makbule Leman”, Nüsha-i Fevkalade, (Tarih ? ), s. 28.

[18] A.g.m., s. 28.

[19] Virginia Woolf, Kendine Ait Bir Oda, İstanbul: İletişim Yayınları, 2002, s. 13.

[20] Fatma Aliye, Refet, hzl. Prof. Dr. Nurullah Çetin, İstanbul: L&M Yayıncılık, Ocak 2007, s. 31-32.

[21] A.g.e., s. 80.

[22] A.g.e., s. 33-34.

[23] A.g.e., s. 35.

[24] A.g.e., s. 39.

[25] A.g.e., s. 39.

[26] A.g.e., s. 40.

[27] Nüket Esen, “Türk Romanının Edebi Annesinden İki Eser Hoş Bir Tesadüf”, Virgül, S. 58 (Ocak 2003), s. 50.

[28] Ogün Kırtıl, “Fatma Âliye ve Muhâdarât’ı”, Kadın Araştırmaları Dergisi, S. 8. (2003), s. 113.

[29] Nihad Sâmi Banarlı, “Fatma Aliye Hanım”, Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul: MEB Yayınları, 2004, s. 993.

KLASİK TEFSİR KAYNAKLARINDA KADIN İMGESİ

Prof. Dr. Mustafa ÖZTÜRK

Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

Giriş

Kadın, modern zamanlarda İslam’ın yumuşak karnı olarak algılanan bir imgedir. İslam ve kadın kelimeleri bir arada zikredildiğinde, hemen ardından çok kere toplumsal cinsiyet meselesi bağlamında eşitlik, hak, kamusal görünürlük gibi kelime ve kavramların telaffuz edilmesi bu imgenin bir sorunlar ve problemler yumağına işaret ettiğini gösterir. Bunun içindir ki İslam’da ve Kur’an’da erkek konusunu işleyen hemen hiçbir ilmî yayın bulunmamasına rağmen kadınla ilgili yüzlerce makale mevcuttur. Yine İslam’da erkek konusuna tahsis edilmiş ciddî-ilmî bir kitap mevcut olmamasına rağmen kadınla ilgili onlarca müstakil eser bulunmaktadır.

Modern literatürdeki bilgi, görüş ve değerlendirmelerden anlaşılacağı gibi bu konuyla ilgili sorunlar ve tartışmalar, başta kadının tabiatı ve yaratılış özellikleriyle ilgili rivayetler olmak üzere kadın-erkek ilişkisi, kadının toplumsal statüsü ve aile hayatıyla ilgili bazı hükümleri muhtevi ayetler ile bu ayetlerin klasik tefsirlerdeki yorumları etrafında odaklanmaktadır. Gerek İslam’ın kadın konusundaki yaklaşımını ilkellik olarak gören oryantalist söylemlerin, gerekse bu söylemlere İslam dünyasından şu veya bu şekilde destek veren laikçi, çağdaşçı ve feminist çevrelerin kimi zaman tahkir ve tezyife varan ağır tenkitleri karşısında birçok Müslüman araştırmacı bu konuda İslam’ı tezkiye amaçlı eserler kaleme almıştır. Temel amaç tezkiye ve ibra olunca söz konusu eserlerdeki dil ve üslup da ister istemez tedafüî, hatta tarziye verici olmuştur. Oysa klasik tefsirlerin hemen hiçbirinde böyle bir dil ve üslup kullanılmamıştır. Bu durum, genel çerçevede din ve tanrı tasavvurundan pratik hayat tarzına değin hemen bütün alanlarda olduğu gibi kadın konusunda da modern dönemde çok köklü bir değişimin yaşandığını gösterir. Bu değişimin ne anlama geldiği, diğer bir ifadeyle değişmenin iyi mi yoksa kötü yönde mi gerçekleştiği meselesi önemi olmakla birlikte bu çalışmanın ilgi alanında değildir. Bizi ilgilendiren husus, modern dönemde ve din bağlamında daha ziyade bir sorun olarak algılanan kadın imgesinin klasik tefsirlerde nasıl tasvir edildiğidir.

Bu çalışmada, kadınla ilgili olarak yaratılıştan başlamak üzere eksiklik ve fitne söylemi, tesettür ve teberrüc, zevcelik ve annelik, kamu görevi, şahitlik, miras gibi belli başlı konular ele alınacak ve bütün bu konularda temel bilgi kaynağı olarak klasik tefsirler kullanılacaktır. İslam dünyasındaki modernleşme tecrübesi genellikle 19. asrın başlangıcıyla tarihlendirildiği için, bu tarihten sonrasına ait tefsirlere prensip itibariyle aslî kaynak olarak başvurulmayacak, fakat gerek görüldüğünde atıflarda bulunulacaktır.

Diğer taraftan, klasik tefsir literatüründe gerek muhtelif dönemler gerekse muhtelif mezhepler ve ekoller arasında yorum ve yaklaşım farklarını tespit ve teşhis için, söz gelimi hem Mukâtil b. Süleyman (ö. 150/767), Ebû Bekr Abdürrezzâk es-San’ânî (ö. 211/826), Hûd b. Muhakkem el-Hevvârî (ö. 280/894[?]), Taberî (ö. 310/923), İmâm el-Mâtüridî (ö. 333/944) gibi erken dönemlerde yetişmiş müfessirlerin tefsirlerine hem de geç dönemlerde yetişen ve Ehl-i Sünnet’in Kur’an ve yorum anlayışında derin izler bırakan Fahreddîn er-Râzî (ö. 606/1210), Kâdî Beyzâvî (ö. 685/1286), Kurtubî (ö. 671/1273), İbn Kesîr (ö. 774/1373) gibi müfessirlerin tefsirlerine müracaat edilecektir. Ayrıca Şiî gelenekten Ebû Ca’fer et-Tûsî (ö. 460/1067), Ebû Ali et-Tabersî (ö. 538/1144), Mu’tezilî gelenekten Zemahşerî (ö. 548/1153), tasavvufî gelenekten İbn Acîbe (ö. 1224/1809) gibi müfessirlerin tefsirlerinden de istifade edilecektir. Bütün bunların yanında İslam tefsir tarihinde şöhret bulmuş diğer birçok tefsirden de istifade yoluna gidilecektir.

I. Kadın: Yaratılış ve Kaburga Kemiği

Kur’an’da kadının yaratılış keyfiyetinden sarih olarak söz edilmez. Bununla birlikte Nisâ 4/1. ayette Allah’ın insanları bir tek nefsten halk ettiği ve o nefsten de eşini (zevc) meydana getirdiği (yâ eyyühe’n-nâsuttekû rabbekümüllezî halaqaküm min nefsin vâhidetin ve halaqa minhâ zevcehâ) belirtilir.[30] Müfessirlerin kahir ekseriyetine göre bu ayette geçen “nefs”ten maksat Âdem’dir. Dolayısıyla Âdem topraktan, eşi de (Havva) Âdem’den halk edilmiştir. Çünkü hâkim yoruma göre “ve halaqa minhâ” ifadesindeki “hâ” zamiri “nefs”e racidir.

Merviyyât ağırlıklı klasik tefsirlerin hemen hepsinde Âdem’in eşinin nasıl ve ne sebeple yaratıldığı hakkında bilgi veren bazı rivayetler nakledilmiştir. İbn Mes’ûd, İbn Abbâs ve Süddî gibi müfessirlerden gelen bu rivayetlere göre Âdem cennette yalnızlıktan sıkılmış, bunun üzerine Allah onu derin bir uykuya daldırmış ve bu esnada sol kaburga kemiğinden birini çıkarıp o kemikten Havva’yı yaratmış, kemiğin yerini de etle kapamıştır.[31]

Harcıâlem bir bilgi ve tespit kabilinden olmasına rağmen yine de belirtmek gerekir ki bu muhteva Tekvin’deki yaratılış anlatısıyla birebir örtüşmektedir. Zira Tekvin’in ikinci babında şöyle denilmektedir:

RAB Tanrı, “Âdem’in yalnız kalması iyi değil; ona uygun bir yardımcı yaratacağım” dedi… RAB Tanrı Âdem’e derin bir uyku verdi. Âdem uyurken, RAB Tanrı onun kaburga kemiklerinden birini alıp yerini etle kapadı. Âdem’den aldığı kaburga kemiğinden bir kadın yaratarak onu Âdem’e getirdi. Âdem, “İşte bu benim kemiklerimden alınmış kemik, etimden alınmış ettir” dedi.[32]

Görüldüğü gibi kaburga kemiğiyle ilgili rivayetlerdeki muhtevanın Yahudi kültürüne dayandığı müsellemdir. Nitekim İbn İshâk’ın (ö. 151/768) söz konusu rivayeti naklederken kullandığı “fî-mâ beleğanâ an ehli’l-kitâbi min ehli’t-tevrâti” (Tevrat ehli kitâbîlerden bize ulaşan bilgiye göre) ifadesi de[33] bu gerçeği daha da müsellem ve müdellel hâle getirmektedir.[34] Bu noktada kaburga kemiği anlatısının Sümer mitolojisine kadar uzanan bir geçmişe sahip olduğunu söylemek de mümkündür. Çünkü Enki ile Ninhursag mitosuna göre ana tanrı,a Ninhursag, her biri Enki’nin bedeninin hastalıklı bir bölümünü iyileştirmek üzere işe başlayan sekiz şifacı/sağaltıcı tanrıça yaratır. Söz konusu hastalıklı bölümlerden biri tanrının kaburgasıdır ve kaburga ile uğraşması için yaratılan tanrıçanın adı, kaburgaların tanrıçası anlamına gelen “Ninti”dir. Ne var ki Sümerce “ti” sözcüğü, “kaburga” kadar “hayat” anlamına da gelen çift anlamlı bir sözcüktür. Buna göre Ninti aynı zamanda “Hayatın tanrıçası” anlamına gelmekte ve dolayısıyla bu da İbrani cennet mitosunda Âdem’in kaburga kemiğinden yaratılan ve “Havva” (Hayat) diye adlandırılan kadına denk düşmektedir.[35]

İbn Kesîr (ö. 774/1373) kaburga kemiğinden yaratılış bağlamında kadının tabiatına dair ilginç ifadeler içeren rivayetler de nakletmiştir. Bir rivayete göre İbn Abbas, “Kadın erkekten yaratılmıştır. Tabiatıyla erkeğe karşı çok iştahlıdır. Erkek ise topraktan yaratılmıştır. Hâliyle o da toprak düşkünüdür. Bu sebeple kadınlarınızı hapsedin; onları sıkı gözetim altında tutun” demiştir.[36] Sahih nitelemesiyle Hz. Peygambere atfedilen bir hadiste ise, “Kadın kaburga kemiğinden yaratıldı. Bu kemiğin en eğri kısmı uç/tepe kısmıdır. Onu düzeltmeye kalkışırsan kırarsın. Ondan yararlanırsan, eğri hâliyle yararlanırsın.” şeklinde bir ifadeye yer verilmiştir.[37]

Kurtubî (ö. 671/1273) bu hadisin, “Kadındaki eğriliği düzeltmeye kalkarsan onu kırarsın. Onun kırılması, boşanmasıdır” şeklinde sona eren varyantını naklettikten sonra şu tuhaf fıkhî istidlale yer vermiştir: “Bu bağlamda ilim adamları sakal, meme ve cinsel uzvu bakımından eşit şekilde hem erkek hem de kadına ait özellikler taşıyan hünsâ-i müşkilin mirasına kaburga kemiklerinin eksikliğini delil gösterirler. Eğer onun kaburga kemiklerinin sayısı kadının kaburga kemiklerinden eksik olursa, ona erkek payı verilir. Çünkü Havva, Âdem’in kaburga kemiklerinden yaratılmıştır.”[38]

Kadının kaburga kemiğinden yaratıldığına ilişkin rivayetler Şiî-İmâmî gelenekte Ahbârî ekole mensup müfessirlerce de nakledilmiş, fakat bu nakiller arasında İmam Muhammed Bâkır’ın (ö. 117/735) farklı bir görüşüne de yer verilmiştir.[39] Diğer taraftan Sünnî tefsir literatüründe kadın ve kaburga kemiğinden yaratılışla ilgili rivayetlerden hareketle eğrilik ve eksiklik sonucuna ulaşan yaklaşımlar daha ziyade müteahhir dönemlerde zikredilmiştir. Bu durum tarihsel süreçte kadın algısının ataerkil bir dil dizgesi içinde değişime uğradığını ve bu değişimin Kur’an yorumlarına da yansıdığını göstermesi bakımından önemlidir.

Kur’an’ın kadın ve yaratılış konusuyla ilgili beyanlarına dönersek, bize göre bu konuyla ilgili Nisâ 4/1, A’râf 7/189 ve Zümer 39/6. ayetlerde geçen “nefs-i vâhide” terkibindeki “nefs” kelimesinin tek bir fert ya da birey olarak Âdem’e atfedilmesi pek isabetli değildir. Her şeyden önce, bu ayetlerde Âdem’den değil bir tek nefsten söz edilmektedir. Nefs kelimesi Arap dilinde ruh, can, hayat gibi anlamlara geldiği gibi bir şeyin kendisi, özü, cevheri gibi manalara da gelmektedir.[40] Bu açıdan bakıldığında “nefs-i vâhide” terkibinin, erkek ve dişi olarak insanın bir tek özden yaratıldığına işaret ettiği söylenebilir. Ayrıca insanın özündeki temel maddenin toprak ve su olduğuna yönelik Kur’an ifadeleri dikkate alındığında erkeğin de kadının da bu iki maddeden meydana geldiğini söylemek gerekir. Nitekim Ebû Ca’fer et-Tûsî (ö. 460/1067) ve Tabersî (ö. 548/1153) gibi Şiî-İmâmî müfessirler de İmam Muhammed Bâkır’ın (ö. 117/735), “Havvâ, Âdem’in yaratıldığı balçığın arta kalanından yaratıldı” şeklindeki sözünü naklederek bu yorumun dikkate değer olduğuna işaret etmişlerdir.[41]

Nisâ 4/1. ayetteki “nefs” kelimesini “tür, cins” olarak yorumlamak ve dolayısıyla erkek ve kadının türdeş olarak yaratıldığını söylemek de mümkündür. Nitekim Mu’tezilî müfessir Ebû Müslim el-İsfâhânî’nin (ö. 322/934) yorumu da bu istikamettedir. Ona göre mezkûr ayetteki “ve haleqa minhâ zevcehâ” ifadesinde, “Eşini de aynı cinsten/türden yarattı” şeklinde bir mana kastedilmiştir. Tıpkı “Allah size kendi cinsinizden eşler lütfetti” (Nahl 16/21), “Allah, onlara kendi içlerinden/cinslerinden bir peygamber gönderdi” (Âl-i İmran 3/164) ve “Andolsun, size içinizden bir peygamber geldi…” (Tevbe 9/128) mealindeki ayetlerde geçen nefs/enfüs kelimelerinde olduğu gibi.[42]

Bu izah Fahreddîn er-Râzî (ö. 606/1210) tarafından da isabetli görülmüş ve Kâdî Abdülcebbâr’ın (ö. 415/1025), “Havva Âdem’in kaburga kemiğinden yaratıldı” şeklindeki yorumun daha doğru olduğu yönündeki görüşüne itiraz meyanında şunu söylemiştir: “Allah Teâlâ’nın Âdem’i topraktan yaratmaya kadir olduğu kesin olduğuna göre Havva’yı da topraktan yaratmaya pekâlâ kadirdir. Hâl böyle olunca Havva’yı Âdem’in bir kaburga kemiğinden yaratmasının hikmeti ne olabilir?!”[43]

Nefs kelimesiyle ilgili bütün bu yorumlar Nisâ 4/1 ve benzer içerikteki ayetlerde insanın ilk yaratılışından söz edildiği kabulüne dayanmaktadır. Çünkü Nisâ 4/1. ayet “yâ eyyühe’n-nâs” hitabıyla başlamakta ve gerek bu ayette gerek A’râf 7/189 ve Zümer 39/6. ayetlerde ilâhî yaratma fiilinin nesnesi “küm” zamiriyle ifade edilmektedir. Daha ziyade geç dönemlere ait geleneksel yoruma göre Kur’an’daki “yâ eyyühe’n-nâs” şeklindeki müvâcehe hitaplarının muhatabı bütün insanlardır. Dolayısıyla Allah’ın “haleqâküm” (sizi yarattı) ifadesi de bütün insanoğluna mütealliktir. Ancak bize göre söz konusu ayetlerin hiçbirinde insanın ilk yaratılışından söz edilmemektedir. Çünkü birçok klasik tefsirde de belirtildiği gibi “yâ eyyühe’n-nâs” şeklindeki Kur’an hitapları, “Ey Mekke halkı” veya “Ey Kureyş halkı” manasına gelmektedir. Nitekim İbn Abbas, Nisâ 4/1. ayetteki “yâ eyyühe’n-nâs” hitabının Mekke halkına yönelik olduğunu belirtmiş[44] ve bu yorum Suyûtî (ö. 911/1505) tarafından da tercih edilmiştir.[45] Öte yandan Alkame b. Kays (ö. 62/682), Mücâhid b. Cebr (ö. 104/722) ve Hasen el-Basrî (ö. 110/728) gibi tabî müfessirler “yâ eyyühe’n-nâs” hitaplarının Mekke halkına, “yâ eyyühellezîne âmenû” hitaplarının Medine halkına yönelik olduğunu söylemişlerdir.[46] Bütün bunların yanı sıra Gazâlî’nin (ö. 505/1111) el-Mustasfâ’sı, Fahreddîn er-Râzî’nin (ö. 606/1210) el-Mahsûl’ü, Seyfeddîn el-Âmidî’nin (ö. 631/1233) el-İhkâm’ı gibi temel fıkıh usûlü kitaplarında da Kur’an’daki müvâcehe hitaplarının lafzen umumi manaya delalet etmediği belirtilmiştir. Mesela Gazâlî âmm-hâss bahsinde şunları zikretmiştir:

Doğrudan doğruya muhataba hitapta, hitabın yapıldığı ortamda bulunanların hepsine yönelik bir umumîlik iddiasında bulunulamaz. Mesela bir adam, karşısında hazır bulunan tüm karılarına, “Sizi boşadım”, bütün kölelerine, “Sizi azat ettim” dese, bu adam onlar arasından sadece yüz yüze olduğu ve kendisine söz söylemeyi kastettiği kimseye hitap etmiş olur… Buna göre biz diyoruz ki ayetlerde “yâ eyyühellezîne âmenû, yâ eyyühe’l-mü’minûn”, “yâ eyyühe’n-nâs” gibi muhatap sigasıyla belirtilen her hüküm, Hz. Peygamberin zamanında mevcut olanlara yönelik bir hitaptır. Bu hitabın sonraki nesilleri de bağladığını söylemek, Hz. Peygamber zamanında sabit olan her hükmün kıyamete kadar her mükellef hakkında geçerli olduğunu gösteren [icma ve kıyas gibi] ilave/zâid bir delille mümkündür. Şayet böyle bir delil bulunmasaydı, salt lafız söz konusu hitaplarda belirtilen hükümlerin kıyamete kadar bütün herkesi kapsadığı gibi bir manayı iktiza etmezdi. İlave delillerin bulunduğu sabittir; öyleyse bahis konusu hitaplar da umumî mana içerir. Ancak bu içerme salt hitaptan dolayı değil, başka bir delilin bulunması sebebiyledir.[47]

Bizce de isabetli olan bu görüş dikkate alındığında, gerek Nisâ 4/1, gerekse benzer ifadeler içeren diğer ayetlerde ilk insan ve eşinin yaratılışından söz edilmediğini söylemek gerekir. Kaldı ki Kur’an’da geçen Âdem kelimesinin ilk insana mı yoksa insan soyuna mı işaret ettiği hususu da sarih değildir. Muhtemelen bu kelime bir ferde değil, bir varlık türü olarak insana delalet etmektedir. Nitekim İslam düşünce tarihinde bazı âlimlerin bu yönde görüş bildirdikleri de malumdur. Mesela, Ca’fer es-Sâdık (ö. 148/765) Allah’ın şu anki Âdem’den önce milyonla ifade edilebilecek sayıda Âdem yarattığını (lekad haleqa elfe elfe âdeme) söylemiş,[48] buna benzer bir görüş İmam Muhammed Bâkır ve meşhur mutasavvıf Muhyiddîn İbnü’l-Arabî (ö. 638/1240) tarafından da dile getirilmiştir.[49] Son dönemde ise Muhammed Abduh (ö. 1905) insanoğlunun tek bir atasının bulunmadığı, bilakis farklı atalardan çoğaldığı tarzındaki modern görüşlerin Kur’an’a ters düşmediğini söylemiştir.[50]

Bu mesele bir tarafa, Nisâ 4/1. ayetteki “nefs” kelimesinin Âdem’e delalet ettiğine ilişkin geleneksel yorum aslında “Âdem ilk insandır” şeklindeki dogmatik inanca dayanmaktadır. Nitekim Abduh da aynen böyle söylemektedir. Ona göre müfessirlerin çoğunluğunca tercih edilen bu yorum ne ayetin nassına ne zahirine dayanmakta, dolayısıyla “Âdem insanlığın atasıdır” şeklindeki genel kabulden başka bir mesnedi bulunmamaktadır. Ayetin başındaki “yâ eyyühe’n-nâs” hitabının Mekke ve/veya Kureyş halkına yönelik olduğu nazar-ı dikkate alındığında, “nefs-i vâhide” terkibinin Adnan’a ve/veya Ya’rub ve Kahtan’a karşılık geldiği anlaşılır.[51] Nitekim Fahreddîn er-Râzî de A’râf 7/189. ayetteki hitabın Hz. Peygamber zamanında yaşayan Kureyş halkına yönelik olduğunu söylemiş ve bu ayette geçen “min nefsin vâhidetin” ifadesini, Hz. Peygamberin baba tarafından dördüncü dedesi Kusay b. Kilâb’a hamletmiştir.[52]

Diğer taraftan Hucurât 49/13. ayetteki, “yâ eyyühe’n-nâsü innâ haleqnâküm min zekerin ve ünsâ ve ce’alnâküm şu’ûben ve kabâile” ifadesi de Araplarla ilgili bir mana taşır. Daha açıkçası bu ayet genellikle sanıldığının aksine, insanoğlunun ilk ebeveyninden değil, genelde Arap özelde Kureyş halkının atalarından söz etmektedir. Keza ayetteki “şuûb” ve “kabâil” kelimeleri milletler ve halklara değil, müfessirlerin çoğunluğunca da belirtildiği gibi, Mudar, Rebîa, Ezd gibi boylar ile Benî Sa’d, Benî Temîm, Benî Âmir gibi alt kolları/kabileleri ifade etmektedir. Ayrıca bu ayetin neseple övünmeyi kınamak maksadıyla nazil olması da aynı noktaya işaret etmektedir.[53] Bütün bunlara ilaveten, İmam el-Mâtüridî’nin (ö. 333/944) Nisâ 4/1. ayetin tefsirine girişte zikrettiği şu ifadeler, insan ve yaratılışla ilişkilendirilen ayetlerin aslında genel değil özel bir anlam taşıdığı gerçeğini teyit etmektedir: Allah gerek bu ayette, gerek Bakara 2/21 ve Fâtır 35/5 gibi diğer ayetlerde “yâ ehhüye’n-nâsü” şeklindeki kâfirlere yönelik tüm hitaplarının ardından birliğinin hüccetlerini ve rubûbiyyetinin delillerini zikreder. Çünkü kâfirler/müşrikler rablerini hakkıyla tanıyıp bilmemişlerdir.[54]

Gelinen bu noktada denebilir ki söz konusu hitaplarla başlayan ayetlerin tüm insanlığı ilgilendiren bir mana ve muhtevaya sahip olduğu kuşkusuzdur. Nitekim “yâ eyyühe’n-nâsü” hitabıyla başlayan Bakara 2/21. ayetin ilk ve doğrudan muhatapları müşrik Araplar olmakla birlikte, dolaylı muhatapları bütün insanlardır. Bu mana ve muhteva aynı hitapla başlayan diğer bütün ayetlere de teşmil edilebilir. Ancak söz konusu hitapla başlayan ayetlerin evrensel mana ve mesajlar taşıması ayrı bir bahistir. Bizi burada ilgilendiren husus, insan ve yaratılış meselesidir. Kur’an’ın “halaqaküm min nefsin vâhidetin” şeklindeki ifadeleri genel olarak insanın yaratılışına değil, diğer toplumlar gibi Arapların da bir atadan ve/veya bir ana ve babadan meydana getirildiğine işaret etmektedir. Özet olarak, burada bahis konusu edilen ayetlerden hareketle insan soyunun ilk yaratılışı hakkında fikir beyan etmek pek isabetli gözükmemektedir. Buna mukabil, insan cinsinin toprak (türâb) ve sudan (mâ’) müteşekkil iki ana maddeden yaratıldığıyla ilgili ayetlerde geçen çamur (tîn), süzme çamur (sülâle min tîn), yapışkan çamur (tîn lâzib), kurumuş çamur (salsâl), porselen gibi ses çıkaran kurumuş çamur (salsâl ke’l-fehhâr), rengi siyahlamaya yüz tutmuş ve kokusu değişmiş çamur (hame’ mesnûn) gibi farklı tabir ve terkiplerden hareketle ilk yaratılış hakkında tekâmül ve benzeri şeyler söylemek mümkündür; fakat sonuçta bütün bu tabir ve terkiplerin delaleti, “Marangoz masayı ağaçtan yaptı” ifadesindeki mücmellikten daha mübeyyin/mübeyyen değildir.

II. Kadın: Şeytanla İşbirliği Ve İhanet

Klasik tefsirlerin bir kısmında Âdem ve Havva’nın cennetteki rahat ve huzurlu hayatlarının sona ermesine yol açan yasak ağaca yaklaşma suçunun Havva-yılan-şeytan işbirliğiyle işlendiğini bildiren rivayetlere yer verilmiştir. İbn Abbas, Süddî, Katâde, Vehb b. Münebbih gibi müfessirlerden gelen bu rivayetlere göre İblis cennete yılanın ağzında ve/veya karnında girmeyi başarmış, ardından yasak ağacın meyvesini yeme hususunda Havva’yı ayartmış, Havva da bilahare Âdem’i ayartmıştır. Âdem ve Havva yasak ağacın meyvesinden yiyince edep yerlerinin açıldığını fark etmişler ve bunun üzerine bir taraftan kaçıp saklanmaya, bir taraftan da ağaç yapraklarıyla örtünmeye çalışmışlar. Derken Allah, Âdem’e, “Benden mi kaçıyorsun” diye sormuş, Âdem de, “[Bu çıplak hâlimle] senden haya ediyorum” diye karşılık vermiştir. Öte yandan Allah, Âdem’e, “Seni yaklaşmaktan men ettiğim ağacın meyvesinden yemeye sevk eden şey neydi?” diye sormuş, Âdem de, “Bana Havva yedirdi” diye cevap vermiştir. Allah, Havva’ya, “Peki sen niçin yedin?” diye sorunca, Havva, “Beni buna yılan teşvik etti” diye mazeret bildirmiştir. Bunun üzerine Allah Havva’yı cezalandırmış ve bu ilâhî ceza yüzünden kadın cinsi o gün bugündür hamilelik döneminde çok büyük sıkıntılar çekmek, zor doğum yapmak ve her ay regl olmak zorunda kalmıştır.[55]

Hiç şüphesiz bu rivayet malzemesi de Tekvine dayanmaktadır. Zira Tekvin’in üçüncü babında şu ifadeler yer almaktadır:

Kadın ağacın güzel, meyvesinin yemek için uygun ve bilgelik kazanmak için çekici olduğunu gördü. Meyveyi koparıp yedi. Yanındaki kocasına verdi, o da yedi. İkisinin de gözleri açıldı. Çıplak olduklarını anladılar. Bu yüzden incir yaprakları dikip kendilerine önlük yaptılar. Derken, günün serinliğinde bahçede yürürken RAB Tanrı’nın sesini duydular. O’ndan kaçıp ağaçların arasına gizlendiler. RAB Tanrı Âdem’e, “Neredesin?” diye seslendi. Âdem, “Bahçede sesini duyunca korktum. Çünkü çıplaktım, bu yüzden gizlendim” dedi. RAB Tanrı, “Çıplak olduğunu sana kim söyledi? Yoksa sana meyvesini yeme dediğim ağaçtan mı yedin?” diye sordu. Âdem, “Yanıma koyduğun kadın ağacın meyvesini bana verdi, ben de yedim” diye karşılık verdi. RAB Tanrı kadına, “Nedir bu yaptığın?” diye sordu. Kadın, “Yılan beni aldattı, o yüzden yedim” diye cevapladı…. RAB Tanrı kadına, “Çocuk doğururken sana çok acı çektireceğim; ağrı çekerek doğum yapacaksın. Kocana istek duyacaksın, seni o yönetecek” dedi.[56]

Bazı tefsirlerde, kadınların kocalarını aldatmalarını Havva-şeytan işbirliğine bağlayan hadis rivayetlerine de yer verilmiş ve bu bağlamda Hz. Peygambere atfen, “İsrailoğulları olmasaydı et kokmaz, yemek bozulmazdı. Keza Havva olmasaydı hiçbir kadın kocasını aldatmazdı” şeklinde bir ifadeye yer verilmiştir. Bu arada kimi müfessirler cennette Âdem’in men edildiği işi yapma hususunda şeytanın Havva’yı değil, Havva’nın şeytanı yönlendirdiğini söyleyenlerin mevcut olduğundan bile söz etmişlerdir.[57] Öte yandan Sa’lebî (ö. 427/1035), Kurtubî (ö. 671/1273) ve diğer bazı müfessirler, âdeta erkeği temize çıkarıp kadını mahkûm etmek istercesine, Âdem’in aklı başında biri olarak yasak meyveyi yemeye yanaşmadığı, bu yüzden Havva’nın ona şarap içirip sarhoş ettiği ve meyveyi ancak bu suretle yedirdiği yönünde bir rivayete yer vermişlerdir. Saîd el-Müseyyeb’e (ö. 94/712) isnat edilen bu rivayet bağlamında Fahreddîn er-Râzî (ö. 606/1210) Havva’nın Âdem’e şarap içirip sarhoş etmesinin uzak bir ihtimal olmadığını söyleyenlerin varlığından da söz etmiştir.[58]

Buna mukabil başta Mukâtil b. Süleyman (ö. 150/767) olmak üzere birçok büyük müfessir yasak meyveden yeme suçunu Havva-Şeytan işbirliğine bağlamamış, aksine şeytanın Âdem ve Havva’yı birlikte ayarttığından söz etmiştir. Havva-şeytan işbirliğiyle ilgili rivayetler Ahbârî ekole mensup Şiî-İmâmî müfessirler tarafından da nakledilmiş,[59] ancak Usûlî ekole mensup müfessirler bu rivayetleri zikre değer görmemiş, hatta Ebû Ca’fer et-Tûsî (ö. 460/1067) şarap içirme rivayetini eleştirmiştir.[60] Taberî (ö. 310/923) ise yasak ağaçtan yeme hususunda mezkûr rivayetlerdeki içeriği teyit edecek bir delil bulunmadığını, bu konuda en doğrusunun Kur’an’da bildirilenlere muvafık bir görüş belirtmek olduğunu zikretmiştir. Buna göre şeytan Âdem ve Havva’ya vesvese vermiş ve böylece her ikisini de suça ortak etmiştir.[61] Bütün bu yorumlardan farklı olarak İbn Kesîr (ö. 774/1373) Havva-Şeytan işbirliğiyle ilgili rivayetleri İsrailiyyat diye nitelendirmiştir.[62]

Havva’ya ihanet suçu yükleyen hadis rivayetlerine gelince, bu rivayetler klasik tefsirlerin yanında Buhârî (ö. 256/870), Müslim (ö. 261/874), Ahmed b. Hanbel (ö. 241/855) gibi meşhur muhaddisler tarafından da nakledilmiştir. Ebû Hureyre’den haber-i vâhid tarzında nakledilen bu rivayetlerdeki kadın tasavvurunun da Yahudi menşeli ve/veya İsrailiyat kökenli olduğunu söylemekte beis olmasa gerektir.[63] Rivayetlerin metniyle ilgili eleştirel bir değerlendirmeye göre kadınlar, ilk kadın Havva yüzünden kocalarına ihanet edip durmakta iseler de bu ihanetin kapsamı ya da Havva ile nasıl bir ilgisi olduğu konusunda hiçbir açıklayıcı bilgi yoktur. Hatta İsrailoğulları yüzünden etin ve yemeğin bozulması ile Havva yüzünden kadınların kocalarını aldatması gibi iki farklı konunun bir arada zikredilmesinin hikmeti de belli değildir. Bu iki örnek (İsrailoğulları/Havva) arasında Hristiyanlıktaki aslî günah anlayışını hatırlatan bir benzerlikle suçların ferdîliği, ama cezaların bütün insanlığa teşmil edilmesi açısından bir paralelliğin kurulduğu sezilmektedir. Ancak hadis şarihleri bu paralellik üzerinde durmaktan ziyade iki ifadeyi birbirinden kopuk ve ayrı bağlamlarda kendi içinde bir bütünlük teşkil edecek şekilde yorumlama cihetine gitmişlerdir.[64]

III. Kadın: Şeytan ve Fitne

Havva’nın cennette şeytanla işbirliği yapıp Âdem’e ihanet ettiği yönündeki yaygın görüş ve inanışa paralel olarak birçok klasik tefsirde kadın cinsinin şeytan veya şeytanın kemendi olduğu şeklinde ifadelere yer verilmiştir. Mesela Kurtubî, “Kadınlar, erkek evlatlar, yığınla biriktirilmiş altınlar, gümüşler, soylu atlar, [koyun, keçi, deve gibi] sağmal hayvanlar, bağlar-bahçeler [dünyaperest] insanlara çok cazip gelir. Hâlbuki bütün bunlar fâni hayatın gelip geçici nimetleridir. Asıl kalıcı nimetler ve güzellikler Allah katındadır ” mealindeki Âl-i İmrân 3/14. ayetin tefsirinde şunları zikretmiştir:

Allah, bu ayette kadınlardan söz ederek başladı. Bunun sebebi, insanların/erkeklerin nefislerinin kadınlara çokça arzu duymasıdır. Kadınlara çok arzu duyulmasının sebebi ise onların şeytan tarafından atılan birer kement olmaları ve aynı zamanda erkekleri yoldan çıkarmalarıdır.

Nitekim Buhârî ve Müslim’in naklettikleri bir hadiste Resûlullah, “Ben bu dünyadan göçüp gittikten sonra erkeklerin başına kadınlardan daha çetin bir bela/fitne bırakmadım.” demiştir. Kadın fitnesi bütün fitnelerden daha korkunçtur. Kadınlarda iki, [erkek] evlatlarda tek fitnenin söz konusu olduğu söylenir. Kadınlardaki fitnenin ilki, akrabalık bağlarını kesmeye sevk eder. Çünkü kadın kocasına anneler ve kız kardeşlerle ilişkiyi kesme yönünde telkinlerde bulunur. İkinci fitne ise helâl-haram demeksizin mal biriktirme düşkünlüğüdür. Erkek evlatlardaki tek fitneye gelince, bu da onlar için mal biriktirme tutkusuna tekabül eder. Abdullah b. Mes’ûd’un rivayetine göre Resûlullah, “Kadınlarınızı [dış dünyayla irtibat sağlamayı mümkün kılan, penceresi sokağa bakan] manzaralı odalarda/mekânlarda oturtmayın ve onlara yazı yazmayı öğretmeyin” buyurmuş, böylece erkekleri bu konuda uyarıp sakındırmıştır. Çünkü kadınların manzaralı odalarda/mekânlarda oturtulmasında erkeklere muttali olma durumu söz konusudur. Böyle bir durumda kadınları [namahremden] koruma ve gizleme tedbiri yoktur. Çünkü kadınlar manzaralı odalarda/mekânlarda iskân edildiğinde, kimi zaman erkekleri görür, bundan dolayı fitne ve bela zuhur edebilir. Ayrıca kadınlar erkekten yaratılmıştır. Bu yüzden kadın cinsi erkeğe çok düşkündür. Erkek ise şehvetli yaratılmış, kadın da erkeğin kendisinde sükûn bulduğu bir varlık kılınmıştır. Bu sebeple, erkek de kadın da birbiri için risklidir; ateşle barut gibidir. Kadınlara yazı yazmayı öğretme hususunda da böyle bir fitne, hatta daha tehlikeli bir fitne söz konusudur. [Kudâî’nin (ö. 454/1062)] Şihâbü’l-Ahbâr adlı eserindeki bir hadiste Resûlullah, “Kadınları aç ve açıkta bırakın ki evlerinde oturmak zorunda kalsınlar” buyurmuştur.[65]

Ebüssuûd’a (ö. 982/1574) göre insanlar/erkekler için cazip kılınan dünyevî metaların sayıldığı Âl-i İmrân 3/14. ayette ilk olarak kadından söz edilmesi, şehvetin kadın cinsinde çok daha derin ve köklü olmasıyla ilgilidir. Dahası, kadınlar şeytanın kementleridir.[66] İbn Acîbe (ö. 1224/1809) gibi bazı mutasavvıf müfessirler de benzer bir yaklaşımla kadının şehvetle özdeş olduğunu söylemiş, ayrıca “Kadına âşık olmak Allah’ın zikrinden yüz çevirmektir; onların güzelliğine bakmak İblis’e tahsis edilmiş bir hissedir” gibi ifadelerin ardından Hz. Ali’ye atfen, “Ey insanlar/erkekler! Hiçbir hususta kadınlara itaat etmeyin” şeklinde bir söz nakletmiştir.[67]

Kadın cinsinin çok tehlikeli bir fitne veya şeytanın kemendi olduğu Tabersî (ö.548/1153), Ebû Hayyân el-Endelüsî (ö. 745/1344), İbn Kesîr (ö. 774/1373), Hatîb eş-Şirbînî (ö. 977/1570), Şevkânî (ö. 1250/1834) gibi farklı mezheplere mensup birçok müfessir tarafından da dile getirilmiştir.[68] Buna mukabil İbn Kesîr (ö. 774/1373) kadınlara yönelik ilginin iffet çerçevesinde olmak ve çoluk çocuğa karışmak amacına yönelik olması hâlinde matlub ve merğûb (istenen ve arzu edilen) kapsamında mütalaa edilebileceğini de söylemiş ve bunun ardından mümin, sâliha, itaatkâr ve doğurgan kadınları öven birtakım hadisler nakletmiştir.[69] Diğer taraftan başta Mukâtil b. Süleyman (ö. 150/767) ve Taberî (ö. 310/923) gibi isimler olmak üzere Mâtüridî (ö. 333/944), Zemahşerî (ö. 538/1144), İbn Atıyye (ö. 541/1147), İbnü’l-Cevzî (ö. 501/1201), İbn Cüzey (ö. 741/1340) gibi birçok müfessir Âl-i İmrân 4/14. ayetin tefsirinde kadın-fitne ilişkisi kurmamışlar, Fahreddîn er-Râzî (ö. 606/1210) gibi bazı müfessirler ise kadına yönelik arzunun fıtrîliğinden söz etmiştir.[70] Benzer şekilde Şiî-İmâmî müfessir Tûsî (ö. 460/1067) de şehvet ve arzunun Allah tarafından insanın doğasına kodlandığını söylemiş ve dolayısıyla insan tarafından bertaraf edilmesi mümkün olmayan bu arzunun kadınla ilgisine menfi bir içerik yüklememiştir.[71]

Bütün bu farklı görüş ve yorumların ardından Âl-i İmrân 3/14. ayetin başında geçen “en-nâs” kelimesinin bütün insanoğluna değil, kâfir insanlara işaret ettiğini belirtmek gerekir. Nitekim Mukâtil b. Süleyman’ın yorumu da bu yöndedir.[72] Taberî’nin, “Bu ayet, Resûlullah’ın gerçek peygamber olduğunu pekâlâ bilip anlamalarına rağmen ona ittiba etmek yerine dünyaperestlik ve dünyevî liderlik tutkusuna ram olmayı yeğleyen Yahudileri kınamak maksadıyla nazil oldu”[73] şeklindeki ifadesi de “en-nâs” kelimesinin bütün insanlara delalet etmediğini destekler mahiyettedir. Ayrıca söz konusu ayette insanlara cazip kılınan şeyler arasında kadının zikredilmesi, “en-nâs” kelimesinin erkekler manasında kullanıldığını göstermektedir.

Diğer taraftan, erkek ile kadının birbirine cinsel istek ve arzu duyması, insan neslinin çoğalmasına vesile kılınan fıtrî bir duygudur. Bu sebeple, Âl-i İmrân 3/14. ayetin tefsirinde kadınla fitne arasında özdeşlik ilişkisi kuran anlayışın, kadını cinsel bir obje gibi görmesi veya en azından böyle takdim etmesi hasebiyle marazi olduğu söylenebilir. Gerçi Teğâbun 64/14-15. ayetlerde kimi eşlerin/zevcelerin ve çocukların mümin erkekler için “düşman” ve “fitne” olduğu belirtilmiştir. Ancak bu ayetlerle ilgili nüzul sebepleri[74] dikkate alındığında, kadınlar ve çocuklar hakkında bir “fitne” genellemesi yapılamayacağı anlaşılır. Ayrıca gerek Enfâl 8/28 gerek Teğâbun 64/15. ayette geçen “fitne” kelimesi, bildik anlamda fitne ve fesattan ziyade denenme, sınanma (ibtila ve ihtibar) vesilesi manasındadır.[75] Dolayısıyla kadınlar ve çocuklar bu manada erkekler için fitne olduğu gibi erkekler de kadınlar ve çocuklar için fitne olabilir. İlgili ayetlerde fitnenin kadınlar ve çocuklara izafe edilme sebebi, nüzul döneminde İslâm davetinin dışa dönük veçhesinde erkeklerin başrol oynaması, özellikle müminlerin kâfirlerle savaşması noktasında kadınlar ve çocukların zayıf halka konumunda olmasıdır.

Birçok klasik tefsirde Âl-i İmrân 3/14. ayette ilk olarak kadından söz edilmesi onun güçlü şehvetine ve fitne olma özelliğine bağlandığı gibi zina suçunun cezasını düzenleyen Nûr 24/3. ayete “ez-zâniyetü” (kadın zinakâr) kelimesiyle başlanması da yine kadının şehvetine, akıl noksanlığına ve aynı zamanda zina fiilinde başrol oynamasına ve davetkâr tavrına bağlanmıştır.[76] Buna mukabil diğer bazı tefsirlerde söz konusu ayete “ez-zâniyetü” (kadın zinakâr) kelimesiyle başlanmış olması, kadın cinsinin fettanlığıyla değil nüzul dönemindeki toplumsal durumla ilişkilendirilerek açıklanmıştır. Bu açıklamaya göre Kur’an’ın nazil olduğu dönemde, kadınların zinası daha yaygındı (kâne fî zâlike’z-zemeni zina’n-nisâi efşâ). Önde gelen Arapların fuhuş sektöründe çalışan cariyeleri vardı. Kimi cariyeler evlerinin kapısına flamalar asar ve bu işi açıktan yaparlardı.[77]

Bu açıklama isabetlidir; zira gerek hadis ve tefsir kitaplarında gerek İslam öncesi Arap tarihiyle ilgili eserlerde yer alan bilgiler cahiliye döneminde fuhuşun gerçekten çok yaygın olduğunu, bilhassa cariyelerin fuhuş işinde sermaye olarak kullanıldığını göstermektedir. Mesela Hz. Âişe’den nakledilen bir hadisteki ifadelere göre cahiliye devrinde bir kadının beş-on erkekle ilişkiye girdiği olurdu. Kadın hamile kalıp doğurduğu zaman, aradan birkaç gece geçtikten sonra, ilişkiye girdiği erkekleri yanına çağırtırdı. Erkekler bir araya geldiğinde kadın, “Bildiğiniz gibi bu çocuğun dünyaya gelme sebebi sizsiniz” diye söze başlar ve ardından istediği kişinin ismini zikrederek, “Çocuk sendendir” derdi. Bunun üzerine o kişi ister istemez çocuğu kendi nesebine ilhak ederdi;[78] fakat çocuk kız olduğunda nesebe ilhak hususunda problem çıkardı.[79]

Yine aynı hadisteki ifadelere göre cahiliye devrinde kimi kadınlar çok sayıda erkekle ilişkiye girerlerdi. Bu işi yapan kadınlar fahişeydi. “Bağâyâ” diye anılan bu kadınlar kapılarına kırmızı flamalar asarlardı. Dileyen erkek onlarla ilişkiye girerdi. Kadın o erkeklerden birinden hamile kalıp çocuğu doğurunca adamlar toplanır, bu arada bir kâif çağrılır ve kâifin belirlemesi üzerine ilgili adam çocuğu kendi nesebine katardı. Böylece çocuk onun oğlu olarak anılırdı.[80]

Nesep âlimi Hişam b. Muhammed el-Kelbî (ö. 204/819 [?]) Mesâlibü’l-Arab (Kitâbü’l-Mesâlib) adlı eserinde -ki bu eser Arapların kusurlarına dairdir- cahiliye devrinde “mâhûr/mevâhîr” diye anılan evlerinin kapılarına[81] flama asan on meşhur fahişenin ismini saymıştır.[82] Mukâtil b. Süleyman’ın (ö. 150/767) da tek tek isimlerini tadat ettiği bu fahişeler -ki bunların hepsi cariyedir- arasında yer alan[83] ve Ümmü Mehzûl diye anılan kadınla bir sahabi evlenmek istemiş ve bunun üzerine “ez-zânî lâ yenkihu illâ zâniyeten ev müşriketen” (zinakâr bir erkek, zinakâr veya müşrik bir kadınla evlenir/ilişkiye girer) ifadesiyle başlayan Nûr 24/3. ayet inmiştir.[84]

Cahiliye devrinde dost hayatı yaşamak şeklinde bir nikâh/ilişki türü de vardı. Kendilerine erkek dost edinen kadınlar “zevâtü’l-ahdân” veya “müttehizâtü ahdân” diye anılırdı. İffetli yaşamaları, zina etmemeleri ve gizli dost edinmemeleri şartıyla cariyelerle evlenmeye ruhsat tanıyan Nisâ 4/25. ayetteki “muhsanâtin ğayra müsâfihâtin ve lâ müttehizâti ehdân” ifadesi bu konuya atıfta bulunmaktadır. Fahreddîn er-Râzî’nin verdiği bilgiye göre müfessirlerin çoğu “müsâfehe”yi bir kadının dilediği erkekle yasak ilişki kurması, “hıdn” kelimesini ise sadece belli bir kişiyle dost hayatı yaşaması şeklinde yorumlamıştır. Cahiliye Arapları bu ikisi arasında fark gözetiyor, ilkini zina sayarken ikincisini (hıdn) bu kapsamda değerlendirmiyorlardı. Bu yüzden ayette hem sifah hem hıdn zikredilmiş ve ikisinin de yasak olduğu bildirilmiştir.[85]

Müfessirler birçok konuyla ilgili ayetleri tarihsel vasatta olup bitenlere atıfta bulunarak açıklama yoluna giderken, kadından söz eden ayetlerin tefsirinde çoğunlukla tarih üstücü bir yaklaşımla genelleme yapmayı tercih etmişlerdir. Mesela Hz. Yusuf ile Mısır Azizi’nin (Potifar) karısı arasında yaşanan hadise bağlamında zikredilen, “Muhakkak ki siz kadınların fendi çok yamandır” (Yûsuf 12/28) ifadesi, ayartma ve aldatma hususunda kadınların şeytandan daha mahir oldukları tarzında izah edilmiş ve bu izaha Ebû Hureyre’den gelen, “Kadınların tuzağı, şeytanın tuzağından daha müthiştir” şeklindeki hadis rivayeti eklenmiştir. Bu bağlamda Kurtubî, Allah’ın Nisâ 4/76. ayette, “Muhakkak ki şeytanın tuzağı pek zayıftır” buyurmasına mukabil, Yûsuf 12/28. ayette “Muhakkak ki siz kadınların fendi çok yamandır” buyurduğunu, dolayısıyla kadınların şeytandan daha tehlikeli olduğu gerçeğinin bizzat Allah tarafından teyit edildiğini söylemiş, ama bu arada “inne keydekünne azîm” sözünün Allah’a ait olmadığına -ki bu söz kesinlikle Allah’a ait değildir- da işaret etmiştir.[86] Âlûsî (ö. 1270/1854) ise Kurtubî’nin bu tuhaf istidlalini ismen zikretmediği bir âlime nispet etmiş ve o âlimin, “Kadınlardan korktuğum kadar şeytandan korkmuyorum” şeklinde bir sözünü naklettikten sonra bu istidlalin doğruluğunu teyit meyanında, “Şeytan gizli kapaklı şekilde ayartır; kadınlar ise bu işi göz göre göre/yüz yüze yapar”[87] demiştir.

İbn Acîbe (ö. 1224/1809) gibi bazı müfessirlerce de zikre değer görülen bu izahtan farklı olarak[88] Fahreddîn er-Râzî, “Allah insanoğlunu zayıf yaratmıştır. Böyleyken nasıl olur da kadının fendi çok müthiş diye tavsif edilir. Keza erkeğin fendi kadının fendinden daha baskın olduğu halde böyle bir tavsif nasıl izah edilebilir?” şeklindeki bir soruya şöyle cevap verilebileceğini belirtmiştir: “İnsanın yaratılışı melekler, gökler ve gezegenlerin yaratılışlarına nisbetle zayıftır. Kadınların fendi ise [daha güçlü bir yaratılışa sahip olan] erkeklerin fendinden daha müthiştir. Bu iki ifade arasında bir çelişki yoktur. Ayrıca, kadınlar ayartma hususunda erkeklerin sahip olmadığı hile ve tuzaklara sahiptir. Bu yüzden onların hile ve tuzakları karşıt cinsi ayartma noktasında utanç doğurur ve fakat erkeklerde böyle bir durum söz konusu olmaz.”[89]

Bu yorum, “erkeğin elinin kiri, kadının boynuna geçirin ipi” sözüyle özetlenebilir. Nitekim günümüz toplumunda da hükümferma olan anlayışa göre ırz, namus, iffet gibi ahlâkî değerler kadının hanesine kodlanmıştır. Bu kodlama mucibince söz konusu değerlerin muhafazası kadına, kadının bekçiliği ise erkeğe aittir. Ahlâkî bekçiliği onur, haysiyet ve şeref kodlarıyla da pekiştirilen erkek için, kadının bir tehlike ve tehdit unsuru olması gayet tabiidir(!)

4. Kadın: Zayıflık ve Noksanlık

Şüphesiz kadın, erkeğe nispetle daha naif ve nazik, daha hassas ve kırılgan bir tabiata sahiptir. Ancak bunlar birer kusur ve eksiklik değil, yaratılış özellikleridir. Hatta kadını kadın yapan, onu cins-i latif kılan hususiyetlerdir. Ne var ki kadının doğasıyla ilgili bu özellikler bazı ayetlerin tefsirinde birer nakisa olarak zikredilmiştir. Mesela Fahreddîn er-Râzî, Allah’ın kudret ve lütfunun bir göstergesi olarak insanların erkek-dişi olarak çift yaratıldığı ve çift yaratmadaki maksadın iki karşıt cinsin birbiriyle huzur ve dinginlik bulması şeklinde açıklandığı Rûm 30/21. ayetin tefsirinde, “Bu ayet kadınların yaratılışının tıpkı hayvanlar, bitkiler ve sair faydalı şeylerin yaratılmasıyla aynı olduğunun delilidir. Dahası bu ayet, ‘Allah yeryüzündeki her şeyi sizin için yarattı’ (Bakara 2/29) mealindeki ayetle aynı manaya işaret eder. Bu demektir ki kadınlar kulluk ve mükellefiyet için yaratılmamıştır” şeklinde bir ifade serdettikten sonra şunları eklemiştir:

Kadınların yaratılması biz erkeklere lütfedilen bir nimettir. Onlar biz erkekler için yaratılmıştır. Kadınların bizim için yaratılması ve mükellef kılınması, onlara biz erkeklerin mükellefiyeti gibi bir mükellefiyet yüklendiğine değil, [Allah’ın] bize yönelik nimetini tamamına erdirmeyi göstermeye yöneliktir. Bu hem nakil/nass, hem hüküm/hikmet hem de mana/illet açısından böyledir. Naklî delil, bu ve benzeri mealdeki ayetlerdir. Hükme/hikmete gelince, kadın cinsi erkeğin mükellef kılındığı birçok şeyle mükellef kılınmamıştır. Bu konudaki illet de şudur: Kadın, yaratılış itibariyle zayıf, cılız ve aynı zamanda ahmaktır. Bu yüzden kadın çocuğa benzer. Çocuk mükellef tutulmaz. Binaenaleyh, kadının mükellefiyete ehil olmaması gerekir. Ancak şu da var ki onlar mükellef kılınmasaydı Allah’ın biz erkeklere yönelik nimeti tamamlanmış olmazdı. Sonuçta mükellef kılındılar ki her bir kadın azaptan korksun ve kocasına itaat edip haramdan sakınsın. Kadınlar bu şekilde mükellef kılınmasaydı kesinlikle fesat zuhur ederdi.[90]

Ortaçağ Avrupasındaki “Kadının ruhu var mı yok mu?” tartışmasına damgasını vuran zihniyeti hatırlatan bu ilginç yorumun özeti şudur: Kadın aslında bir insan değil, tek başına gerçek insanı temsil eden erkeğin istifadesi için yaratılmış olan hayvanlar, bitkiler ve sair faydalı şeyler gibi bir metadan ibarettir. Kadının görece mükellefiyeti ise erkeklerin bu metadan ağız tadıyla faydalanması içindir.

Bazı klasik tefsirlerde, müşrik Arapların kız çocuk sahibi olmaktan nefret ettiklerini, bununla birlikte erkek çocukları kendilerine, hor-hakir görüp insan yerine koymadıkları kız çocuklarını da Allah’a layık görmekten utanıp sıkılmadıklarını anlatan Zuhruf 43/15-17. ayetlerin ardından gelen ve gerçekte müşrik zihniyeti tasvir eden, “Demek şimdi ben, süs-püs içinde büyütülecek/büyüyecek, büyüdüğü zaman da kendini savunmaktan bile aciz olacak bir kız çocuk sahibi oldum!’ diye söylenir durur” mealindeki ayette kız çocuğuna atfedilen özellikler müfessirlerin çoğunluğu tarafından Allah’ın tavsifi olarak kabul edilmiş ve dolayısıyla bu ayet de erkeğin faik, kadının dûn olduğu kabulüne mesnet kılınmıştır. Mesela Fahreddîn er-Râzî bu ayetin tefsirinde şunları zikretmiştir:

Ayetteki “süs-püs içinde büyütülecek/büyüyecek” (eve men yüneşşeü fi’l-hilyeti) ifadesinde, kızların/kadınların eksikliğine dikkat çekilmek istenmiştir. Zira süs-püs içinde büyütülen kimse, zatı itibariyle eksik olur. Çünkü onun zatında böyle bir eksiklik olmasaydı, süslerle kendini tezyin etmeye ihtiyaç duymazdı. Allah, kızların/kadınların noksan hâllerini bir diğer şekilde beyan etmek üzere, “Kendini savunmaktan aciz” buyurmuştur. Bu ilâhî beyanda kastedilen mana, kız/kadın cinsinin münakaşa ve münazaraya girmek durumunda kaldığında kendi meram ve maksadını ifade edemeyip acze düşmesidir. Bu acziyetin sebebi, kız/kadın cinsinin dil becerisine sahip olmaması, aklının kıt ve aynı zamanda tabiatı gereği aptal/ahmak olmasıdır. Bu yüzden, “Kadın, hüccetini ortaya koymak isteğiyle konuştuğunda, çoğu zaman kendi aleyhine hüccet olacak şeyleri söyler” denilir. İşte bütün bunlar, kadının tam manasıyla eksik olduğunu gösterir. Hâl böyleyken, kızları Allah’a izafe edip O’nun çocukları olduğunu söylemek akıl kârı mıdır?![91]

Fahreddîn er-Râzî’ye göre Allah’a -hâşâ- bir çocuk izafe etmek söz konusu olsa, o çocuğun erkek olması gerekir. Çünkü erkek, kadından mutlak üstündür. Yok eğer biz kalkıp, “Allah, kız çocukları kendisine evlat edindi, erkek çocukları da kullarına verdi” dersek, bu söz, “Kulun durumu Allah’ın durumundan daha üstün ve mükemmeldir” anlamına gelir. Ancak böyle bir düşünce aklın bedahetiyle merduttur.[92] Öte yandan, bu ayet süslenmenin kadınlar için mubah, erkekler için haram olduğuna delâlet eder. Çünkü Allah süslenmeyi ayıp ve noksanlığı mucip bir hususiyet olarak göstermiştir. Erkeğin süslenip püslenmeye çalışması, kendini rezil-rüsva etmesiyle eşdeğerdir. Oysa rezillik müslüman erkek için haramdır. Çünkü Resûlullah, “Mü’minin kendisini rezil-rüsva etmesi caiz değildir” buyurmuştur. Erkeğin süsü, Allah’a taat yolunda sabretmek ve takva ziynetiyle süslenmektir.[93]

Kısaca, halk arasında “Kadından Müslüman olmaz; bilakis kadın müslümana lazımdır” sözüyle birebir örtüşen bu anlayış diğer birçok müfessir tarafından da benimsenmiştir. İbn Âdil (ö. 880/1476’dan sonra) ve Hatîb eş-Şirbînî (ö. 977/1570) gibi bazı müfessirler Zuhrûf 43/18. ayetin tefsirinde, Fahreddîn er-Râzî’nin görüşlerini özetleyerek nakletmiş,[94] Beyzâvî, İbn Cüzey, Nesefî, Ebû Hayyân, Ebüssuûd, İbn Acîbe, Âlûsî gibi diğer birçok müfessir ise kadının akıl ve/veya fikir noksanlığından söz etmişlerdir.[95] Sonuçta müfessirlerin hemen hepsi söz konusu ayette kadına atfedilen süs-püs içinde yetişme ve kendini savunmadan acze düşme ifadelerini Allah’a izafe ederek kadının bizzat Allah tarafından eksik bir varlık olarak görüldüğü neticesine ulaşmış ve bu eksikliği de akıl fikir noksanlığına bağlamıştır. Hâlbuki siyak-sibak dikkate alındığında, ayette kadına atfedilen özelliklerin Allah tarafından değil, kız çocuk sahibi olduğunu duyunca öfkelenip yutkunan müşriğe ait olduğu ve/veya müşriklerin kızlar/kadınlar hakkındaki tasavvurunun ifade olunduğu fark edilir. Ayrıca “evemen yüneşşeü fi’l-hilyeti” ifadesinde kızların/kadınların değil, müşrikler tarafından süslenen putların kastedilmiş olması da muhtemeldir. Nitekim İbn Zeyd ve Dahhâk gibi bazı müfessirlerin yorumu da bu yöndedir.[96]

5. Kadın: Tesettür ve Teberrüc

Kur’an’da kadının örtünmesinin niteliği ve biçimi hakkında çeşitli beyanlar yer alır ve bu konuya ilişkin temel beyanlar cilbâb, hımâr, hicâb gibi kelimeler ve kavramlar üzerinden yapılır. Cilbâbla ilgili olarak Ahzâb 33/59. ayette mealen, “Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin hanımlarına söyle, dışarı çıkacakları zaman cilbâblarına bürünsünler. Onların [hür kadınlar olarak] tanınmaları ve dolayısıyla tacize uğramamaları açısından en uygun giyinme tarzı budur. Allah çok affedici, çok merhametlidir.” buyrulur. Klasik tefsirlerin hemen hepsinde yer alan rivayetlere göre bu ayetin nüzul sebebi özetle şudur: Medine döneminde cariyeler (geceleyin) sokağa çıkar ve bazı utanmaz adamlar onlara lâf atıp rahatsız ederlerdi. Hür kadınlar da dışarı çıktıklarında cariye oldukları zannedilir ve bu yüzden tacize uğrarlardı. İşte bu sıkıntı üzerine Ahzâb 33/59. ayet nazil oldu ve ayette hür kadınların dışarı çıkarken cilbâb giymeleri emredildi, böylelikle cariye olmadıklarının anlaşılması hedeflendi.[97]

Bu ayette geçen cilbâb kelimesi farklı şekillerde açıklanmıştır. Bazı müfessirler “cilbâb”ı bütün bedeni saran giysi, kadının örtündüğü her şey olarak izah ederken, diğer bazı müfessirler bunu milhafe, mülâe, izâr, kamîs gibi kelimelerle izah yoluna gitmişlerdir. Aslında dış giysi ve/veya üstlük anlamına gelen cilbâb, doğrudan başörtüsü veya başörtüsünden geniş, ridadan dar olan ve kadının başını ve göğsünü örtmeyi sağlayan giysi şeklinde de izah edilmiştir.[98] Bahis konusu ayetteki “zâlike ednâ en yu’rafne” ifadesi ise klasik tefsirlerin hemen hepsinde, “hür kadınların cilbâb sayesinde cariye olmadıklarının anlaşılması” şeklinde izah edilmiştir. Buna göre cilbâb, sebeb-i nüzulle ilgili rivayetlerde sözü edilen taciz sorununu bertaraf etmek için sadece hür kadınların giymekle mükellef olduğu bir kıyafettir. Cassâs’ın (ö. 370/981) yorumuna göre ayetteki “nisâi’l-mü’minîn” (müminlerin kadınları) lafzının zahirinde kastedilen, sadece hür müslüman kadınlardır. Binaenaleyh, cariyeler cilbâb giymekle değil, giymemekle mükelleftir. Nitekim Hz. Ömer bazı cariyeleri, “Hür kadınlara benzemeyin” diyerek cilbâb giymekten men etmiştir.[99]

Sonuç olarak denebilir ki klasik tefsirlerdeki izahlar cilbâbla ilgili hükmün Kur’an’ın nazil olduğu dönemin Arap toplumunda hür müslüman kadınların şeref ve itibarını korumaya yönelik bir düzenleme olduğu noktasında birleşmektedir. Bu düzenlemeyle birlikte köle statüsündeki kadınlar/cariyeler, özgür kadınlardan tefrik edilmiş ve sonuçta hür kadınlar, toplumsal statülerini simgeleyen cilbâbları sayesinde tacizden kurtulmuşlardır. Cilbâbın toplum içerisinde hür kadınların tanınmalarını sağlayan ve onları tacizden koruyan simgesel bir üniforma ve zırh işlevi görmesi, bize o dönemin Arap toplumundaki hâkim değer yargıları hakkında da ilginç ipuçları vermektedir. Bu ipuçlarından biri, dönemin Arap toplumunda cariyelerin hem fuhuşla ilgili kötü bir şöhrete sahip oldukları, hem de hür kadınlara nispetle sahipsiz ve savunmasız konumda bulunduklarıdır. Kuşkusuz bu durum, cariyelerin toplum içerisinde alınıp satılan bir mal muamelesi görmelerinden kaynaklanmakta ve bu muamele onların cinsel meta olarak kullanılmasına da imkân tanımaktadır. Nitekim Fahreddin er-Râzî’nin Nûr 24/31. ayetin tefsirinde zikrettiği şu ilginç ifadeler bunu teyit etmektedir:

[Âlimler] ayetteki “Kendiliğinden görünen yerler dışında ziynetlerini göstermesinler” ifadesinin sadece hür kadınlarla sınırlı olduğu konusunda ittifak etmişlerdir. Zaten söz konusu ifadeden bu mananın kastedildiği açıktır. [Esasen] cariye bir maldır. Dolayısıyla alınıp satılırken incelenip araştırılmalıdır. Bu da ancak ona iyice bakılmasıyla olur. Ancak hür kadınlar için böyle bir şey söz konusu değildir.[100]

Kadınların örtünmesiyle ilgili hükümlerden biri de Nûr 24/31. ayette yer alır. Bu ayette mealen, “[Ey Peygamber!] Mümin kadınlara da söyle, onlar da gözlerini harama bakmaktan sakınsınlar; iffetlerini korusunlar. Zorunlu olarak görünenler dışında ziynet yerlerini de açmasınlar; [örfe göre görünmesinde sakınca olmayan el ve yüz gibi uzuvları dışında güzellik ve çekiciliklerini teşhir etmesinler]. Başörtülerini de göğüs ve gerdanlarını kapatacak şekilde örtsünler. Boy-pos, endam güzelliklerini göstermesinler.” buyrulduktan sonra, ziyneti gösterme yasağı dışında tutulan kimseler sayılmıştır. Ayette geçen “hımâr” kelimesi birçok klasik tefsirde, “yakaya kadar uzanan başörtüsü” şeklinde izah edilmiştir.[101] Ayrıca erken döneme ait bazı tefsir kaynaklarında hımâr (başörtüsü) ile ilgili bu ayetin tıpkı cilbâb konusunda olduğu gibi hür kadınların cariyelerden ayırt edilmesini sağlamak için nazil olduğu da ileri sürülmüştür.[102]

Başörtüsü ayetinde geçen ve gizlenmesi emredilen ziynet, dış (zînet-i zâhire) ve iç (zînet-i bâtıne) olmak üzere iki kısımda değerlendirilmiştir. Bununla birlikte dış ve iç ziynetin neler olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. İbn Abbas, İbn Mes’ûd, Katade, Dahhâk, Hasen el-Basrî ve İbn Cübeyr gibi sahabe ve tâbiûn müfessirleri dış ziyneti elbise, sürme, yüzük, yüz ve el gibi muhtelif şekillerde açıklamışlardır.[103] Bunlardan İbn Mes’ud’a atfedilen “elbise” açıklaması pek kabul görmemiş, buna mukabil Hasen el-Basrî ve İbn Cübeyr’in yüz ve eller şeklindeki açıklaması Hanefî ve Mâlikî gelenekte tercihe şayan bulunmuştur. Şâfiî ve Hanbelî gelenekte ise ağırlıklı görüş, el ve yüz dâhil namaz dışında kadının bütün bedeninin avret olduğu yönünde oluşmuştur. İç ziynet ise genellikle küpe, gerdanlık, bilezik, halhal gibi şeylerle açıklanmıştır.[104]

Diğer taraftan ilgili ayette iç ziyneti gösterme yasağının istisnaları koca, baba, oğul, kayınpeder, üvey oğullar, kadının erkek kardeşleri, yeğenleri, kadınlar, kadının sahip olduğu köleler, cinsel arzusu kalmamış erkekler ve kadınların cinselliğini anlama seviyesinde olmayan çocuklar şeklinde tadat edilmiştir. Burada sayılan kimseler arasında yer alan kölelerin erkek olsalar bile efendisi konumundaki kadının iç ziynetini görmesinde sakınca olmadığı belirtilmiştir. Hz. Âişe ve Ümmü Seleme’ye isnat edilen bu görüşün yanı sıra İbn Abbas ve Mâlik b. Enes’ten, “Bir erkek kölenin, efendisi olan kadının saçlarına bakmasında sakınca yoktur” tarzında bir görüş de nakledilmiştir. Bu bağlamda bir kadının erkek kölesinin yanında göbekle diz kapağı arasındaki yerleri açık tutabileceği bile söylenmiştir.[105] Buna mukabil İbn Mes’ûd, Saîd b. el-Müseyyeb, İbn Sîrîn ve Ebû Hanife gibi âlimler, “Ayette sözü edilen kölelerden maksat erkek köleler değil, cariyelerdir. Binaenaleyh, erkek köle kadın efendisinin saçına bakamaz” şeklinde bir görüş bildirmiş[106] ve bu görüş Zemahşerî, İbnü’l-Cevzî gibi bazı müfessirlerce de tercih edilmiştir.[107] Ancak Sa’lebî, Vâhidî, Fahreddîn er-Râzî, Kurtubî gibi diğer birçok müfessir “mâ meleket eymânühünne” ifadesinin zahirî olarak hem erkek hem kadın köleyi kapsadığı görüşünü benimsemiştir.[108]

Teberrüc meselesine gelince, Ahzâb 33/32 ve 33. ayetlerde Hz. Peygamberin eşlerine şöyle hitap edilmiştir: “Ey Peygamber hanımları! Siz herhangi bir kadın konumunda değilsiniz. Peygamber hanımına yakışır bir tutum içinde olmak isterseniz, yabancı erkeklere karşı edalı bir üslupla konuşmayın. Aksi halde, kalbi temiz olmayan kişiler yanlış ümide kapılabilirler. Bu yüzden, her zaman sade/doğal bir tarzda konuşun. [Dışarı çıkmayı gerektiren bir durum olmadıkça] evlerinizde vakarınızla oturun. Eski cahiliye devrinde olduğu gibi, süslenip püslenerek sokağa çıkmayın. Namazı hakkıyla kılın; zekâtı verin; Allah’a ve elçisine her daim itaat edin.”

Bu ayetlerdeki hükümler çoğu müfessir tarafından Hz. Peygamber ve ezvâc-ı tahirâta mahsus şekilde izah edilmiştir. Buna mukabil fıkıhçı kimlikleriyle temayüz eden Ebû Bekr İbnü’l-Arabî, Kurtubî gibi müfessirler hükmü genele teşmil etmişler, ayrıca tüm müslüman kadınların ev merkezli yaşamaları gerektiğini özellikle belirtmişlerdir. Kurtubî’nin izahına göre 33. ayetteki emir Hz. Peygamberin eşlerine yönelik olmakla birlikte diğer bütün müslüman kadınları da bağlar ve bu ayetteki “vekarne fî buyûtikünne” ifadesi kadınların evden dışarı çıkmamaları gerektiği manasını taşır.[109]

Ayette yasaklanan teberrücle ilgili farklı görüşler ileri sürülmüştür. İbnü’l-Cevzî bu konuyla ilgili altı görüş nakletmiştir. Buna göre teberrücten maksat; (1) Kadınların erkeklerle bir arada bulunması, onların arasına karışması (Mücâhid); (2) Kadının kırıtarak ve salınarak yürümesi (Katâde); (3). Kadının kibir-kurum satarak yürümesi (İbn Ebî Necîh); (4) Kadının dekolte denebilecek bir kıyafetle arz-ı endam etmesi (Kelbî); (5) Başındaki örtüyü gelişigüzel bağlaması ve gerdanının açıkta kalması (Mukâtil); (6) Kadının pahalı elbise giymesi ve fakat bu elbisenin bedeni gizlemesi.[110]

Bu bağlamda İbn Atıyye (ö. 541/1147) ayette yasaklanan teberrücün ezvâc-ı tâhirâtın içine doğdukları ve kültürel ikliminde yetiştikleri cahiliye toplumundaki kadınlara özgü davranışlara tekabül ettiğini söylemiş,[111] Kurtubî ise konuyla ilgili tüm yorumları kapsayıcı olarak nitelendirdiği görüşünü, “teberrücten maksat, câhiliye devrindeki kadınlar gibi salınarak yürümek, güzelliklerini erkeklere teşhir etmektir ve bu tür davranışlar şer’an caiz değildir” şeklinde ifade etmiş ve sonunda konuyu şöyle özetlemiştir: “Kadınlar evlerinde oturmalı, dışarı çıkmamalıdır. Ancak zaruri bir ihtiyaç hâsıl olduğunda süslenmeden ve tam tesettürlü olarak çıkmalıdırlar”[112]

Hz. Peygamberin eşlerinden bir talepte bulunulması ve/veya herhangi bir meselenin sorulması söz konusu olduğunda bunun yüz yüze şekilde değil, bir perde (hicâb) arkasından dile getirilmesi emrini muhtevi olan Ahzâb 33/53. ayetin tefsirinde de müfessirlerin çoğu, konuyu ezvâc-ı tâhirât özelinde izah etmişler, buna mukabil fakih müfessirler buradaki emri de umuma teşmil cihetine gitmişlerdir. Mesela İbnü’l-Arabî ve Kurtubî bu ayetin tefsirinde, “Kadın bedeniyle ve sesiyle büsbütün avrettir. Bu avretin izhar edilmesi caiz değildir. Ancak zaruret ve zaruri bir ihtiyaç hâsıl olduğunda durum değişir. Bu zaruri ihtiyaç ise kadınla ilgili bir şahitlik veya kadının bedeninde ortaya çıkan bir rahatsızlık yahut cevabı ancak kadından alınabilecek bir soru olabilir.[113]

Kurtubî, Lokmân 31/6. ayette geçen “lehve’l-hadîs” tabirine yüklediği anlam çerçevesinde kadın şarkıcı dinlemenin hükmüyle ilgili olarak da Ebû Bekr İbnü’l-Arabî’nin şu ifadelerini nakletmiştir: “Kişinin kendi cariyesinden şarkı dinlemesi caizdir. Çünkü böyle bir cariyenin şarkısını dinlemede ne zâhiren ne bâtınen o kişiye haram olacak bir husus söz konusu değildir. Hâl böyleyken o cariyenin sesinden istifade edip lezzet alması niçin yasak olsun ki?! Mamafih kadının erkeklerin karşısında açılıp saçılması, mahremiyet perdesinin yırtılması ve çirkin sözlere kulak verilmesi caiz değildir. Şayet bu sınırlar aşılır ve helal olmayacak işler yapılırsa, o zaman böyle bir iş en başından yasaklanır ve kökünden sökülüp atılır”. Bu konuda Ebü’t-Tayyib et-Taberî de şunları söylemiştir: “Şâfiî mezhebine mensup âlimler, mahrem olmayan bir kadından şarkı dinlemeye cevaz vermemişlerdir. Bunun caiz olmadığı noktasında şarkıcı kadının hür veya cariye olması fark etmez. İmam eş-Şâfiî de, “Bir kimsenin cariyesinden şarkı dinletmek için birtakım insanları bir araya toplaması düpedüz sefihliktir. Bu kimsenin şahitliği reddedilir.” demiş, ardından daha ağır bir ifadeyle, böyle bir işin deyyusluk olduğunu söylemiştir.[114]

Nûr 24/60. ayette, teberücle ilgili olarak, hayızdan kesilmiş, yaşını başını almış kadınların siyablarını çıkarmalarında sakınca bulunmadığı bildirilmiş ve fakat siyabı çıkarmanın teberrüc, yani kadınlığını sergileme kastı (ğayra müteberricâtin bi-zînetin) taşımaması gerektiği de belirtilmiştir. Bu ayette geçen siyâb (elbise), İbn Abbas ve İbn Mes’ûd gibi sahabî müfessirlerce cilbâb ve rida olarak izah edilmiş[115] ve bu izah müfessirlerin kahir ekseriyetince de benimsenmiştir. Bazı klasik tefsirlerde ise yaşlı kadınların çıkarmalarında sakınca bulunmayan siyabın başörtüsü olduğu yönünde izahlara da yer verilmiştir.[116]

6. Kadın: Kamu Görevi, Şahitlik ve Miras

İslam hukukunda kadının yöneticilik ve hâkimlik gibi görevler üstlenmesinin caiz olup olmadığı meselesi öteden beri tartışılmıştır. Temel önermeleri nassların sarih delaletlerinden öte, toplumsal telakkiler ile sosyo-kültürel şartlara dayanan bu tartışmada aile hayatı ve karı-koca ilişkilerinden söz eden Bakara 2/228, Nisâ 4/32 ve 34 gibi ayetler birçok müfessir tarafından imamet (yöneticilik) ve hâkimlik gibi görevlerin erkeklere mahsus olduğu yönündeki hâkim görüşe delil gösterilmiştir. Bunun yanında Ebû Bekr İbnü’l-Arabî ve Kurtubî gibi fakih müfessirler ise Sebe halkının bir kadın tarafından yönetildiği bilgisini içeren Neml 27/23. ayeti doğrudan doğruya kadının kamu görevi yapamayacağı görüşüne mesnet göstermişlerdir. Bu ayetin tefsirine girişte, “Yönetimlerini kadına tevdi eden bir millet dirlik göremez”[117] şeklindeki delâleti tartışmalı hadisi nakleden İbnü’l-Arabî bunun ardından şunları söylemiştir:

Mezkûr hadis kadının halife olamayacağı hususunda kesin hüküm bildiren bir nasstır. Zaten bu konuda [Ehl-i Sünnet âlimleri arasında] görüş ayrılığı da yoktur. Gerçi Muhammed b. Cerîr et-Taberî’den kadının hâkim olabileceği yönünde bir görüş nakledilmiştir; ancak Taberî’ye izafe edilen bu görüş sahih değildir. İhtimal ki bu görüş Ebû Hanife’ye atfedilen görüşle aynı mahiyettedir. Ebû Hânife’nin söz konusu görüşüne göre kadın şahitlik yapabildiği hususlarda hâkimlik de yapabilir; ancak bu, kadının her konuda hâkimlik yapabileceği anlamına gelmez. Keza kadın için, “Filan kadın hâkim olarak tayin edilmiştir” tarzında bir görev/yetki belgesi de düzenlenemez. Bununla birlikte cinayet davası ile nikâh akdi konusunda görevlendirilebilir. Ancak bu görevlendirme, kadının hakem tayin edilmesi ve tek bir meselede görüş bildirmesi şeklinde olur. Yoksa kadın kayıtsız şartsız hâkimlik yapamaz. Bunun delili, Resûlullah’ın “Yönetimlerini kadına tevdi eden bir millet dirlik göremez” hadisidir. Ebû Hanife ve Taberî’ye atfedilen görüşün muhtevası kanaatimizce bundan ibarettir. Hz. Ömer’in bir kadını çarşı-pazar muhtesipliğiyle görevlendirdiği yönündeki rivayete gelince, bu rivayet sahih değildir ve kesinlikle itibar edilmemelidir. Dahası bu rivayet bid’atçilerin hadislere karıştırdıkları bir desiseden ibarettir.[118]

Bu görüşler Ehl-i Sünnet ulemasınca ittifakla benimsenmiştir. Hatta bu konuda icmadan bile söz edilmiştir. Şiî gelenekteki görüşler de Ehl-i Sünnetle aynı paraleldedir. Ancak Hâricîler devlet Başkanlığı’nda cinsiyetin değil liyakatin esas olduğunu söylemişlerdir. Benzer şekilde birçok çağdaş müslüman araştırmacı, her kamu görevi gibi, devlet başkanlığı ve hâkimlik için de en önemli şartın liyakat olduğunu göz önünde tutarak kadınların devlet başkanlığı dâhil her görevi üstleneceklerini, imamlığın ve ordu kumandanlığının bizzat devlet başkanı tarafından yapılmasının gerekmediğini ileri sürmüşlerdir. Buna göre Hz. Peygamberin konuyla ilgili hadisi bütün zamanlar için geçerli bir hüküm bildirmekten ziyade kendi dönemiyle ilgili bir tespiti ifade etmektedir. Daha açıkçası, Hz. Peygamber, o dönemde bir kadın tarafından yönetilen Sasani Devleti’nin uzun süreli olamayacağını haber vermiş ve nitekim öyle de olmuştur.[119]

Diğer taraftan İslam tarihinde birçok kadının devlet başkanlığı yaptığı malumdur. Bu kadınlardan biri, 1047-1138 yılları arasında Yemen’de hüküm süren Süleyhîler hanedanlığında bir süre devleti idare eden Hürre es-Süleyhiyye’dir. Keza Delhi’de Sultan Şemseddin İltutmuş’un 1236’da ölümünden sonra devleti dört yıl boyunca kızı Raziye Begüm yönetmiştir. Eyyûbî hükümdarı Necmeddîn Eyyûb’un eşi Şecerüddür de bir süre hükümdarlık yapmış ve adına hutbe okutturup sikke bastırmıştır. Ayrıca İran’da hüküm süren Türk Atabeyi Boz-aba’nın eşi Zâhide Hatun ile 1148-1286 yıları arasında İran’ın Fars bölgesinde hüküm süren Salgurlular hanedanlığında Âbiş Hatun da hükümdarlık yapmıştır.[120]

Kadının şahitliği meselesine gelince, borç akdiyle ilgili hükümleri düzenleyen Bakara 2/282. ayette, “Erkeklerinizden iki şahit bulundurun. Eğer iki erkek bulunmazsa rıza göstereceğiniz bir erkek ve iki kadını şahit tutun” buyrulmuştur. Birçok müfessire göre iki kadının şahitliğinin ancak bir erkeğin şahitliğine denk olması, kadının akıl ve/veya din açısından eksik olmasıyla ilgilidir.[121] Buna mukabil Mukâtil b. Süleyman, Taberî, Mâtüridî, Zemahşerî gibi müfessirler bu ayetin tefsirinde kadınların akıl ve din noksanlığından söz etmemişlerdir.

İbn Kesîr kadınlardaki akıl ve din noksanlığına, “Kadın aklen ve dinen eksiktir” şeklinde özetlenebilecek bir hadis rivayetini delil göstermiştir.[122] İbn Cüzey (ö. 741/1340) ise bu ayetin kâfirler, çocuklar ve kadınların şahitliğini reddetme hususunda gayet sarih bir beyan içerdiğini söylemiştir.[123] Öte yandan Hanefî mezhebine mensup müfessirler kadının şahitliğinin hadler ve kısas dışındaki her alanda geçerli olduğunu söylerken,[124] Şâfiî müfessirler kadınların şahitliğini mali konularla sınırlandırmışlardır.[125] Buna göre denebilir ki Şâfiî gelenekteki bakış açısına göre kadınların şahitliği ilke olarak makbul değildir; mali konularda şahitlik etmeleri istisnai olup zarurete mebnidir. Hanefî gelenekteki bakış açısına göre ise kadınların şahitliğinin kabulü temel ilke, hadler gibi bazı konularda kabul edilmemesi istisnadır. Çünkü şahitlik ehliyetinin temeli müşahede, anlayıp kavrama ve eda edebilme yeteneğidir ve bu nitelikler kadınlarda da mevcuttur.

Fıkıhta Mâlikî mezhebine mensup olan İbnü’l-Arabî şahitlik meselesine, “Allah erkeği kadına altı yönden üstün kılmıştır” ifadesiyle giriş yapmış, ardından bu altı hususu şöyle sıralamıştır: (1) Erkek kadının aslı/esası, kadın erkeğin fer’i/uzantısı kılınmıştır. Çünkü Allah’ın Kur’an’da beyan ettiği üzere kadın erkekten yaratılmıştır. (2) Kadın erkeğin eğri kaburga kemiğinden yaratılmıştır. Resûlullah, “Kadın, erkeğin en eğri kaburga kemiğinden yaratıldı. Şayet kadındaki eğriliği düzeltmeye kalkışırsan, onu kırarsın. Yok eğer ondan istifade edeyim dersen, mevcut eğriliğiyle istifade edersin” buyurmuş ve “Kadının kırılmasından maksat, boşanmasıdır” demiştir. (3) Kadının dini eksiktir. (4) Kadının aklı eksiktir. Nitekim Hz. Peygamber, “Ben, aklı ve dini eksik olup da buna rağmen basiret sahibi bir adamın aklını çelmeyi başarabilen varlık olarak bir tek siz kadınları gördüm.” demiş, bunun üzerine kadınlar, “Dinimiz ve aklımızın eksik olmasından maksat nedir?” diye sorunca, Hz. Peygamber, “Kimi geceleri (regl sebebiyle) namazsız ve oruçsuz geçirenler siz kadınlar değil misiniz?! Keza sizden birinin şehadeti bir erkeğin şehadetinin yarısı sayılmıyor mu?!” şeklinde karşılık vermiştir.[126] (5) Kadının miras payı erkeğin payından eksiktir. Allah, “Erkeğin miras payı iki kızın/kadının payı kadardır” (Nisâ 4/11) buyurmuştur. (6) Kadının gücü eksiktir. Nitekim kadın savaşamaz ve dolayısıyla ona ganimetten pay ayrılmaz.[127]

Bu altı maddenin ardından, “İşte bütün bu hususlar hikmetli manalar taşır.” diyen İbnü’l-Arabî, “Peki, bütün bu sayılanlar kadının iradi olarak yapıp ettiği şeyler değil. Böyleyken nasıl olur da onun nakisaları kapsamında zikredilebilir?” şeklindeki manidar soruya da Eş’ârîliğin mutlak güç ve kudretle özdeş Allah tasavvurunu özetleyen şu ilginç cevabı vermiştir: “Allah’ın adaleti bu! Allah dilediğinin konumunu alçak dilediğininkini yüksek kılar. O nasıl dilerse öyle hükmeder. Dilediğini över, dilediğini yerer. Yapıp ettiklerinden dolayı O’na hesap sorulamaz. Ama insanlara hesap sorulur. Evet, durum budur. Allah mahlûkatı farklı konumlarda yaratmış, mertebelerini farklı kılmış ve bunu da bize açıklamıştır. Artık biz bunu biliyoruz, inanıp teslim oluyoruz.”[128]

İbnü’l-Arabî gibi itikatta Eş’arî mezhebine bağlı olan Fahreddîn er-Râzî ise Nisâ 4/32. ayetteki “ve lâ tetemennev mâ feddalellahu bihî ba’daküm alâ ba’din” ifadesine atıf yaparak erkeklerin kadınlar üzerinde otorite sahibi olduğunu söylemiş, ardından da erkeğin üstün kadının düşük/dûn konumda olduğunu şöyle gerekçelendirmiştir: “Bilinmelidir ki erkeklerin kadınlardan üstünlüğü birçok yönden hâsıl olan bir gerçektir. Üstünlükle ilgili hususiyetlerin bir kısmı hakiki/özsel sıfatlardan, bir kısmı da şer’î/teklîfî hükümlerden müteşekkildir. Hakiki/özsel sıfatlar konusunda bilinmelidir ki bu sıfatlar ilim ve güç olmak üzere iki hususla ilgilidir. Kuşkusuz erkeklerin akılları ve bilgi birikimleri çok fazladır. Yine kuşkusuz erkeklerin zor işleri başarma kudretleri daha üst düzeydedir. İşte bu iki sebepten dolayı erkeklerin kadınlardan akıl, basiret ve kuvvet açısından üstünlükleri söz konusudur. Üstünlükle ilgili bu üç hususa şunlar da eklenebilir: Genellikle okuma-yazmayı erkeklerin bilmesi, binicilik ile atıcılıkta erkeklerin mahir olması, peygamberler ve âlimlerin erkekler arasından çıkması, namaz imamlığı ve devlet başkanlığı görevlerinin yine erkeklere ait olması, cihad, ezan, hutbe, itikâf, hadler ve kısasta ittifakla yalnız erkeklerin şahitliğinin geçerli olması, Şafiî’ye göre nikâhta da sadece erkeklerin şehadetinin makbul sayılması, mirasta pay fazlalılığı ve asabelik, gerek kasten gerek hataen adam öldürmede diyet ödemekle mükellef olma, kasâme, nikâhta velayet, talak, talaktan dönüş, birden çok kadınla evlenme ve doğan çocukların erkeklere nispet edilmesi. İşte bütün bunlar erkeklerin kadınlardan üstün olduğuna delâlet eder.[129]

“Kocaların karıları üzerinde hakları olduğu gibi kadınların da kocaları üzerinde maruf/malum hakları vardır.” mealindeki ifadenin ardından, “Kocaların karıları üzerindeki hakları bir derece fazladır” (ve li’r-ricâli aleyhinne deracetün) ifadesini muhtevi olan Bakara 2/228. ayetteki “derece” kelimesi de erkeklerin şu veya bu sebeple kadınlardan üstün konumda bulunduğunun delili olarak izah edilmiştir. Zemahşerî’ye göre “derece”den maksat, erkeklerin daha fazla hakka sahip olmaları ve aynı zamanda üstün konumda bulunmalarıdır.[130] Kurtubî’nin yorumuna göre ise kocanın derece kelimesiyle ifade edilen üstün konumu akıl, infak kudreti, diyet ödeme mükellefiyeti, miras ve cihad gibi hususlara taalluk eder. Kısaca, derece kelimesi hem erkeğin kadından üstün olmasını iktiza eder, hem de kocanın karısı üzerindeki hakkının kadının koca üzerindeki hakkından daha zorunlu olduğuna işaret eder. Bunun içindir ki Resûlullah, “Ben bir kimseye Allah’tan başkasına secde etmeyi emredecek olsaydım, kesinlikle kadına kocasına secde etmesini emrederdim” buyurmuştur.[131]

Bütün bunlara ilaveten “derece” kelimesi, kadının kocaya itaat vazifesi, erkeğin daha akıllı olması, kadını boşaması ve/veya boşama hakkını elinde tutması, saygınlık sahibi olması, gerek imamet gerek kadılık ve gerekse şahitlik hususunda ehliyet ve salahiyet sahibi olması, evli olduğu hâlde ikinci, üçüncü kadınla evlenebilmesi, mirasta olduğu gibi ganimetten de fazla pay alması ve hatta sakallı olması şeklinde de izah edilmiştir.[132] Fahreddîn er-Râzî’ye göre erkeğin bütün bu hususlarda kadından daha üstün olduğu sabittir. Aslında kadın erkeğin elinde aciz bir esir gibidir. Bu yüzden Resûlullah, “Kadınlara iyi davranın. Çünkü onlar sizin elinizin altında zavallı aciz konumdadır” buyurmuştur.[133]

İlginç olan husus, “derece” kelimesinin hemen bütün müfessirlerce erkeğin daha fazla hak sahibi olduğu yönünde izah edilmiş olmasıdır. Oysa bu kelimeye karı-koca ilişkisi bağlamında sorumluluk manası da yüklenebilir. Nitekim İbn Abbas “derece”yi kocanın karısına karşı sorumluluklarını yerine getirmesi ve onunla iyi geçinmesi yönünde bir teşvik şeklinde anlamış ve kocanın karısı üzerindeki haklarından fedakârlıkta bulunması şeklinde yorumlamıştır. Bu yorum Taberî ve İbn Atıyye gibi müfessirlerce de tercihe şayan bulunmuştur.[134]

Klasik tefsirlerde söz konusu kelimenin ağırlıklı olarak “hak ve üstünlük” bağlamında izah edilmiş olması, esas itibariyle Kur’an’ın bu yoruma mesnet oluşturacak beyanlar içermesiyle de ilgilidir. Zira Ümmü Seleme ve/veya ensardan bazı kadınların, “Biz kadınlar gazveye iştirak edemiyoruz. Bu yüzden, biz kadınlara mirastan düşen pay erkeklerin aldığı payın yarısı kadar; keşke biz de erkek olsaydık…” şeklindeki serzenişleri üzerine nazil olan Nisâ 4/32. ayette[135] “ve lâ tetemennev mâ feddalellâhu bihî ba’daküm alâ ba’din” şeklinde bir ifade zikredilmiştir. Bu ifadenin, “Ey mümin kadınlar! Allah’ın erkeklere siz kadınlardan daha fazla hak vermiş olmasından dolayı, ‘Keşke biz de erkek olsaydık’ diye yanıp yakılmayın” şeklinde bir manaya geldiği açıktır. Keza, Nisâ 4/34. ayette “er-ricâlü kavvâmûne ale’n-nisâ” (erkekler kadınların/kocalar karılarının amiri/reisi konumundadır) buyrulmuş ve erkeklerin bu konumu “bimâ feddalellâhu ba’dahüm alâ ba’din ve bimâ enfakû min emvâlihim” şeklinde talil edilmiştir.

Bu ifadenin ilk kısmında geçen tafdil (üstün ve öncelikli kılma) toplumsal düzlemde erkeklerin kadınlara nispetle daha fazla sorumluluk yüklenmiş olmasıyla ilgilidir. Bunun delili, gerek mehir ödeme gerek evlilikte hane halkının geçimini üstlenme mükellefiyetinin “ve bimâ enfakû min emvâlihim” ifadesinde erkeklere izafe edilmesidir. Sonuçta neresinden bakılırsa bakılsın, erkeklerin üstün ve öncelikli oluşu değerle değil, durumla ilgilidir; zira kavvamlık (reislik) konumunun gerekçelerinden biri olan infak (maddi harcama), mutlak surette erkeğin uhdesinde olan ve olması gereken bir şey değildir; bilakis bugünkü tarihsel ve toplumsal gerçeklikte tanık olunduğu üzere kadın da pekâlâ infak imkânına sahip olabilir; yani koca işsiz, karısı iş ve gelir sahibi olabilir. Böyle bir durumda kavvamlık rolünü kısmen de olsa kadının üstlendiği/üstleneceği izahtan varestedir.

Kadınla ilgili miras hukukuna gelince, Nisâ 4/7. ayette bu konuyla ilgili olarak mealen şöyle buyrulmuştur: “Ana babanın ve yakın akrabanın miras olarak bıraktıkları malda erkeklerin payı vardır. Kadınlar da ana babanın ve yakın akrabanın miras bıraktıkları malda pay sahibidirler. Yani miras olarak bırakılan mal ister az ister çok olsun, o maldan erkeğe de kadına da belli bir pay ayrılmıştır.”

Müfessirler bu ayetin tefsirinde İslam öncesi dönemin Arap toplumundaki miras uygulamasına atıf yapmışlar ve söz konusu dönemde savaşma kudreti bulunmayan kimselere, yani kadınlar ve çocuklara miras verilmediğinden söz etmişlerdir.[136] Yine bu ayetin tefsirinde Ümmü Kücce/Kühha adlı bir kadının kocası öldükten sonra üç çocuğuyla birlikte mağdur edilmesi, ölen kocasının Süveyd ve Arfece/Arfete adlı amcaoğulları tarafından bütün mirasa el konulması ve Hz. Peygamberin bu duruma müdahalede bulunması olayından söz etmişlerdir.[137]

Miras hukukuyla ilgili olarak, “(Ey Müminler!) Allah miras, konusunda çocuklarınızın paylarıyla ilgili olarak size şunu emreder: Erkeğin miras payı, kızın/kadının alacağı payın iki katıdır. Eğer ölen kişinin çocukları sadece kız olup ikiden fazla iseler, bunlar mirasın üçte ikisini alırlar. Şayet mirasçı konumunda tek kız evladı varsa, mirasın yarısı ona aittir. Hayatta olan ana-babaya gelince, ölen kişinin bir kız ya da erkek çocuğu varsa, bıraktığı mirastan hem anası hem babası altıda bir pay alır. Ölen kişinin çocuğu yoksa ve ana-babası da hayatta olursa, mirasın üçte biri anaya verilir. Şayet ölen kişinin erkek ve kız kardeşleri varsa, ana mirasın altıda birini alır. Bütün bu payların miktarı, miras bırakan kişinin vasiyeti yerine getirildikten ve/veya hayatta iken ödeyemediği borçlar ödendikten sonra belirlenir.” mealinde hükümlerin vaz edildiği Nisâ 4/11. ayetteki “li’z-zekeri mislü hazzi’l-ünseyeyn” (erkeğin miras payı kızın/kadının miras payının iki katıdır) ifadesi erken dönemlere ait tefsirlerde erkeğin kadından üstünlüğü bağlamında yorumlanmamışken geç dönem tefsirlerde ifadenin söz dizimi dahi erkeğin üstünlüğüne delil gösterilmiştir. Mesela Zemahşerî “Allah Teâlâ niçin ‘İki kızın/kadının miras payı bir erkeğin payı kadardır’ veya ‘Bir kız/kadın bir erkeğin miras payının yarısını alır’ demedi de, ‘Erkeğin miras payı iki kızın/kadının miras payı kadardır’ şeklinde bir ifade kullandı?” tarzında muhtemel bir soruya şöyle cevap verilebileceğini belirtmiştir:

Allah, erkeğin üstünlüğünden dolayı ilkin onun payını beyan etmekle söze başlamış ve erkeğin miras payını kadının payının iki katı kılmıştır. Dahası, Allah, “li’z-zekeri mislü hazzi’l-ünseyeyn” (erkeğin payı iki kızın/kadının payı kadardır) ifadesinde, erkeğin kadından üstün olduğunu kastetmiştir. Oysa “li’l-ünseyeyni mislü hazzi’z-zekeri” (iki kızın/kadının payı bir erkeğin payı kadardır) şeklindeki ibarede kadının eksik olduğunu ifade maksadı vardır. Ancak erkeğin üstünlüğünü doğrudan beyan etme kastı, karşıt cinsinin noksanlığını beyan yoluyla ifade tarzından daha açıktır.[138]

Zemahşerî’nin bu şekilde cevapladığı soruya Fahreddîn er-Râzî de şöyle bir izah getirmiştir: Erkek, kadından daha üstün olduğu için Allah önce erkeği, sonra kadını zikretmiştir. Nitekim bir erkeğin miras payını, iki kadının payı olarak belirlemiştir. Diğer taraftan Allah’ın “li’z-zekeri mislü hazzi’l-ünseyeyn” ifadesi, erkeğin üstünlüğüne mutabakat, kadının noksanlığına iltizam yoluyla delalet eder.[139] Eğer Allah, “İki kızın/kadının miras payı bir erkeğin payı kadardır” şeklinde bir ifade kullanmış olsaydı, o zaman bu ifade kadının noksanlığına mutabakat, erkeğin üstünlüğüne iltizam yoluyla delalet ederdi. Bu sebeple Allah, faziletleri teşhir hususunda gösterilen çabanın, reziletleri teşhir çabasına tercih edilmesi gerektiğine dikkat çekmek için, “li’z-zekeri mislü hazzi’l-ünseyeyn” ifadesini kullanmayı yeğlemiştir. İşte bu yüzdendir ki Allah, İsrâ 17/7. ayette, “in ehsantüm ehsantüm li-enfüsiküm ve in ese’tüm felehâ” (Allah’ın emirlerine uygun hareket ederseniz, bunun güzel sonuçlarını görürsünüz. Yok, eğer O’nun emirlerine karşı gelirseniz, bu isyankârlığın bedelini ödersiniz” buyurmuş ve bu ayette “ihsan” (iyilik etmek) kelimesini iki, “isâe” (kötülük etmek/günah işlemek) kelimesini bir kez zikretmiştir.[140]

Râzî’ye göre, “Hiç şüphesiz kadın dışarı çıkmaktan ve ortalıkta arz-ı endam etmekten acizdir. Zira kocası ve akrabaları onu evden dışarı çıkmaktan men eder. Ayrıca kadının aklı kıt, yanılgı payı çoktur. Üstelik erkeklerle bir arada bulunduğunda dedikodu mevzuu olur. İşte bütün bu sebeplere binaen kadın erkekten daha acizdir. Böyle olduğu için de miras payı erkeğin payından çok veya en azından eşit miktarda olması gerekir. Ama Kur’an’daki hüküm bu şekilde düzenlenmemiştir. Bu durumda, “Allah’ın, kadına erkeğin miras payının yarısını vermesindeki hikmet nedir?” şeklindeki muhtemel bir soruya şöyle cevap verilir:

(1) Kadının harcaması az, erkeğin çoktur. Çünkü erkek karısı için de harcama yapar. Masraf ve harcaması çok olanın mala ihtiyacı da çok olur. (2) Erkek gerek yaratılış, gerek akıl, gerekse kadılık ve imamet gibi dinî makamlar/mansıplar açısından ve aynı zamanda bir kadının şahitliğinin erkeğin şahitliğinin yarısı seviyesinde olması bakımından daha üstündür. Bu üstünlüklere sahip olan kimseye daha fazla miras verilmesi gerekir. (3) Kadının aklı az, şehveti çoktur. Kadın çok mal sahibi olduğunda her taraf fesada boğulur. Nitekim Allah, “Hiç şüphesiz [kâfir] insan kendini müstağni görüp azar” (Alak, 96/6-7) buyurmuştur. Ancak erkeğin çok mal sahibi olması böyle bir mahzur doğurmaz. (4) Erkek, aklının tam olması hasebiyle malını dünyada medh-i senaya, ahirette çok sevaba nail olmayı mucip şeylere, söz gelimi, hanlar-hamamlar yaptırma, dullar ve yetimlere destek olma gibi şeylere harcar. Bunu ancak erkek yapabilir. Çünkü erkek toplumla daha fazla iç içedir. Kadının toplumla ilişkisi ise oldukça azdır. Bu yüzden, kadın sahip olduğu malı-mülkü mezkûr yerlere harcayamaz. (5) Rivayete göre Ca’fer es-Sâdık’a kadın ve mal konusunda sorulunca, “Havva bir avuç buğday alıp onu yedi. Sonra bir avuç daha aldı ve fakat onu gizledi. Derken bir avuç buğday daha aldı ve onu Âdem’e verdi. Havva, kendi payını erkeğin payının iki katına çıkarınca, Allah durumu Havva’nın aleyhine çevirdi ve kadının miras payını erkeğin payının yarısı olarak belirledi.”[141]

Kâfir insanla ilgili olduğunda en ufak şüphe bulunmayan Alak 96/6-7. ayetlerde “el-insan”a izafe edilen istiğna ve tuğyan (azgınlık) sıfatlarını kadına hamletmek suretiyle tefsirde istidlali şirazesinden çıkaran Fahreddîn er-Râzî’nin bu yorumları İbn Âdil ve Âlûsî gibi müfessirler nazarında da aynen kabul görmüştür.[142] Buna mukabil Mukâtil, Taberî, Hevvârî, Mâtüridî gibi müfessirlere ait tefsirlerde “li’z-zekeri mislü hazzi’l-ünseyeyn” ifadesi erkeğin fazilet ve üstünlüğü bağlamında izah edilmemiştir.[143]

7. Kadın: Zevcelik ve Annelik

Kur’an’da kadın ve aile konusuyla ilgili birçok ayet yer almaktadır. Bu ayetlerden büyük bir kısmı genelde talak ve iddet, özelde zıhar, îlâ, hul’ gibi konulardan, bir kısmı mehir, evlilik ve muharremâttan, diğer bir kısmı ise karı-koca ilişkilerinden söz etmektedir. Mesela, Nisâ 4/34. ayette kadın-erkek, daha doğrusu karı-koca ilişkisinde erkeklere kavvâmlık sıfatı atfedilmektedir. Bazı rivayetlere göre bir sahabinin karısına tokat atması, kadının gelip durumu Hz. Peygambere şikâyet etmesi ve Hz. Peygamberin, “Sen de ona bir tokat vur” anlamına gelen bir ifadeyle meseleyi çözmek istemesi üzerine nazil olan bu ayetteki[144] kavvamlık başta İbn Abbas olmak üzere birçok müfessir tarafından, “reislik, yöneticilik, tedip salahiyeti” şeklinde izah edilmiş, bunun yanında bazı müfessirler, “kocanın karısını görüp gözetmesi, ona sahip çıkması, işlerini çekip çevirmesi ama aynı zamanda evinde oturtup dışarıya çıkmasına izin vermemesi” gibi manalar takdir etmişlerdir.[145]

Ebû Bekr İbnü’l-Arabî’ye göre kavvamlık üstünlükten kaynaklanır ve bu üstünlük üç hususa dayanır. Bunlardan ilki erkeğin kemâl-i akıl ve temyiz sahibi olması; ikincisi kemâl-i din sahibi olması, dolayısıyla cihada katılması, genel manada emir bi’l-marûf vazifesini yapması ve sair dinî hususlarda kemâl-i taat sahibi olmasıdır. Oysa kadınlar hem akıl hem din yönünden eksiktir ve bu gerçek Hz. Peygamber tarafından da beyan edilmiştir. Üçüncü husus ise erkeğin nikâhta mehir vermesi, nikâh sonrasında ise hane halkının geçimini üstlenmesidir.[146]

İmâm el-Mâtüridî (ö. 333/944) “er-ricâlü kavvâmûne ale’n-nisâ” ifadesinin velisiz nikâhın caiz olmadığına delil teşkil ettiğini söylemiş, ayrıca ayette kavvamlığın gerekçesi olarak zikredilen tafdil (üstün kılma) sıfatının yaratılışla ilgili olduğunu belirtmiştir. Buna göre erkekler ticaretle meşgul olmak, başka birçok işte çalışmak, uzak yerlere seyahat etmek gibi özelliklere sahiptir. Kadın bütün bunlardan acizdir. Bu yüzden Allah erkeklere kavvamlık, yani kadınlara sahip çıkmak, ihtiyaçlarını karşılamak görevi yüklemiştir.[147]

Kâdî Beyzâvî’ye (ö. 685/1286) göre erkeklerin/kocaların kavvamlığına gerekçe kılınan üstünlük (tafdil), biri vehbî, diğeri kesbî olmak üzere iki kısma ayrılır. Ayetteki “bimâ feddalellâhu ba’dahüm alâ ba’din” ifadesi üstünlüğün vehbî kısmıyla ilgilidir. Zira Allah erkekleri akıl, işbilirlik, güçlülük gibi çeşitli hususlarda kadınlardan üstün kılmış ve bu yüzden peygamberlik, imamet velayet gibi makam ve mansıplar erkeklere münhasır kılınmıştır. Ayetteki “ve bimâ enfakû min emvâlihim” ifadesi ise üstünlüğün kesbî kısmıyla ilgilidir. Çünkü erkek nikâh sırasında mehir ödemek, aile hayatında ise hane halkının masraflarını karşılamakla mükelleftir.[148]

Müfessirler Nisâ 4/34. ayette kadına izafe edilen ve kocanın üç farklı veya aşamalı tedip salahiyetine de gerekçe teşkil eden nüşûz kavramını genellikle “baş kaldırmak, dik başlı bir tavır sergilemek” şeklinde izah etmişler, bunun yanında bazı müfessirler kadının kocasına karşı soğuk ve mesafeli davranmasını da nüşûz kapsamında değerlendirmişlerdir.[149] Öte yandan kocanın tedip maksadıyla karısına nasihatte bulunması, genellikle Kur’an’daki ilgili beyanlar ve hükümler mucibince kadına sorumluluklarının hatırlatılması şeklinde izah edilmiştir. Ayrıca kocayla iyi geçinmek ve onun üstünlüğünü kabul etmek gerektiği yönünde telkinlerde bulunulmasından da söz edilmiş, bu arada Hz. Peygambere atfen, “Herhangi bir kimseye secde etmesini emredecek olsaydım, kadına, kocasına secde etmesini emrederdim.”, “Herhangi bir kadın, kocasının yatağından ayrı olarak geceyi geçirecek olsa, sabahlayıncaya kadar melekler ona lanet eder.” şeklindeki rivayetler de nakledilmiştir.[150]

Kadınları tedibin ikinci şekli olan ve ilgili ayette “vehcürûhünne fi’l-medâci’i” şeklinde ifade edilen hecr (yalnız bırakmak) İbn Abbas, İbn Cübeyr, İbn Ebî Talha, Atıyye el-Avfî gibi sahabe ve tâbiûn müfessirlerince cinsel boykot olarak izah edilmiş[151] ve bu izah diğer birçok müfessir tarafından da ilk sırada zikredilmiştir. Ebû Bekr İbnü’l-Arabî ise hecr/hücr ile ilgili dört ayrı uygulamadan söz etmiştir. Buna göre; (1) Kocanın cinsel ilişkiye girmeyip karısına sırtını dönerek yatması; (2) Cinsel ilişkiye girmesi ve fakat karısıyla konuşmaması; (3) Hem ayrı yatakta yatması hem de cinsel ilişkide bulunmaması; (4) Karısıyla konuşması ve cinsel ilişkide bulunması; fakat karısıyla birlikte olmak istediğinde ona karşı kaba bir dil kullanması.[152]

Taberî bütün bu yorumlardan farklı olarak hecr/hücr (hicrân/hücrân) kelimesine, “kadınları evde sıkıca bağlamak” şeklinde bir mana takdir etmiş ve bu ilginç mana takdirini kelimenin Arap dilindeki farklı anlam ve kullanımlarıyla ilgili lisanî şahitlerle temellendirme yoluna gitmiştir. Ayrıca kadına cinsel boykot uygulamak, dargın durmak ve konuşmamak gibi mana takdirlerinin isabetsiz olduğunu söyledikten sonra, Arap dilindeki “hecera’l-baîr” (deveyi bağladı) ifadesinden hareketle ayetteki “vehcürûhünne” ifadesinin, “Kadınları evlerde iple bağlayın” anlamına geldiği noktasında ısrar etmiştir.[153] Fakat İbnü’l-Arabî, Taberî’nin bu yorumunu “Kur’an ve Sünnet’i çok iyi bilen bir âlimin böyle bir hataya düşmesi gerçekten hayret verici” dedikten sonra uzun uzadıya eleştirmiştir.[154] Söz konusu yorum Zemahşerî tarafından da “Kalın kafalılara (sükelâ) has bir izah” şeklinde değerlendirilmiştir.[155]

Nisâ 3/34. ayette kocanın karısını tedip yollarının üçüncüsü olarak zikredilen “vadribûhünne” ifadesine gelince, müfessirler bu ifadenin “onları dövün” manasına geldiği hususunda ittifak etmişler, ayrıca Hz. Peygamberin Veda hutbesindeki ifadelerine atfen dövmenin yaralayıp berelemeyecek şekilde (ğayra müberrih) gayet hafif, hatta sembolik denebilecek bir tarzda olması, ayrıca yüz gibi uzuvlara isabet etmemesi gerektiğine dikkat çekmişlerdir.[156] Bunun yanında Atâ, kadının kocasına karşı gelse bile dövülemeyeceğinden söz etmiş ve fakat bu farklı yorum bazı müfessirlerce sübjektif olarak değerlendirilmiştir.[157]

Evlilik konusuyla ilgili ayetler arasında, özellikle teaddüd-i zevcât (çok karılılık) meselesiyle ilişkilendirilen Nisâ 4/3. ayet öteden beri ilginç yorumlara konu olmuştur. Bu ayetteki “mesnâ ve sülâse ve rubâ’a” ifadesi Sünnî müfessirler tarafından “iki, üç, dört” (dörde kadar) şeklinde yorumlanmış ve çok karılılığın dörtle sınırlı olduğu görüşü “mesnâ ve sülâse ve rubâ’a” ifadesiyle ilgili birtakım linguistik izahlarla temellendirilmeye çalışılmıştır.[158] Ayrıca bu ayetin cahiliye devrindeki sınırsız sayıda ve/veya on civarında kadınla evlenme geleneğini ilga edip bunu dörtle sınırlandırdığı söylenmiş,[159] bu arada söz konusu ifadenin Şiîler ile bazı Zâhirîler tarafından 2+3+4=9 ve 2+2+3+3+4+4=18 şeklinde anlaşıldığı da zikredilmiştir.[160] Ne var ki Şiî müfessir Ebû Ca’fer et-Tûsî bu ayete istinaden dokuz kadınla evlenmenin cevazına hükmetmenin yanlış olduğunu söylemiş ve bu görüşünü icma’a aykırılıkla gerekçelendirmiştir.[161]

Haddizatında dörtten fazla kadınla evliliğin caiz olmadığı yönündeki hâkim görüş bu ayete değil, en fazla dört kadınla evliliğin caiz olduğu yönündeki birkaç hadis rivayetine ama daha çok da bu konuda oluşan pratik icmaaya dayanmaktadır. Kaldı ki Nisâ 4/3. ayetteki “mesnâ ve sülâse ve rubâ’a” ifadesi çok eşlilikle ilgili bir sınırlama getirmediği gibi çok eşliliğin sayısal limitini düzenleyen bir hukukî hüküm de içermemektedir. Nitekim Hz. Âişe’den gelen rivayete göre yetim kızlar/dul kadınlar velilerinin himayesi altında bulunurlardı. Veliler gerek mallarından, gerek güzelliklerinden dolayı onlarla evlenmek, evlenirken de mehirlerini maruf/mutad olandan düşük miktarda vermek isterlerdi. Ayet söz konusu kişileri velayetleri altındaki kızlara/kadınlara böyle bir haksızlık yapmaktan nehyetmek maksadıyla indi.[162]

Bu bilgiye istinaden denebilir ki Nisâ 4/3. ayet mümin erkeklerin kaç kadınla evleneceği hükmünü düzenlememekte, bilakis dul kadınlar ve yetim kızlara mehir hususunda haksızlık/adaletsizlik yapılmaması gerektiğini tembihlemektedir. Bir önceki ayette yetimlerin mallarını yemenin çok büyük bir günah olduğunun belirtilmesi de bunu teyit etmektedir. Özetle Nisâ 4/3. ayette, “Himayeniz altında bulunan dul kadınlar ve yetim kızlarla evlilik yapmanız söz konusu olduğunda adaletsizlikten/haklarını yemekten endişe ederseniz, [dünyada evlenilecek kadın tükenmediğine göre] onlarla değil, size helal olan ve hoşunuza giden başka kadınlardan biriyle evlenin. Hatta ikişer, üçer, dörder… kadınla evlenin.” şeklinde bir mana kastedilmektedir. Bu ayetteki “mesnâ ve sülâse ve rubâ’a” ifadesinin tahdit içermediği kesindir. Nitekim aynı ifade Fâtır 35/1. ayette de geçmekte ve burada da tahdit ifade etmemektedir. Ne var ki müfessirlerin kahir ekseriyetince en fazla dört kadınla evliliğin caiz olduğu yönündeki hadislerin etkisiyle,[163] Nisâ 4/3. ayetteki ifadeyi “dörde kadar” şeklinde yorumlamış, buna mukabil Fatır 35/1. ayetteki ifadeden, “Melekler en fazla dört kanatlıdır” gibi bir sonuç çıkarmamışlardır.

Nisâ 4/3. ayetteki “fe in hıftüm ellâ ta’dilû fevâhideten” ifadesine gelince, bu ifade de müfessirlerin kahir ekseriyetince, “Şayet ‘eşlerim arasında adaletli davranamam’ endişesi taşıyorsanız, o zaman bir kadınla evlenin veya cariyelerinizle yetinin” diye yorumlanmış ve bu yorum, “İslam’da çok eşlilik istisnai hallere has bir ruhsattır. Aslolan tek kadınla evliliktir” şeklindeki modern savunmacı yaklaşıma da sağlam bir tutamak oluşturmuştur. Hâlbuki söz konusu ifade, Taberî’nin de uzun uzadıya izah ettiği gibi, “’Eşlerim arasında adaletli davranamam’ endişesi taşıyorsanız, değil üç-dört kadınla, tek hür kadınla bile evlenmeyin; fakat böyle bir durumda cariyelerle yetinin.” manasına gelmektedir. Şöyle ki Allah, Nisâ 4/2. ayette yetimlerin malları hususunda titiz davranılmasını, Nisâ 4/3. ayette ise dul kadınlar ve yetim kızlara evlilik/mehir konusunda adaletsizlikten sakınmayı emretmiştir. Adaletli davranamama endişesi söz konusu olduğunda değil üç dört kadınla evlenmek, bir tek kadınla dahi evlenmemeyi tembihlemiş, böyle bir durumda sosyal statü ve haklar açısından hür kadınlar düzeyinde olmayan cariyelerle evlenilmesini tavsiye etmiştir.[164]

“İçinizden hür mümin kadınlarla evlenmeye maddi gücü yetmeyenler, elinizin altındaki mümin cariyelerinizle evlenebilirler… Mümin cariyelerle evlenme izni, zinaya düşme korkusu duyan bekârlar içindir. Ancak şu da var ki bekârlığa katlanmanız cariyelerle evlilik yapmanızdan daha hayırlıdır. Allah çok affedicidir, çok merhametlidir.” mealindeki Nisâ 4/25. ayet dikkate alındığında Taberî’nin “ev mâ meleket eymânüküm” ifadesiyle ilgili izahının isabetli olduğu daha iyi anlaşılır. Çünkü bu ayette cariyelerle evlenmenin genel geçer bir izin değil, zinaya düşme korkusu yaşayanlara mahsus bir ruhsat olduğu (zâlike li men haşiye’l-anete minküm), ayrıca “cariyelerle evlenmek yerine bekârlığa sabretmek daha hayırlıdır” (ve en tasbirû hayrun leküm) buyrulmuştur.

Diğer taraftan bu ayetin tefsirinde, “Kim Allah’ın huzuruna temiz pak çıkmak isterse hür kadınlarla evlensin”, “Hür kadınlarla evlilik evin salahı, cariyelerle evlilik evin helakı/fesadıdır” gibi hadislerin yanı sıra “Hangi hür erkek cariye ile evlenirse kendi yarısını/çocuğunu köleleştirmiş olur” (Hz. Ömer), “Cariye ile evlenen kişi zinadan çok da farklı bir iş yapmış sayılmaz” (İbn Abbas), “Cariye ile evlenmek zina değilse de zinaya yakındır” (Saîd b. Cübeyr), “Cariye ile evlenmek leş, kan, domuz eti gibidir; ancak darda/zorda kalan için helaldir/mubahtır” (Mücâhid) gibi ilginç sözler nakledilmiştir.[165]

Klasik tefsirlerin çoğunda kadın, zevce olarak erkeğin dûnunda ve aynı zamanda onun emri altında yaşamaya mahkûm/mecbur bir varlık olarak telakki edilirken, annelik söz konusu olduğunda, tabir caizse bir anda ağız değiştirilmiş, daha açıkçası kadının aklen ve dinen noksan bir şeytan işbirlikçisi olduğu unutularak, anne ve annelik yere göğe sığdırılamamıştır. Diğer bir deyişle, müfessirlerin çoğu kadını cinsiyet (sex) ya da genetik, fizyolojik ve biyolojik özellikler açısından ötekileştirip itibarsızlaştırırken, annelik rolüyle ilgili toplumsal cinsiyet (gender) bağlamında yüceltmişlerdir. Mesela Kurtubî, Allah’tan başka hiçbir varlığa kulluk edilmemesi emrinden sonra ana-babaya iyilikten söz edildiği İsrâ 17/23. ayetin tefsirinde şunları aktarmıştır:

Buhârî’nin es-Sahîh’indeki rivayete göre Ebû Hureyre şöyle demiştir: Bir adam, Resûlullah’a gelip, “İnsanlar arasında can-ı gönülden sevgi ve yakınlık bağı kurmam gereken kimdir?” diye sordu. Resûlullah, “Annendir” buyurdu. Adam, “Annemden sonra kim?” diye sordu; Resûlullah, “Annendir” buyurdu. Adam, “Peki annemden sonra kim?” diye sordu; Resûlullah, “Yine annendir?” buyurdu. Adam bir kez daha, “Peki sonra kim?” diye sordu; Resûlullah bu defa, “Babandır” buyurdu. İşte bu hadis, anneye yönelik sevgi ve şefkatin baba sevgisinden üç kat fazla olması gerektiğine delil teşkil eder. Çünkü Resûlullah üç defa “anne” demiş, dördüncü defada bir kez babadan söz etmiştir. Hadisten ulaşılan bu manaya pratik tecrübe de tanıklık etmektedir. Zira hamilelik sıkıntısı, doğum sancısı, süt emzirme ve büyütüp besleme meşakkati babanın değil hep annenin üstesinden gelmek durumunda olduğu zorluklardır. Dahası bu üç zorluğu göğüsleme noktasında baba sorumluluk sahibi değildir. Leys b. Sa’d’a ana-babaya itaatte hangisinin öncelikli olduğu meselesi sorulunca, anneye itaati emretmiş ve ebeveyne yönelik itaat ve iyiliğin üçte ikisinin anneye mahsus olduğunu ileri sürmüştür. Ebû Hureyre’den gelen hadis ise ebeveyne yönelik itaat ve iyiliğin dörtte üçünün anneye mahsus olduğunun delilidir. Yine bu hadis farklı görüşe sahip olanlara da karşıt bir delildir. Hâris el-Muhâsibî’nin er-Riâye adlı eserinde belirttiğine göre ebeveyne yönelik iyiliğin dörtte üçünün annenin hakkı, dörtte birinin de babanın hakkı olduğu hususunda ilim adamları arasında hiçbir görüş ayrılığı yoktur.[166]

Cinsiyet söz konusu olduğunda kadını noksanlık, fettanlık, şeytanlık gibi sıfatlarla tavsif edip annelik söz konusu olduğunda adeta meleklik mertebesine yükseltmek ironik bir durumdur. Ancak müfessirlerin bu konuda başka bir alternatifleri de yoktur. Çünkü Kur’an’a bakıldığında kadın, annelik sıfatından bağımsız kimliğiyle ve bilhassa toplumsal düzen ve hukukî ilişkiler düzeyinde erkekten geri plandadır. Annelik rolünü üstlendiğinde ise erkekle eşit, hatta daha büyük bir saygınlık ve itibar sahibi olmaktadır. Aslına bakılırsa bu sadece Kur’an’da değil pratik hayatta da böyledir. Nitekim günümüz toplumunda kadın denildiğinde, çok kere cinsiyetle ilgili güzellik, çekicilik, cinsellik, evlilik, eş, sevgili, aşk gibi özellikler, anne denildiğinde ise fedakârlık, cefakârlık, sevgi, merhamet ve pek tabii ki “Ana gibi yar, Bağdat gibi diyar olmaz” tarzında sözler akla gelmektedir.

Bu noktada şunu belirtmek gerekir ki klasik tefsirlerdeki kadın imgesi neredeyse bütün yönleriyle Judeo-Christian kültürdeki kadın telakkisiyle örtüşmektedir. Zira her gün sabah ibadetinde, “Rabbim! Beni kadın yaratmadığın için sana şükürler olsun.” duasının okunduğu Yahudi gelenekte de kadının rolü kadim dönemlerden beri mevcut olan ataerkil toplum yapısına uygun biçimde şekillenmiş ve sosyal fonksiyonlar cinsiyete göre tesis edilmiştir. Bu gelenekte, kadının birinci görevi ve varlık sebebi çocuk doğurmak (Tekvin: 3/16) ve yuvaya bakmaktır. Kadının anne olarak çok özel bir yeri vardır ve ona mutlaka saygı gösterilmelidir (Levililer: 20/9). Yahudi din bilginlerine ait literatürdeki ifadelere göre kadının ibadetteki rolü ikinci derecededir. Kadın din görevlisi olamaz. Kadın Tevrat tetkiki yapamaz. Kadınların eğitimi faydadan çok zarara müncer olur. Kadınlar cemaatten sayılmaz ve cemaatle ibadete katılamaz. Kadınların şahitliği muteber değildir. Çünkü kadın cinsi aklen ve dinen eksiktir. Bununla birlikte son derece fettan, kurnaz, geveze, kıskanç, kavgacı ve baştan çıkarıcıdır. Bu yüzden kadınlarla bir arada bulunulmamalı, sokaklarda onlarla konuşulmamalıdır. Kadınlar ev merkezli yaşamalı ve kendilerini yabancı erkeklerden saklamalıdır.[167]

Hristiyan gelenekteki kadın telakkisine gelince, Pavlus’a göre erkek kadın için değil, kadın erkek için yaratılmıştır. Bu yüzden kadınlar kocalarına mutlak sadakat ve bağlılık göstermek durumundadır. Mesih nasıl kilisenin başı ise erkek de kadının başıdır (Efesoslular’a: 5/22-24). Kadının kurtuluşa ermesi, annelik görevini hakkıyla ifa etmesi, çocuk doğurup çocuklarını imanlı yetiştirmesiyle mümkündür (Titus: 2/4-5). Kadın bir şey öğrenmek isterse, kocasından sorup öğrenmelidir (I. Korintoslular’a: 14/33-36). Aslında kadının en iyi öğrenme yolu sükut ve itaattir (I. Timeteosa, 2:11-14). Bir kadın evinden üç kez çıkmalıdır. Vaftiz edildiği, evlendiği ve öldüğü gün.[168]

Genel Değerlendirme ve Sonuç

Klasik tefsirlerde kadın imgesi hemen tamamıyla erkek üzerinden tasvir ve tarif edilmiş, bu çerçevede erkek asıl, kadın fer’, erkek metbû, kadın tâbî şeklinde kategorik bir ayrım geliştirilmiştir. Öyle ki kadınlarla erkeklerin şu veya bu münasebetle bir arada zikredildiği hemen bütün ayetlerin tefsirinde erkeğin üstünlüğünden söz edilmiş, hatta Rûm 30/21. ayetin tefsirinde Fahreddîn er-Râzî veya Şemseddîn el-Hûî kadınların Allah’a ibadet için değil, erkeklere lütfedilen nimetlerin tamamına erdirilmesi için yaratıldığını, dolayısıyla yaratılış gayesi açısından kadınların hayvanlar, bitkiler ve sair faydalı şeylerle aynı kategoride yer aldığını bile söylemiştir.

Müfessirlerin ekseriyetine göre Âdem topraktan, kadın da Âdem’den yaratılmıştır. Nisâ 4/1. ayetteki “yâ eyyühe’n-nâsüttekû rabbekümüllezî haleqaküm min nefsin vâhidetin ve haleqa minhâ zevcehâ” ifadesini bu paralelde izah eden müfessirler kadın ve kaburga kemiğiyle ilgili meşhur hadisle de istidlalde bulunmuşlardır. Buna mukabil Ebû Müslim el-İsfahânî kadının erkekle türdeş yaratıldığından söz etmiş; ancak bu yorum klasik dönemlerde pek rağbet görmemiştir.

Âdem ve eşinin cennette yasak ağaca yaklaşması ve bu konuda şeytan tarafından aldatılması, birçok müfessir tarafından Havva-yılan-şeytan işbirliği bağlamında izah edilmiştir. Buna mukabil Taberî gibi bazı müfessirler rivayete dayalı bu yorumlara itibar etmek yerine Kur’an’ın söylediğine uygun şekilde yasak ağaca yaklaşmanın müşterek bir suç olduğuna dikkat çekmiştir. İbn Kesîr ise Havva-yılan-şeytan işbirliğiyle ilgili rivayetleri İsrailiyât olarak nitelendirmiştir.

Gerek kadının kaburga kemiğinden yaratıldığıyla ilgili hadisler gerekse Havva’nın ihanetinden bahseden rivayetler temelde Yahudi kültürüne dayanmaktadır. Nitekim ilgili rivayet malzemesindeki muhteva hemen hemen aynıyla Tekvin’de de yer almaktadır. Ayrıca Taberî’nin İbn İshak’tan naklettiği rivayette bilgi kaynağı olarak Yahudilere atıfta bulunulmaktadır.

Kadın, biyolojik ve fizyolojik özellikleriyle tehlikeli bir varlık olarak tasvir ve telakki edilmiştir. Daha ziyade Fahreddîn er-Râzî, Kurtubî gibi müteahhir dönemdeki müfessirler özellikle Âl-i İmrân 3/14. ayetin tefsirinde kadını hem “aklı az, şehveti çok” diye özetlenebilecek şekilde tasvir etmişler hem de şeytanlık, fettanlık gibi menfi özelliklerle anmayı yeğlemişlerdir. Bu arada kadının aç ve açıkta bırakılması, evlerin manzaralı odalarında oturtulmaması yönünde tavsiyeler içeren ve hadis âlimlerince uydurma olduğu belirtilen birtakım rivayetleri de kendi tasvir ve telakkilerine mesnet göstermişlerdir. Buna mukabil Taberî, Mâtüridî gibi diğer bazı müfessirler ilgili ayetlerin tefsirinde bu tür yorumlara yer vermemişlerdir.

Kadının toplumsal düzen ve hukuk alanındaki konumuyla ilgili ayetlerde, söz gelimi şahitlik ve miras hukukuyla ilgili ayetlerin tefsirinde müfessirlerin çoğunluğu erkeğin üstün, kadının eksik olduğu meselesi üzerinde durmuşlardır. Erkeğin üstünlüğü temelde yaratılıştan gelen akıllılık, güçlülük gibi özelliklere, kadının eksikliği ise yine yaratılıştan gelen akıl noksanlığı, zayıflık ve acizlik gibi hususiyetlere bağlanmıştır. Bunun yanında kadının din yönünden eksikliği de vurgulanmış ve gerek aklen gerek dinen noksanlık hususunda Hz. Peygambere atfedilen rivayetler kullanılmıştır. Ebû Bekr İbnü’l-Arabî gibi bazı müfessirler kadının kendine ait fiillerin neticesi olmayan noksanlıklar üzerinden erkeği faik, kadını dûn bir varlık saymanın ne kadar doğru olduğu şeklindeki muhtemel bir itirazı, Eş’ârî gelenekteki Allah tasavvuruna paralel şekilde, “İlahi adalet böyle. O nasıl dilerse öyle yapar. Bize düşen iman ve teslimiyettir” şeklinde cevaplamıştır.

Karı-koca ilişkisiyle ilgili konulardan söz eden ayetlerin tefsirinde de erkeğin mutlak üstünlüğünden söz edilmiştir. Mesela Nisâ 4/34. ayette geçen kavvamlık ve tafdil vasıfları erkeğin yaratılıştan gelen akıllılık ve güçlülük gibi özelliklerinin yanında mirastan daha fazla pay alması, her konuda şahitliğe ehil olması, hatta sakalının bulunması ve sarık sarması gibi tuhaf üstünlük göstergeleriyle izah edilmiştir. Ayrıca kavvamlık vasfı müfessirlerin büyük çoğunluğu tarafından “reislik, yöneticilik, kocanın karısını tedip salahiyeti” şeklinde açıklanmıştır.

Kadın cinsiyet ya da biyolojik ve fizyolojik özellikleri itibariyle şeytânî bir varlık olarak tasvir edilirken, annelik rolü söz konusu olduğunda son derece saygın bir varlık olarak görülmüştür. Ebeveyne iyilik ve itaati emreden ayetlerin tefsirinde müfessirlerin kadın cinsi hakkında söyledikleri onca ağır sözü bir anda unutup anneyi yere göğe sığdıramamaları bir yandan Kur’an’ın ebeveyne iyilikle ilgili kesin emrine, diğer yönüyle de dünyaya çocuk, bilhassa erkek çocuk getiren kadının saygınlık kazanmasına bağlanabilir. Bununla birlikte, şeytanın kemendi olarak görülen kadın cinsinin annelik rolünü üstlenmesiyle adeta melek gibi telakki edilmesi yine de çok tuhaf bir ironidir.

Klasik tefsirlerde kadının hem eksik hem de tehlikeli bir varlık olarak tasvir edilmesine mukabil erkeğin üstün olduğu kadar da güvenilir bir varlık olarak görülmesi, esas itibariyle Judeo-Christian kültürdeki hâkim kadın telakkisiyle büyük ölçüde örtüşmektedir. Rivayet ağırlıklı tefsirlerde kadının yaratılışı, yasak ağaç ve cennetten düşüş gibi konular Tekvin’deki ifadelerle aynı paralelde açıklanmıştır. Kadının kamusal alandaki hareket imkânını nasslar üzerinden olabildiğince kısıtlayan fıkhî tefsirlerde ise Rabbânî veya geleneksel Yahudi hukukuyla temelde birleşen yorumlar ağırlık kazanmıştır.

Klasik tefsirlerdeki kadın imgesinin teşekkülünde Kur’an’daki beyanların da hatırı sayılır bir rol oynadığı, hatta müfessirleri cesaretlendirdiği söylenebilir. Çünkü Kur’an’da kadın özellikle toplumsal düzen ve hukuk bağlamında erkekten geri planda konumlandırılmıştır. İslamcı feminist söyleme göre bu konumlandırma Kur’an’ın ataerkil bir dile sahip olduğunun göstergesidir. Ancak bize göre kadının erkekten geri planda olması, vahyin nüzul vasatındaki, özellikle Medine dönemindeki toplumsal realiteyle ilgili durumu yansıtmaktadır. Bu itibarla, bir erkeğin dört kadınla evlenebilmesi, cariye edinebilmesi, boşanma hakkını elinde tutması, şahitliğinin iki kadının şahitliğine denk olması gibi Kur’an hükümleri dinî-ahlâkî bir değere değil, nüzul dönemindeki verili duruma atıfta bulunmaktadır.

Kur’an’ın nazil olduğu dönemde Medine’deki müslüman kitlenin Yahudilerle iç içe yaşayan bir toplum olduğu dikkate alındığında, diğer birçok konuda olduğu gibi kadın konusunda da etkileşimin inkâr edilemez bir gerçek olduğu anlaşılır. Bu etkileşim dolaylı olarak Kur’an’a da yansımıştır. Çünkü nesh tartışmasına konu olan birçok ayetten de açıkça anlaşılacağı gibi Kur’an ahkâmının vazedilişinde ilk hitap çevresindeki insanların sosyal ve toplumsal tecrübeleri dikkate alınmıştır. Kaldı ki fıkıh usûlünde “şer’u men kablenâ” (Bizden önceki ümmetlerin şeriatları) da delil sayılmıştır.

Müfessirler Kur’an’daki her beyanı konu ayırt etmeksizin tarih-üstücü bir yaklaşımla anlayıp yorumladıklarından, durumla ilgili birçok hususa değer atfında bulunmuşlar, dolayısıyla tarihsel, toplumsal ve kültürel şartlarla mukayyet olanı mutlaklaştırmışlardır. Bunun yanında kendi tarihsel, kültürel ve hatta kişisel tecrübelerini de tefsire yansıtmışlardır. Bu noktada Fahreddîn er-Râzî ve Kurtubî gibi bazı müfessirlerin büsbütün ötekileştirici kadın algısının belli bir çağın ve kültürel çevrenin algısını yansıttığı kadar, Batı’daki Arthur Schopenhauer örneğine benzer şekilde, kendi hayat tecrübelerini yansıttığı da söylenebilir.

Klasik tefsirlerdeki kadın imgesi temelde itham edici ve ötekileştirici şekilde tasvir edilmekle birlikte bu tasvire asıl rengini veren yorumların daha ziyade itikatta Eş’arî, amelde Şâfiî ve Mâlikî mezhebine mensup müfessirlere ait olduğu görülmektedir. Buna mukabil itikatta Mâtüridî, amelde Hanefî müfessirlerin şahitlik meselesinde olduğu gibi kısmen daha mutedil bir çizgiyi temsil ettikleri söylenebilir. Bu görece farklılığın itikatta Eş’arîlik, amelde Şâfiîlik ve Mâlikîliğin daha ziyade Araplar arasında, Mâtüridîlik ve Hanefiliğin ise gayri Arap müslüman halklar arasında yaygın olmasına, dolayısıyla Arap-Mevalî ayrımına işaret ettiği ileri sürülebilir. Bunun yanında, kadın algısındaki farklılığın müfessirlerin içinde yetiştikleri sosyo-kültürel çevreyle ilgili faktörlere bağlı olduğu da söylenebilir.

Mukâtil b. Süleyman, Taberî, Hevvârî, Mâtüridî gibi Hicrî 2-4. asırlarda yaşayan müfessirlerin yorumlarında kadının şeytanla özdeş olduğu türünden ifadelere pek rastlanmamaktadır. Buna mukabil daha geç dönemlerde yaşayan ve Ehl-i Sünnet’in tefsir anlayışında derin ve köklü izler bırakan Fahreddîn er-Râzî, Kurtubî, Ebû Hayyân el-Endelüsî, Kâdî Beyzâvî gibi birçok müfessirin tasvir ettiği kadın imgesinin hemen hiçbir müspet tarafının bulunmadığına tanık olunmaktadır. Bu durum, tarihsel süreçte müslümanların kadın tasavvurunun ötekileştirme yönünde tahavvüle uğradığını ve bu tahavvülün muhtemel sebeplerinden birinin özellikle Yahudiler ve Hristiyanlarla uzun yıllar bir arada yaşama tecrübesinin kaçınılmaz kıldığı etkileşim faktörü olduğunu düşündürmektedir.

Geç dönemlere ait tefsirlerde kadınla ilgili olumsuz tasvir ve tariflerin zenginleştiği, hatta erkeğin kadından üstün oluşunu ispat uğruna gramatik tahlillere bile girişildiği görülmektedir. Bu keyfiyet, fıkıh tarihinde olan bitene benzer şekilde, tefsirde de ana hedef ve istikametin zaman içerisinde pratik fayda mülahazasından çok, İslam dünyasındaki sosyo-kültürel iklimin genişleyip zenginleşmesine bağlı olarak teorik, hatta gereksiz konular ekseninde yön değiştirdiği şeklinde değerlendirilebilir. Sonuç olarak, tarihsel tecrübede neler olup bittiği meselesi bir tarafa, klasik tefsir kaynaklarında resmedilen kadın imgesine modern çağın zihniyet kalıpları içerisinde makul ve makbul bir yer bulmak pek mümkün görünmemektedir. Bu sebeple ya tefsir kaynaklarındaki muhtevayı kendi tarihlerinde okuyup anlamaya çalışmak ya da apolojiye sığınmak gerekmektedir. Bir üçüncü seçenek ise klasik tefsirlerdeki izahatı üreten zihniyeti benimsemektir. Ne var ki böyle bir yaklaşım, geleneği bir bakıma tarih-üstüleştirmek, hatta fetişleştirmektir. Bize göre ilk seçenek daha isabetlidir.

Kaynakça

Abdürrezzâk, Ebû Bekr es-San’ânî, Tefsîru Abdirrezzâk, Beyrut 1999.

Ağırman, Cemal, Kadının Yaratılışı (İlgili Rivayetler Bağlamında Yeni Bir Yaklaşım), İstanbul 2001.

Akkaya, Nejla, “İslâm Hukuku’nda Kadının Siyasi Hakları”, İslâmî Araştırmalar (Kadın özel Sayısı), cilt: 10, sayı: 4 (1997).

Âlûsî, Mahmûd Şükrî, Bulûğu’l-Ereb fî Ma’rifeti Ahvâli’l-Arab, Beyrut 1314.

Âlûsî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Mahmûd, Rûhu’l-Meânî fî Tefsîri’l-Kur’âni’l-Azîm ve’s-Seb’i’l-Mesânî, Beyrut 2005.

Apaydın, H. Yunus, “Tesettür”, DİA, İstanbul 2011.

Ateş, Ali Osman, Hadis Temelli Kalıp Yargılarda Kadın, İstanbul 2000.

Aydın, M. Akif “Kadın”, DİA, İstanbul 2001.

Ayyâşî, Ebü’n-Nasr Muhammed b. Mes’ûd, Tefsîru’l-Ayyâşî, Beyrut 1991.

Azîmâbâdî, Ebü’t-Tayyib Muhammed, Avnü’l-Ma’bûd, Medine 1968.

Bahrânî, Seyyid Hâşim el-Hüseynî, el-Burhân fî Tefsîri’l-Kur’ân, Beyrut 2008.

Beğavî, Ebû Muhammed el-Hüseyn b. Mes’ûd, Meâlimü’t-Tenzîl, Beyrut 1995.

Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail, el-Câmiu’s-Sahîh, İstanbul 1992.

Cassâs, Ebû Bekr Ahmed b. Ali, Ahkâmu’l-Kur’ân, Beyrut 1992.

Çakın, Kâmil, “Kadınlar İle İlgili Bir Hadis ve Değerlendirilmesi”, Dinî Araştırmalar, cilt: 1, sayı: 1 (1998).

Ebû Dâvûd, Süleymân b. Eş’as, es-Sünen, İstanbul 1992.

Ebû Hayyân el-Endelüsî, Muhammed b. Yûsuf, el-Bahru’l-Muhît, Beyrut 2005.

Ebüssuûd Muhammed el-İmâdî, İrşâdü’l-Akli’s-Selîm ilâ Mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm, Beyrut 2010.

Fahreddîn er-Râzî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ömer, Mefâtîhu’l-Ğayb, Beyrut 2004.

Farsi, Moşe, Türkçe Çeviri ve Açıklamalarıyla Tora ve Aftara (1. Kitap Bereşit), İstanbul 2002.

Feyz-i Kâşânî, Molla Muhsin Muhammed b. Şâh, Tefsîru’s-Sâfî, Beyrut 2008.

Gazâlî, Ebû Hâmid Muhammed, el-Mustasfâ min İlmi’l-Usûl, Beyrut trs.

Gürkan, Salime Leyla, “Yahudi ve İslâm Kutsal Metinlerinde İnsan’ın Yaratılışı ve Cennet’ten Düşüş”, İslâm Araştırmaları Dergisi, sayı: 9 (2003).

Gürler, Kadir, “Kadının Yöneticiliği Meselesi -Bir Hadisin Okunuşu ve Eleştirisi”, Dînî Araştırmalar, cilt: 4, sayı: 11 (2001).

Hatîb eş-Şirbînî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed, es-Sirâcü’l-Münîr, Beyrut 2004.

Hâzin, Ebü’l-Hasen Alâuddîn Ali b. Muhammed, Lübâbü’t-Te’vîl fî Meâni’t-Tenzîl, Beyrut trs.

Hevvârî, Hûd b. Muhakkem, Tefsîru Kitâbillâhi’l-Azîz, I. Beyrut 1990.

Hooek, Samuel Henry, Ortadoğu Mitolojisi, çev. Alâeddin Şenel, Ankara 2002.

Huveyzî, Abdu Alî b. Cum’a, Tefsîru Nûri’s-Sekâleyn, Beyrut 2001.

İbn Abdirabbih, Ebû Ömer Şihâbüddîn Ahmed, el-İkdü’l-Ferîd, Kahire 1965.

İbn Acîbe, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed, el-Bahru’l-Medîd fî Tefsîri’l-Kur’âni’l-Mecîd, Beyrut 2010.

İbn Âdil, Ebû Hafs Ömer b. Ali, el-Lübâb fî Ulûmi’l-Kitâb, Beyrut 1998.

İbn Âşûr, Muhammed Tâhir, Tefsîru’t-Tahrîr ve’t-Tenvîr, Tunus trs.

İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdü’l-Hak b. Gâlib, el-Muharrerü’l-Vecîz, Beyrut 2001.

İbn Cüzey, Ebü’l-Kâsım Muhammed el-Kelbî, et-Teshîl li Ulûmi’t-Tenzîl, Beyrut 2005.

İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm, Riyad 2003.

İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed, el-Musannef, Beyrut 1989.

İbn Ebî Zemenîn, Ebû Abdillah Muhammed, Tefsîru İbn Ebî Zemenîn, Beyrut 2003.

İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmail b. Kesîr, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm, Beyrut 1983.

İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim, Tefsîru Garîbi’l-Kur’ân, Beyrut 1978.

İbnü’l-Arabî, Ebû Bekr Muhammed b. Abdillah, Ahkâmu’l-Kur’ân, Beyrut 1988.

İbnü’l-Arabî, Muhyiddîn Muhammed b. Ali, el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye, Beyrut trs.

İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahmân b. Ali, Zâdü’l-Mesîr fî İlmi’t-Tefsîr, Beyrut 1987.

İmârî, Ali, “Hel Etemme’l-Fahru’r-Râzî Kitâbehû fi’t-Tefsîr?”, Mecelletü’l-Ezher, cilt: 38, sayı: 6 (1962).

Kâdî el-Beyzâvî, Ebû Saîd Abdullah b. Ömer, Envâru’t-Tenzîl ve Esrâru’t-Te’vîl, Beyrut 2003.

Kaplan, Hayri, Fahruddîn er-Râzî Düşüncesinde Ruh ve Ahlak, (yayımlanmamış doktora tezi), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2001.

Karaman, Hayreddin, “Kadının Şahitliği, Örtünmesi ve Kamu Görevi”, İslâmî Araştırmalar (Kadın özel Sayısı), cilt: 10, sayı: 4 (1997).

Kâsımî, Muhammed Cemâlüddîn b. Muhammed, Mehâsinü’t-Te’vîl, Beyrut 2003.

Keskin, Yusuf Ziya, “Poligamiyi Dörtle Sınırlayan Ayet ve Hadislerin Tahlili”, HÜİFD, yıl: 2000, sayı: 6, (2001).

Kılıç, Sadık, “Kadın Erkeğin Kaburga Kemiğine İndirgenecek İkincil Bir Fenomen Değildir!...”, Ekev Akademi Dergisi, yıl: 10, sayı: 27 (2006).

Kırbaşoğlu, Hayri, “Kadın Konusunda Kur’ân’a Yöneltilen Başlıca Eleştiriler”, İslâmî Araştırmalar (Kadın Özel Sayısı), cilt: 10, sayı: 4 (1997).

Koşum, Adnan, “İslam Hukukunda Kadının Yargıçlığı Problemi”, Süleyman Demirel İlahiyat Fakültesi Dergisi, sayı: 10 (2003/1).

Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed, el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’ân, Beyrut 1988.

Mâtüridî, Ebû Mansûr Muhammed b. Mahmûd, Te’vîlâtü Ehli’s-Sünne, Beyrut 2005.

Mâverdî, Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed, en-Nüket ve’l-Uyûn, Beyrut 2007.

Mukâtil b. Süleyman, Ebü’l-Hasen, Tefsîru Mukâtil b. Süleymân, Beyrut 2002.

Mücâhid, Ebü’l-Haccâc Mücâhid b. Cebr, Tefsîru Mücâhid, Beyrut 2005.

Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. Haccâc, el-Câmiu’s-Sahîh, İstanbul 1992.

Nehhâs, Ebû Ca’fer Ahmed b. Muhammed, İ’râbü’l-Kur’ân, Beyrut 1988.

Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb, es-Sünen, İstanbul 1992.

… Tefsîru’n-Nesâî, Beyrut 1990.

Nesefî, Ebü’l-Berekât Abdullah b. Ahmed, Medârikü’t-Tenzîl ve Hakâiku’t-Te’vîl, Beyrut 1988.

Râğıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyin b. Muhammed, el-Müfredât fî Garîbi’l-Kur’ân, Kahire 1970.

Reşid Rıza, Muhammed, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Hakîm (Tefsîru’l-Menâr), Beyrut 1999.

Sa’lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed, el-Keşf ve’l-Beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân, Beyrut 2004.

Salîba, Cemil, el-Mu’cemü’l-Felsefî, Beyrut 1982.

Sâvî, Ahmed b. Muhammed, Hâşiyetü’s-Sâvî alâ Tefsîri’l-Celâleyn, Beyrut 2006.

Seâlibî, Ebû Zeyd Abdurrahmân b. Mahlûf, el-Cevâhiru’l-Hisân fî Tefsîri’l-Kur’ân, Beyrut 1997.

Semîn el-Halebî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed, Umdetü’l-Huffâz fî Tefsiri Eşrafi’l-Elfâz, Beyrut 1993.

Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân, ed-Dürrü’l-Mensûr fi’t-Tefsîri’l-Me’sûr, Beyrut 1983.

Şevkânî, Muhammed b. Ali, Fethü’l-Kadîr, Beyrut trs.

Tabatabâî, Muhammed Hüseyin, el-Mîzân fî Tefsîri’l-Kur’ân, Beyrut 1997.

Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr, Câmiu’l-Beyân fî Te’vîli’l-Kur’ân, Beyrut 1999.

Tabersî, Ebû Ali el-Fazl b. el-Hasen, Mecmau’l-Beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân, Beyrut 1997.

Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa, es-Sünen, İstanbul 1992.

Tuksal, Hidayet Şefkatli, Kadın Karşıtı Söylemin İslam Geleneğindeki İzdüşümleri, Ankara 2000.

Tûsî, Ebû Ca’fer Muhammed b. el-Hasen, et-Tibyân fî Tefsîri’l-Kur’ân, Beyrut trs.

Vâhidî, Ebü’l-Hasen Ali b. Ahmed, el-Vasît fî Tefsîri’l-Kur’âni’l-Mecîd, Beyrut 1994.

Watt, Montgomery, Muhammad At Madina, London 1972.

Yasdıman, Hakkı Şah, “Yahudi Kutsal Metinlerinde Kadın Karşıtı Söylemler”, Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sayı: 15 (2002).

…………, “Kadının İslâm Geleneğindeki Yeri ve Konumuna Yahudi-Hristiyan Kültürün Etkilerinden Bazı Örnekler”, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Isparta, sayı: 14 (2005/1).

…………, “Yahudi-Hristiyan kültüründeki kadın anlayışının İslâm kültüründeki izdüşümleri”, [Din-Kültür ve Çağdaşlık içinde], Ankara 2007.

Zebîdî, Muhammed Murtazâ, Tâcu’l-Arûs min Cevâhiri’l-Kâmûs, Kuveyt 1976.

Zehebî, Ebû Abdillah Şemsüddîn Muhammed, Târîhu’l-İslâm, Beyrut 1987.

Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmud b. Ömer, el-Keşşâf an Hakâiki’t-Tenzîl, Beyrut 1977.

Oturum Başkanı: Biz de teşekkür ediyoruz Sayın Mustafa Öztürk Bey Hocamıza. Böyle güzel coşkulu sunumuyla bize tefsir geleneğimizdeki kadın imgesini sundu.

Gerçekten Kur’an’ın kadın anlayışı ile daha sonra ortaya çıkan kadın anlayışı arasındaki fark çok bariz, çok net. Özellikle Efendimize gelip sabahleyin Diyanet İşleri Başkanımızın da temas ettiği gibi Ahzab Suresi’ndeki ayette hanımlar diyorlar ki Efendimize; “Ya Resulullah! Erkekler Kur’an’da sıkça geçtiler, onlardan bahsedildi. Eşlerinizden de bahsedildi. “ve ezvacü ümmehatuhum” şeklinde. Biz hanımlar Kur’an’da yer almayacak mıyız? Bizim vasıflarımızdan bahsedilmeyecek mi?” diye müracaat ettiklerinde malum Ahzab Suresi 35’inci ayet-i kerime nazil oluyor. O ayeti kerimede kadınlarla ilgili İslam, iman, kunut, sıdk, tasaddu, huşu, savm, sabır, zikir ve namuslarını korumak gibi on madde sayıyor. On maddede kadın ve erkeğin ayrımsız eşit şekilde Allah’a karşı sorumlu ve makul olduklarını ifade etmiş oluyor.

Dolayısıyla, Kur’an’ın bakışı bu. Ama tarihsel süreçte bu tür iniş çıkışlar olduğunu gayet güzel ifade ettiler Mustafa Öztürk Bey.

Teşekkür ediyoruz.

Şimdi, söz sırası üçüncü konuşmacımız Yardımcı Doç. Dr. Ayşe Esra Şahyar Hanım kardeşimizde: “Hadis Literatüründe Kadın Portresi.”

Buyurun Ayşe Hanım.

[30] En’am 6/98. ayette de insanların tek nefisten yaratıldığı belirtilir (ve hüvellezî enşe’eküm min nefsin vâhidetin) ve fakat bu ayette eşten/zevcten söz edilmez. Buna mukabil Zümer 39/6. ayette yaratılışla ilgili olarak hem tek nefisten hem de eşten söz edilir (haleqaküm min nefsin vâhidetin sümme ce’ale minhâ zevcehâ). Benzer bir ifadeye A’râf 7/189. ayette de yer verilir (hüvellezî haleqaküm min nefsin vâhidetin ve ce’ale minhâ zevcehâ) ve bu ayette insanın kadın ve erkek olarak yaratılma sebebi, iki farklı cinsin birbiriyle huzur ve dinginlik bulması için” (li-yesküne ileyhâ) diye ifade edilir. Benzer bir ifade çoğul muhatap kipinde Rûm 30/21. ayette de zikredilir (ve min âyâtihî en haleqa leküm min enfüsiküm ezvâcen li-teskünû ileyhâ).

[31] Hûd b. Muhakkem el-Hevvârî, Tefsîru Kitâbillâhi’l-Azîz, Beyrut 1990, I. 345-346; Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr et-Taberî, Câmiu’l-Beyân, Beyrut 1999, I. 267, III. 566; Ebû Muhammed İbn Ebî Hâtim, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm, Riyad 2003, I. 85, III. 853; Ebû İshâk es-Sa’lebî, el-Keşf ve’l-Beyân, Beyrut 2004, I. 103; Ebû Muhammed el-Beğavî, Meâlimü’t-Tenzîl, Beyrut 1995, I. 63; Ebü’l-Hasen el-Hâzin, Lübâbü’t-Te’vîl, Beyrut trs., I. 43; Celâleddîn es-Suyûtî, ed-Dürrü’l-Mensûr, Beyrut 1983, I. 127. Bu rivayetler dirayet kategorisinde değerlendirilen birçok tefsirde de zikredilmiştir. Bkz. Ebû Abdillah Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, Beyrut 2004, III. 3; Ebû Abdillah el-Kurtubî, el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’ân, Beyrut 1988, I. 207; Ebû Hayyân el-Endelüsî, el-Bahru’l-Muhît, Beyrut 2005, I. 253; Ebû Zeyd es-Seâlibî, el-Cevâhiru’l-Hisân, Beyrut 1997, I. 322.

[32] Tekvin 2/18, 21-23. Bu ifadeler Tora-Bereşit’te modernist bir yaklaşımla şöyle izah edilmiştir: “Erkeğinkinin aksine, kadının vücudu topraktan alınmamıştır. Raşi’ye göre Adam’dan alınan kısım, kaburga kemiği değil, vücudunun diğer cephesidir. Midraş Adam’ın tek vücutta iki cephe, iki kısım şeklinde yaratıldığını belirtir. Buna göre Tanrı erkeğin bir cephesini ayırıp, bundan kadını inşa etmiştir. Böylece tek bir vücuttan iki insan oluşmuştur. Bu da erkek ve kadın arasındaki reddedilemez eşitliği temsil etmektedir (Hirsch)”. (Moşe Farsi, Türkçe Çeviri ve Açıklamalarıyla Tora ve Aftara (1. Kitap Bereşit), İstanbul 2002, I. 18). Bir Midraş pasajındaki izah da şu şekildedir: “Tanrı kadını başına buyruk olur diye erkeğin başından, göz zinası yapar diye gözünden, başkalarının konuşmasını gizlice dinler diye gözünden, dedikodu yapar diye ağzından, kıskanç olur diye kalbinden, hırsızlık yapar diye elinden, sürtük olur diye de ayağından yaratmamış, bilakis ağırbaşlı ve hayâlı olması için erkeğin en kapalı ve korunaklı yeri olan ve kolunun altında kalan kaburga kemiğinden yaratmıştır. Fakat Tanrı’nın onca çabasına rağmen kadın, yukarıda sayılan bütün bu olumsuz özellikleri kendinde toplamıştır. Bkz. Genesis Rabbah, 18:2. Nakleden: Salime Leyla Gürkan, “Yahudi ve İslâm Kutsal Metinlerinde İnsan’ın Yaratılışı ve Cennet’ten Düşüş”, İslâm Araştırmaları Dergisi, sayı: 9 (2003), s. 27.

[33] Bkz. Taberî, Câmiu’l-Beyân, I. 267, III. 566; Ebü’l-Fidâ İbn Kesîr, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm, Beyrut 1983, I. 79.

[34] Bu konuda geniş çaplı bir mukayeseli çalışma için bkz. Gürkan, “Yahudi ve İslâm Kutsal Metinlerinde İnsan’ın Yaratılışı ve Cennet’ten Düşüş”, s. 1-48.

[35] Samuel Henry Hooke, Ortadoğu Mitolojisi, çev. Alâeddin Şenel, Ankara 2002, s. 158-159.

[36] İbn Abbas’a atfedilen bu ifadenin Tekvin’deki, “RAB Tanrı kadına, “Kocana istek duyacaksın”, “RAB Tanrı Âdem’e, ‘Sen topraksın, topraktan yaratıldın ve yine toprağa döneceksin” (Tekvin: 3/16, 19) şeklindeki ifadelerle benzeşmesi dikkat çekicidir.

[37] İbn Kesîr, Tefsîr, I. 448. Hadis kaynaklarında Ebû Hureyre, Hz. Âişe, Semûre b. Cündeb gibi sahabilerden gelen ve çeşitli varyantlarıyla kadınlara güzel davranışları teşvik bağlamında zikredilen bu hadisle ilgili geniş değerlendirme için bkz. Ali Osman Ateş, Hadis Temelli Kalıp Yargılarda Kadın, İstanbul 2000, s. 253-263; Hidayet Şefkatli Tuksal, Kadın Karşıtı Söylemin İslam Geleneğindeki İzdüşümleri, Ankara 2000, s. 53-61. Klasik tefsirler ve hadis şerhlerinde kadının kaburga kemiğinden yaratılışı maddî manada yorumlanmasına mukabil son dönemde bazı araştırmacılar ilgili hadislerdeki ifadelerin kadın cinsinin hassas, nazik ve kırılgan tabiatına işaret ettiği tarzında bir yorum geliştirmişlerdir. Bkz. Cemal Ağırman, Kadının Yaratılışı (İlgili Rivayetler Bağlamında Yeni Bir Yaklaşım), İstanbul 2001, s. 48-49, 221-222.

[38] Bkz. İbn Kesîr, Tefsîr, I. 448.

[39] Ebü’n-Nasr el-Ayyâşî, Tefsîru’l-Ayyâşî, Beyrut 1991, I. 241; Molla Muhsin Feyz-i Kâşânî, Tefsîru’s-Sâfî, Beyrut 2008, I. 304-305; Abdu Alî el-Huveyzî, Tefsîru Nûri’s-Sekâleyn, Beyrut 2001, II. 6-7.

[40] Râğıb el-İsfahânî, el-Müfredât fî Garîbi’l-Kur’ân, Kahire 1970, s. 764-765; Muhammed Murtazâ ez-Zebîdî, Tâcu’l-Arûs min Cevâhiri’l-Kâmûs, Küveyt 1976, XVI. 559-574.

[41] Ebû Ca’fer et-Tûsî, et-Tibyân fî Tefsîri’l-Kur’ân, Beyrut trs., III. 99; Ebû Ali et-Tabersî, Mecmau’l-Beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân, Beyrut 1997, III. 6.

[42] Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, IX. 131. Modern dönemde Kâsımî (ö. 1914) gibi müfessirlerce de tercih edilen bu yorumun (Bkz. Cemâlüddîn el-Kâsımî, Mehâsinü’t-Te’vîl, Beyrut 2003, III. 7) teyidi, geleneksel yorumun tenkidi yönünde geniş bilgi ve değerlendirme için bkz. Sadık Kılıç, “Kadın Erkeğin Kaburga Kemiğine İndirgenecek İkincil Bir Fenomen Değildir!...”, Ekev Akademi Dergisi, yıl: 10, sayı: 27 (2006), s. 1-20.

[43] Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, IX. 131. Râzî burada savunduğu görüşü A’râf 7/189. ayetin tefsirinde de şöyle formüle etmiştir: “Allah Âdem’i ibtidaen yaratmaya kadir olduğuna göre biz ne diye Havva’yı Âdem’in bir parçasından yarattığı görüşünü savunalım ki?! Keza biz niçin “Allah Havva’yı da ibtiaden yaratmıştır” demeyelim ki?!” Bkz. Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, XV. 72.

[44] Bkz. Ebü’l-Hasen el-Vâhidî, el-Vasît fî Tefsîri’l-Kur’âni’l-Mecîd, Beyrut 1994, II. 3; Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, IX. 28.

[45] Ahmed b. Muhammed es-Sâvî, Hâşiyetü’s-Sâvî alâ Tefsîri’l-Celâleyn, Beyrut 2006, I. 267.

[46] Vâhidî, el-Vasît I. 97; Ebû Muhammed İbn Atıyye, el-Muharrerü’l-Vecîz, Beyrut 2001, I. 105; Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, II. 75.

[47] Ebû Hâmid Muhammed el-Gazâlî, el-Mustasfâ min İlmi’l-Usûl, Beyrut trs., II. 81-82.

[48] Muhammed Hüseyin et-Tabatabâî, el-Mîzân fî Tefsîri’l-Kur’ân, Beyrut 1997, IV. 150-151.

[49] Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye, Beyrut trs., III. 348.

[50] Muhammed Reşid Rıza, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Hakîm (Tefsîru’l-Menâr), Beyrut 1999, IV. 263-264.

[51] Reşid Rızâ, Tefsîru’l-Menâr, IV. 263-265.

[52] Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, XV. 71.

[53] Taberî, Câmiu’l-Beyân, XI. 397; Vâhidî, el-Vasît, IV. 158; İbn Atıyye, el-Muharrerü’l-Vecîz, V. 153; Beğavî, Meâlimü’t-Tenzîl, IV. 217.

[54] Ebû Mansûr el-Mâtüridî, Te’vîlâtü Ehli’s-Sünne, Beyrut 2005, III. 3.

[55] Taberî, Câmiu’l-Beyân, I. 273-275; Sa’lebî, el-Keşf ve’l-Beyân, III. 13; Suyûtî, ed-Dürrü’l-Mensûr, I. 131-132, III. 429.

[56] Tekvin: 3/6-16.

[57] Hevvârî, Tefsîr, I. 99.

[58] Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, III, 13.

[59] Feyz-i Kâşânî, Tefsîru’s-Sâfî, I. 89; Hâşim el-Bahrânî, el-Burhân fî Tefsîri’l-Kur’ân, Beyrut 2008, I, 143.

[60] Tûsî, et-Tibyân, I, 162.

[61] Taberî, Câmiu’l-Beyân, I. 275.

[62] İbn Kesîr, Tefsîr, I, 80.

[63] Ateş, Hadis Temelli Kalıp Yargılarda Kadın, s. 327-335.

[64] Tuksal, Kadın Karşıtı Söylem, s. 70.

[65] Kurtubî, el-Câmi’, IV, 20. Antik dönemdeki meşhur Yahudi filozoflarından biri olan ve Helenistik düşünceden önemli ölçüde etkilendiği kabul edilen Philo’ya göre Âdem’in cennetten düşüşüne sebep olan kadın tüm kötülüklerin anasıdır. Ayrıca “Tanrı’nın benzeri olarak yaratılan Âdem, asil, maskulin ve rasyonel bir unsur olan zihni, Havva ise düşük ve feminin karaktere sahip bedeni ve şehveti temsil eder. Bkz. Philo, De Opificio Mundi, s. 149-152, 165-167. Nakleden: Gürkan, “Yahudi ve İslâm Kutsal Metinlerinde İnsan’ın Yaratılışı”, s. 30.

[66] Ebüssuûd Muhammed el-İmâdî, İrşâdü’l-Akli’s-Selîm ilâ Mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm, Beyrut 2010, II, 96-97.

[67] Ebü’l-Abbâs İbn Acîbe, el-Bahru’l-Medîd, Beyrut 2010, I, 295.

[68] Tabersî, Mecmau’l-Beyân, II. 197; Muhammed b. Ali eş-Şevkânî, Fethü’l-Kadîr, Beyrut trs., I, 323; Şemsüddîn el-Hatîb eş-Şirbînî, es-Sirâcü’l-Münîr, Beyrut 2004, I. 231; Ebû Hayyân, el-Bahru’l-Muhît, III. 50.

[69] İbn Kesîr, Tefsîr, III, 351.

[70] Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, VII, 170.

[71] Tûsî, et-Tibyân, II, 411.

[72] Ebü’l-Hasen Mukâtil b. Süleymân, Tefsîru Mukâtil b. Süleymân, Beyrut 2002, I, 266.

[73] Taberî, Câmiu’l-Beyân, III, 198.

[74] Bu ayetlerin nüzul sebebiyle ilgili muhtelif rivayetler mevcuttur; ancak tüm rivayetlerdeki ortak tema bazı müslüman erkeklerin Allah yolunda atacakları adıma hane halkı tarafından duygusal saiklerle engel olunmasıdır. Bkz. Taberî, Câmiu’l-Beyân, XII. 117-118; Vâhidî, el-Vasît, IV. 308; İbn Atıyye, el-Muharrerü’l-Vecîz, V. 320; Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî, Zâdü’l-Mesîr, Beyrut 1987, VIII. 284; İbn Kesîr, Tefsîr, IV, 376.

[75] Kurtubî, el-Câmi’, VII. 251, XVIII. 94; Semîn el-Halebî, Umdetü’l-Huffâz, Beyrut 1993, III, 239.

[76] Bkz. Ebû Saîd Kâdî el-Beyzâvî, Envâru’t-Tenzîl, Beyrut 2003, II. 115; Ebû Hayyân, el-Bahru’l-Muhît, VIII. 7; Ebüssuûd, İrşâdü’l-Akli’s-Selîm, VI. 104. Bu yorum İbn Âşûr (ö. 1973) gibi bazı çağdaş müfessirlerce de tercihe şayan bulunmuştur. Bkz. Muhammed Tâhir b. Âşûr, Tefsîru’t-Tahrîr ve’t-Tenvîr, Tunus trs., XVIII, 146.

[77] İbn Atıyye, el-Muharrerü’l-Vecîz, IV. 161; Kurtubî, el-Câmi’, XII, 107.

[78] Buhârî, “Nikâh” 36.

[79] Ebü’t-Tayyib el-Azîmâbâdî, Avnü’l-Ma’bûd, Medine 1968, VI. 264.

[80] Buhârî, “Nikâh” 36. Mahmûd Şükrî el-Âlûsî, Bulûğu’l-Ereb fî Ma’rifeti Ahvâli’l-Arab, Beyrut 1314, II, 4-5. İslam tarihiyle ilgili bazı kaynaklarda meşhur sahabi Amr b. el-Âs’ın Ebû Leheb, Ümeyye b. Halef, Ebû Süfyân ve Âs b. Vâil gibi birkaç erkekle birlikte olan bir cariyeden dünyaya geldiğinden söz edilmiş, bu bağlamda Hz. Hasan ve Ervâ bint Abdülmuttalib’in Amr b. el-Âs’a, “Senin babanın kim olduğu belli değil” mealinde sözler söyledikleri nakledilmiştir. Bkz. Ebû Ömer İbn Abdirabbih, el-İkdü’l-Ferîd, Kahire 1965, II. 119-120; Şemsüddîn ez-Zehebî, Târîhu’l-İslâm, Beyrut 1987, III. 39.

[81] Sa’lebî, el-Keşf ve’l-Beyân, IV. 346; İbnü’l-Cevzî, Zâdü’l-Mesîr, VI. 9.

[82] Bu bilgi için bkz. Âlûsî, Bulûğu’l-Ereb, II. 5.

[83] Mukâtil, Tefsîr, III. 182-183. Ayrıca bkz. Taberî, Câmiu’l-Beyân, IX. 262; Sa’lebî, el-Keşf, IV, 346.

[84] Başka bir rivayete göre bu ayet Mersed b. Ebî Mersed adlı sahabinin Mekke’deki fahişelerden biri olan Anâk adlı kadınla evlenme isteğini Hz. Peygambere bildirmesi üzerine, diğer bir rivayete göre ise Ashâb-ı suffa hakkında inmiştir. Şöyle ki Ashâb-ı suffa diye anılan sahabiler muhacirlerden oluşuyordu. Bu yüzden Medine’de evleri ve aşiretleri yoktu. Mescidin suffasında ikamet ediyorlardı. Medine’de fahişelik yapan kadınlar vardı ve bu kadınlar birçok maddi imkâna sahipti. Ashâb-ı suffa iaşe ve ibate imkânına kavuşmak için bu kadınlarla evlenmek istediler. Bunun üzerine söz konusu ayet indi. Bkz. Taberî, Câmiu’l-Beyân, IX. 261-262; Sa’lebî, el-Keşf, IV. 345-346; Kurtubî, el-Câmi’, XII. 112-113; İbn Kesîr, Tefsîr, II. 262-263.

[85] Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, X. 51-52.

[86] Kurtubî, el-Câmi’, IX. 115.

[87] Şihâbüddîn Mahmûd el-Âlûsî, Rûhu’l-Meânî, Beyrut 2005, VI. 415.

[88] İbn Acîbe, el-Bahru’l-Medîd, III. 272.

[89] Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, XVIII. 100.

[90] Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, XXV. 97. Bu tuhaf ifadelerin Şemseddîn el-Hûî’ye (ö. 637/1240) ait olma ihtimali de söz konusudur. Çünkü Mefâtîhu’l-Ğayb tefsirinin otuzdan fazla yazma nüshası üzerinde yapılan bir incelemeye göre bu tefsirin Ankebût suresinden Yâsîn suresinin sonuna kadar olan kısmı Şemseddîn el-Hûî’ye, Muhammed suresinden Vâkıa suresinin sonuna kadar olan kısmı da Necmeddîn el-Kammülî’ye (ö. 727/1327) aittir. Bu tespite göre yukarıdaki ifadeler Fahreddîn er-Râzî’nin değil, Mefâtîhu’l-Ğayb üzerinde tetimme çalışması yapan Hûî’nindir. Bu konuda daha geniş bilgi için bkz. Hayri Kaplan, Fahruddîn er-Râzî Düşüncesinde Ruh ve Ahlak, (yayımlanmamış doktora tezi), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2001, s. 369-373; Ali el-İmârî, “Hel Etemme’l-Fahru’r-Râzî Kitâbehû fi’t-Tefsîr?”, Mecelletü’l-Ezher, cilt: 38, sayı: 6 (1962), s. 539-546.

[91] Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, XXVII. 174.

[92] Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, XXVII. 173.

[93] Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, XXVII. 174.

[94] Ebû Hafs İbn Âdil, el-Lübâb fî Ulûmi’l-Kitâb, Beyrut 1998, XVII. 243; Şirbînî, es-Sirâcü’l-Münîr, III. 660.

[95] Beyzâvî, Envâru’t-Tenzîl, II. 370; Ebü’l-Berekât en-Nesefî, Medârikü’t-Tenzîl, Beyrut 1988, III. 115; Ebü’l-Kâsım İbn Cüzey el-Kelbî, et-Teshîl li Ulûmi’t-Tenzîl, Beyrut 2005, IV. 49; Ebû Hayyân, el-Bahru’l-Muhît, IX. 363; Ebüssuûd, İrşâdü’l-Akli’s-Selîm, VII. 312; İbn Acîbe, el-Bahru’l-Medîd, VII. 9; Âlûsî, Rûhu’l-Meânî, Beyrut 2005, XIII. 70.

[96] Bkz. Taberî, Câmiu’l-Beyân, XI. 174; Mâtüridî, Te’vîlâtü Ehli’s-Sünne, IX. 155; Ebü’l-Hasen el-Mâverdî, en-Nüket ve’l-Uyûn, Beyrut 2007, V. 220; Kurtubî, el-Câmi’, XVI, 48.

[97] Ebû Bekr Abdürrezzâk es-San’ânî, Tefsîru Abdirrezzâk, Beyrut 1999, III. 51; Ebû Bekr el-Cassâs, Ahkâmu’l-Kur’ân, Beyrut 1992, V. 245; İbn Ebî Zemenîn, Tefsîru İbn Ebî Zemenîn, Beyrut 2003, II. 171. Diğer bazı rivayetlere göre Hz. Peygamber ve muhacirler Medine’ye hicret ettiklerinde ciddi imkânsızlıklar içinde yaşamak durumunda kaldılar. Öyle ki Hz. Peygamberin eşleri ve diğer muhacir kadınlar tuvalet ihtiyaçlarını karşılamak için zorunlu olarak dışarı çıkarlar, fakat dışarı çıktıklarında kendilerini cariye zanneden birtakım adamların sözlü sataşmalarına uğrarlardı. Bu problemin ortadan kalkması, yani hür kadınların cariyelerden ayırt edilmesi maksadıyla nazil olan Ahzâb 33/59. ayette cilbâb hükmü vazolundu. Bkz. Mukâtil, Tefsîr, III. 507; Taberî, Câmiu’l-Beyân, X. 332; Sa’lebî, el-Keşf ve’l-Beyân, V. 132; Vâhidî, el-Vasît, III. 482; Beğavî, Meâlimü’t-Tenzîl, III. 543-544.

[98] Mâverdî, en-Nüket, IV, 423-424; Şirbînî, es-Sirâcü’l-Münîr, III, 339; İbn Cüzey, et-Teshîl, III. 265; Ebüssuûd, İrşâdü’l-Akli’s-Selîm, VI. 504.

[99] Cassâs, Ahkâmu’l-Kur’ân, V. 245; İbn Ebî Zemenîn, Tefsîr, II, 171. Cilbâb giyme emrinin cariyeleri değil hür müslüman kadınları ilgilendirdiği konusunda İslam âlimlerinin görüş birliğine vardığı kaydedilir. Hz. Ömer’in cilbâbla başını örtmüş bir cariyeye fiilen müdahale ederek başını açtırması sonraki fakihler arasında kayda değer bir itiraz ve tartışma konusu olmamıştır. Buna mukabil İbn Hazm (ö. 456/1064) örtünme konusunda hür kadınla cariye arasında fark bulunmadığını savunmuş, bu görüş daha sonra İbn Teymiyye (ö. 728/1328) gibi bazı âlimlerce de savunulmuştur. Bkz. H. Yunus Apaydın, “Tesettür”, DİA, İstanbul 2011, XL. 541.

[100] Fahreddîn er-Râzî, Mefâtihu’l-ğayb, XXIII. 179.

[101] Tabersî, Mecmau’l-Beyân, VII. 192; Kurtubî, el-Câmi’, XII. 153.

[102] Hevvârî, Tefsîr, III. 174; İbn Ebî Zemenîn, Tefsîr, II. 57.

[103] Taberî, Câmiu’l-Beyân, IX. 303-306; Mâverdî, en-Nüket, IV. 91; Sa’lebî, el-Keşf ve’l-Beyân, IV. 368; İbnü’l-Cevzî, Zâdü’l-Mesîr, VI. 31; Tabersî, Mecmau’l-Beyân, VII. 192; Kurtubî, el-Câmi’, XII. 152.

[104] Apaydın, “Tesettür”, DİA, XL. 540.

[105] Ebû Bekr İbnü’l-Arabî, Ahkâmu’l-Kur’ân, Beyrut 1988, III. 387-389; İbn Âdil, el-Lübâb, XIV. 358.

[106] İbn Âdil, el-Lübâb, XIV. 358; Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, XXIII. 181..

[107] Ebü’l-Kâsım ez-Zemahşerî, el-Keşşâf an Hakâiki’t-Tenzîl, Beyrut 1977, III. 62; İbnü’l-Cevzî, Zâdü’l-Mesîr, VI. 33.

[108] Sa’lebî, el-Keşf ve’l-Beyân, IV. 368; Vâhidî, el-Vasît, III. 316; Kurtubî, el-Câmi’, XII. 155.

[109] Kurtubî, el-Câmi’, XIV. 117. Ahzâb 33/33. ayetteki “vekarne” kelimesi farklı şekillerde okunmuştur. Ayrıca kelimenin anlamı hakkında iki farklı görüş ileri sürülmüştür. Bunlardan ilkine göre kelime “istikrar, oturma” anlamındadır; ikincisine göre ise “karartü bihî aynen” ifadesindeki gibi, “göz aydınlığı, sevinç ve mutluluk” manasındadır. Nehhâs (ö. 338/950) bu ikinci görüşü güzel diye nitelendirmiş (Bkz. Ebû Ca’fer en-Nehhâs, İ’râbü’l-Kur’ân, Beyrut 1988, II. 313-314), ancak Şevkânî (ö. 1250/1834) kelimenin Ahzâb 33/33. ayetteki anlam ve kullanımının evde oturmakla ilgili olduğunu söylemiştir. Bkz. Şevkânî, Fethü’l-Kadîr, IV. 278.

[110] İbnü’l-Cevzî, Zâdü’l-Mesîr, VI. 380-381.

[111] İbn Atıyye, el-Muharrerü’l-Vecîz, IV. 384.

[112] Kurtubî, el-Câmi’, XIV. 117. Ebû Bekr İbnü’l-Arabî de vekarne fî buyûtikünne ifadesinin tefsirinde şöyle bir anekdot aktarmıştır: “Ben dünya üzerinde bin küsur beldeye uğradım, ama bu beldelerin hiçbirinde Hz. İbrahim’in ateşe atıldığı yer olan Nablus’un kadınları kadar kendini sakınan ve iffetini koruyan bir kadın zümresine rastlamadım. Nablus’ta birkaç ay kaldım ve gündüz vakti sokakta -Cuma günleri hariç- bir tek kadına rastlamadım. Cuma günü geldiğinde kadınlar evlerinden dışarı çıkıyor ve hatta mescit onlarla dolup taşıyor. Namaz sona erince kadınlar cemaati derhal evlerinin yolunu tutuyor ve bir dahaki cumaya kadar dışarıda bir tek kadın bile gözüme ilişmiyor. Oysa diğer beldelerdeki kadınlar ziynetlerini sergilemek ve aynı zamanda her türlü fitneye davetiye çıkarmak suretiyle çarşı-pazar dolaşıyorlar”. İbnü’l-Arabî, Ahkâmu’l-Kur’ân, III. 569.

[113] İbnü’l-Arabî, Ahkâmu’l-Kur’ân, III. 616; Kurtubî, el-Câmi’, XIV. 146. Ahzâb 33/53. ayette geçen ve “perde, kapı” gibi anlamlara gelen hicâb kelimesi, İslam toplumlarında görülen haremlik-selamlık uygulamasına da belli ölçüde menat oluşturmuştur.

[114] Kurtubî, el-Câmi’, XIV. 39.

[115] Taberî, Câmiu’l-Beyân, IX. 349-350.

[116] Ebû Muhammed İbn Kuteybe, Tefsîru Garîbi’l-Kur’ân, Beyrut 1978; s. 308; İbn Atıyye, el-Muharrerü’l-Vecîz, IV. 195; Kurtubî, el-Câmi’, XII. 203.

[117] Buhârî, “Meğâzî” 82, “Fiten” 18; Tirmizî, “Fiten” 75. Bu hadisin sübut ve delâlet yönünden tahlil ve tenkidi için bkz. Kadir Gürler, “Kadının Yöneticiliği Meselesi -Bir Hadisin Okunuşu ve Eleştirisi”, Dînî Araştırmalar, cilt: 4, sayı: 11 (2001), s. 67-80; Ateş, Hadis Temelli Kalıp Yargılarda Kadın, s. 374-383.

[118] İbnü’l-Arabî, Ahkâmu’l-Kur’ân, III. 482. Ayrıca bkz. Kurtubî, el-Câmi’, XIII. 122-123.

[119] Kadının devlet başkanlığı ve hâkimliği meselesi hakkında geniş bilgi ve değerlendirme için bkz. Kadir Gürler, “Kadının Yöneticiliği Meselesi”, s. 80-93; Hayreddin Karaman, “Kadının Şahitliği, Örtünmesi ve Kamu Görevi”, İslâmî Araştırmalar (Kadın özel Sayısı), cilt: 10, sayı: 4 (1997), s. 276-278; Nejla Akkaya, “İslâm Hukuku’nda Kadının Siyasi Hakları”, İslâmî Araştırmalar (Kadın özel Sayısı), cilt: 10, sayı: 4 (1997), s. 230-240; Adnan Koşum, “İslam Hukukunda Kadının Yargıçlığı Problemi”, Süleyman Demirel İlahiyat Fakültesi Dergisi, sayı: 10 (2003/1), s. 63-75.

[120] M. Akif Aydın, “Kadın”, DİA, İstanbul 2001, XXIV. 91.

[121] Beyzâvî, Envâru’t-Tenzîl, I. 144; Şirbînî, es-Sirâcü’l-Münîr, I. 216; İbn Acîbe, el-Bahru’l-Medîd, I. 279; Âlûsî, Rûhu’l-Meânî, XIII. 70.

[122] İbn Kesîr, Tefsîr, I. 335.

[123] İbn Cüzey, et-Teshîl, I. 228.

[124] Cassâs, Ahkâmu’l-Kur’an, II. 231; Nesefî, Medârikü’t-Tenzîl, I. 140; Ebüssuûd, İrşâdü’l-Akli’s-Selîm, I. 583.

[125] Beyzâvî, Envâru’t-Tenzîl, I. 144; İbn Kesîr, Tefsîr, I. 335.

[126] Bu hadisin farklı varyantlarıyla ilgili geniş tahlil ve tenkit için bkz. Kâmil Çakın, “Kadınlar İle İlgili Bir Hadis ve Değerlendirilmesi”, Dinî Araştırmalar, cilt: 1, sayı: 1 (1998), s. 5-30.

[127] İbnü’l-Arabî, Ahkâmu’l-Kur’ân, I. 335.

[128] İbnü’l-Arabî, Ahkâmu’l-Kur’ân, I. 336.

[129] Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, X. 71-72. Erkeklerin kadınlardan üstün olduğu hususlar arasında sarığın dahi zikredildiği başka bir liste için bkz. Zemahşerî, el-Keşşâf, I. 523-524; Nesefî, Medârikü’t-Tenzîl, I. 222. Burada zikredilen üstünlük sıfatları hemen hemen aynıyla Nisâ 4/34. ayetin tefsirinde de tadat edilmiştir. Bkz. İbn Âdil, el-Lübâb, VI. 360.

[130] Zemahşerî, el-Keşşâf, I. 366.

[131] Kurtubî, el-Câmi’, III. 83.

[132] Taberî, Câmiu’l-Beyân, II. 467-468; Cassâs, Ahkâmu’l-Kur’ân, II. 70; İbnü’l-Cevzî, Zâdü’l-Mesîr, I. 261; Tabersî, Mecmau’l-Beyân, I. 79; Kurtubî, el-Câmi’, III. 83; İbn Âdil, IV. 125-127; İbn Cüzey, et-Teshîl, I. 199; Şirbînî, es-Sirâcü’l-Münîr, I. 170.

[133] Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, VI. 82.

[134] Ebü’l-Haccâc Mücâhid b. Cebr, Tefsîru Mücâhid, Beyrut 2005, s. 50; Taberî, Câmiu’l-Beyân, II. 468; İbnü’l-Cevzî, Zâdü’l-Mesîr, II. 68; İbn Atıyye, el-Muharrerü’l-Vecîz, II. 306; Seâlibî, el-Cevâhiru’l-Hisân, I. 342.

[135] Tirmizî, “Tefsir” 5; Taberî, Câmiu’l-Beyân, IV. 49-51; Vâhidî, el-Vasît, II, 43; Kurtubî, el-Câmi’, V. 106; İbn Âdil, el-Lübâb, VI. 349.

[136] Vâhidî, el-Vasît, II. 14-15; Beğavî, Meâlimü’t-Tenzîl, I. 396; İbn Atıyye, el-Muharrerü’l-Vecîz, II. 12; Kurtubî, el-Câmi’, V. 31; Seâlibî, el-Cevâhiru’l-Hisân, II. 327.

[137] Sebeb-i nüzulle ilgili rivayetin farklı varyantları için bkz. Mukâtil, Tefsîr, I. 358-359; Taberî, Câmiu’l-Beyân, III. 604; Cassâs, Ahkâmu’l-Kur’ân, II. 2-7; Mâverdî, en-Nüket, I. 455; Beğavî, Meâlimü’t-Tenzîl, I. 396-397; İbnü’l-Cevzî, Zâdü’l-Mesîr, II. 18; Zemahşerî, el-Keşşâf, I. 503; Şirbînî, es-Sirâcü’l-Münîr, I. 326; Kurtubî, el-Câmi’, V. 31.

[138] Zemahşerî, el-Keşşâf, I. 505.

[139] Bir nesneyi/kavramı ifade etmek üzere kullanılan lafzın o nesnenin/kavramın bütününe ve bütün yönlerine delalet etmesine mutabakat, bir lafzın doğrudan konuya konusuyla birlikte zihnin bu konuyla ilişkilendirdiği başka bir manaya da delalet etmesine iltizam denir. Bkz. Cemil Salîba, el-Mu’cemü’l-Felsefî, Beyrut 1982, I. 563.

[140] Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, IX. 168. Bu yorumun aynısı ve muhtasar varyantları için bkz. İbn Âdil, el-Lübâb, VI. 213-214; Şirbînî, es-Sirâcü’l-Münîr, I. 328; İbn Cüzey, et-Teshîl, I. 297; İbn Acîbe, el-Bahru’l-Medîd, II. 15.

[141] Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, IX. 168.

[142] İbn Âdil, el-Lübâb, VI. 213; Âlûsî, Rûhu’l-Meânî, II. 426.

[143] Kadının miras payı konusunda geleneksel anlayışın tenkidi için bkz. Hayri Kırbaşoğlu, “Kadın Konusunda Kur’ân’a Yöneltilen Başlıca Eleştiriler”, İslâmî Araştırmalar (Kadın Özel Sayısı), cilt: 10, sayı: 4 (1997), s. 264-266.

[144] Taberî, Câmiu’l-Beyân, IV. 60; Kurtubî, el-Câmi’, V. 110.

[145] Taberî, Câmiu’l-Beyân, IV. 59-60; Cassâs, Ahkâmu’l-Kur’ân, III. 148-149; Zemahşerî, el-Keşşâf, I. 523; Tabersî, Mecmau’l-Beyân, III. 60; Mâverdî, en-Nüket, I. 480; Kurtubî, el-Câmi’, V. 111; Nesefî, Medârikü’t-Tenzîl, I. 223.

[146] İbnü’l-Arabî, Ahkâmu’l-Kur’ân, I. 531.

[147] Mâtüridî, Te’vîlâtü Ehli’s-Sünne, III. 157.

[148] Beyzâvî, Envâru’t-Tenzîl, I. 213.

[149] Kurtubî, el-Câmi’, V. 112; İbn Âdil, el-Lübâb, VI. 363.

[150] Kurtubî, el-Câmi’, V. 112.

[151] Taberî, Câmiu’l-Beyân, IV. 65-66; İbnü’l-Cevzî, Zâdü’l-Mesîr, II. 76; İbn Atıyye, el-Muharrerü’l-Vecîz, II. 48; Kurtubî, el-Câmi’, V. 112; Ebû Hayyân, el-Bahru’l-Muhît, III. 628;

[152] İbnü’l-Arabî, Ahkâmu’l-Kur’ân, I. 533.

[153] Taberî, Câmiu’l-Beyân, IV. 68-69.

[154] İbnü’l-Arabî, Ahkâmu’l-Kur’ân, I. 533-534.

[155] Zemahşerî, el-Keşşâf, I. 524-525.

[156] Mâtüridî, Te’vîlâtü Ehli’s-Sünne, III. 163-164; Cassâs, Ahkâmu’l-Kur’ân, III. 150; Tabersî, Mecmau’l-Beyân, III. 61; İbn Atıyye, el-Muharrerü’l-Vecîz, II. 48;Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, X. 73; Beyzâvî, Envâru’t-Tenzîl, I. 213; İbn Âdil, el-Lübâb, VI. 365; Şirbînî, es-Sirâcü’l-Münîr, I. 346; Nesefî, Medârikü’t-Tenzîl, I. 223, Kurtubî, el-Câmi’, V. 113; Ebû Hayyân, el-Bahru’l-Muhît, III. 628.

[157] İbnü’l-Arabî, Ahkâmu’l-Kur’ân, I. 536.

[158] Bu ifadenin öncesinde yer alan “fenkihû mâ tâbe leküm mine’n-nisâ” (O takdirde size helal olan ve hoşunuza giden başka kadınlarla evlenin.) şeklindeki ibarede kadınlardan cansız varlıklar için kullanılan “mâ” edatıyla söz edilmiş olması, Kâdî Beyzâvî tarafından kadının akıl yönünden noksan olmasına hamledilmiştir. Bu ilginç yorum Zemahşerî ve Ebû Hayyân el-Endelüsî gibi müfessirlerce de zikre değer görülmüştür. Bkz. Kâdî Beyzâvî, Envâru’t-Tenzîl, I. 200; Zemahşerî, el-Keşşâf, I. 496; Ebû Hayyân, el-Bahru’l-Muhît, III. 504.

[159] Cassâs, Ahkâmu’l-Kur’ân, III. 346-347; İbn Atıyye, el-Muharrerü’l-Vecîz, II. 7; Kurtubî, el-Câmi’, V. 10-14;

[160] Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, IX. 142; Kurtubî, el-Câmi’, V. 13.

[161] Tûsî, et-Tibyân, III. 107.

[162] Buhârî, “Tefsir, 4/1, “Nikâh” 19; Müslim, “Tefsir” 6-8; Ebû Dâvûd, “Nikâh” 12; Nesâî, “Nikâh” 66; a. mlf., Tefsîru’n-Nesâî, Beyrut 1990, I. 361. Sebeb-i nüzulle ilgili bu rivayetin tarihî vaka ile örtüşmediği, buna mukabil Nisâ suresinin başında yer alan ayetlerin Uhud savaşından kısa bir süre sonra indiği, dolayısıyla ilgili ayetlerde bu savaşta şehit düşen birçok sahabinin geride bıraktığı dul kadınlar ve yetim kızlara sahip çıkılması, bunun da evlilik yoluyla sağlanması konusuna işaret ettiği söylenebilir (Bkz. Montgomery Watt, Muhammad At Madina, London 1972, s. 276-277). Bu tespit ve değerlendirme gayet makul olmakla birlikte Nisâ 4/3. ayetin çok eşlilikle ilgili bir hukuk kodu olarak algılanması ve bu yönde yorumlanması yine de pek isabetli gözükmemektedir.

[163] Bu hadislerin sübut/senet yönünden illetli olduğu hakkında bkz. Yusuf Ziya Keskin, “Poligamiyi Dörtle Sınırlayan Ayet ve Hadislerin Tahlili”, HÜİFD, yıl: 2000, sayı: 6 (2001), s. 10-22.

[164] Bkz. Taberî, Câmiu’l-Beyân, V. 577-578.

[165] Sa’lebî, el-Keşf ve’l-Beyân, II. 268; Kurtubî, el-Câmi’, V. 98; Suyûtî, ed-Dürrü’l-Mensûr, II. 492; Ebüssuûd, İrşâdü’l-Akli’s-Selîm, II. 307; İbn Acîbe, el-Bahru’l-Medîd, II. 34; Âlûsî, Rûhu’l-Me’ânî, III. 13. Mezkûr rivayetlerin hemen tamamı İbn Ebî Şeybe (ö. 235/849) tarafından bir başlık altında zikredilmiştir. Bkz. Ebû Bekr İbn Ebî Şeybe, el-Musannef, Beyrut 1989, III. 466.

[166] Kurtubî, el-Câmi’, X. 156. Fahreddîn er-Râzî bu ayetin tefsirinde ana-babanın çocuk dünyaya getirmesiyle ilgili olarak, “Ana-baba aslında kendi şehvetlerini tatmin etmek istemiş, bunun neticesinde çocuk dünyaya gelmiş ve böylece kendisini âfetler ve korkular âleminde bulmuştur. Hâl böyle iken, ana-baba çocuğa ne tür bir iyilikte bulunmuştur?” şeklinde bir soru sormuş, ardından Ebü’l-Alâ el-Ma’arrî (ö. 449/1057) ile ilgili şu anekdotu aktarmıştır: Ma’arrî’ye, “Senin mezar taşına ne yazalım?” diye sorulunca, “Bu [mezardaki vücut], babamın bana karşı işlediği bir cinayettir. Ama ben hiç kimseye karşı böyle bir cinayet işlemedim.” diye yazın cevabını vermiştir. Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, XX. 148-149.

[167] Hakkı Şah Yasdıman, “Yahudi Kutsal Metinlerinde Kadın Karşıtı Söylemler”, Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sayı: 15 (2002), s. 97-121.

[168] Hakkı Şah Yasdıman, “Yahudi-Hristiyan Kültüründeki Kadın Anlayışının İslâm Kültüründeki İzdüşümleri”, [Din-Kültür ve Çağdaşlık içinde], Ankara 2007, s. 257-282; a. mlf., “Kadının İslâm Geleneğindeki Yeri ve Konumuna Yahudi-Hristiyan Kültürün Etkilerinden Bazı Örnekler”, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Isparta, sayı: 14 (2005/1), s. 59-94.

HADİS LİTERATÜRÜNDE KADIN PORTRESİ

Yard. Doç. Dr. Ayşe Esra ŞAHYAR

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

Peygambere imanı Allah’a iman ile beraber ayrılmaz bir bütün addeden İslam dininde, hadisler, Kur’an ile birlikte dinin iki temel dayanağını oluşturur. Bu çerçeveden bakıldığında makbul hadislerde çizilen kadın portresi aynı zamanda İslam’da kadın portresini meydana getirir. Bu nedenle, peygambere iman ve onun sünnetine ittiba eden kadın erkek her müslüman için bu hadisler, her konuda olduğu gibi kadına bakış açısının şekillenmesinde de gönülden bağlanılacak referans metinlerdir.

Sünnete, dolayısıyla hadislere bağlılığın tezahürlerinden biri de hadisleri anlama ve doğru yorumlama çabasıdır. Nitekim elimizde mevcut hadis literatürü de hem sünnete bağlılığın hem de hadis metinlerini doğru anlama ve yorumlama çabasının bir ürünüdür. Bu bağlamda düşünüldüğünde birbirinden bağımsız binlerce hadis metni, hadis kaynaklarının telifi aşamasında bir bütünün parçaları, bazı soruların cevapları ya da bazı sorunların çözümü olarak algılanmak suretiyle adeta yeniden hayat kazanmıştır. Dolayısıyla, hadis literatüründe kadınlarla ilgili konuların mahiyeti, kadın konulu rivayetlerin hangi bağlamlarda ve ne gibi soruların cevabı olarak zikredildiği, literatürdeki ve literatürün telif sürecindeki kadın algısını anlamak bakımından önem arz etmektedir.

Hadis literatüründe kadın portresinin belirlendiği alan literatür müelliflerinin kadınlarla ilgili rivayetleri ele aldıkları bölümler ve konu başlıklarıdır. Oluşturduğu bölümler ve konu başlıkları müellifin düşüncelerini yansıtması bakımından önem arz eder. Dolayısıyla literatürde kadın portresinin tespitinin en sağlıklı yolu, kadınlarla ilgili bölümlerin ve konu başlıklarının incelenmesi olacaktır. Ancak şu var ki Hicri 2. yüzyıldan itibaren ilk örnekleri oluşmaya başlayan ve yüzyıllara dayalı bir literatürün bir tebliğ çerçevesinde tetkiki mümkün değildir. Bu nedenle literatürde kadınlarla ilgili bölümler ve konu başlıklarının tetkikinde hadis literatürünün en güvenilir kabul edilen kaynakları olarak Kütüb-i Sitte esas alınacak, Kütüb-i Sitte içerisinde de hem cami nitelikli oluşu hem de diğerlerine fikri ve usûlî olarak yön vermesi ile tanınıp bilinmesi itibariyle Sahih-i Buhari’de kadın portresine ağırlıklı olarak yer verilecektir. Bu çalışmaya mevzuat edebiyatı denilen uydurma hadislerin derlendiği eserlerin tetkiki dahil edilmeyecektir.

Hadis literatüründe kadın konulu bölümler tetkik edildiğinde Kütüb-i Sitte’nin her birinde yer alan Hayız bölümlerinin tamamı ile Nikah ve Talak bölümlerinin önemli bir kısmının kadın konulu başlıklardan meydana geldiği belirtilebilir. Öte yandan sadece Sünen-i Nesâî’de “Işretu’n-nisa” yani “Kadınlarla güzel geçinme” ismi taşıyan bağımsız bir bölüm bulunmaktadır.

Kadın konulu başlıkların literatüre dağılımı ise muhtevası bakımından şöyle sınıflandırılabilir:

1. Kadın erkek eşitliği vurgusu yapılan başlıklar

Hadis literatüründe kadınlarla ilgili bazı konu başlıkları, ilgili meselede erkeklerle kadınlar arasında farklılık bulunmadığını, erkek için geçerli hükmün kadın için de geçerli olduğunu vurgulamak üzere oluşturulmuştur.

Mesela, Sahih-i Buhari’de, abdest bölümünde İbnu’l-Müseyyeb’in “الْمَرْأَةُ بِمَنْزِلَةِ الرَّجُلِ “Kadın erkekle aynı konumdadır” sözü konu başlığına taşınmış, kadınların abdesti ile erkeklerin abdesti arasında bir fark olmayacağı izah edilmiştir.[169]

Aynı eserde “erkeğin kadının yerine haccetmesi” ve “kadının erkeğin yerine hac edebilmesi” ard arda iki başlık olarak yer almış,[170] bu başlıklandırmada haccetmek için sağlığı elvermeyen ya da vefat etmiş bir kadın yerine bir erkeğin ya da bir erkek yerine bir kadının haccedebileceği belirtilerek hac ibadeti alanında eşitliğe işaret edilmiştir.

Diyetler bölümünde ardı ardına gelen iki konu başlığında ise “bir kadını öldüren erkeğe kısas uygulanacağına” ve “yaralama suçlarında da kadın ve erkek arasında kısas uygulanacağına” dair konu başlıkları oluşturulmuştur.[171]

Rüya tabirleri bölümünde yer alan “kadınların rüyaları” başlığı ise, kadınların gördüğü salih rüyaların erkeklerin gördüğü salih rüyalardan bir farkı olmadığı, bu rüyaların da nübüvetten bir cüz addedileceği düşüncesini izah etmektedir.[172]

Sahih-i Buhari’de, eşitlik fikrini yansıtan kadınlarla ilgili konu başlıklarından biri de haber-i vahidler bölümünde yer almaktadır. Buharî, gerekli vasıflara sahip bir kişinin tek başına bildirdiği haberlerin dinî ve hukukî alanda delil olma niteliği taşıdığı iddiasını ispat etmek amacıyla kaleme aldığı bu bölümde bir de “bir kadının tek başına verdiği haber” başlığını oluşturmuş, bir kadının tek başına aktardığı bir bilgi ya da haberin aynı erkeğin tek başına aktardığı bilgi ve haber gibi delil kabul edileceğini belirtmiştir.[173]

Kütüb-i Sitte’de yer alan en kapsamlı Sünen yani fıkhi hadisler derlemesi olan Sünen-i Ebu Davud’da da eşitlik vurgusu yapılan birtakım konu başlıkları bulunmaktadır. Örneğin bunlardan biri Namaz bölümünde yer alan “Kadının imam olması” başlığıdır. Ebu Davud bu başlık altında Resulullah’ın Ümmü Varaka isimli bir hanım sahabiyi ev halkına imamlık yapması için görevlendirdiği ve onun için bir müezzin atadığı rivayet edilmiştir.[174]

Ebu Davud’da eşitlik vurgusu yapılan diğer bazı konu başlıklarına dair, Cihad bölümünde yer alan “Kadının eman vermesi” ve Diyet bölümündeki “Kadınların maktülü bağışlaması” başlıklarından söz edilebilir.[175]

Pek çok konuda kadın erkek eşitliğine dair nakledilebilecek önemli bir rivayet olan “Kadınlar ve erkekler bir bütünün iki yarısıdır” rivayeti ise Kütüb-i Sitte’de herhangi bir konu başlığına taşınmamış, Ebu Davud ve Tirmizi’de Taharet bölümlerinde rivayetin söylenme sebebine uygun başlıklar altında nakledilmiştir.[176]

2. Kadın - erkek farklılığı vurgusu yapılan bazı başlıklar

Hadis edebiyatında, kadın erkek farklılığına işaret eden konuları ibadetler ve sosyal hayat alanındaki farklılıklar çerçevesinde ele alabiliriz. Farklılık vurgusu yapmak amacıyla oluşturulan konu başlıklarının önemli bir kısmında farklılığın hicab ve tesettür bağlamında ele alındığı dikkat çekmektedir.

Söz gelimi Buhari’nin, cenazeler bölümünde yer alan, “cenazeyi kadınların değil erkeklerin taşıyacağı” başlığı, farklılıkların ortaya konduğu başlıklardan biridir.[177] Buhari’nin bu değerlendirmesine dayanak olarak zikrettiği hadis ise, “cenazenin insanların omuzları üzerinde hızla taşınması ve definde acele edilmesi gerektiğini” anlatmaktadır. Buhari, hadis metninde yer alan “cenazenin hızlıca taşınması ve definde acele edilmesi” ifadelerinden yola çıkarak, kadının tesettürlü olarak cenazeyi hızlıca taşıyamayacağı, bu nedenle de defin işlemlerine sadece erkeklerin katılacağı sonucunu elde etmiş, konu başlığını aktardığı hadisin muhtevasından değil tesettür ahkamından hareketle oluşturmuştur. Nitekim, Buhari şarihlerinden İbn Hacer de bu sonucun doğrudan değil dolaylı bir sonuç olduğunu izah etmektedir.[178]

Kadın erkek farklılığına işaret eden başlıklardan bir diğeri kadınların mescitte itikaf yapmamasıdır. Şarihler bu hükmün de hicab emrinden kaynaklandığı kanaatindedirler. Namaz bölümünde, “Kadınların mescitte erkeklerin arkasında namaz kılması gerektiği” ve “mescitten çabuk ayrılmaları ve mescitte kısa bir süre kalmaları” başlıkları da yine hicab ve tesettürden kaynaklanan farklılıkları vurgulamak amacıyla oluşturulmuş başlıklar arasındadır.[179] Nitekim Buhari’nin bu konuda zikrettiği hadisin metninde Resulullah döneminde “kadınların mescitte az kaldıkları” ibaresi açıkça yer almamasına rağmen, rivayetin seyri, onun bu istikamette bir sonuca varmasına imkân sağlamıştır.

3. Hicab ve tesettür bağlamında kadın konulu başlıklar

Hadis literatüründe, kadınların gerek ibadet hayatında gerek sosyal hayatlarında yer alan bazı uygulamaların hicab ve tesettür ile çelişip çelişmediğini izah niteliğinde birtakım konu başlıkları yer almaktadır. Örneğin “kadınların erkeklerle tavaf yapabilmesi”, “erkeklerin kadınlara, kadınların erkeklere selam verebilmesi” başlıkları bu çerçevede değerlendirilebilir.[180]

“Kadının düğünde erkek davetlilere ikramda bulunması ve hizmet etmesinin caiz olduğu”[181], “yabancı kadın ve erkeğin kalabalık ortamda görüşüp konuşmalarının”[182], “kadınların gösteri yapan erkekleri izlemesinin”[183], “kadının erkeği, erkeğin kadını tedavi etmesinin”[184] ve “kadınların erkeklere hasta ziyaretinde bulunabilmesinin cevazına”[185] dair konu başlıkları tesettür ve mahremiyetle çelişmedikleri vurgusuyla Sahih-i Buhari’de zikredilen kadın konulu başlıklardır.

Sahih-i Müslim’de Giyim-Kuşam bölümünde yer alan “cennete giremeyecek bazı insanlarla ilgili” bir rivayet ise şöyledir: “Giyinik çıplak kadınlar, meyleden ve meylettiren kadınlar, başları deve hörgücü gibi kalkık olan kadınlar, bunlar cennete giremez, cennetin kokusunu dahi alamazlar.”[186]

Müslim şarihi Nevevi, hadiste yer alan giyinik çıplaklığa bedenin bir kısmını örtüp bir kısmını açmak ya da ince ve şeffaf giyinmek, meyletmeye omuzları ve bedeni sallayarak yürümek, başların deve hörgücü gibi kalkık olmasına da başa sarık benzeri aksesuarlar sarılması anlamının verildiğini ifade etmiştir. Nitekim Müslim’in bu hadisi giyim kuşam bölümünde ele alması da bu açıklamayı tercih ettiğini göstermektedir. Ancak Nevevi hadisin bir başka yorumunun daha bulunduğunu söylemektedir. Bu diğer yoruma göre, giyinik çıplaklık, sahip olunan nimetlere karşın Allah’a şükretmemek ve itaat etmemektir. Meyletmek, Allah’a itaatten uzaklaşmaktır. Meylettirmek ise, Allaha itaatten uzaklaştırmaktır. Başların deve hörgücü gibi olması da kibir sebebiyle iman etmemeyi ifade eder.[187] Bu rivayetin Buhari’de nakledilen versiyonuna bakıldığında, “Dünyada giyinik nice kadınlar ahirette çıplaktır” lafızları taşıdığını ve rivayetin ilim bölümünde nakledildiğini görürüz.[188] Dolayısıyla Buhari bu rivayeti giyim kuşam ve tesettür bağlamında değil, iman inkar çerçevesinde değerlendirmiş gözükmektedir.

4. Kadın dindarlığı ve hayırlı kadın portresi bağlamındaki konu başlıkları

Sahih-i Buhari’nin konu başlıkları çerçevesinde araştırıldığında kadın ve dindarlık konusunda dikkat çeken görüşlerinden birinin enbiya bölümünde yer aldığını görürüz. Buhari Tahrim Suresi’nin 11 ve 12. ayetlerini tefsir etmek üzere oluşturduğu konu başlığında şu merfu hadisi zikretmiştir: “Erkeklerden pek çok kişi kemale erdi. Kadınlardan ise sadece Firavun’un karısı Asiye ile İmran kızı Meryem kemale erdi.”[189] İbn Hacer, bu hadisin şerhinde hadiste yer alan kemale ermek ifadesinin nübüvvet olduğunu belirtmekte, bu istidlali Buhari’ye de nispet etmektedir. Dolayısıyla Buhari’ye göre bu iki kadın birer peygamberdir.[190] Nitekim ilgili ayet ve hadisleri enbiya bölümünde ele alması da İbn Hacer’in istidlalini desteklemektedir.

Sahih-i Buhari’de hayırlı kadın portresine dair zikredilen rivayetlerden biri şöyledir: Hz. Peygamber, “Develere binen kadınlar yani Arap kadınları, arasında en hayırlı kadınların Kureyş kadınları olduğunu” söylemiş ve onları “küçük çocuğa karşı en şefkatli, kocanın sahip olduklarını en iyi koruyup gözeten kadınlar” olarak vasfetmiştir. Buhari bu rivayeti Nikah bölümünde “evlenilecek kadında aranması gereken vasıflar” başlığı altında ele almıştır.[191] Böylece hadisi metnin akla ilk getirdiği anlam olan “Kureyş kabilesine mensup kadınların en hayırlı Arap kadınlar olması” bağlamından ziyade, evlenilecek kadında aranması gereken vasıflar bakımından değerlendirmiştir. Müslim’de ise bu rivayet ashabın faziletleri ile ilgili bir husus olarak “Kureyş kadınlarının faziletleri” çerçevesinde değerlendirilmiştir.[192]

Evlenilecek kadında aranacak vasıflarla ilgili Sünen-i Ebu Davud’da yer alan bir konu başlığı da Nikah bölümünde yer alan “Kısır kadınla evlenmenin yasaklanması” şeklindedir. Ebu Davud’un bu başlık altında naklettiği rivayet Resulullah’ın “doğurgan olan ve sizi seven kadınlarla evlenin” tavsiyesini ihtiva etmektedir.[193] Tavsiye nitelikli olarak anlaşılması dinin genel esaslarına daha uygun olan bu rivayet Ebu Davud tarafından “yasaklama” olarak değerlendirilerek konu başlığına taşınmıştır. Doğurgan kadının hayırlı olduğu vurgusunun Ebu Davud’da karşımıza çıktığı bir bölüm de Tıb bölümüdür. Ebu Davud’un “uğursuzluk” başlığı altında naklettiği hadisler arasında bazı Ebu Davud nüshalarında Hz. Ömer’e atfen ve senetsiz olarak “Evdeki hasır, kısır kadından hayırlıdır” sözü yer almaktadır.[194] Bu rivayetin bazı Ebu Davud nüshalarında yer almaması[195] akla müdrec olduğu fikrini getirmektedir. Nitekim İbnu’l-Cevzi, İbn Hibban’a atfen bu rivayetin uydurma olduğunu ifade etmiştir. Suyuti ve İbn Arrak’a göre de uydurma olan bu rivayetin Sünen-i Ebu Davud’a derc edilmiş olması araştırmaya değer bir durumdur.[196]

Sünen-i Nesâî’nin Nikah bölümünde ise hayırlı kadının vasıfları ile ilgili “hangi kadın hayırlıdır” başlığı yer almaktadır. Bu başlık altında Nesâî’nin rivayet ettiği hadise göre hayırlı kadın “Bakıldığında mutlu eden, itaatkâr, şahsı ve malı ile ilgili konularda kocasına ihanet etmeyen” kadındır.[197]

Hayırlı kadının vasıflarına dair Buhari’nin zikrettiği bir konu başlığı ise İlim bölümünde yer almaktadır. Bu başlıkta haya duygusunun öğrenmeye engel olmaması gerektiği ele alınırken, Ensar kadınları örnek gösterilmiş, Hz. Aişe’nin “Dinlerini öğrenmelerine haya duygularının engel olmadığı ensar kadınları ne iyi kadınlardır” demesi de konu başlığına taşınmıştır.[198] Dolayısıyla dinini anlama çabası içinde olan kadınlar, kadın erkek herkese örnek olarak sunulan hayırlı kadınlar olarak vasfedilmiştir.

Hadis kaynaklarında, kadın portresi çerçevesinde ele alınan konu başlıklarından bir kısmı da cinsel kimliğin korunmasına yöneliktir. “Kadına benzemeye çalışan erkekler ve erkeğe benzemeye çalışan kadınların lanetlendiğine dair” rivayet Sahih-i Buhari’de Libas bölümünde zikredilmiş, böylece gerek kadın gerek erkeğin cinsel kimliğini koruması giyim kuşamdaki farklılıklar doğrultusunda ele alınmıştır. İpek giysi, altın yüzük, kolye, gerdanlık ve küpenin kadınlara özgü olduğu farklı konu başlıklarında vurgulanmıştır.[199] Buhari’nin kolye, gerdanlık ve küpeyi kadınlara özgü takılar olarak değerlendirdiği başlıkların akabinde, istidlalde bulunduğu hadislerde bu takıları erkeklere yasaklayan bir ifade bulunmamaktadır. Bu başlıklarda zikrettiği hadisler kadınların takılarını sadaka olarak vermelerine dair hadislerdir. Ancak Buhari bu rivayetleri sadaka vermek ile ilgili başlıklar arasında ele almasının yanı sıra giyim kuşam bölümünde, kadın ve erkeğin cinsel kimliklerini koruma anlamında değerlendirerek zikretmiştir.

5. Cahiliyeden İslam’a Geçiş Süreci Düzenlemelerine Dair Kadın Konulu Başlıklar

Cahiliyeden İslam’a geçiş sürecini yansıtan kadınlarla ilgili pek çok yeni düzenleme hadis literatürünün konu başlıklarında yer edinmiştir. Kız çocukların mirastan pay almaları, kadın ve çocukların miras almaları İslam’la birlikte toplumun hayatına girmiş yeni uygulamalar olarak kadın konulu başlıklar arasında yer almıştır.[200] Bunların yanı sıra Buhari’nin cahiliye düşüncesinden kalma birtakım anlayışları silme çabasının ürünü olarak dikkat çeken konu başlıklarından biri de zorla nikâhın caiz olmayacağı, evlenecek kıza mutlaka fikrinin sorulması gerektiğini anlatan konu başlığıdır. Hadis musannifleri bu hususla ilgili olarak Resulullah’ın babası tarafından zorla evlendirilen bir kadının nikâhını iptal ettiğine dair bir rivayet nakletmişlerdir.[201] Sahihi Buharî’nin ikrah bölümünde ele alınan bir konu başlığı ise tecavüze uğrayan kadına had cezası uygulanmayacağıdır.[202] Bu başlık muhtemelen tecavüze uğrayan kadına da zina etmiş muamelesi yapan cahili anlayışı red sadedinde vurgulanmış olmalıdır.

Cahiliyeden kalma alışkanlıkları giderme sadedinde ele alınan başlıklar arasında, maalesef hiçbir zaman güncelliğini yitirmeyen bir vakıa olarak “kadına karşı şiddetin yasaklanması” konusu da yer almaktadır.[203]

6. Aile Hayatında Kadın Portresine Dair Konu Başlıkları

Hadis literatüründe aile hayatında kadının ve erkeğin görev ve sorumluluklarına dair rivayetler daha ziyade nikâh bölümlerinde ele alınmıştır. Buhari de Nikâh bölümünde, kadının aile içindeki konumuna dair “kadının kocasının evinin çobanı yani yönetici ve idarecisi olduğunu” izah eden bir konu başlığı oluşturmuştur. Bunun hemen ardından gelen başlık ise, “Allah’ın insanlardan bir kısmını diğerlerine üstün kılması sebebiyle erkekler kadınların yöneticisi ve koruyucusudur” ayetinin tefsiridir.[204] Buhari’nin bu iki başlığı ard arda zikretmesi, ailenin idaresi ve yönetiminde kadınların da erkekler gibi mesuliyeti bulunduğu, her birinin diğerine olan üstün özelliklerine bağlı olarak bu yönetimi paylaşacakları fikrini benimsediğini düşündürmektedir.

Aile hayatında kadın portresine dair Buhari’nin ele aldığı diğer konu başlıklarına gelince, “kadının erkeğe evlenme teklif edebileceği”[205], “kadının kocasının ve çocuklarının geçimini sağlaması halinde bu harcamaların sadaka hükmünde olacağı”[206], “kadının evinde ev işlerini yapması”[207], “kocasının malını mülkünü koruması gerektiği”[208], “kocasının çocuklarına bakması”[209], “Allah’a isyana yani günah işlemeye sevk etmesi halinde kocasına itaat etmemesi” gerektiğidir.[210] Ancak bu başlıkların hepsi fıkhi sorumluluğu anlatan rivayetlerden meydana gelmemiştir. Bazı konu başlıklarını örfi uygulamaları tespit nitelikli rivayetler izlemiştir. Örnek verilecek olursa, kadının ev işleri yapması başlığı altında zikrettiği hadis Hz. Fatıma’nın ev işlerinden duyduğu yorgunluğu Resulullah’a anlatması ve hizmetçi talep etmesi ile ilgili bir rivayettir. Kadının kocasının çocuklarına bakması başlığı altında ise Cabir b. Abdullah’ın yetim kızkardeşleri ile ilgilenebilmesi için kendisinden yaşça büyük bir kadınla evlenmesi rivayeti zikredilmiştir. Nitekim Buhari şarihleri de bu başlıktan bir zorunluluk hükmü elde edilemeyeceğini, bu davranışın güzel huylu ve dindar kadınların ahlaki özellikleri arasında ele alınabileceğini belirtmişlerdir.[211]

Kadınlarla ilgili hadisleri anlama ve yorumlama konusunda literatürdeki farklılıkları gösteren ilginç bir örnek, Resulullah’ın yolculuk sırasında kervanda bulunan kadınlar için “kristaller” benzetmesi yaptığı rivayette ortaya çıkmaktadır. Bu rivayete göre, Kervan sürücüsü Enşece, beyitler söyleyerek develeri hızla yürütmektedir. Bunun üzerine Hz. Peygamber Enşece’ye “Yavaş ol, Enşece” diye seslenmiş, ardından kervandaki kadınlara işaret ederek, kristalleri götürüyorsun” buyurmuştur. Bu hadis bazı hadisçiler tarafından “develeri böyle hızlandırma, kadınları hızlı sürüşle incitme” anlamında değerlendirilirken bazıları Enşece’nin güzel sesiyle beyitler söylemesini dikkate alıp “Ağır ol, böyle beyitler okuyup da kadınları etkileme” anlamında değerlendirmiştir. Bu durumda kadınlar hakkındaki kristaller benzetmesi “narin ve nazik” anlamında değerlendirilebildiği gibi “güzel sesten etkilenme” manasında da yorumlanabilmiştir.[212] Nitekim Buhari’nin tercih ettiği yorum, ikincisidir ve bu nedenle hadisi “tarizle konuşma” başlığı altında ele almıştır.[213] Müslim ise birinci anlamı tercih etmiş olmalı ki hadisi Fezail bölümünde nakletmiştir. Sahih-i Müslim’de bu rivayet, “Hz. Peygamberin kadınlara şefkati” başlığı altında yer almıştır.[214]

Kadının kaburga kemiğine benzetilerek hassas ve kırılgan oluşunu anlatan rivayet ise Buhari tarafından, “kadınlarla geçinmekle ilgili” bir konu başlığı altında ele alınmış, böylece kadınlarla muamelede yapılarının dikkate alınması gerektiğini vurgulayan bir çerçevede değerlendirilmiştir.[215] “Erkeğin en ağır imtihanının kadınla olacağını” ifade eden rivayet ise, Tegabun suresinin 14. ayetinin zikredildiği bir başlık altında rivayet edilmiştir.[216] Eş ve çocukların beklenmedik yerlerde kişiyi günaha sokup ahiret hazırlığından alıkoyacağının anlatıldığı ve dikkatli olunması istenen bu ayete paralel olarak bu rivayetin ele alınması Buhari’nin yorumu bakımından önem arz etmektedir. Zira bu yorumla birlikte pek çok hadis kaynağında kadının fitne olması, uğursuzluğu şeklinde tercüme edilen söz konusu hadislerdeki lafızların Buhari tarafından ilgili ayete paralel biçimde, “ahiret amellerinden alıkoyabilen ağır birer imtihan vesilesi” olarak değerlendirildiği anlaşılmaktadır.[217] Aynı rivayet Buhari’nin talebesi Tirmizi tarafından da Edeb kitabında “Kadınlarla sınanmak konusunda dikkatli olmak” başlığı altında nakledilmiş, âdâb-ı muâşeret çerçevesinde değerlendirilmiştir.[218] İbn Mace ise bu rivayeti Fiten bölümünde naklederek lafzî bir yorumu tercih etmiş gözükmektedir.[219]

Hadis literatüründe aile içinde kadın portresine dair ele alınan konu başlıklarından biri de kadın kıskançlığıdır. Nitekim Nesâî es-Sünen’in “Kadınlarla geçinme” bölümünde “kıskançlık” başlığı oluşturmuş ve ümmühat-ı müminin kıskançlıklarını anlatan on rivayet nakletmiştir.[220] Tercih ettiği rivayetler, Nesâi’nin kadın kıskançlığı konusunu çok eşle evliliğin bir sonucu olarak değerlendirdiğini göstermektedir. Sahih-i Buhari’de ise “kıskançlık” ve “kadınların kıskançlığı” başlıkları ayrı ayrı ele alınmıştır. Buhari, genel olarak “kıskançlık” hakkında oluşturduğu başlıkta, ashabtan Zübeyr b. el-Avvam’ın ve Hz. Ömer’in kıskançlıklarına dair hadisler nakletmiştir.[221] Bu çerçeveden bakıldığında gerek kadın gerek erkek kıskançlığı tabiî bir hal olarak ele alınmış, eşlerin ilişkilerinde dikkate alması gereken bir husus olarak takdim edilmiştir. Tirmizi’de ise “kıskançlık” başlığı, emzirme bölümünde yer almaktadır. Tirmizi’nin burada naklettiği rivayet kıskançlığı hem ilahi hem beşeri bir sıfat olarak tarif etmekte, ilahi sıfat olarak “haram işlenmesinden duyulan rahatsızlık” anlamında izah edilmektedir.[222] Bu bağlamda kıskançlık sadece kadınsal bir vasıf olarak görülmemiş, olumlu bir anlam yüklenerek yorumlanmış olmaktadır.

7. Sosyal hayatta kadın portresine dair konu başlıkları

Sahih-i Buhari’de sosyal hayatta kadın portresine dair konu başlıkları ilim, namaz, ezan, bayram namazları, alış-veriş, şahitlikler ve cihad bölümlerine dağılmış durumdadır. İlim bölümünde imamın kadınlara vaaz etmesi ve kadınlara eğitim öğretim için gün tahsis edilmesi konuları işlenmiştir.[223] İbadetler alanında ise kadınların geceleyin ve karanlık vakitlerde mescide gelmesi bir konu başlığı halinde işlenmiş, burada Resulullah’ın kadınların gece mescide gelmelerine izin verilmesi gerektiğini bildirdiğine dair hadisler nakledilmiştir.[224] Bayram namazları bölümünde ise Buhari “kadınların bayram namazı için mescide gelmeleri” başlığı oluşturmuş, bu başlık altında da Hz. Peygamberin ergenlik çağındaki kızlar, genç kızlar hatta adetli kadınlar dahil tüm kadınları bayram günü namazgaha çağırdığı nakledilmiştir.[225]

Sahih-i Buhari’de sosyal hayatta kadın portresine dair en çok konu başlığının yer aldığı bölüm Cihad bölümüdür. Cihad bölümünde kadınların cihada katılması, savaşta erkeklere su taşımaları, ölü ve yaralıları taşımaları, erkeklerle beraber savaşmaları, kadınların deniz aşırı seferlere katılmaları, Resulullah’ın kadınlar için de cihada katılabilmeleri ve şehit olabilmeleri için dua etmesi konuları işlenmiştir.[226] Sahih-i Buhari’de, kadınların cihada katılmalarının hicab emrine muhalafet içermediğini vurgulamak üzere, ilgili rivayetlerin arasında, Hz. Aişe’nin, Resulullah ile beraber bazı gazvelere katılmasının hicab emrinden sonra olduğunu izah ettiği rivayete yer verilmiş olması dikkat çekicidir.[227]

Sosyal hayatta kadın portresine dair literatürde yer alan kadın konulu rivayetlerden biri de kadınların yönetici olmasıdır. “Başlarında kadın olan kavmin felah bulmayacağına” dair rivayet, Sahih-i Buhari’nin Megazi Bölümünde, Resulullah’ın Kisra’ya mektup yazması başlığında yer almıştır.[228] Zira Resulullah’ın İslam’a davet mektubunu yırtan Sasaniler hakkında Hz. Peygamberin beddua ettiği, bunu izleyen birkaç senede hanedanda devleti yönetecek hiçbir erkek kalmadığı ve nihayetinde bir kadının imparatorluğun başına getirildiği bilinmektedir. Nesai ise aynı rivayeti “kadınların hâkim ve kadılık yapamayacağına” dair bir başlık altında zikretmiştir.[229] Bu durumda Buhari’nin söz konusu hadisten genel bir hüküm çıkarmadığı, bu hadisin, Resulullah’ın mektubunu yırtıp atan Sasaniler hakkında söylendiği fikrini benimsediği izlenimi vermektedir. Nesâî ise bu rivayeti sadece idari alanda değil, hukukî alanda da kadın otoritesinin kabul edilemeyeceği sonucuna götürecek bir bağlamda nakletmiştir.

Sonuç ve Değerlendirme

Kadınlarla ilgili hadislerin ele alınış ve naklediliş biçimi doğal olarak, hadis eserlerinin telif edildiği dönemin soru ve problemlerini çözmeye ve izah etmeye yöneliktir. Ancak şu var ki kadın portresi ya da kadın algısı, sosyal hayatta ve aile hayatında kadının rolüne dair sorulan sorular ve çözüm bekleyen problemler her dönemde ve zeminde benzerlikler gösterebileceği gibi tabiî olarak değişiklikler de arz edebilir. Elimizde bugün cevabını aradığımız birçok konuya da açıklık getirebilecek kadar zengin bir hadis külliyatı bulunmaktadır. Dolayısıyla gerek akademik çalışmalarda, gerek yayın faaliyelerinde hadis literatürü yeniden taranmalıdır. İşte bu noktada Buhari başta olmak üzere müelliflerin, bir rivayetten pek çok bölümde yararlanıp aynı hadisi birçok konu başlığı altında kullanması ve tabiri caizse rivayetlerin satır aralarını okuyarak cevabını aradıkları sorulara çözümler oluşturmaları göz ardı edilmemesi gereken bir yöntem olmalıdır.

Öte yandan her konuda olduğu gibi kadınlarla ilgili hadislerin yorum ve değerlendirilmesinde de hadis musanniflerinin bakış açıları, hadisleri hangi bölüm ve konu başlığı altında zikrederek nasıl yorumladıkları, mutlaka incelenmelidir. Zira hadis literatüründe kadın portresine dair birçok rivayet bağlamından uzak değerlendirildiği için zaman zaman doğru anlaşılamamıştır.

Oturum Başkanı:- Belki biraz haksızlık yapıyoruz sunucularımıza ama bağışlasınlar çünkü ellerindeki malzemeyi görüyorum, bir saatte ancak sunabilirler. Özetlerini istemiş oluyoruz. Zaten basılacak, basıldığında kamuoyu istifade edecektir.

Çok teşekkür ediyorum Ayşe Esra Hanım. Gayet güzel Kütüb-ü Sitte’den yola çıkarak Riyâzî kaynaklarından da bize hadislerdeki kadın portresini hem vakti de iyi kullanarak zamanında tamamlamış oldular. Teşekkür ediyorum.

Söz sırası dördüncü olarak “İslam Fıkıh Kültüründe Kadın Algısının Analizi” başlığıyla Sayın Prof. Dr. Faruk Beşer Hocamızda.

Hocam buyurunuz.

[169] Buhari, Vudû 38.

[170] Buhari, Cezau’s-sayd, 22, 24

[171] Buhari, Diyat 13, 14.

[172] Buhari, Ta’bir 13.

[173] Buhari, Ahbaru’l-âhâd 6.

[174] Ebu Davud, Salat 61.

[175] Ebu Davud, Cihad 155, Diyât 14.

[176] Ebu Davud, Tahare 94; Tirmizi, Tahare 82.

[177] Buhari, Cenaiz 51.

[178] İbn Hacer, Fethu’l-bârî bi şerhi Sahihi’l-Buhârî, Beyrut: Daru’l-fikr, 1415/1995, III, 536.

[179] Buhari, Ezan 164, 165.

[180] Buhari, Hac 64, İsti’zan 16.

[181] Buhari, Nikah 77.

[182] Buhari, Nikah 112.

[183] Buhari, Nikah 114.

[184] Buhari, Tıb 2.

[185] Buhari, Mardâ 8.

[186] Müslim, Libas 125.

[187] Nevevî, Şerhu’n-Nevevi alâ Sahih-i Müslim, Beyrut: Daru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1392, XVII, 190, 191.

[188] Buhari, İlim 40, Teheccüd 5, Edeb 121, Fiten 6.

[189] Buhari, Enbiya 32.

[190] İbn Hacer, Feth, VII, 110.

[191] Buhari, Nikah 12.

[192] Müslim, Fedâilu’s-sahabe, 300-302.

[193] Ebu Davud, Nikah 3

[194] Ebu Davud, Tıb 24.

[195] Azimâbâdî, Avnu’l-ma’bûd şerhu Sünen-i Ebî Dâvud, Beyrut: Daru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1415, X, 298.

[196] İbnu’l-Cevzî, el-Mevzûât, Medine: el-Mektebetü’s-selefiyye, 1386/1966, II, 268; Suyûtî, el-Leâli’l-masnûa, Beyrut: Daru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1417/1996, II, 142; İbn Arrak, Tenzihu’ş-şerîa, Beyrut: Daru’l-kütübi’l-ilmiyye,1399, II, 201.

[197] Nesâi, Nikah 14.

[198] Buhari, İlim 50.

[199] Buhari, Libas, 30, 56, 57, 59, 61.

[200] Örnek olarak bk. Buhari, Feraiz 6; Ebu Davud, Feraiz 5, 18; Tirmizi, Feraiz 3, 6, 7, 11, 23.

[201] Buhari, Nikah 42, İkrah 3; Ebu Davud, Nikah, 24, 25; Nesai, Nikah 35, 36.

[202] Buhari, İkrah, 6.

[203] Buhari, Nikah 93; Tirmizi, Tefsir (eş-Şems) 1; İbn Mace, Nikah 51.

[204] Buhari, Nikah, 90-91.

[205] Buhari, Nikah 32.

[206] Buhari, Zekat 48; Müslim, Zekat 45.

[207] Buhari, Nafakat 6.

[208] Buhari, Nafakat 10.

[209] Buhari, Nafakat 12.

[210] Buhari, Nikah 94.

[211] İbn Hacer, Fethu’l-bari, X, 643; Aynî, Umdetu’l-kârî, Beyrut: Daru İhyai’t-turâsi’l-Arabî, ts., XXI, 24.

[212] İbn Hacer, Fethu’l-bari, XII, 180; Aynî, Umdetu’l-kârî, XXII, 185.

[213] Buhari, Edeb 116.

[214] Müslim, Fedail 70.

[215] Buhari, Nikah 79.

[216] Buhari, Nikah 17.

[217] Kurtubi, el-Cami li ahkami’l-Kur’an, Kahire 1964, XVIII, 141; İbn Kesir, Tefsiru Kur’âni’l-azîm, yy: Daru Taybe, 1420/1999, VIII, 139.

[218] Tirmizi, Edeb 31.

[219] İbn Mace, Fiten 36.

[220] Nesai, İşretu’n-nisa, 4.

[221] Buhari, Nikah 107, 108.

[222] Tirmizi, Radâ’ 14.

[223] Buhari, İlim 32, 36.

[224] Buhari, Ezan 162.

[225] Buhari, Salatu’l-îdeyn 15.

[226] Buhari, Cihad, 62- 67.

[227] Buhari, Cihad, 64.

[228] Buhari, Megazi, 82.

[229] Nesâî, Âdâbu’l-kudât 8.

İSLÂM FIKIH KÜLTÜRÜNDE KADIN ALGISININ ANALİZİ

Prof. Dr. Faruk BEŞER

Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

A. GENEL DEĞERLENDİRME

1. “Fıkıhçıların Kadın Algısı”

“Fıkıhçıların kadın algısı” aslında müfessirlerin ya da muhaddislerin algısından farklı olamaz. Çünkü her iki tarafın kaynağı da Kur’an-ı Kerim’dir, Sünnettir. Ne var ki, pratik hükümler söz konusu olduğunda fakih bir adım daha ileri gidecek, kitap ve Sünnette olmayan hükümler koyacaktır. Varsa farklılık da buradan doğacaktır.

2. Kadın Konusu ve Fıkıh

Kadın konusu Hz. Âdem’den beri insanlığın en büyük sınavlarından birisidir ve öyle olmaya da devam edecektir. Bir yorumla Hz. Âdem’in bu sınavda kaybettiğini düşünürsek bunun, kolay kazanılacak bir sınav olmadığını da anlayabiliriz. Elbette kadının anlaşılması da bir sınavdır. Allah Resulü’nün (s.a.s.), erkek yorumuyla çoğu zaman yanlış anlaşılan, “erkekler için ardımda kadınlardan daha zararlı bir fitne bırakmış olmayacağım”[230] sözüne bu açıdan bakmalıyız. Yani kadın; hukukuna duyulacak saygı ve cinselliğine karşı iffetli olma açılarından erkeğin hep en büyük sınavı olacaktır. Allah Resulü’nün (s.a.s.) son sözlerinden birinin, “Aman, kadınların hukukuna riayet edin”[231] olması da bu yorumu doğrular.

Fıkıh denen bilgi türü, Sözün maksadının beşerî çabalarla anlaşılmasından ibarettir. Fakihin anlamaya çalıştığı söz, Kelamullah’tır. Allah Resulü’nün (s.a.s.) sünneti Kelamullah’ın kusursuz bir anlama örneğidir. Ancak Allah Resulü’nün uygulaması, yani sünneti, fıkıh diye isimlenmez. Çünkü o beşerî çaba ile oluşan bir anlama değil, bir mevhibe-i ilahiyedir. Bu itibarla fakîh, sözü(Kelamullahı) anlamaya çalışırken sünnet örneğini asla ihmal edemez.

Bu açıdan bakıldığında Asrısaadet kuşkusuz, fakîhin kadın algısının da en vazgeçilmez örneğini teşkil eder. O toplumda kadına verilen değer, onun toplumdaki konumu ve hukukuna saygı, sonraki tüm zamanların mütekâmil bir örneğini oluşturur. Bazılarının sandığı gibi, kadın için Asrısaadet örneği, eksik kalan ve tamamlanması hedeflenen bir devrim değil, bitirilmiş, zirveye ulaşmış ve kıyamete kadar örnek teşkil edecek bir inkılâptır.

Her ne kadar fıkıh bir yorum ise de ve bütün yorumlar tarihsel olsa da; fakih yorumunu asla nassların ihtimal çerçevesinden dışarıya taşıramaz. Eğer fakihten, hasbelbeşer, böyle bir yorum sadır olursa ona zaten fıkıh diye bakılamaz.

O halde, Fıkıhçıların Kadın Algısı, demek aslında, nassları en iyi anlama durumunda olan İslam âlimlerinin Kur’an-ı Kerim yorumu demektir. Biz işte bunu anlamaya çalışacak, bildirimizle fakihleri sorgulama cüretinde bulunmayacağız. Ancak Asrısaadet örneğinden sapmalar varsa bunu da görmeyi hedefleyeceğiz. Örfî ya da tarihsel etkilerle az da olsa bu kabil sapmaların bulunduğu bir gerçektir. Bunu en iyi anlatan Hz. Ömer’in oğlu Abdullah’ın şu sözüdür: “Allah Resulü (s.a.s.) hayatta iken hakkımızda vahiy iner endişesiyle kadınlarımıza laf söylemekten ve serbest davranmaktan korkuyorduk. Allah Resulü vefat edince laf da söyledik, dilediğimiz gibi de davrandık”.[232]

Allah Resulü’nün ardından sahabede bu kadar sapma olursa, fukahada daha fazlasının olması tabiidir. Gerçi asıl örnekten uzaklaşma her alanda görülebilecek bir husustur ama mesele kadın meselesi, fıkhı yapanlar da erkekler olunca bu alanda daha fazla örnek bulma imkânı doğar. Çünkü bilgide onu üretenin konumu etkilidir. Erkeğin ürettiği bilgiye kaçınılmaz olarak erkeksilik kokusu sinecektir.

Bizler de kadını anlamaya çalışırken onun ya kendi hanımımız, ya annemiz, ya kızımız ya da rakibimiz veya gönlünü alma, ya da çelme durumunda olduğumuz karşı cins olduğunu düşünerek, yani bu ve benzeri konumlardan birisini göz önüne alarak onu anlamaya çalışırız. Oysa bunların her biri farklı bir bakışı ortaya koyacağı ve sonuç itibariyle de farklı bir bilginin doğacağı hiç şüphesizdir.

Buna rağmen göreceğiz ki, çoğu fukaha, bazen nassların yorumunu kadınlar lehine zorlamışlardır.

3. Fıkhın Tarihselliği ya da Ezmanın Tağayyuru

Fıkhın tarihselliği deyince fakîhin kendi duygu ve birikiminin, zamanın bilgi ve bilim anlayışının, sosyolojik ve siyasî yapının, örf ve âdetlerin onun fıkhına etkisini kastediyoruz.

Bunun için ilginç bir örnek, hamileliğin en uzun süresinin ne kadar olduğuna dair içtihatlardır. Bu konuda farklı mezheplerde yedi farklı görüş vardır ve bu süre dokuz aydan yedi yıla kadar çıkmaktadır.[233] Elbette bu görüşlerden hiçbiri Kur’an-ı Kerim’den ya da sünnetten bir nassa dayanmamaktadır. Tamamen fukahanın kendi zamanlarındaki bilgileri hatta bazen de söylentileri esas almaktadır. Zaten bunun dışında sağlıklı bir bilgi edinme yolları yoktur. Dolayısıyla kadim fukaha böyle söylemekte bir ölçüde mazurdur.

Oysa mesele hukuki ve ahlaki açıdan çok önemli bir meseledir. İronik bir üslupla diyelim ki Almanya’ya çalışmaya giden Temel, yedi yıl tam dolmadan memleketine dönmüş ve hanımının daha birkaç günlük bir bebeğinin olduğunu görmüş olsa, hanımına; bu ne hal Fadime, bu çocuk kimden? diye sorsa. Hanımı da, senden, dese ve mahkemeye düşseler, hâkim, bu sürenin yedi yıl olduğunu söyleyen içtihadı kabul eden birisi ise, ya da konunun hassasiyetine bakarak muhtemelen Temel’in pasaportunu isteyecek ve giriş çıkış zamanlarına göre, henüz yedi yılın dolmadığına istinaden çocuğun nesebinin Temel’den sabit olduğuna hükmedecektir. Temel de karısına zina suçlamasında bulunamayacaktır.

Oysa konu, İbn Hazm’ın dediği gibi, salt biyolojik bir konudur ve mahiyeti bu bilim erbabına sorulur.

Fukahanın bazı yorumları tabii olarak tarihseldir ama bu gün onlara yöneltilen bazı eleştiriler de tarihseldir. Dolayısıyla bugünkü anlayışı da elbette sabit doğru olarak alamayız. Çünkü meseleye herkes kendi bulunduğu noktadan bakmak durumundadır. Fıkhın tarihselliğinin ya da fıkıhta da olsa bilginin öznelliğinin en bariz örneklerinden birisi, bu gün İslam’ı temsil ettiğini söyleyen bazı Arap ülkelerinde kadına araba kullanma izni verilmemesidir. Biz biliyoruz ki, onlar da bunu fıkhî bir yoruma dayandırmaktadırlar. Aslında bu bir fıkıh değildir. Çünkü nasslara dayanmamaktadır, İslam adına olduğu iddia edilen erkek egemen bir anlayışıdır.

Yani modern fıkıh anlayışı daha az problemli değildir. Çünkü fıkhı işlevsel ve anlaşılır kılan, onun hayatta uygulanıyor olmasıdır. Oysa İslam fıkhı bugün ne genel anlamda ve kişisel boyutuyla fıkıh olarak, ne de hukukî boyutuyla İslam hukuku olarak müslümanların hayatlarını şekillendirmemektedir. Bugün çoğu fıkıhçıların fikirleri dahi modernlikle, oryantalist araştırmaların etkisiyle ve tarihsellikle mualleldir. Kadın söz konusu olduğunda kafa karıştıran bu etkenlere bir de Feminizmi eklememiz gerekir. Burada tarihsellikle kastettiğimiz şey, bugünkü anlayışın da mutlak doğru olamayacağı, aksine konjonktürel olduğudur.

Akademik bilim anlayışı ise fıkh etmenin ayrı bir handikabıdır ve insanı fakih kılmaya elverişli gözükmemektedir. Buna karşılık kadîm fukaha kendi durdukları noktadan bakınca aslında çok moderndirler.

4. İşin Tabiatı ya da Nasslardan Kaynaklanan Farklı Durumlar

Fakih, kadının yaratılışı üzerinde konuşmaz. Âdem’in Havva ile olan ontolojik, epistemolojik ve aksiyolojik farklılıklarını, müfessir ve muhaddisler gibi zaten var sayar.[234] Ancak temel hak ve özgürlüklerde kadın erkek arasında hiçbir fark olmadığını da vurgular. İslam’ın ayırım yapmaksızın kadın için de erkek için de öngördüğü bu temel haklar, -bunlara özgürlükler de diyebiliriz- şunlardır:

Yaşama hakkı, inanma hakkı, düşünme hakkı, mülk edinme hakkı, neslini sürdürme hakkı.

Eğer fakîh kendisini nasslarla sınırlı görmeseydi, daha bin dört yüz yıl hiç adı edilmeyecek olan, kadının seçme hakkını başından beri tartışmasız kabul etmiş olmazdı. Bunu düşünce özgürlüğü içinde mütalaa edebiliriz. Bilindiği gibi, Hz. Osman’ın halife seçilmesinde evlerinde çeyiz hazırlamakta olan genç kızların dahi reyine başvurulmuştur. O zaman çeyiz hazırlığı yapan kızlar on beşini fazla geçmiş olamazlardı. Bundan da önce, Akabe biatlarında Allah Resulü’ne biat edenler, yani onu lider olarak seçenler arasında kadınlar da vardır.[235]

Ne var ki, insan cinsi olarak ve Allah katındaki değer düzeyinde erkekten hiçbir farkı bulunmayan kadın, bir sonraki varlık kategorisi olan kadınlık ve erkeklik düzeyinde, tür olarak erkekten kısmen farklı bir toplumsal role sahip olacak, belki eşitler arasında ikinci sırada yer alacaktır. Buna bağlı olarak da hukuki statülerinde, bazı kısmî farklılıklar görülecektir. Akıl da, hatta bilimde böyle mutlak bir eşitliğe onay vermez. Ancak farklılıkların olması, bir tarafın üstünlüğüne asla delalet etmez.

İslam’da farklılıkları korumak esastır ve kadının erkeğe, erkeğin kadına özenip onun gibi olmaya çalışması büyük günahlardandır.

Mirasın farklı bölüşümü, erkeğin birden çok eşle evlenebilme imkânı, bazı durumlarda iki kadının şahitliğinin bir erkeğinkine denk görülmesi, prensipte aile reisinin erkek olması, boşama yetkisinin erkekte bulunması, gayrimüslimle evlenmedeki kadın erkek farklılığı, büyük ya da küçük imamlık meselesi, tesettürdeki farklılık gibi pek çok konuda fakih, nassların dışına çıkamaz ve sonuç itibariyle toplumdaki rolleri ve görevleri farklı olan iki türün hukukunun da kısmen farklı olacağını kabul etmek zorunda kalır.

Âdet görme, hamilelik, çocuk doğurma, menopoz gibi hususlar erkekte bulunmadığına göre bu konulardaki hükümler de tabii olarak sadece kadınlara özel ve erkekten farklı olacaktır. Avret diye ifade edilen ve örtülmesi gereken yerler konusunda aralarında hatırı sayılır farklılıklar vardır. Keza Allah Resulü (s.a.s.) ipekli ve altın giymede kadın ve erkeği farklı tutmuştur. Ama bunların hepsi nasslardan kaynaklanan farklılıklardır.

İbadetlerdeki ufak tefek farklılıklar da yine nasslarda bulunan hususlardır. Fakîhin görevi sadece bunları doğru anlamaktan ibarettir. Kaldı ki ibadetler alanı zaten, kıyas anlamında içtihat alanı değildir. Namazda kadın erkek arasında küçük farklılıklar bulunduğu gibi, hacda da kadının tek başına gidememesinden, remel yapmamasına kadar yine bazı küçük farklılıklar vardır.[236]

Kadının çalışması: Bugünkü iş hukukunda çalışma deyince, “bir hizmet akdine dayanarak herhangi bir işte ücret karşılığı çalışma...” kastedilir.[237] Hukuken bir mani bulunmamakla beraber, İslam’ın ahlak ve aile merkezli olduğunu hesaba kattığımızda kadının bugün kastedildiği şekliyle toplumsal hayatın her alanında tamamen erkekler gibi çalışan kadın olması fiilen zordur. Modern bir İslam toplumunun bunu nasıl başaracağı bir pratik sorundur ve böyle bir pratiğin bulunmadığı günümüzde bunun nasıl oluşturulacağını şimdiden söylememiz de mümkün değildir. Karşı görüşlerin çoğunun modern paradigmanın bir ürünü olduğunu da hesaba katmalıyız.

Ancak mutlak anlamda çalışma konusunda kadın erkek arasında bir fark yoktur. Kadın olsun erkek olsun çalışmayan insan olamaz. İnsan çalışıp didinmek için yaratılmıştır (84/6). İnsan için kendi çabasından başkası yoktur (53/39). Erkeklerin de nasipleri kazandıklarındandır, kadınların da nasipleri kazandıklarındandır (4/32). Ne var ki, bu günkü anlamda ve normal şartlarda kadının başkası adına, ücretle çalışma sorumluluğu yoktur. Bazı durumlarda böyle bir sorumluluğu olabileceği gibi yine bazı durumlarda böyle bir çalışma hakkı da olabilir.

Kavâme: Aile merkezli bir toplum olan İslam toplumunda genel geçer durumlarda aile biriminin sorumlusu/aile reisi erkektir ve fakih bunu ancak yoruma elverişli noktalarda esnetebilir.

Ehliyet: Konusunda kadın erkek arasında bir farklılık yoktur. Her iki cinste de gerek vücup/hak ediş ehliyeti gerek eda ehliyeti aynıdır. Ehliyete aynı zamanda hukuki kişilik özelliği dersek buradan kadın ile erkeğin hukuki kişilikleri arasında bir fark görülmediğini de söyleyebiliriz.

Miras gibi hususlar: Konusundaki farklı hükümlerin esası da Kur’an-ı Kerim’de bulunduğuna göre fakîhe düşen şey, yine sadece bunları anlamaktan ibaret olacaktır. Mesela en azından ticari konularda iki kadının şahitliğinin bir erkeğin şahitliğine denk geleceğini bütün fakihler kabul etmek zorundadırlar. Bunun dışında zaten meseleyi kadın lehine olabildiğince zorlamışlardır.

Mirasta durum böyle olmakla beraber hediyede Allah Resulü kadınlardan yana pozitif ayrımcılık benzeri bir durumdan söz eder.[238]

Burada fakihin yapabileceği tek şey, nassları yorumlama hakkıdır ve bu da fıkhın tarihsel boyutudur ve örfe ve zamana göre değişir. Daha sonra göreceğimiz gibi fakihler çok sınırlı konularda bazen erkek egemen bir yorum yapabildikleri halde, pek çok konuda nassları kadınlardan yana esnetebilmişlerdir.

5. Nasslarda Daraltıcı Yorumlar

Anlaşılan Allah Resulü’nün sünnetinde kadınlar hakkında daraltıcı ya da genişletici yorumlara müsait uygulamalar vardır. Bunlardan seçme yapanlar kendilerine göre seçmiş olacaklardır.

Bu konuda akla gelebilecek ilk kavram muhtemelen fitne kavramı olacaktır. Bu kavramı bazılarının bilahare çok esnettikleri bir gerçektir. Kadınlara selam verilmesinden, onların camiye gelmelerine kadar pek çok konudaki daraltıcı görüş fitne endişesine dayandırıldı. Ne ilginçtir ki, Allah Resulü’nün, Allah’ın kızcağızlarını mescitlere gitmekten alıkoymayın”[239], sözüne karşılık, Hz. Aişe’nin bilahare söyleyeceği, “Allah Resulü bugün olsaydı bunca fitneyi gördükten sonra kadınların mescide gelmelerini yasaklardı” sözü fetvaya esas alınmıştır.

Ebu Davud gibi herhangi bir hadis kitabının edep ya da selam bahislerine bakan birisi, selam verme konusunda Allah Resulü’nün kadınlarla erkekler arasında bir ayırım gözetmediğini göreceklerdir.[240] Ama fıkıh kitaplarımızda genç ya da güzel kadınlara erkeklerin selam vermeyeceği, fitne gerekçesiyle anlatılır.

6. Nasslarda Genişletici Yorumlar

Bunlara karşılık fakihlerin nasslarda kadınlar lehine genişletici yorumlar yaptıkları da vakidir.

Bebeğin idrarı: Cumhur, erkek süt çocuğunun idrarını hafif görüp temizlenmesi için sadece su serpilmesini, kız çocuğunun idrarının ise yıkanması gerektiğini söylerken Hanefiler ikisi arasında bir fark görmemişlerdir. Cumhurun dayanağı, “Kız çocuğunun idrarı yıkanır, erkek çocuğunun idrarına ise su serpilir”[241] hadisi şerifidir. Hanefilerin delili ise, kız ve erkek çocuğu arasında bir ayırım yapmadan, “İdrardan sakının”[242] diyen hadisi şeriftir.[243] Açıktır ki burada mutlakın takyidi, ya da nesih kurallarını işletmişlerdir.

Ama Hanefîler akîkadaki farklılığı gidermek için muhtemelen bir delil bulamamışlardır.

Savaşta kadın öldürülmez. Hanefîlere göre mürtet olan kadın da öldürülmez. Çünkü savaşın ya da öldürmenin sebebi, bizatihi savaştır, yani karşı tarafın öldüren konumda olmasıdır. Kadın ise öldüren değildir.

Kadından cizye alınmaz.[244] Çünkü o harp ehli değildir. Binaenaleyh, kadına, nefir-i âm olmadıkça cihad/askerlik de farz değildir.

Vakıf yapan insan, kız çocuklarına değil de erkek çocuklarına vakfettiğini söyleyerek yaptığı vakıf batıldır. Çünkü kızları ayırmakla bir cahiliye işi yapmıştır.[245]

Kadının Ehliyeti ve Velayeti Meselesi

Velayet kişinin kendisi ya da bir başkası üzerindeki hukuki tasarruflarının geçerli olmasıdır.

Kadının kendi malı ya da mülkiyeti konusundaki tasarruflarının erkekten farklı olmadığı hemen bütün mezheplerde kabul edilir.[246]

Nikâhtaki velayet konusunda aslında nasslar daraltmaya daha müsait görülür. Kur’an-ı Kerim’de kadınların evlendirilmesinden söz eden ayeti kerimelerin yanında, Allah Resulü’nün (s.a.s.) “Velinin ve iki adil şahidin bulunmadığı nikâh geçerli değildir”[247], “Kadın bir başka kadını da kendisini de evlendiremez”[248], “Hangi kadın velisinin izni olmadan evlenirse nikâhı batıldır, batıldır, batıldır”[249] gibi sözlerine dayanarak Hanefiler dışındaki çoğunluk/cumhur, kadının kendisini evlendirme yetkisinin/ehliyetinin bulunmadığını söylerler.

Ama Hanefiler burada da genişletici yorumu tercih ederler ve kadının evlenme ehliyetinin bulunduğunu kabul ederler. İlginçtir ki onlar da bu yorumu hem Kur’an-ı Kerim’deki hem de sünnetteki naslardan alırlar. “Boşanan kadınlar tekrar eski kocalarıyla evlenmek isterlerse onlara engel olmayın” (2/232), “Artık onların maruf ölçülerle kendi haklarında yapacaklarında onlara bir günah yoktur” (2/240) anlamındaki ayeti kerimeler, kadının bizatihi kendisi olarak evlenmesinden söz eder. Allah Resulü (s.a.s.) “Dul, kendisine danışılmadan, bakire de izin alınmadan evlendirilemez…”[250] buyurur. Ayrıca kıyas da bunu destekler. Çünkü kendi mülkü/malı konusunda tam bir tasarruf ehliyetine sahip olan kadının, ondan daha önemli bir iş olan evlenme konusunda bu hakka sahip olmaması düşünülemez. Bunlar kadının evlenme konusunda ehil olduğunu, rızası olmadan evlendirilemeyeceğini gösterir.[251]

Hidâne olarak bilinen, boşanan eşlerden çocuğa hangisinin sahip olacağı konusundaki öncelik kadınındır. Çünkü çocuk için önemli olan ona şefkat ve merhametle bakılmasıdır. Bu konuda anne, babadan daha ileridir.[252]

Kamu velayetine gelince, mesele bu başlık altında da ele alınabilir ama biz onu Kadın Fakih Olsaydı başlığı altında vermeyi daha uygun gördük.

B. KONUNUN FELSEFÎ ARKA PLANI

Akit Nazariyesi

Müfessir ve muhaddislerden çok farklı düşünme imkânı olmayan fakihin kelamcıların varlık düşüncesinden de ileri derecede etkilendiği açıktır. Bu düşünceye göre varlığın bölünemeyen en küçük parçası atomdur. Atomlar cevher, yani nesnedirler. Bütün varlıklar (mevcudat) en küçük birim olarak birbirlerinin aynı olan atomların farklı dizilişlerinden oluşur. Atomlar kendilerini ancak arazlarla gösterebilirler. Arazlar cevher değildir ama onlar da ancak cevherde müşahede edilebilirler. Atomlar sonludurlar. Zaten kökü Yunan düşüncesine dayanan Atomcu Varlık Anlayışını müslüman kelamcıların benimsemesi bu görüşün, varlığın sonlu olduğunu, sonlu olan bir şeyin ezelî de olamayacağını söylemesi, bunun da İslam düşüncesine uygun düşmesidir.[253]

İşte buradan hareketle fakih, araz ve cevher sınıflamasını fıkhın hemen her alanına uygulamış, onun kadına bakışı da bundan, belki de olumsuz bir şekilde nasibini almıştır. Bizim görebildiğimiz kadarıyla fakîhin kadın algısının en eleştiriye açık yönü bu görüşe oturtulan nikâh akdi meselesidir. Atomcu varlık düşüncesini benimsemiş olması fakihi zorunlu olarak böyle bir sonuca götürmüştür. Çünkü aksi halde konuya bütüncül ve tutarlı bir açıklama getirmiş olamayacaktı.

Fıkıhçılara göre de eşya cevher ve arazlardan oluşur. Araz, varlığını ancak cevherde gösterebilen ve ardışık iki zamanda var olmayan şeylerdir. Buna göre mesela, kiralanan bir evin fiziki varlığı cevher, kiralayanın ondan yararlanması, yani evin menfaatleri ise arazdır.

Akit nazariyesine göre sözleşmelerin bir mevzuunun/konusunun olması zaruretine binaen kiralama akdi gibi akitlerde meseleyi bu yolla halletmişlerdir. Yani kira akdinin konusu ev olamayacağına göre, onun menfaatinden başkası olamaz. Menfaatler ise zamanla ve parça parça oluşan bir şeydir. Bu durumun ortaya çıkaracağı farklı hükümler şimdilik konumuz değildir.

Özellikle Hanefîler bu iki kategoriye bir de deyn’i eklemişlerdir. Vadeli alım satımlardan doğan deyn, ne arazdır, ne cevherdir. Borçlunun zimmetindeki gayri muayyen bir haktır.[254]

İşte böyle bir varlık düşüncesinin kadın konusuna ve özellikle de nikâh akdine yansıması şöyle olacaktır

İmam Şafiî nikah akdinin konusunun kadının cinsel menfaatleri olduğunu söyler. Çünkü erkeğin nikâhla elde etmiş olduğu şey bu menfaatlerdir. İkinci olarak Allah (cc), kadına verilen mihri ücret diye isimlendirmiştir (4/24). Ücret menfaat karşılığında hak edilen şeyin adıdır. Nitekim semen de ayn karşılığı olandır. Ebu Hanife ise nikâh akdinin konusunun, helal olmakla nitelenen ayn, yani kadının fiziksel bedeni olduğunu söyler. Bunu dört delille ispata çalışır: 1.Evlenilmesi caiz olan kadınlarda helallik, kadının bizzat aynına nispet edilmektedir (4/24). 2.Akdin konusu menfaatler olsaydı daha süt emen bir bebeğin nikâhı sahih olmazdı. 3.Nikâhta asıl olan te’biddir (ebediliktir). Konusu menfaat olan bir akit sürekli olamaz. 4.Mihir bir tek ilişki ile sabit olur. Akdin konusu menfaatler olsaydı, kadınla yaşanan tek bir ilişki, kira ile tutulan bir evde bir gün kalma gibi sayılırdı. Geriye kalan menfaatlerin bedeli hak edilmemiş olurdu.[255]

İşte bu açıklama varlığı cevher ve araz diye iki kategoriye ayırmanın zorunlu sonucudur ve görüldüğü gibi, tamamen sözü edilen varlık düşüncesinden kaynaklanan içtihada dayalıdır. Hatta bir önceki paragrafta görüldüğü üzere, birbirine zıt bu iki görüşün şer’î dayanağı ise aynı ayeti kerimedir.

Her iki tarafı da böyle bir açıklama yapmaya zorlayan hususlardan birisi, elbette erkeğin kadına mihir verme zorunluluğudur. Mihri veren erkek olduğuna göre o bunu bir şey karşılığında vermiş olmalıdır ve artık o şeye sahip olacaktır. Bu durumda erkek sanki, ya kadının cinsel menfaatlerini, ya da bizzat aynını satın almıştır.

Böyle bir anlayış bunu ortaya koyan fukahanın zamanında makul görülebilirdi. Ancak bunu bütün zaman ve mekânlarda geçerli saymamız imkânsızdır, buna gerek de yoktur.

Oysa fukaha böyle bir varlık düşüncesiyle kendilerini bağlamamış olsalardı İbn Receb el-Hanbelî’nin dediği gibi davranır ve nikâh akdinin konusunu, kadını nesneleştirme anlamına gelebilecek bir anlayışa sahip olmadan da belirleyebilirlerdi. Onun dediğinin özeti şudur:

Nikah akdinin konusu mihir karşılığında kadının cinselliğinden ya da bedeninden yararlanma olmuş olsaydı, aynı akitle kadının da erkekten yararlanması izah edilemezdi. Oysa aynı cinsel yararlanma onun için de geçerlidir. Öyleyse nikâh akdini bir muavaza (bedel verip bedel alma) akdi olarak görmektense, yeni bir isimle bir izdivac akdi olarak görmek daha isabetlidir.[256] Ama bu durumda mihrin başka bir gerekçesini bulmak gerekebilir.

C. KADIN FAKİH OLSAYDI

a. Kadın Müfti ve Müçtehit Olabilir mi?

Kadının müçtehit olamayacağını söyleyen bir fakih yoktur. Çünkü Hz. Aişe, bütün fakihler için içtihatlarında tartışmasız bir kaynaktır. Hz. Aişe kastedilerek, “dininizin yarısını Humeyra’dan alın”,[257] sözü hadis olmasa da bir vakıayı ifade eder. Müftî ise, içtihadını bir başkasına görüş olarak bildiren kimsedir. Birisinin içtihat edip de fetva verememesi, yani müftî olamaması düşünülemez. Peygamber ailesinin daha başka fakîhler yetiştirdiğini de biliyoruz. Onun çok evlenmesinin hikmetlerinden birisi olarak bunu da saymak gerekir. Bunun bir anlamı da, İslam toplumunda kadınlardan da yeterli sayıda fıkıh alimi bulunmasının gereğidir. Dinin yarısının Hümeyra’dan alınmasının söylenmesi, bir başka açıdan hayatın yarısının kadın olduğunun da itirafıdır.

b. Çok Eşle Evlenme Meselesi

Mesela çok eşliliğe izin veren ayeti kerimeyi kadınlar tefsir etselerdi muhtemelen şöyle diyebilirlerdi: 1. Ayeti kerimenin bağlamı çok eşlilik değil, yetimlere haksızlık edilmemesidir. Dolayısıyla usul kitaplarında örnek gösterildiği gibi ayet çok eşlilik konusunda nass değildir. 2. Ayet zahirdir ve çok eşliliği yetimlere haksızlık edilme endişesi şartına bağlamıştır. Meşrut ancak şart bulunduğunda gerçekleşir. 3. Şari’, eşler arasında adaletli olunamama endişesi bulunduğu takdirde bir eşle evlenmeyi vurgu ile emretmiştir. Adalet ahlak ve vicdanla değil, hukukla sağlanır. Günümüzde ikinci ya da üçüncü eşin hukuku yoktur. O halde bugün çok eşliliğin meşruiyet problemi vardı. 4.Allah Resulü (s.a.s.) kendi kızını verirken üzerine evlenilmemesi şartını koşmuştur. Demek ki asıl olan tek evliliktir ve böyle bir şartın koşulması halinde buna uyulması yine dinin emridir.[258] Bunlara bir de şu anlamdaki hadisi şerifi eklerlerdi: “Kimin iki hanımı olur da birine daha çok meylederse kıyamet günü iki şakağından birisi yamulmuş olarak gelecektir”.[259]

Bu yoruma elbette erkekler canibinden bir cevap bulunabilir ve en azından sünnetteki uygulama ile karşılık verilebilir. Ama böyle bir yorum yine de nassların ihtimal çerçevesini taşan bir yorum değildir.

c. Kadının Kamu Velayeti

Normal şartlarda aile reisinin erkek olacağı konusunda farklı düşünen fakih yoktur. Kadının bugünkü anlamda çalışması konusuna değindik. Kamu işlerinde, hatta özel teşebbüslerde yönetici olmasına gelince: yönetici olmanın, bir bakıma başkalarının velayetini üstlenme demek olduğu açıktır. Çünkü velayet, başkası adına tasarrufta bulunma yetkisidir. Herhangi bir idari birimde amir/müdür olan birisi böyle bir yetkiye sahiptir. Bu durumda kadının, erkeklerin bulunduğu hiçbir idari birime amir olamayacağını söyleyen daraltıcı görüşler vardır. İşin bir ucu burasıdır. Orta görüşte olanlar kadının devlet başkanlığı ve ceza hâkimliği hariç bu görevlerde bulunabileceğini söylerler. İşin öbür ucunda da, devlet başkanlığı dahil, kadının her idari göreve ehil olduğunu velayet hakkının bulunduğu görüşü vardır. Ancak bu genişletici görüş dört Sünni mezhepten hiçbirinin benimsediği bir görüş değildir. Çoğu yerde belli bir kaynak zikredilmeksizin İmam Cafer et-Taberî’ye nispet edilir. Taberî’nin hiç evlenmemiş birisi olmasının bu görüşünde etkisi var mıdır bilinmez ama böyle bir görüşün bulunmuş olması önemlidir.

Meseleye en dar çerçeveden bakanların, “Erkekler kadınların kayyûmudurlar” (4/34) anlamındaki ayeti kerimeden başka tutundukları en önemli delil Ebu Bekre adlı sahabîden rivayet edilen şu meşhur hadisi şeriftir. Ebu Bekre der ki:

“Duyduğum bir hadis, Cemel Vakası’nda bana yardımcı oldu. Yoksa neredeyse Hz. Aişe’nin bulunduğu gruba katılıp onların yanında savaşacaktım. Allah Resulü, İran Kisrası öldü, yerine kızı geçti haberi gelince buyurdular ki, yönetimlerini bir kadına devreden bir millet iflah olmaz.”[260]

Görüldüğü gibi her iki delil de meselenin hükmünü doğrudan/nass olarak ibaresiyle anlatan deliller değildir. Hadisi şerifin ise, çıkarılacak hükmü etkileyecek olan başka farklı rivayetleri vardır[261]. Bunlara girmeyeceğiz. Hatta ravisi ve senedi yönünden hadise yapılan çok ciddi bir eleştiriyi de hesaba katmayacağız.[262] Biz fukahanın bunu hüsnü kabul ile karşılamasını esas alarak bir kadın gibi sadece yorumu üzerinde duracağız. Bakalım bir kadın fakih olsaydı şöyle diyemez miydi?

1. Yukarıda da söylendiği gibi, kadının kamu velayetini reddedenlerin dayanağı olan bu deliller meseleyi doğrudan/nass olarak ibaresiyle anlatan deliller değildir. Delalet yollarının üçüncü derecesinden iktizasıyla anlatan delillerdir. Oysa bunların yanında delaletin ikinci derecesinden işaretiyle bu hükmün aksini söyleyen deliller de vardır ki, Tevbe Suresi 9/71. ayeti böyledir: “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velisidirler. Marufu emreder, münkeri yasaklarlar…”. Buna her iki taraf birbirinin velayetini üstlenebilir. Emretme ve yasaklama yetkisi her ikisine birden verilmiştir.

2. Söz konusu delillerden velayette erkeğin önceliği anlaşılsa da, kadının velayetinin caiz olmayacağı anlamı çıkmaz. Nasslar bu konuyu meskûtün anh olarak bırakmıştır. İflah etmez demek, kadının velayeti caiz olmaz demek değildir.

3. Mezkur hadisi şerifin sözünü ettiği ve olumsuz gösterdiği şey, emrini, yani bütün yasama, yürütme ve yargı yetkisini mutlak olarak tek bir kadına vermektir. Monarşidir. Böyle bir durum elbette kötü bir durumdur ve iflah olmamak için yeterlidir. Ancak bu durum erkek için de aynıdır. Kuvvetler ayrılığı olan bir sistemde kadın başbakan, hatta cumhurbaşkanı da olsa söz konusu konumda olmaz.

4. Bunlarla beraber hadisi şerifi sözü edilen Kisra’ya özel bir beyan olarak görenler de vardır.

O halde, eğer fukaha kadının umumi velayetine cevaz vermeyen bir yorumu benimsemişlerse bu yorum tarihsel bir yorumdur. Kendi şartları için geçerlidir ve isabetlidir. Çünkü nasslar buna da imkân verir. Ancak bu hüküm ezmanın tağayyürü ile değişmeye müsaittir.

d. Abdesti Bir de Kadın Tarif Ederse

Abdesti bozan şeyler nasslarla sabittir. Abdest ayeti diye bilinen Maide 5/6 ayette bunların bir kısmı sayılır. Bunlardan biri de kadınla mülamesedir. Mülamese, karşılıklı temaslaşma demektir. Bunu Hanefîler cinsel ilişki olarak anlarlar, Şafiîler ise ten temasıdır derler. Her ne olursa olsun, ifade edilirken, kadına dokunmak abdesti bozar dendiğinde bunu ancak bir erkek söylemiş olur. Oysa temas iki taraftan olan bir eylemdir. Dolayısıyla eğer bunu kadın ifade etmiş olsaydı muhtemelen, erkeğe dokunmak abdesti bozar, diyecekti. Ne var ki, bu görüşte olan Şafiî fukahası bunun farkındadır ve teması iki taraflı olarak zikrederler. Biz sadece dilde meşhur olduğu şekliyle, bir örnek olmak üzere zikrettik.[263]

e. Fıkıhta Erkek Egemen Yorum

Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları söz konusu olduğunda, konunun sınırları da nassla çizilmemişse kantarın topunu kendilerinden yana kaydıran fakihlerin bulunması doğal karşılanmalıdır. Çünkü bu kabil yerlerde toplumun algısı, örf ve adetler belirleyici olur. Günümüzde çok garip karşılayacağımız bazı hususlar onların toplumunda olmazsa olmaz uygulamalar olabilir. Ama bunlara, günümüz için ezman tağayyür etti, denip geçilebilir.

İşte bazı örnekler:

Koca İmam, hatta İmamların Güneşi şöyle diyor: “Keza nafakada erkeğin karısına peştamal/izar (Bununla iç çamaşırı kastetmiş olabilir) alması da gerekmez. Çünkü kadın kendisini beyinin önüne sermeye hazır olmalıdır. Binaenaleyh, erkek kendi hakkına engel olacak bir şeyi ona vermek zorunda olamaz. İşte bunun için Asl, nafakada kadının elbisesi konusunda izarı zikretmemiştir.[264]

Hiç evlenmediği için hanımı da muhtemelen tanımayan İbn Teymiye daha toleranslı değildir: “Kadın için Allah’ın hakkından sonra kocasının hakkından daha önemli bir hak yoktur. Kocasına hizmet etmek zorundadır. Çünkü Allah’ın kitabında koca efendi olarak gösterilmiştir. Kadının köle olduğunu da sünnet söylemektedir. O halde köleye düşen efendisine hizmet etmektir. Maruf budur.”[265]

Öğrencisi İbn Cevziyye’nin de onun yolunda olması da tabiidir: “Koca karısına buyruktur, onun hâkimidir. Zevcesi onun yönetimi altındadır”.[266]

İbn Kudame kendisi aksi görüşte olmakla beraber yine bir fakih olan Zührî’nin sözünü de farklı görüş olarak zikreder: “Koca, karısını öldürmesi sebebiyle öldürülmez. Çünkü koca nikah akdiyle ona sahip olmuş, o da bu yüzden bir bakıma cariyeye benzemiştir”.[267]

İbn Kudame nafaka bahsinde ise şöyle der: “Kocanın hanımı için ilaç satın alması, doktor ücretini ödemesi gerekmez. Çünkü bunlar onun bedeninin çıkarına olan şeylerdir. O halde kocaya düşmez. Tıpkı evi kiralayanın, yıkılan yerleri yapması, temelini koruması gerekmediği gibi”.[268]

İşin bir başka boyutu gücün etkinliği meselesidir. Kendi üstünde daha büyük bir güç görmeyen her güç, kuralı hep kendinden yana koymak ister. Günümüzde de durum bundan farklı değildir. Kadınlar hep erkeklerin koydukları kotalar kadar hak sahibidirler. Buna rağmen bugün mutlak bir kadın erkek eşitliğinden söz ediliyorsa bunun siyasî, ideolojik, tarihsel ve ekonomik, hatta belki de duygusal sebepleri olabilir.

Oturum Başkanı: Faruk Hocam teşekkür ediyoruz. Faruk Hocam özellikle mağlubiyet psikolojisine vurgu yaptı. Hakikaten önemli vurgu bence. Bir mağlubiyet psikolojisi hepimizde, İslam dünyasında her konuda olduğu gibi kadın konusunda da var. O psikoloji ile bazen konuştuğumuzu görmezden gelmemek gerekiyor. Fakihleri de kendince gayet iyi savundu. Çünkü asıl olan zamana göre konuşmaktır, zamanın şartlarını görebilmektir. Zamanın şartlarından etkilenerek konuşmuş olmalarını bir gerekçe olarak gösterdi ki bu hakikaten kaçınılmaz bir şey. Her insan mutlaka sosyal çevresinden, bulunduğu ilim çevresinden etkilenir ve o görüşlerle hayatını algılar ve yorumlar.

Peki, teşekkür ediyoruz Faruk Beye de bu bilgilerinden ve güzel sunumundan dolayı.

Şimdi, son konuşmacımız “Belgeler Işığında Osmanlıdan Cumhuriyete Kadının Dönüşümü” konulu tebliğini sunmak üzere Yıldız Ramazanoğlu Hanımefendi. Yıldız Hanım buyurun efendim.

[230] Buharî, No: 5096 (4731).

[231] Benzer hadis için bkz. Müslim, 2679

[232] Buharî, No: 4813

[233] Geniş bilgi için bkz. El-mevsûa’tu’l-fıkhiyye, Kuveyt. haml md. XVII, 145. Bu konuda güzel bir araştırma için ayrıca bkz. http://www.islamset.com/arabic/abioethics/ndwat/ashkar2.htm

[234] Rasim Özdenören, (Yeni Şafak 30/8/2001) tarihli yazısından.

[235] Bkz. Taberanî, el-Mu’cemu’l-kebir, XXV, 46.

[236] Bkz. El-Mewsûa’l-fıkhiyye, Kuweyt. VII, 89 vd.

[237] Bkz. Faruk Beşer, Kadının Çalışması ve Sosyal güvenliği, s. 10.

[238] “Bağışta ya da hediye vermede çocuklarınızı eşit tutun. Eğer ben bir tarafı tercih edecek olsam kadınları tercih ederim”. (Bkz. İbn Hacer, Fethu’l-Barî, V, 253)

[239] Ahmed, el-Müsned. 21132. “Allah’ın kızcağızlarını mescitlere gitmekten alıkoymayın, onlar da sade elbiselerle çıksınlar”.

[240] Kaynaklara bakanlar, İbn Sinnî’nin, Amelü’l-yevm ve’l-leyle adlı kitabında yer alan; “Erkekler kadınlara selam verirler, kadınlar erkeklere selam vermezler” anlamındaki sözün uydurma/mevdû olduğunu görürler.

[241] Abu Davud, I, 62.

[242] Dare-Kutnî, I, 128.

[243] Geniş bilgi için bkz. El-Mewsûa’l-fıkhiyye, Kuweyt. VII, 84.

[244] Geniş bilgi için bkz. El-Mewsûa’l-fıkhiyye, Kuweyt. XXI, 268.

[245] Cevahiru’l-iklîl Şerhu-Muhtasar-ı Halîl, Darü’l-fikir, II, 206.

[246] Bkz. Mavsılî, el-İhtiyar, III, 91-92; Nevevî, el-Mecmû’, XII, 378; İbn Kudâme, el-Muğnî, IV, 513-514.

[247] İbn Hibban, Sahih, IX, 387. (HNo: 4166).

[248] Darakutnî, III, 277 (Daru’l-mehasin).

[249] Tirmizî, I, 294. HNo: 1017.

[250] Buharî, HNo. 4766.

[251] Geniş bilgi için bkz. Kâsanî, Bedayi’, II, 247; Ayrıca bkz. İmam Muhammed, el-Hucce Ala-ehli’l-Medine, III, 126 vd; Ebu Zehra, el-Ahvalü’ş-şahsıyye, s. 128.

[252] Geniş bilgi için bkz. Serahsî, el-Mebsût, babu hükmi’l-veledi inde iftirakı’z-zevceyn.

[253] Bu konuda geniş bilgi için bkz. Hasan Hacak, Atomcu Evren Anlayışının İslam Hukukuna Etkisi. Ensar Neşriyat, İstanbul 2007.

[254] Geniş bilgi için bkz. Hasan Hacak, age, s. 139 vd.

[255] Zencanî, Tahrîcu’l-furû’ ale’l-usûl, 192, 193.

[256] Bkz. İbn Recep el-Hanbelî, el-Kavâid, Kaide No: 52.

[257] Bu sözün hadisi şerif olmadığına dair açıklama için bkz. Molla Aliyyu’l-Kâri, el-Esraru’l-merfûa fi’l-ahbari’l mevdûa, I, 117. HNo: 184.

[258] Allah Resulü, “Müslümanlar koydukları şartlara bağlı olmalıdırlar. Yeter ki, hakka aykırı bir şart olmasın” buyurur. Hakim, el-Müstedrek, II, 50.

[259] İbn Hibban, Sahih, HNo: 4296.

[260] Buharî, HNo: 4098.

[261] Bu farklı rivayetlerden bazıları için bkz. Ahmed bin Hanbel, Müsned, HNo: 19920 ayrıca 20027; İbn Hibban, Sahih, HNo: 4614; Taberanî, Evsat, 4996.

[262] Bu eleştiri için bkz. Muhammed Abid el-Cabirî, “Velayetü’l-mar’ah ve hadisü-Ebubekra” adlı makalasi. http://www.aljabriabed.net/wilayatalmaraa.htm

[263] Detaylar için bkz. El-Mevsûa’l-Fıkhuyye, Kuweyt. VII, 86.

[264] Serahsî, Kitabu’l-mebsût, babu’n-nafaka

وكذلك لا تستوجب الإزار ؛ لأنها مأمورة بأن تكون مهيئة نفسها لبساط الزوج ، فليس على الزوج أن يتخذ لها ما يحول بينه وبين حقه فلهذا لم يذكر الإزار في كسوتها. المبسوط، باب النفقة.

[265] İbn Teymiye, Mecmuu’l-fetava, XXXIV, 90 وقال شيخ الإسلام ابن تيمية : ليس على المرأة بعد حق الله ورسوله أوجب من حق الزوج . وقال في وجوب خدمتها : والصواب وجوب الخدمة فإن الزوج سيدها في كتاب الله وهي عانية عنده بسنة رسول الله ( وعلى العاني والعبد الخدمة ولأن ذلك هو المعروف

[266] İbn Kayyim el-Cevziyye, İ’lamu’l-muvakkıîn, II, 106. والزوج قاهر لزوجته حاكم عليها وهي تحت سلطانه

[267] İbn Kudame, el-Muğnî, Prg. No: 6626. وقال الزهري : لا يقتل الزوج بامرأته ؛ لأنه ملكها بعقد النكاح فأشبه الأمة

[268] İbn Kudame, el-Muğnî, Prg. No: 6460.

ولا يجب عليه شراء الأدوية ، ولا أجرة الطبيب ؛ لأنه يراد لإصلاح الجسم ، فلا يلزمه ، كما لا يلزم المستأجر بناء ما يقع من الدار ، وحفظ أصولها.

OSMANLIDAN CUMHURİYETE KADININ ZİHNİYET DEĞİŞİMİ

Yıldız RAMAZANOĞLU

Yazar

Tanzimatla ilgili düzenlemelerin Osmanlı toplumundaki etkilerinin açıkça görüldüğü ve Sultan Abdulaziz’in(1830-1876) Osmanlı imparatorluğunun başında bulunduğu yıllar (1861-1876) kadınlar için de değişimin başlangıcı oldu. 1839’da Tanzimat’ın ilanıyla başlayan idari ve siyasi değişim dolaylı yoldan da olsa kadın meselesinde kıvılcımlar çaktı. Tanzimat-ı Hayriye Fermanında kadınlar için doğrudan hükümler ve maddeler yoktu ama ferman yeni bir zihinsel yapılanma için dönüm noktası idi ve kadınların dış dünyayla ilgilenmeye, kendi üzerlerine düşünmeye başlamalarına sebep oldu. O zamana kadar İslam dini adına getirilen yasaklar ve izinler sosyal hayatı belirlemede başat unsurdu. Dönemin aydınları yeni toplumsal hayatta kadının nasıl yer alacağına dair yazılar yazmaya İslam adına ortaya konan pratikleri tartışmaya başladılar.

Orta sosyo-kültürel sınıfın kızları için Sıbyan mektepleri, Rüştiyeler(1859), Kız Sanayi Mektebi(1865), Darü’l-Muallimat(1870) açıldı. Üst sınıf kızlar ise eve gelen özel hocalarla eğitim görüyor, Fransızca’nın yanı sıra bir enstrüman çalmayı öğreniyorlardı ki bu genelde piyanoydu. Abdülaziz’in kızlarının da piyano çalması diğer konaklarda da bu faaliyetlerin hızla yayılmasına neden olmuştu.

Terakki gazetesi 1868’de Filip ve Ali Raşit tarafından kurulmuş ve haftada iki gün çıkan ve dönemin bütün meşhur kalemlerini bünyesinde toplayan bir gazetedir. 1869’da hafta sonları kadın eki çıkarmaya başladılar. Terakki-i Muhadarat her ne kadar sahibi ve yazarları erkekse de kadınlar için çıkarılan ilk özel matbuattı ve yönetimin erkeklerde olmasını telafi için kadınlar sayısız mektuplar yolladılar. Osmanlı kadını ne düşünür, hayata dünyaya aileye devletin başından geçenlere nasıl bakar, işte bu konuda kendi dillerinden birinci elden ilk kayıtlar ve varakalardır bu mektuplar. Dr. Ayşenur Kurtoğlu bu eklerin kütüphanede 48 sayı olarak bulunduğunu bildiriyor.[269]

Eklerdeki yazılarda daha çok kadınların ahlakının güzelleşmesi fikri, çocuk terbiyesinin de bunun önemli bir parçası olması, kadının ahlaki güzelliğinin fiziki güzelliğinden önemli olduğu düşüncesi zikredilir. Kadınların elbiselerine ve fiziki güzelliklerine harcanacak emek ve zaman ahlaki eğitimlerine harcanmalı, bunun da esası İslami terbiye olmalıdır. Mektup yazan kadınların savunduğu toplumsal yapının temelini İslami ilkeler oluşturur ve bunu sağlamak için gerekirse bu konudaki kitap eksikliği Arapça matbuattan mezhebimize uygun şekilde tercüme yoluyla sağlanmalıdır.

Kurtoğlu’na göre Tanzimat döneminde kadını Hristiyan kültüründeki gibi ifade etmek gelenek olmuştu. Küsche(mutfak), Kirsche(kilise), Kinder(çocuk)formülü işliyordu: İyi eş, iyi anne, iyi Müslüman. Burada eş olmak en çok mutfakla eşleşiyor. Mutfaktan çıkmayan kadın muteber. Toplumsal olarak kadın ve erkeğin hayat alanlarının birbirinden bu kadar ayrı olduğu bir zamanda kadın ekine yansıyan haliyle kadının ev içinde bile olsa ahlaki özeliklerine bu kadar vurgu yapılması ve hayati önem verilmesi, ahlaki çözülme konusunda önleyici tedbirlerin ne kadar gerekli addedildiğini göstermekte. Anlaşılan değişim talepleri fark edilmiş ve kadınların kontrolden çıkmamasının bilinen değerlerin sürdürülmesinin telaşı başlamıştı. En çok üzerinde durulan şeylerden biri de şüphesiz tesettüre riayetti. Bu konuda devlet eliyle düzenlemeler yapılmış, kararnameler yayınlanmıştı.

Kadınların tesettürünün onun toplumsal yaşama dahil olmasının ve eğitim almasının önünde bir engel olup olamayacağı tartışmaları şekil ve el değiştirerek bugünlere kadar geldi. Terakki-i Muhadarat’a yazan Rabia hanım eşitlik ve tesettür düşüncesini iç içe geçirerek bir yazısında dile getirir:

El ve ayak ve göz ve akl gibi vesaitte bizim erkeklerden ne farkımız vardır. Biz de insan değil miyiz? Yalnız cinsiyetçe olan mübayenetimiz mi bu halde kalmaklığımızı intaç eylemiştir. Bunu hiçbir akl-ı selim kabul etmez.[270]

Noksan-ı maarifetimizi intaç eden hal-i mesturiyet-i meşruamızdır denilmek istenilirse ona da taşralarda bulunan hemcinslerimizi misal etmekle iktifa ederim. Zira bunlar erkeklerine yine ziraat-i felahet vesair her nevi hizmetlerde muavenette kusur etmeyip erleriyle müşterektirler. Başlı başlarına kendilerine mahsus olan pazarlarda ahz-u ita bile ederler. Demek ki ticaret ve maarifete ve mesai ve mehasine mesturiyet mani değilmiş.[271]

Evlilik meselesi de gündemdeki konulardan biridir ve Batı ülkelerindeki gibi resmi bir devlet kurumunda kayıt altına alınarak gerçekleşecek nikâhın dini vecibeyi de ihtiva edeceği düşüncesi dillendirilmiştir. Fransa’da bu şekilde gerçekleştirilen resmi nikâhlar örnek alınmıştır.

Evlenecek adamlar divan-ı hükümete giderek azm-i teehhülde bulunduğunu hükümete malbeyan… kendinin ve madamasının isimlerini defter-i mahsusuna kaydettirir ve bu suretle olan teehhül yine dini ve şerri itibar olunur idi. Bu hal bilahare İtalya’ya ve bu aralık Avusturya ve İspanya’ya dahi sirayet etmiştir ve eski adât yalnız İngiltere’de kalmıştır.[272]

Bu dönemde çok eşliliğin(taadüd-ü zevcat) kültürlü ailelerde neredeyse ortadan kalktığı ve tek eşliliğin esas olduğu anlaşılıyor yazılardan. İslam’ın bunu yasakladığı söylenmiyor ama bir tenzilden, illa ki gerçekleşecekse de adaleti sağlamanın zorluğundan bahsediliyor. Avrupalılara bu konuda birçok cevap üretilmeye çalışılmıştır.

Müslüman kadınların inkişafının yolunun açılması için kadınlar harekete geçer ve nasıl bir yol izleneceğine dair kafa yorarlar. Kadınlar Dünyası dergisine yazan Emine Seher Ali, Tesettür Meselesi adlı yazısında (12 Mayıs 1329, no. 39 s. 1-2), tesettürü kınayanlara da tesettürü bir bariyer olarak kullanıp kadınların hakkını çiğnemeye kalkışanlara da cevap verir[273]:

Kadınların tesettürü fena imiş, lüzumsuz imiş, daha bilmem ne imiş. Bunların hepsi boş. Tesettür aleyhinde bulunanlara, evvela maksad-ı tesettürün ne olduğunu öğrenmelerini tavsiyeyi kendimize vazife biliriz. Tesettür dini bir meseledir. Binaenaleyh dinsizlerin bu meseleye burunlarını sokmaları kendilerini mutazarrır eder. Biz dini, şeriatın bahşettiği mevkii, örf ve adâta kurban etmek fikrinde değiliz. Şeriat-ı garra-i Muhammedide (şeriatta)mevkiimiz neresi ise bize onu versinler.

Burada örtüden taviz verilemeyeceği ama geleneklerle boğulup kadınların İslam’ın açtığı yolda ilerlemesinin de önüne geçilemeyeceğini vurgulamakta ve üçüncü bir yoldan ilerleyen kadınların ipucunu vermektedir.

ı. OSMANLIDAN CUMHURİYETE ETKİN KADIN PROFİLLERİ

a. Çok yönlü bir kadın Emine Semiye (1864-1944)

Ahmet Cevdet Paşanın kızı, Fatma Aliye’nin kız kardeşi olan Emine Semiye, evde Türk ve yabancı öğretmenlerle mürebbiyelerle özel eğitim aldı ve genç yaşta Arapça, Farsça, Fransızca öğrendi. Babası zaten devrin en önemli tarihçi, edebiyatçı ve akil adamlarından biriydi.

Yazma sebebini kişiliğini temsil edecek bir vasıta olarak açıklar. Eserlerini ise hayatındaki manevi abideler olarak görür. Kitapları toplum yararı için yazmakta, romanlardaki ibretli olayların okur üzerinde etkili olması halinde romanın amacına ulaşacağını düşünmektedir. En çok da Müslüman kadınların ilim ve fende ilerlemesi, iyi ahlakın yaygınlaşması için vaktini sarf etmek istemiştir. Bu idealler onu ayakta tutmuş, iki mutsuz evliliğe, küçük yaşlarında kaybettiği çocukları yüzünden çektiği acılara rağmen yazmayı sürdürmüştür.

Romanlarında kullandığı isimler bile yarattığı karakterlerin psiko-sosyal yapısıyla müsemmadır. Hidayet, Muhsine, Teveccüh, Müstefit, Cevahir, Müstakim gibi isimler bunlardan bazıları. Hepsi de iyi ve kötü ahlakı, ilim ve hurafe yolunu göstermek, farkları netleştirmek, bizi doğruya götürecek yolu açıklamak içindir.

Hatıralar, gezi yazıları, gündelik hayat yazıları, mektuplar ve hürriyete dair görüşlerini içeren kitaplar yayınlar. Hayatını bir yazar olarak her şeye yazmak üzere bakarak yaşamış. Mesela Selanik’te bir çarşıdan geçerken “şayan-ı tahrir bir şey var mı diye bir kez daha baktım” der. Bu tarz yazarın yaşam biçimidir.

1928’de toplanan I. Edebiyatçılar Toplantısında tek kadın olarak bulunuyordu. Burada Hüseyin Rahmi Gürpınar’dan Ahmet Hamdi Tanpınar’a Halit Fahri Ozansoy’a birçok edebiyatçı vardı. Avrupa’ya ve Selanik Şam gibi şehirlere birçok seyahatler yaptı. İyi bir edebi çevresi, Şair Nigar hanım gibi önemli dostları vardı.

Emine Semiye, kendisini topluma karşı hep sorumlu hissetmiş, hemen her alanda faaliyet göstermiş bir Osmanlı ve öncü Cumhuriyet kadını. O her şeyden önce bir eğitimci. Hem özel dersler vererek hem de kadın dergilerinde yazarak kadınları eğitmeye çalışmış. Yoğun savaşların yaşandığı günlerde askerlere yardım kampanyalarına katılmış, gönüllü hemşirelik yapmış, yardım dernekleri kurmuş. İdeallerini gerçekleştireceğine inandığı İttihat ve Terakki cemiyetinin faaliyetlerine katılmış, tutuklanma tehlikesi yüzünden Paris’e kaçmış ama Meşrutiyet sonrasında ittihatçılardan yana yaşadığı hayal kırıklığı yüzünden onlarla yolunu ayırıp, ittihatçılara tepki olarak kurulan Osmanlı Demokrat Fırkasına dahil olmuş.

Balkan, I. Dünya ve Çanakkale savaşlarında gönüllü hemşirelik yaptığına dair bilgiler mevcut. Osmanlı-Yunan savaşı sonrası şehitlerin ailelerine destek vermek amacıyla 1898’de Şefkat-i Nisvan cemiyetini kurdu. Ablası Fatma Aliye’den daha dişli ve cesur davrandığı söylenir. Selanik’te Hürriyet Meydanında bir nutuk irad etmişti, II. Meşrutiyetin ilanından sonra.

Osmanlıcılık düşüncesi hâkim onda da dönemin ruhuna uygun olarak. Meşrutiyet düşüncesiyle birlikte Osmanlı devletinde yaşayan bütün insanların kardeşliği ve eşitliğine samimi olarak inanan biri. Sosyalist düşüncelerin de etkisiyle bu düşüncelerini geliştirir. Bu fikirlerini Hristiyan ve Müslüman kadınlara ulaştırmaya çalışır. Ahmet ve Mehmetlerle Kirkor ve Yorgiler aynı asker ocağında bir karavanadan yemek yiyip kardeş olabilirler ona göre.

“Kızlarımızın küçük Hristiyan hemşireleriyle ilmin eşiğinde beraberce gözleri açılırsa, işte o zaman vatandaşlığın ne demek olduğunu takdir edeceklerdir. Osmanlılığa alışmış olan bu Hristiyan hanım kızlar, pederlerine, erkek kardeşlerine sonra da zevç ve evlatlarına Osmanlılık fikrini hediye edecekler, bu suretle Anadolulu Hristiyan kız kardeşlerimizin yüreklerine güzel geçinmek hissini ekeceklerdir.[274]

Sosyalizm hakkında da kafa yormuştu Emine Semiye, Osmanlı Demokrat Partisinde bu tartışmalara katılıyordu. Karl Marks okumuştu ve sosyalizmin kanlı ihtilaller yapmak için olamayacağını tersine sadece ezilen halk kitlelerini korumak için ortaya çıktığını düşünüyordu. Burada aileden gelen sağlam İslami alt yapı ve birikim onun bu fikirleri hadislerle ve ayetlerle telif etmesine yol açıyordu: “Allah teala hazretleri fakir ile zenginin hukuku arasına ayrılık gayrılık koymamıştır. Bunun için İslamiyet’te mal ve mülk sahibi bir kimsenin Allah’ın sair fukara kullarını hor görüp incitmesi şer’an men edilmiştir. Bir lokma ekmek için ömür telef eyleyerek namuskârâne çalışan mütevekkil bir köylünün para biriktirmekten başka hayr-u hasenat gözetmez bir zorba elinde oyuncak gibi evrilip çevrilmesine, sonra da bir garaz sebebine ezilip sürüklenmesine istibdad namı verilir. O biçarenin gördüğü zulümlerden şikâyet için hakkını talep edip söz söylemesine de hürriyet denilir”.[275]

Tezlerini Peygamberin uygulamalarından Hz. Ömer’in zamanından örnekler vererek İslam’a dayandırıyor ve İslamiyet’in uhuvvet, hürriyet, adalet ve müsavat üzerine bina edildiğini anlatıyordu yazılarında.

Emine Semiye, Osmanlı kadınının fikri inkişafının ve dönüşümünün en önemli temsilcilerinden olmuştur. Kız okullarında öğretmenlik ve müfettişlik yaptı. Eğitimci yazar politikacı ve kadın hareketlerinde dernek kurucusudur. Son ana kadar Osmanlı ruhunun milleti bir arada tutacağına inandı ama sonunda kendisi de ulus devlet tecrübesini yaşadı. Bu sefer de eldekini muhafaza etmek adına Cumhuriyetin prensiplerini destekledi. Osmanlı kadınlarının Cumhuriyeti yeterince tartışma imkânından mahrum olduklarını düşünebiliriz. Kazanımlar olarak görülen şeyleri eleştirel bir gözle tartışmak için henüz erkendi ve istibdatın Cumhuriyet adı altında yeniden üretilmiş olması da buna imkân vermiyordu.

Kadın haklarını dini referanslarla açıklarken, bazı İstanbul kadınlarının feministlikte aşırı gidip, siyasal katılım milletvekilliği gibi taleplerde bulunmasını desteklememişti, Batılı kadınların talepleri için burada henüz erkendi ona göre. Fakat öte yandan da feminizmin amacı kadınları erkeklere gönül eğlencesi olmaktan kurtarmak, erkeklerle aynı haklara sahip kılmaktı ona göre. Feministlerin kadınlığı bütün faziletleriyle yükseltmek isteyen ciddi vakur kadınlardan oluştuğunu, Türk kadınlar arasında feministler çoksa da kadınlık âleminde henüz yer edinmediklerini söylüyordu. Doğal olarak fikirlerin belli bir tutarlılık kazanması için vakit erkendi.

b. Hassas bir yürek Şükufe Nihal (1896-1973)

Şükufe Nihal, şair, gazeteci, seyahat yazarı, romancı, kadın hakları savunucusu. Hülya Argunşah Nihal hakkında biyografik çalışmasını yaparken, günlükler, evraklar, mektuplar ararken yakınları hiçbir şekilde yardımcı olmamış ve bu evraklar verilmemiş. Başka bir yerden de evrak çıkmamasını kadın yazarlara karşı takınılan hoyrat ve umursamaz tavrın bir yansıması olarak görüyor Argunşah. Bu yüzden edebi kişiliğinin oluşum sürecini eserlerinden izlemeye çalışmış. Şükufe hanım, içini döken bir yazar ve kahramanları mektup yazan günlük tutan hatıra defterleri olan kadınlar.

Şükufe Nihal’in babası doktor ve yine doktor olan dedesi de V. Murat’ın Sertabibi. Babasının işi gereği Manastır, Beyrut Selanik ve Şam’a gitmiş buralarda çocukluğu geçmiş, mesela Beyrut’ta Fransızca öğrenmiş, eve gelen hocalardan Arapça Farsça müspet ilimler edebiyat ve aruz vezni tahsil etmiş. Babası entelektüel bir adam olan Şükufe daha on iki yaşlarındayken evdeki ilmi edebi siyasi sohbetlerde bulunmuş, bu beyin fırtınalarından çok şey öğrenmiş, memleketin gerçeklerini işgalleri ve savaşları Cumhuriyete giden adımları bu iklimde görmüş. Baba desteği alan ve arkadaşça muamele gören şanslı kız çocuklardan biri. İstanbul İnas Darülfünun’un ilk mezunudur.

Okuma aşkı o kadar kuvvetli idi ki 13 yaşlarında mehasin(Eylül 1325) dergisinde yazdığı bir yazıda İnas Mekteb-i Sultanisi adıyla Avrupa’daki gibi bir mektebin açılacağını duyunca adeta çıldırdığını yazar.

Dünyadan, ilimden, bir şey anlamayan bir sürü, bir nevi insanlarız. Düşünmüyor ki, bugün kadınlar da erkekler kadar kuva-yı zihniyeye, hissiyat-i insaniyeye, marifete karşı şedit bir arzu ve inhimak hissi besliyorlar şimdiye kadar hayatı enin ve ıstırap içinde yaşadık. Badema böyle devam edecekse Türkiye’nin mahrumiyet için yaratılmış zavallı kadınları! Artık hiç yaşamayalım, hiç, hiç. Çünkü bugün birçok fikirler tebeddül etti. Mala servete rağbet kalmadı. Ekserimiz yaşamağı, saadeti ancak tahsilde buluyoruz. Ve böyle cahilane hayat emin olunuz ki, bizi her dakika ağlatarak kalbimizin en derin köşelerini sızlatıyor. Şükufe Nihal, “İnas Mektepleri Hakkında”, Mehasin, S.10, Eylül 1325 (1909)[276]

Etrafımda sanat ve edebiyat bahisleri edilmezse fikir münakaşaları yapılmazsa beynimin uyuştuğunu hissediyorum diyordu yakınlarına. Mehasin’deki bu ilk yazısına Emine Semiye Hanım İnkılâp gazetesinde Terakkiyat-ı Nisvaniyeyi “Kimden Bekleyelim” başlıklı yazısıyla cevap vermiş, “Şükufe Nihal hanım kızım, tahsile olan iştiyakınızı tebrikle beraber, bunun husulünü tamamiyle erkeklerden beklememenizi de âcizane ihtira ederim” demişti. Bundan çok etkilendi ve bir insanın haklarını kendinden yola çıkarak bire bir mücadelesini vererek elde edebileceğini öğrendi, sonraları bunu her yerde dile getirdi.

Mütareke yıllarında İstanbul’da dört büyük miting yapılmıştı. Birinde Şükufe de konuştu. Şimdi bile kolay kolay kadınlara söz düşmez meydanlarda. Osmanlı kadınının zihinsel gelişim tecrübeleri pratikle her zaman örtüşmüş ve onları fiiliyatta da önder yapmıştı.

Kadının çalışma hayatına girmesi, geleneksel dönemden farklılaşan bir şekilde toplumsal hayatı değiştirmiştir. Kızlara yönelik fikirler değişmiş ve artık toplumsal meselelerle ilgilenmeleri beklenir olmuştur. Eğitimleri önemli görülmüş ve bir şekilde kendilerini geliştirmelerinin yolları aranmaya başlanmıştır.

Nevin Meriç’e göre geleneksel dönemde özel alanın sınırları içinde ve mahrem olarak kabul edilen kadın, modernleşme sürecinde kamusal alanda birey olarak telakki edilmeye başlandı. Bu gelişme kamu alanını cinsiyet açısından nötrleştirirken yabancı kadına karşı gösterilmesi gereken davranış biçimlerinde de incelme oldu. Kadının toplumsal hayatta görünür olmasıyla kadın zihniyet ve kıyafet olarak nasıl değiştiyse erkek de değişti. Kadını fitne olarak gören ve bazı Osmanlı kadınlarının anlatımıyla vapurdaki karşılaşmalarda şeytan görmüş gibi uzaklaşmaya çalışan erkekler nazikçe yol vermeyi birlikte seyahat etmeyi öğrendiler.[277]

ıı. Kadınlara Dair Yayınlardan İki Önemli Ayna

a. Hanımlara mahsus gazete

Osmanlının yenilenme sürecinde kadınların tartışma ve kendini ifade etme mecralarından biriydi bu gazete. Hanımlara Mahsus Gazete Osmanlı toplumunda yayınlanmış ilk kadın süreli yayınıdır. Önceleri haftada iki gün sonra bir gün çıkan gazetenin ilk nüshasının tarihi 1 Ağustos 1895. Yayın hayatını 4 Eylül 1906’ya kadar kesintisiz sürdürdü. Tarik Dergisi başmuharriri Mehmet Tahir tarafından yayınlanan derginin amacı “kemal-i edeb ve iffet dairesinde yazılmak şartı ile kadınlara mahsus her türlü ahval, faydalı makaleler ve günlük havadisler neşretmektir”. Dönemin önemli kadın yazarları burada yazdı. Makbule Leman, Emine Semiye, Fatma Aliye, Fatma Fahrünnisa, Nigar binti Osman ve daha birçokları. Sonuçta bir gazetenin kadın eki formatındadır. Kadın eki ve köşesi geleneği o günlerden kalmış olarak hâlâ sürer. Bu köşeler aileden mutluluktan toplumun ifsadından ve daha birçok insani halden kadını sorumlu tutan anlayışın ve öncelikle onu eğitmeyi vazife edinen telakkinin ürünü. Erkeği ev hakkında muaf tutmanın ve kadını da başka konularda ehliyetsiz görmenin sadece ev içinde rol vermenin açık tezahürü. Buna rağmen yayınlanan yazıları okuyunca şimdiki zamanın Müslümanlarının ilerisinde bir yayın anlayışını görmek mümkün.

Gazete yazıları kadınların dönemin zihniyetini yansıtmasının yanı sıra kabuk değiştirme ve sorgulama döneminin aynasıdır aynı zamanda. İlk yazılarda padişaha dualar edilmekte, bütün Osmanlı kadınlarına destek vermeleri ve yazmaları için çağrıda bulunulmakta. Bir yandan ‘biz Avrupa modasını takip etmek istemeyiz’ derken öte yandan ‘fakat bunlar içinde sade ve muvafık gördüğümüz örnekleri ara sıra nakletmeyi ve hele el işlerine dair zarif örnekler vermeyi kesim ve biçim hakkında usul göstermeyi münasip addettik’ denilerek radikal bir Avrupa karşıtlığı da istemedikleri belirtilmekte.

Fatma Aliye “Artık kadınlar okuyup yazmalı mı davası tamam olmuş! Zira işte yazıyorlar” diyor ama bir yandan da erkeklerin içine girdikleri ilim ve fen hazinesinin kapısının kadınlara kapalı olmasından dert yanıyor. İlmi kullarının erkeğine ve dişisine eşit olarak ihsan buyurmuş olan Allah’ın kadınlardan ilmin esirgenmesinden hoşnut ve razı olmadığını belirtiyor. Öte yandan kadınların yazması hakkında da ölçüleri var. Avrupa’da yazar olarak geçinen kadınlara erkeklerin aşağılama babında taktıkları isim olan Bablö’den söz ediyor ve o zamanın önde gelen Fransız kadın yazarlarından biri olan Madame Montagu’dan bahisle bu aşağılamanın hoppa davranışlı ve üsluplu kadınları anlattığını söyleyip böyle olmamaları gerektiğini vurguluyor.

“Evet biz bablölere halef olmamalıyız, bize örnek olmak için kendi büyük ninelerimizin hâl ve şânı varken bablöleri kendimize model ittihaz etmemeliyiz”.[278]

Yayınlanan konular arasında kadının ayrı bir kesesi ve parası olmasının zarureti, korseden yola çıkarak Avrupalı kadınların beden güzelliğine yönelmelerinin yanlışlığı, bunun yerine dimağın gelişmesine öncelik verilmesinin gereği, Avrupa’da kadınların okumasına yönelik tartışmaların bizi ilgilendirmeyeceği, İslam’ın kadınlara terakki yolunu açtığı ve tartışmadan vareste olarak dinlerini bihakkın öğrenmek içini okumaları gerektiği düşünceleri serdediliyor.

Gazetede romanlar ve tiyatroların müminler üzerinde açtığı yaralara da dikkat çekilmiş. Buradaki görüşlere göre oyunlar toplumsal problemlere dikkat çekip ibret almak için değildi, romanlar ahlakı güzelleştirmek için yazılmıyor tersine zayıf düşürüyordu. Çocuklar ve gençler en azından malayani sayılabilecek bu sanatlardan uzak tutulmalı ve zamanları zayi olmamalıydı.[279]

Kadının eğitimi meselesi bu dönemde en çok tartışılan konu oldu. Gazetede Kadınların Ve Kızların Tahsili Hakkında Bir Mütalaa başlıklarıyla isimsiz olarak kaleme alınan makalelerde sürekli gel gitlerin yaşandığını söyleyebiliriz. Belli ki bu konuda bir ölçü tutturma çabası zihinleri çok meşgul etmiş. Gazetede serdedilen düşünceleri özetleyecek olursak her şeyden önce kadınların da erkekler gibi ilim yapması üzerlerine farzdır. Fakat mesele kadın ve erkeğin arasında fark bulunması ve farklı toplumsal görevler için yaratılmış olmalarıdır. İlim ve marifet iki cihan saadetinin anahtarıdır bunda bir şüphe yok, ama hangi ilim. Bugün Avrupa ve Amerika’da erkeklerin ilim ve fen tahsiline kadınların da dahil olup karışması Osmanlı kadını için de uygun mudur. Konu burada çatallaşmakta, kadınların fen tahsilinin lüzumu üzerine bir anlaşmaya varılamamakta. Sonra Arap Endülüs ve Irak’ta İslam kadınlarının başarıları, kemale ermiş bilgileri Avrupa’ya örnek gösterilmekte. Avrupalı kadınların tıp muallimlik vb. tahsil etmesine hayranlık duyulmakta, öte yandan bunun kadının asli vazifelerini aksatacağı düşüncesiyle tereddütle konuya yaklaşılmaktadır. Avrupalı kadının ava gitmesinin cerrahlık yapmasının onu doğasından uzaklaştırdığını söyleyen böylece kadının alanını sınırlı tutma düşüncesinde haklı çıkan bir yaklaşım. Avrupa’da bazen erkeklerden bile büyük başarı kaydeden kadınların evde çamaşır yıkamakta ve yemek yapmaktaki körelişleri bir teselli olarak öne sürülmüş. Bu allame kadınlar yemeğin tuzuna bakmaktansa biraz daha kitap okumayı tercih edecekler ve böylece aile yuvasının dengesi bozulacaktır. Öte yandan cahil bir kadın eğitimli bir erkeğin kadrini ve onun meziyetlerini anlamaktan uzak olacağından iyi bir eş de olamaz fikri var. Zihinler son derece karışıktır hülasaten.

Sonuç:

Erkeklerin hepsi nasıl ki fazıl, edip ve mucit olamazsa kadınların da içinden böyleleri az sayıda çıkacağından endişelenecek bir durum yoktur. Kadının en büyük süsü ilimdir fakat erkekleşmemeli ve talim terbiyesinde ağırlık aile saadetini tesis edecek konulara verilmelidir. Bir kadına erkeklere ait addedilen ulûm ve fenden bir dereceye kadar anlayacak ve zevcinin ve çocuklarının inkişafına iyice de bigâne kalmayacak derecede bir tahsil gerekir ama derinlemesine ilmî bir tahsil kadınların umumiyetine gerekmez.

İsraf gazetede her zaman yer tutan önemli konulardan biridir ve bu konuda da savaş ve dağılma acılarının yaşanmakta olduğu bir zamanda yaşamanın izleri görülür. Bir giyilen elbisenin başka tören ve düğünde bir daha giyilememesi, eşleri zor durumda bırakan giyim kuşam masrafları dinen haramdır ve yasaktır. Bu konuda israfın önüne geçilmesi için yeni bir anlayış gerekmektedir. Tüketim Avrupa’ya para akıtılmasına, ülkenin fakir düşmesine sebebiyet vermektedir.[280]

b. Kadınlar Dünyası Dergisi

Osmanlı kadın hareketi içinde önemli bir yeri olan dergi, 1913-1921 yılları arasında yayınlanmış ve birçok tartışmaya da ev sahipliği yapmış. Daha ilk sayısında Osmanlı genişliği hissediliyor. “Fenni, edebi, içtimai, hanımlara mahsus yevmi gazetedir. Sahaifimiz cins mezhep tefrik etmeksizin muhterem Osmanlı hanımları asarına münhasırdır” deniliyor. İmtiyaz sahibi Nuriye Ulviye, mesul müdürü Emine Seher Ali olan derginin ilk sayısının mukaddime yazısı Hukuk-ı Nisvan başlığını taşıyor ve zehir zemberek bir başlangıç yapılıyor. Avrupa ve Amerika kadınlarının yakından takip edildiği anlaşılan yazıda onların eşitlik ve adalet arayışına destek verilmiş, “bu kadınların açtığı çığıra adap ve âdetlerimiz dairesinde biz de girmek istiyoruz” denilmiş. Asırlarca onları haklarından mahrum bırakan erkeklerden mürüvvet istemeyip hukuklarını bizzat kendi içtihatlarıyla müdafaa edebileceklerini ilan ediyorlar. Kadının erkeğin can yoldaşı, evin idarecisi olduğunu söyleyen erkeklerin yalan söylediği belirtilmiş mukaddimede. Bir başka yazıda ise her şeyi hükümetten beklemenin yanlış olduğu, maarifin imkânlarının kısıtlılığı anlatılmış ve seferberlik ruhuyla örgütlenerek bu eğitim işine el atmak önerilmiş. Anadolu’nun halinden bahisle ülkenin okullarla donatılması istenmiş. Buna göre Avrupa’ya giyim kuşam için saçılan paraları ülke hizmetine harcamak mümkün. Şehit ve muhacirlere yardım edilmesi, fabrikalar şirketler kurularak istihdam sağlanması düşünülüyor. Bu derginin çıktığı zaman 1912-1913’te iki Balkan savaşı ve onun getirdiği yıkımlar, 1918’de başlayan İstanbul’un işgali, I. Dünya savaşı yaşandı. Dünyanın ve Osmanlının yaşadığı bu elim olaylara tanık olara kadınlar seyirci kalamazdı. Bu şartlar altında eli kolu bağlı ve cahil bırakılmış olmak en çok üzerinde durulan kahreden konu olmuştur.[281]

“Hayatımız bir gayeye yönelmeli, terakki etmeliyiz bu amaçsız hayat bizi felakete sürüklüyor” deniliyor bir başka makalede. Terakkiye Doğru adlı imzasız makalede Sabah, İkdam gibi çok okunan gazetelerin erkek yazarlarındaki ölü sessizliği kınanıyor ve kadınların uyanışına destek vermiyorlar diye serzenişte bulunuyor dergi.

Vatanın duçar olduğu felaketler karşısında kendimizi geliştirmek ve hayırlı evlatlar yetiştirmek için gerekli olan hiçbir şey bu ülkede yoktur. Başka memleketlerde bu sorunlar nasıl çözülüyor ve imkânlar nasıl geliştiriliyor, bakmak ve tetkik etmek gereklidir, Feride imzasıyla yazan bir kadına göre.[282]

Kendi aralarındaki seviyeli tartışmalar da son derece nezaket içinde ama vurucu cümlelerle kendilerini müdafaadan uzak değildir. Mesela Rumelihisarı’ndan yazan Fahrünnisa hanımın bir yazısının sonuna eklediği kendi şiirinin ‘zevciyete yok mu sizde hürmet/ Şu asırda çekilir mi bu zillet/ Kanun-ı intizam demektir zevciyet/Esir değiliz isteriz hürriyet’ mısralarına takılan ve Konya’dan yazan Yerebatanlı Şadan, bir kadının nasıl bir hürriyet peşinde olduğunu soran bir mektup gönderir. Fahrunnisa hanım cevabında Anadolu kadınlarının çektiklerini anlatır ve istedikleri hürriyetin mutlak bir hürriyet olmayıp şer-i dairede saklı bulunan ama erkekler tarafından suistimal edilerek kullanılması engellenen hürriyet olduğunu söyler. Şam’dan yazan S(in). L. imzalı yazar ise yirminci asra girdiğimiz halde biz yine o eski hurafelerle dolu âdetlere bütün mevcudiyetimizle kapılmışız diyerek mevzuya dahil olur. Buna göre bu âdetler sorgulanmadan, kadınların hayatını karartarak sürdürülüyor, bu konuda hiçbir söz hakkı da tanınmıyor. “kızlarımızın talimine gerek yok, onlar ne sarayda katip, ne de memur olacak” denilerek okuma yazma bile öğrenmeleri engelleniyor.[283]

“Kadınlar Dünyası” imzalı Hürriyet İsteriz! Başlıklı bir başyazıyla noktayı koyar dergi.

“Evet hürriyet isteriz! Yalnız bizim istediğimiz hürriyet, dimağları zayıf olanların tahayyül ettikleri hürriyet değildir. Biz erkeklerimiz gibi taşkınlıklar sefahatler yapalım demek istemiyoruz. İstediğimiz hürriyet-i mesaidir. Çalışmak bu suretle milletimizin terakkisine uğraşmak, tealisini temin etmek istiyoruz”.[284]

Mesela önemli kadın entelektüellerden Nezihe Muhlis hanımın ülke ekonomisi hakkında verdiği konferanslar dikkat çekicidir. Memleketi bir harabeye benzeten Muhlis, çöküş dönemine karşı kayıtsızlığı, tembelliği ve umursamazlığı nasıl bertaraf edeceklerinin yollarını göstermekte, Avrupa ve Amerikalıların baskılarına dikkat çekmektedir. Ekonomik özgürlüğü olmayan, üretmeden tüketmeye kalkışan bir milletin nasıl hürriyetini kaybedip esarete duçar olacağı hakkında milleti uyarmakta, ülkeye aç sefil gelip de milletin parasını ceplerine doldurdukları halde, bir kuruş vergi bile vermeyen ecnebilerden bahsetmektedir. Almaya soymaya gelenlerin statülerini ve daha birçok ekonomik problemi anlattığı çözümler de gösterdiği konferansların metinlerini yayınlar dergi.[285]

Artık fennin ve gelişmenin Avrupa’da olduğu, buradan öğrenecek şeyler bulunduğu düşüncesi hâkimdir ve Avrupa’ya okumaya ilk kızlar gönderilmektedir. Yine Kadınlar Dünyası imzalı bir başyazıda Osmanlıyı teşkil eden unsurlar içinde en cahil ve eğitimsiz kalmış kesimin Müslüman olması esefle anılmakta ve Ermeni Rum Yahudi erkek ve kadınların çok ciddi bir şekilde eğitime sarıldıkları bir zamanda asıl unsur olan Müslümanların devletin kurucusu ve ruhu olanların bu zelil hali kınanmaktadır. Bizi gün be gün çöküşe sürükleyenin bu cehalet olduğu vurgulanarak uyanış çağrıları yapılmaktadır.[286]

Meşrutiyetin ilanına kadar şahsi teşebbüs, çalışma, ileri gitme önünde engel olarak istibdat rejimi görülüyordu. İlan edileli beş yıl oldu hâlâ değişen bir şey yoktu. Birçok şirketler tesis edilmiş, fen, edebiyat, maarif ve sanayiye dair teşebbüsler olmuştu ama meskenet, tembellik ve rağbetsizlik yüzünden hepsi sönmüştü.

Dergi, 10 Temmuz 1324 tarihli başyazıda Meşrutiyetin beşinci yılını kutluyordu. Artık erkeklerin insan ve hür olduğu zulüm ve istibdadın darbelerinden kurtuldukları yazıyordu. Kadınlara seslenilerek “ne zamana kadar adetlerin cehaletin taassubun elinde esir olup gideceksin. Erkeklere bu haklar verilmedi, mücadeleyle kazandılar. Biz kadınlar da hukuk-ı tabiye ve medeniyetimizi isteyelim vermezlerse biz de cebren alalım” gibi cesur cümleler kuruluyordu.[287]

Dergide daha çok İstanbul kadınları yazmış olsa da Anadolu’nun her köşesinden hatta Orta Doğudan Girit’e kadar katılım olması Hristiyan Osmanlı kadınlarının da yazmış olması önemlidir.

c. Cumhuriyetin Dışladığı Önemli Bir Kadın: Nezihe Muhittin (1889-1958)

Öğretmenlik tahsili görmüş, Cumhuriyete geçişe tanıklık etmiş, ölene kadar yazılar, hikâyeler, romanlar yazmış bir kadındı. Onun döneminde iş, kadınların mebus olmasına gelip dayanmıştı.

Kimi erkek ve kadınlar toplumsal ahengin bozulacağını, kimi kadınların ruhi ve cismi bünyelerinin müsaade etmeyeceğini söyleyerek, kimileri kadınların yaratılıştan gelen vazifelerini ihmal edecekleri gerekçesiyle, hiçbir sebep bulamayanlar da vakti gelmediğini ileri sürerek kadın mebus olmasına karşı çıkabiliyordu. “Bence vazifeler yaşanılan yerin ihtiyaç ve zaruretine tekabül eder, mademki muhitimiz kadın eline fikrine ihtiyaç duyuyor, kadının vazife ve salahiyetini tahdit etmek meşru bir hakkı geciktirmek lüzumsuzdur” diyordu Nezihe hanım.[288]

Meşrutiyet Kadını başlıklı yazıda bu süreçte ortaya çıkan kadınları, yazan kadınların kendilerine nasıl yer bulduğunu, nasıl takdir edildiklerini anlatmıştı. Halide Edip’in kitapları rağbet görüyor, Şükufe Nihal’in şiirleri önemli edebiyat dergilerinde yayınlanıyor ve Halide Nusret Zorlutuna’yı herkes tanıyordu. Nezihe hanım İngiltere, Almanya ve Fransa’daki kız mekteplerinin programlarına uygulamalarına bakmak için mesleki ziyaretler yapıp raporlar hazırlamıştı. Maksat eğitimde Avrupa’daki kızlarla rekabet edebilmek ve aşağı bir seviyede kalmamaktır. Bu arada Balkan harbinin açtığı yaraları sarmak için yüzlerce kadın seferber olmuş, memleketin en mümtaz ve en kibar kadınları yaralı askerlere bakmak için hemşire ve hastabakıcı olmuştu gönüllü olarak. Şimdinin Kızılayı sayılan Hilal-i Ahmer cemiyetinde nice fedakâr kadınlar canlarıyla mallarıyla mücadeleye katılmışlardır. Nezihe Muhittin’in Türk Ocaklarında, Talim Terbiye mahallerinde kadınlara verdiği konferanslar meşhurdu. Meşrutiyet kadınının varlığını inkişafını topluma sahip çıkıp toplumsallaşmasını gözle görünür hale getirmişti. Muhittin’in deyimiyle meşrutiyet, istibdat devrinde ancak babalarının kocalarının ismiyle tanınan sırf erkeklerinin lütfu ile yaşayan esir hükmündeki kadın zümresine, şahsiyetleri öz isimlerinden tanınan içtimai simaları ve sınırlı sayıda da olsa meslek kadınları zümresini ilave etmişti. Cumhuriyetin ilanıyla ise liyakatine uygun haklar manzumesine kavuşmuş oluyordu Türk kadını.[289]

Nezihe Muhittin, Kadın Birliğini kurmuş ama önemli kadınlardan yeterince rağbet görmemişti aza olmak için. Bunu kadınların ortam müsaitken kendilerine yatırım yapmalarına, doktor, avukat, tüccar, muallim, âlim, sanatkâr, mühendis ya da hâkim olmak için duydukları coşkuya, heyecana ve mesailerini buna vermelerine bağlıyordu.

Yine de birçok dernek kurulmuş ve kadınlar bu birlikteliklere emek vermişlerdir. Fatma Aliye 1908’de Rumeli hudutlarında savaşan askerlere giysi ve iç çamaşır temini için seferber olmak üzere Cemiyet-i İmdadiye’yi kurmuş ve Başkanlığı’nı yapmış, 1912’de Teali-i Nisvan cemiyetini kuran Halide Edip kadınların yükselişine epeyce mesai harcamıştır. Osmanlı Müdafaai Hukuk-u Nisvan Cemiyeti, Nezihe Muhittin’in kurduğu Esirgeme Derneği ve başka dernekler.

Sonunda cumhuriyetin demokrasinin bütün icaplarına açık olduğu düşüncesiyle coşan kadınlar, Nezihe Muhittin’in Başkanlığı’nda Kadınlar Halk Fırkasını oluşturmuş, böylece milleti hars, ilim, terbiye, refah ve saadet noktalarında bir araya davet eden Halk Fırkasına paralel hareket etmeye kalkışmışlardı. Bu çaba nasıl akim kaldı, kadınlar nasıl durduruldu ve dışlandı, bu konuda Yaprak Zihnioğlu’nun Kadınsız İnkılab kitabında detaylarıyla görülebilir. Nezihe Muhittin ve arkadaşlarının Ankara’ya yaptıkları başvuruya gelen cevap olumsuzdu. “Tetkik edildiği, henüz siyasi haklarını almamış olan kadınların fırka teşkiline kanunen müsaade edilemeyeceği” cevabını almışlardı.[290]

Sonuç

Osmanlı kadınları Tanzimattan itibaren zihinsel bir dönüşüm yaşamış ve dünyada olup bitenlerle yakından ilgilenerek müdahil olmaya çalıştıkları bir sürece girmişlerdir. Eğitim, yardımlaşma ve iktisadi alanlarda dernekler kurmuş hatta bir parti de oluşturarak siyasete aktif katılmaya teşebbüs etmişlerdir. Evlilik, toplumsal düzen, meşrutiyet, demokrasi, eğitim, tüketim, iktisadi hayat ve üretim meselelerini çıkardıkları dergilerde ve matbuatta tartışmış ve Avrupa’yı taklit yerine kendi değerlerinden yola çıkarak yeni bir toplumsal yapılanmanın yollarını aramışlardır. Bu Avrupa’yı da çok yakından takip edip hiç gocunmadan hayırlı gördükleri şeyleri almalarına mani olmamıştır.

Oluşmakta olan yeni toplumda kadının yeri meselesi gündeme geldiğinde de referans noktası asr-ı saadet kadınlarıydı. Asr-ı saadet mitine en çok sarılanlar da şehirli okumuş kadınlardır. Kadınlar kapıları kapatılan sosyal hayata, toplumsal sorumluluklara ve siyasal katılıma engel olarak gösterilen mütesettir olma vecibesinin bir engel olarak görülemeyeceğini kanıtlamaya çalışırken, İslam’dan yola çıktılar. Bu konularda kitaplar da kaleme aldılar. Sekülerleşme yönünde ilerleyen kimi aydınların desteği varken dindar olanların daha az destek vermesi ve aşırı tereddüt geçirmesi kadınların da sekülerleşmesinin, profan hayata yönelmesinin sebeplerinden biridir diye düşünüyorum. Erkeklerin gelişmeleri okuyamamalarına karşılık, kadınların konumlarını güçlendirmek ve yasaklar manzumesini izinler manzumesine dönüştürmek için kullandıkları, cesaret aldıkları örnekler geçmişin çok parlak ve şimdiki zamandan daha terakki etmiş kadınları olmuştur. Mesela Ahmet Cevdet Paşanın kızı Fatma Aliye’nin kaleme aldığı Nisvan-ı İslam adlı kitapta tarihçi Suyuti’nin bildirdiği 13.yüzyılda yaşamış yüze yakın müderris kadından söz eder ki bu kadınların yetkinliği karşısında hayretler içinde kaldığını söyler.

Bu arada kadınların sadece fildişi bir kulede yazmakla yetinmeyip dernekler kurarak, gönüllü çalışmalar ve yardımlarla hatta cephe gerisinde hizmet vererek fiilen mücadeleye katılmış olmaları da dikkat çekicidir.

Kadınlar tutucu ve taassup içindeki yaklaşımlara rağmen İslam’a savaş açmamış, dünyadaki gelişmeleri yetkin bir şekilde takip etmiş, din adına ortaya konan, âdet adı altındaki kimi hurafelerle mücadele etmeye, var oluşlarının, insani inkişaflarının önündeki engelleri kaldırmaya çalışmışlardır. Süreç içinde dindar kadınlar ve sekülerleşen kadınlar arasında yaklaşım ve hayat tarzı farkları ve ayrışması yaşandığı bir vakıadır. Buradan itibaren araştırmanın farklı boyutlarda ele alınması gerekir.

Buna karşılık Osmanlıdan Cumhuriyete geçişte ortaya konan yeni değerler yeterince tartışılmamıştır. Zamanla kadının tesettürden çıkması istenirken Batı değerleri tartışılamaz olarak görülmüş, şiddet ve baskı dönemi de kadınların kendi değerlerinden yola çıkarak dönüşümü gerçekleştirmesini engellemiştir. Bu süreçte sessiz ve içe kapanık kalan, sözü kesilmiş ve susturulmuş gibi duran dindar kadınların ancak altmışlı yıllarda harekete geçip görünür olduklarını söyleyebiliriz. Bu süreci izlemek çok geniş bir araştırma konusu.

Sadece önemli bir noktanın altını çizmekle yetinebiliriz ki, içinde yaşadığımız zamanda kadınların büyük çoğunluğunun dini önemsediği görülmektedir. Nevin Meriç’in araştırmaları göstermektedir ki en seküler kesimde bile din önemli bir referans noktası olmayı sürdürmekte ve kadınlar yaşamlarında tercihlerini yaparken, mümkün mertebe dinin meşruiyet alanı içinde kalmayı önemsemektedirler (Fetva Sorularında Değişen Kadın Yaşamı, Selis yay. 2007).

Çalışma boyunca beni üzen şey, 19. yüzyılda tartışılan ve artık aşılması gereken kimi konuların hâlâ gündemimizde olması ve kadını aşağılayan söylemin güçlü bir şekilde 21. yüzyılda da üretilmeye çalışılmasıdır. Zihinsel dönüşüm çok yavaş ilerleyen bir süreç fakat yeni sorulara yeni cevaplar üretmeye mecali olmayanların taassuba sarılması büyük bir vebaldir.

Oturum Başkanı - Teşekkür ediyoruz Sayın Yıldız Ramazanoğlu Hanımefendi’ye. Üstünlük arayışına yönelik olarak yaratılış amacının kendini gerçekleştirmek olduğunu merkeze oturttu tebliğinde. Kadının dönüşümünü Osmanlıdan cumhuriyete dönüşümünü özetledi bize. Teşekkür ediyoruz.

Tebliğlerin sonuna geldik. 15 dakikalık çay, namaz ve ihtiyaç molası. Ondan sonra aynı oturuş düzeninde tebliğlerle ilgili müzakereler için de müzakerecilerimize beşer dakikalık süre vereceğiz ve oturumu tamamlamış olacağız.

Teşekkür ederim.

MÜZAKERELER

Sunucu: Değerli misafirler, kıymetli katılımcılar bu oturumun bitmesinin hemen akabinde iki paralel seminer programı gerçekleştirilecektir. Turkuaz-2 numaralı salonda Stratejik Düşünce Enstitüsü Başkanı Prof. Dr. Sayın Yasin Aktay’ın “Kadın Cinayetleri ve Kültürel Kodları” başlıklı bir konuşması olacaktır. Turkuaz-1 numaralı salonda ise Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Din Eğitimi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Yard. Doç. Dr. Sayın Emine Keskiner’in “Kadın Eğitiminin Sorunsalı” başlıklı konuşması olacaktır. Seminere iştiraklerinizi bekliyoruz.

Oturum Başkanı - Efendim biz farklı düşünüyorduk ama arkadaşlarımız değiştirmişler sistemi. Biz normalde müzakerecileri tek tek kürsüye almayı burada ise sunum yapan arkadaşlarımızın bulunmasını arzu etmiştik ama bir değişiklik olmuş. Müzakereci arkadaşlarımızın kimlikleri konmuş. Hâl böyle olunca biz buna uyalım.

Sayın başkanımız eski usul daha uygun diyor. Bir önceki oturumda tebliğci olan, sunum yapan arkadaşlarımız lütfen yerlerine gelsinler buyursunlar. Ben müzakerecileri tek tek kürsüye davet edeyim.

Esra Hanım, Mustafa Bey, Faruk Bey, Yıldız Hanım, Firdevs Hanım, Ayşe Esra Hanım.

İlk konuşmacımız Yard. Doç. Dr. Sayın Firdevs Canbaz Yumuşak Hoca hanımın “İslam kültüründe Kadın Yazını” sunumuyla ilgili müzakere yapmak üzere ilk sözü Sayın Prof. Dr. Ali Birinci Hocamıza vermek istiyorum.

Hocam beş dakika benim için fazla dedi. Az sözle çok geniş manalar ifade edebilecek bir edebiyat gücüne sahibiz demedi, biz öyle yorumladık.

Hocam, lütfen buyurun.

[269] Ayşenur Kurtoğlu, Tanzimat Dönemi İlk Kadın Yayınında Dinin Yer Alış Biçimleri, Pınar yay, İstanbul Ekim 2000.

[270] Rabia, (Terakki-i Muhadarat, “Birinci Mesele Terbiyet-i Hazıramızın Vucub-i Islahı”, s. 5, 13 Temmuz 1285/15 Rebiyülahir1286, ) Kurtoğlu, adı geçen eser içinde: s. 33.

[271] Rabia, adı geçen makale, Kurtoğlu, a.g.e. s. 33.

[272] (Terakki-i Muhadarat, “Mezemmet-i İsraf” 20 Temmuz 1285/22Rebiülahir1286, No.6 s.1) Kurtoğlu, a.g.e içinde s. 35.

[273] Kadınlar Dünyası, 1-50. Sayılar, Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Vakfı yayınları, Kadınların Belleği dizisi no:3, Yayına Hazırlayanlar: Fatma Büyükkarcı Yılmaz, Tülay Gençtürk Demircioğlu, İstanbul 2009, cilt,1.

[274] Anadolulu Kız Kardeşlerime, İnkılâp, 14, 23 Ekim 1909) içinde: Emine Semiye, Şefika Kurnaz, Timaş yayınları, İstanbul 2008, s. 212-213.

[275] Şefika Kurnaz, a.g.e s. 144.

[276] Bir Cumhuriyet Kadını Şükufe Nihal, Hülya Argunşah, Akçağ yayınları, Ankara 2002, s. 135.

[277] Osmanlıda Gündelik Hayatın Değişimi-Adab-ı Muaşeret, Nevin Meriç, Kaknüs yay, İstanbul 2000, s. 522.

[278] Bablölerden İbret Alalım, Fatma Aliye Hanımlara Mahsus Gazete, (1895-1908), seçki, Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı yayınları: 30, Kadınların Belleği Dizisi No: 2, yayına hazırlayanlar: Prof. Dr. Mustafa Çiçekler, Prof. Dr. Fatih Andı, İstanbul 2009, s. 31(Nr.2, 5 Eylül 1895, s. 2-3).

[279] Fatma Hayrunnisa, nr. 16, 24 ekim 1895, s. 2-3, Hanımlara Mahsus Gazete, a.g.e, s.70.

[280] Moda –İsraf, Hurşid Paşazade Ziya beyin kerimesi Seniha Vicdan, nr. 26, 28 Kasım 1895, Hanımlara mahsus gazete a.g.e, s.113.

[281] Hukuk-ı Nisvan ve Terakkiye Doğru, Kadınlar Dünyası, Mukaddime, birinci sene numara 1, Perşembe 4 Nisan 1329(1913) içinde: Kadınlar Dünyası, 1-50. Sayılar, Kadın Eserleri kütüphanesi ve Bilgi Vakfı yayınları, Kadınların Belleği dizisi no:3, yayına hazırlayanlar: Fatma Büyükkarcı Yılmaz, Tülay Gençtürk Demircioğlu, İstanbul 2009.

[282] Kadınlar Dünyası, a.g.e birinci cilt,1, s.40.

[283] Teceddüt Devri Ne Zaman Hülul Edecek, Kadınlar Dünyası, a.g.e, cilt, 1, s. 170.

[284] Kadınlar Dünyası, a.g.e, s. 197.

[285] Kadınlar Dünyası, cilt 2, s.28.

[286] Avrupa’dan Osmanlı Kızlarımızın Sadası, Kadınlar Dünyası, ikinci cilt, s. 422.

[287] 10 Temmuz Iyd-ı Ekber-i Hürriyettir 1324, Kadınlar Dünyası, ikinci cilt, s. 494.

Bizde Yükselme duygusu Var mı, İstanbul Acıbadem den yazan Asiye Cahit, s. 314.

[288] Türk Kadınları Mebus Olmak İstiyorlar, Nezihe Muhittin, içinde Nezihe Muhittin, 4. Cilt, Yaprak Zihnioğlu, Kitap yayınevi, İstanbul 2006, s.279.

[289] Nezihe Muhittin, a.g.e, s. 348.

[290] Kadın Cemiyetleri Tarihçesi, Nezihe Muhittin, a.g.e, s. 365.

MÜZAKERE:
Prof. Dr. Ali BİRİNCİ

Polis Akademisi Öğretim Üyesi

Sayın Diyanet İşleri Başkanımız, kıymetli dinleyiciler, “İslam’da Kadın konulu Dinî Yayınlar” çok iyi bir niyet, çok iyi bir organizasyon. Bunun devamını bekliyoruz ama biraz daha genişleterek belki İslam toplumunda, İslam medeniyetinde kadın olabilir değişik yönleriyle.

İslam kültüründe kadın yazını derken tabiatıyla tebliğ sınırları içinde dar biraz ama bir iki çarpıcı rakam vermek istiyorum size.

Resimli Kadın Şair ve Muharrirlerimiz isimli kitabında Murat Uras 41 kadın şaire yer vermiştir. Netice itibariyle şunu söylüyorum: Bu konuda Türk kültüründe çok zengin bir edebiyat vardır kadınlar tarafından ortaya konmuş.

Nesrin Tağızade Karaca’nın Edebiyatımızın Kadın Kalemleri’nde 56 isim var.

Müjgan Cumbur’un yine Türk Kadın Yazarların Eserleri isimli kitabında Osmanlı Devletindeki kadın şairlerin eserleri ve isimleri var.

Bu arada şunu arz edeyim; Tarihte şöyle bir şey var: Güzelliklerin fark edilmeye ihtiyacı olduğu gibi gerçeklerin de fark edilmeye ihtiyacı vardır. Fark etmezseniz o şurada durur siz ondan habersiz kalırsınız. Diyelim ki divan şiirinin büyük ustalarından Şeyh Galip’ten veya Fuzuli’den herhangi bir beyit, herhangi bir gazel bilmiyorsanız Fuzuli veya Şeyh Galip’in yaşayıp yaşamaması o kadar çok mana ifade etmez.

Osmanlı Devleti’nde ilk bilinen kadın şair 1474’te ölen Amasyalı Mihri Hatun’dur. 1506’da Zeynep Hanım gene Amasyalı, rahmetli olmuştur ve ondan sonra 40 civarında şair var.

Dünyada herhangi bir devlette o asırlarda ve o asırlardan günümüze kadar bu kadar çok şair bulunmamaktadır. Bunun ikinci bir örneğini gösteremezsiniz.

Ben şöyle bir şey yapmak isterdim: Mesela Hacı Mehmet Zihni’nin Meşahiru’n-Nisa’sına, yine Ahmet Muhtar’ın Şair Hanımlarımız kitabına, Osmanlı Müellifleri’ne, Son Asır Türk Şairleri’ne bakmak isterdim ve oralarda kaç tane kadın şair bulunduğunun dökümünü yapmak isterdim. Daha doğrusu yapıldığını görmek isterdim.

Türkiye’de kadın meselesi tartışılıyor. Aslında kadın meselesinin tartışılması kadının değeri, kadının cemiyet hayatındaki yeri bence tartışılmalı çünkü kadın insanın yarısı.

Şeyh Sadi’nin bir sözü var, ben çok seviyorum onu ama maalesef insanlık henüz o seviyeye gelmedi. 14’üncü asırdaki Şeyh Sadi’nin sözü şu:

“Ben-i âdem azayi yek digerent,

Kider aferineş ji yek guherend.”

Yani insanoğlu birbirinin tamamlayıcı parçasıdır çünkü aynı cevherden yaratılmıştır.

Şimdi, ben kadın ve erkek derken de iki farklı kişinin sanki tartışılması durumuna düşmek istemiyorum, düşmememiz gerekir çünkü insanın yarısıdır.

Şunu söylemek istiyorum: Eğer bir cemiyette kadın değer görmüyorsa zaten erkek de çok değer görmüyordur veya erkeğin de değeri yok demektir. Çünkü kadının en büyük talihsizliği erkeğin kalitesizliğidir. En büyük zenginliği de herhalde eşine değer veren bir erkektir. Erkeğin değeri varsa, erkek değerli ise, kaliteli ise kadının da değeri olur.

Dolayısıyla, kadın meselesini tartışırken ben aslında daha geniş çerçevede insan meselesini tartışmak gerektiğine inanıyorum.

Bu arada beş dakikayı doldurdum. Söylenecek çok şey var, çok derdim var; derdim yok belki fikrim var ama ben susmayı da bilirim Hocam.

Hepinizi hürmetle selamlıyorum. (Alkışlar)

Oturum Başkanı - Çok teşekkür ederiz. Hem sözleriyle hem gözleriyle, beden diliyle kısa zamanda uzun malumat verdiniz. Teşekkür ederim, sağ olun Hocam.

İkinci konuşmacımız Prof. Dr. Mustafa Öztürk Beyin tebliğini müzakere yapmak üzere Sayın Prof. Dr. Mehmet Paçacı Beyi davet ediyorum. Diyanet İşleri Başkanlığımız Dış İlişkiler Genel Müdürü kendileri.

Buyurunuz Hocam.

MÜZAKERE:
Prof. Dr. Mehmet PAÇACI

Diyanet İşleri Başkanlığı Dış İlişkiler Genel Müdürü

Sayın Diyanet İşleri Başkanım, değerli Hocam, değerli hocalarım, değerli katılımcılar; ben tabii Mustafa Öztürk Hocamızın tebliğini bana ulaşan yazılı metin üzerinden daha çok değerlendirmek istiyorum bana verilen zaman içerisinde.

Başlangıçta şunu söylemem lazım: Hocamız klasik tefsirleri gerçekten bir vukufiyetle tarayarak onların ne dediğini kadınla ilgili olarak ayetler babında tabii ki ortaya koymuş.

Başlangıçta, en başta şunu söylüyor: “Klasik tefsirler savunmacı bir tutum ortaya koymamışlardır.”

Aslında bu doğal olan bir şeydir. Modern dönemde yaşamadıkları için savunmacı bir tutuma girmeleri gerekmiyordu ve tefsirler böyle bir tarza, tutuma girmemişlerdir. Bu tespite katılıyorum.

Yalnız Hocamızın son değerlendirme kısmında ifade ettiği bir şey var onu alıntılayarak üzerinde konuşmak istiyorum. “Müfessirler Kur’an’daki her beyanı konu ayırt etmeksizin tarih üstücü bir yaklaşımla anlayıp yorumladıklarından bununla ilgili birçok hususa değer atfında bulunmuşlar ve dolayısıyla tarihsel, toplumsal ve kültürel şartlarla mukayyet olanı mutlaklaştırmışlardır.” şeklinde bir değerlendirme yapıyor. Ancak yine, tebliğ içerisinde aslında tefsircilerin genel olarak klasik müfessirlerin ayetlerin tarihsel bağlamına, vasatına dikkat ettikleri, bunu verdiklerini, bunu gösterdiklerini birçok yerde aslında kendisi ifade ediyor. Dolayısıyla, sonuçta belirttiği bu yargısının içeriği ile çok uyumlu olmadığını düşünüyorum.

Sayfa 7’de mesela “Ya eyyühennas” ibaresini değerlendirirken –kendi metnine atıfta bulunarak söylüyorum- yine Tegabun Suresi’nin 14 ve 15’inci ayetleri, kadınlar ve çocuklar sizin için düşmandır ve fitnedir kabaca meali verilecek ayetin, aslında tefsirler tarafından bu ayetin bağlamına atıfta bulunduğunu söylüyor. Başka yerlerde de buna benzer kendi ifadeleri var. Dolayısıyla bu ifadenin kendi tebliği içerisinde bir çelişki olduğunu düşünüyorum.

Şunu da söylemem lazım metodik açıdan: Tefsirler aslında şunun için yazılır, temelde klasik tefsirler şunun için yazılmışlardır: Vahiy ilk muhataplarına ne ifade etmiştir, bunu ortaya çıkarmak için yazılmıştır, araştırmalar yapılmıştır, rivayetlere başvurulmuştur. Dolayısıyla, tefsirlerde gördüğümüz rivayetler aslında bu ilk anlamı yakalama üzerinedir ya da tefsirlerin yazılış amacı bunun üzerinedir. Tefsirlerde de bunu görmemiz çok doğaldır ancak bu son cümlesinde ya da son sayfalardaki bu ifadesi bununla çelişiyor diye düşünüyorum.

Yine tefsirlerde gördüğümüz, kendisinin de çok vukufiyetle bize aktardığı, tabiri caizse erkek üstüncü diyelim ya da erkek egemen deniyor zaman zaman, erkeği üstün gösteren anlayış esasında bu müfessirlere ait bir şey değil diye düşünüyorum. Bu aslında bir paradigmadır. Bu Tevrat’tan doğru, Musa şeriatından doğru, belki daha gerilere doğru gider, İncil’de de görürüz, Kur’an’da da görürüz. Kur’an’ın kendisinde de aslında temelde böyle bir yaklaşımın olduğunu düşünüyorum ben. Birçok ayet zaten burada zikredildi, anlatıldı. Dolayısıyla, tefsirlerde, klasik müfessirlerin de yapacağı başka bir şey yok yani bu yaklaşımı, bu anlayışı, bu genel paradigmayı takip etmek durumunda olmuşlardır. Dolayısıyla, bir özür dilemeci ya da apolejetik bir tavra girmemişlerdir, savunmacı bir tavra girmemişlerdir. Onlara düşen de buydu zaten bunu yapmışlardı sonuç itibariyle. Buna dair de birçok örnek esasında tebliğde bulunuyor.

Bir başka konu yine bununla alakalı, aslında mesela, çok eşlilik konusu var Kur’an-ı Kerim’de. Çokça eleştirilen bir konu özellikle modern dönemde. Bu konu da aslında tamamıyla paradigmayla alakalıdır. Sayın Öztürk şöyle bir ifade kullanıyor tebliğinde: “En fazla dört kadınla evliliğin caiz olduğu yönündeki hadislerin etkisiyle.” Nisa Suresi’nin 3’üncü ayetindeki ifadeyi dörde kadar şeklinde yorumlamışlar. Buna mukabil Fatır Suresi’nin 1’inci ayetindeki ifadeden melekler en fazla dört kanatlıdır gibi bir sonuç çıkarmamışlardır.

Bu aslında bir eleştiri midir bir tespit midir? Eleştiri ise yanlış olduğu kanaatindeyim. Müfessirlerin hadisin, sünnetin kendilerini yönlendirmesi dışına çıkabilmeleri zaten mümkün değildi. Aslında burada yine aynı paradigmaya atıfta bulunacağım ben. Bu ayette çok eşliliğin dörtle sınırlandırılması gerçekten ayetin lafzından çıkmaz. Ama bu daha çok yine aynı paradigmaya, aynı vahiy geleneğine aittir. Musa şeriatına dayanan bir hükümdür ve bu bir sünnet olarak bizim geleneğimizde karşımıza çıkar, Resulullah’ın bir sünneti olarak karşımıza çıkar. Tefsirler de tabiatıyla böyle yorumlamışlardır ve fıkıhta da bu şekilde devam etmiştir.

Dolayısıyla müfessirlerin sünnetin, hadisin işareti dışına çıkabilmesi mümkün değildir. Zaten tefsirin metodu gereği bu böyledir.

Diğer taraftan yine başka bir konu: Mesela annelik konusunda müfessirlerin birden çok farklı bir noktaya geldiğini yani neredeyse tam tersi… Kadını diğer ayetler bağlamında son derece, tabiri caizse, aşağılayan, düşük gören, şeytanla eşdeğer gören vs. rivayetleri aktardıktan sonra annelik konusu geldiği zaman tam tersi bir noktaya geldiğini, bir melek hâline getirdiklerini söylüyor müfessirlerin. Bu da yine müfessirlerin bir marifeti değil. Aslında Kur’an’ın ortaya koyduğu anne kavramıyla alakalı bir şeydir ve yine sünnetin ortaya koyduğu anne kavramıyla ilgilidir. Bunun dışında bir şey değildir.

Belki çok şey değil ama yine aynı paradigmaya atıfla belki cevaplanabilecek bir şey, cariyenin giyimi konusu. Tefsirlerde tabii buna da atıf var doğal olarak. Ancak bu tabii ki İslam öncesine giden hatta belki çok daha gerilere giden Hammurabi Kanunları’na kadar giden bir konudur kölenin hukuku meselesi. Cariyenin başını örtmemesi ya da hür kadın gibi giyinmemesi statü farklılığını ortaya koymak açısındandır. Aynı şey erkek köle için de Hammurabi Kanunları’na bakıldığı zaman görülür. Orada mesela erkek kölenin saçını tıraş etmesi yasaktır ve çok ağır cezası vardır bunun. Neden? Burada bir statü farkı ortaya koymak açısından bu yapılmıştır. Hatta yanlış hatırlamıyorsam saçını tıraş eden erkek kölenin kulağı kesilir.

Yine ben arkadaşımızın ilk atıfta bulunduğum cümlesine tekrar bir atıfta bulunmak istiyorum. Müfessirler bu rivayetleri ya da ayetleri tarihi bağlamda değerlendirmemişler, tarih üstücü bir yaklaşımla değerlendirmişler ve bunu mutlaklaştırmışlardır şeklinde bir ifadesi var. Bu mutlaklaştırma konusuna hiç katılamadığımı ifade etmek istiyorum.

Bu tabii dediğim gibi bir paradigma meselesidir ve bu paradigma içerisinde bunlar söylenmiştir. Fakat burada şunu söylemek lazım belki: Bu söylemin ciddi bir analizi yapılmalı. Böyle bir söylem varken... Mesela İslam hukukunda kadın akılsız kabul edilmemiştir. Tefsirlerde, affedersiniz, kadına ahmak ifadesi var; kadınların vasıfları sayılırken akılsız, aklı eksik vs. ama İslam hukukunda –Faruk Hocamız da değindi- mutlaklaşan bir durum söz konusu değildir. İslam’ı bir bütün olarak görüp bu söylemin anlamının ne olduğunu çok ciddi bir şekilde analiz etmek lazım. Bu söylemler şuna yol açmamıştır demek istiyorum: Kadını gerçek hayatta akılsız kabul edip İslam hukuku da kadını mükellefiyetten düşürmemiştir, kadın mükellef bir bireydir.

İslam hukukunun uygulanmış örneklerinden ben size aslında örnek vermek istiyorum burada. Mesela, hepimizin bildiği gibi İslam hukuku kadının mal edinme hakkını kabul etmektedir. Böyle olsaydı yani tefsirlerdeki kadın vasıfları mutlaklaşarak fıkha yansımış olsaydı İslam’ın bütününde böyle bir şeyin olması mümkün olamazdı.

Diğer taraftan, mesela miras konusu. Aileden aldığı çeyizle birçok durumda yani şeriye sicillerine baktığımız zaman kadının ailesinden aldığı yine eşitleniyor birçok durumda. Mesela, kadının rızası olmadan, yine şeriyye sicillerine yani yaşanmış örneklere giderek baktığımızda, kadının rızası olmadan hiçbir şekilde malı satılamamıştır. Böyle bir şey tespit edildiği zaman mahkemeler tarafından bu alışveriş fasit olarak kabul edilir. Bunun çok örneği var şeriyye sicillerinde.

Mesela, 17’nci yüzyıldaki şeriyye sicilleri üzerinden yapılan bir incelemeye göre Kayseri’nin yarısı kadınların mülküdür. Bugün, ne kadar bilmiyorum, yine mahkeme kayıtlarına bakıldığı zaman hanımına borçlanan bir kocanın yerine göre bütün malı satılarak borcu-ödenmesi sağlanmış mahkemelerce. Bunun örnekleri var. Kahire’de, Şam’da, Kayseri’de, Karaman’da, Amasya’da şeriyye sicillerinin incelenmesi sonucunda ortaya çıkan şeylerdir bunlar.

Kahire’de, Şam’da yani İslam şehirlerinde kadınlar birçok vakfın kurucusu ve yöneticisi olmuşlar bu yüzyıllarda. Klasik döneme atıfla söylüyorum.

Başka bir örnek kadınların çalışmasıyla kendi işini kurabilmesiyle vs. ile alakalı bir şey. Kahire’de -tabii bu Kahire bir örnek, başka şehirler de bunun içerisine katılabilir Müslüman şehirler- tekstil sanayisi kadınların elinde idi. 13-14-15’inci yüzyıllarda incelenen kayıtlar itibariyle söylüyorum.

Şöyle bir şey oluyor: Sultan Baybars zamanında -16’ncı yüzyıla tekabül eden bir şey yanlış hatırlamıyorsam- bir veba salgını çıkıyor Kahire’de. Baybars diyor ki, kadınlar böyle sokaklarda çok fazla dolaşıyorlar, bu yüzden Allah bizi cezalandırdı onun için kadınlar sokağa çıkmasın ve bir sokağa çıkma yasağı koyuyor. Fakat ne oluyor biliyor musunuz? Kahire pazarı çöküyor. Üç gün devam edebiliyor bu yasak, dördüncü gün yine kadınlar işlerine devam ediyorlar. Zamanın uleması Baybars’ı tabiri caizse tefe koyuyor.

Kadınlar, yine mahkeme kayıtlarına baktığımız zaman, gidip çok rahat dava açabilmişler, mahkemelere başvurabilmişler ve ortaya koydukları deliller mahkemelerce kabul edilmiş.

Boşanma konusu da bu tebliğde ele alınmıyor ama konulardan bir tanesidir. Boşanma da mahkemeye yansıyan, şeriyye mahkemelerine yansıyan boşanma konuları o kadar kolay çözülmüyor. Son derece caydırıcı şartları var boşanmanın. Mesela boşanmak isteyen bir erkek bir kere ödemediği mehri ödemek zorunda. Ayrıca evlilik sırasında eşine vermediği harçlığını, giysi ücretini vermek zorunda, varsa eşine olan borçlarını ödemek zorunda, nafakasını vermek zorunda, tazminatını vermek zorunda. Bunları karşılamayan birçok erkeğin yine kayıtlara göre yolunun hapiste sonlandığını kayıtlar ortaya koyuyor.

Başka bir örnek, hemen kısaca vermek istiyorum. Hanımına kiracı kocanın örneği. Eşler hanımın evinde yaşamaya başlıyorlar evlilik sonrasında ve hanım bir süre sonra kocasından kira istiyor. Belki bu kötü bir örnek olabilir bugün için birçok durumda, bazı arkadaşlarımız belki zor durumda kalabilir ama bunu söylemek durumundayım. Kadıya intikal eden hadisede kadı hemen kocanın hanımına kira borcunu ödemesi şeklinde davayı sonuçlandırıyor. Bu evliliğin de boşanmayla bittiğine dair bir kayıt yok.

Burada bitireyim ben. Örnekler devam ediyor. Tefsirlerde gördüğümüz bu söylemin anlamı nedir buna dair ciddi bir analizin yapılması lazım. Hadislerde de bunu görüyoruz ya da başka metinlerde de görüyoruz. Bu söylemin analizi nedir? Bu söylem esasında mesela fıkha hiçbir şekilde tesir etmemiş. Pozitif fıkıh meseleyi bir bireyin hakkı meselesi olarak görmüş. Ali Hocam’a burada tamamıyla katılıyorum. Bir insan meselesidir, insan hakkı meselesidir, o çerçevede meseleyi değerlendirmiş. Bu söylemin fıkha hiçbir tesiri yok tabiri caizse.

Peki, bunun anlamı nedir? Belki bundan sonra böyle bir çalışmanın yapılması gereklidir. Toplumda nereye kadar tesir etmiştir, bu toplumda nasıl anlaşılmıştır, insanlar böyle konuşurken ne kastediyorlardı; ciddi olarak bunun analizinin yapılması lazım.

Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı - Biz teşekkür ediyoruz. Gerçekten Mehmet Bey iyi çalışmış müzakere için ama vakit sınırı olduğu için istifade edemedik. İnşallah yazdığı metinlerle istifade ederiz daha sonra.

Şimdi, efendim üçüncü konuşmacımız Ayşe Esra Şahyar Hanımefendinin “Hadis Literatüründe Kadın Portresi” tebliğini müzakere etmek üzere Doç. Dr. Huriye Martı Hanımefendiyi davet ediyorum. Diyanet İşleri Başkanlığımız Aile ve Dinî Rehberlik Daire Başkanı kendileri.

Buyurunuz Huriye Hanım.

MÜZAKERE:
Yard. Doç. Dr. Huriye MARTI

D.İ.B. Aile ve Dini Rehberlik Daire Başkanı

Teşekkür ediyorum saygıdeğer Hocam.

Muhterem Başkanımızın şahsında saygıdeğer hanımefendiler ve beyefendileri hürmetle selamlıyorum.

Tebliğciye gerçekten Buhari’nin başlıklarının izinde hadis literatüründeki kadın algısını son derece başarıyla özetleyen çalışması için teşekkür ediyorum. Bu çalışmanın hadis rivayetlerindeki kadın algısı değil hadis literatüründeki algı olduğundan hareketle benim de tebliğe ekleyeceğim birkaç ufak nokta olacak.

Ayrıca tıpkı tebliğcimizin yaptığı gibi ben de hadis literatürünün uydurma rivayetleri toplayan ikinci, üçüncü kuşak eserleriyle ilgilenmeyeceğim, ilk döneme ait konuşacağım.

Hadis metinlerini anlama ve anlamlandırma çabası, insanın kendini anlama süreci ile doğrudan ilgilidir. Metinler insan bilinci ile dış dünya arasında bir buluşma ortamı oluşturur ki bu, insanın metin aracılığıyla kendini bir kez daha okuması ve yeni kavrayışlar geliştirip yeni davranışlar sergilemesi demektir. Hadis metinlerinin de bütün orijinallikleri ile hayat ve insan bilinci arasında köprü vazifesi gördüklerini, doğdukları andan itibaren tarihin akışı içerisinde milyonlarca insanın bu metinler aracılığı ile dünyayı algıladığını söylemek mümkündür.

Metin kavramı, farklı dönem ve coğrafyalarda insan bilincini dış dünya ile farklı diyaloglara sokmak gibi bir arabuluculuğa işaret ediyorsa, metin üretme de yeni bir algı ve davranış biçiminin dolayısıyla yeni bir insan tipinin üretilmesi anlamına gelmektedir. Bu açıdan bakıldığında hadis literatürünü oluşturan metinler, tebliğde belirtildiği üzere “hadisi anlama çabasının birer ürünü” olarak görülmenin çok ötesinde, “kendisine meşruiyet zemini olarak hadisleri seçen, yeni bir insan ve dünya algısı inşa etme faaliyeti” şeklinde değerlendirilmelidir.

Böyle bir değerlendirmeyi destekleyen belki de en meşhur örnek Buhârî’nin bâb başlıklarıdır. Onun hadis rivayetlerini bir araya getirirken başlık olarak ürettiği metinlerin sosyal, siyasî ve dinî arka planına dair yapılan araştırmalar, bu başlıkların belirlediği kavramsal çerçeve içerisinde ne gibi yeni algılar şekillendiği ile ilgili ikna edici örnekler sunmaktadır.[291] Dolayısıyla tebliğde “hadis literatüründe kadın algısı” gibi bir konunun izlerinin genelde Kütüb-i Sitte’nin, özelde ise Buhârî’nin bâb başlıklarında aranması son derece isabetlidir.

Hadis metinleri yüzyıllardır aynıdır ama kimi zaman onları ortak bir zeminde tekrarlamış olsalar da ilk dönem muhaddislerinin çoğunlukla yaptığı iş, rivayetleri dönemin şartlarına uygun bir zemine taşıyarak yeni bir metin üretiminde kullanmaktır. Metin üretmek, dünya görüşü üretmeye eşdeğer güçtedir. Tırnak içinde nakletmek gerekirse “Metin üretenler daima metin üretmekte başarısız olanları yönlendirirler; zira metin üretemeyenler, başkalarının ürettikleri metinler aracılığıyla kendilerini ve dünyayı anladıkları için dış manipülasyona açıktırlar.”[292] İşte tam da bu noktada İslâm ilim geleneğinde metin üretiminin neredeyse bütünüyle erkek eliyle gerçekleşen bir faaliyet olduğunu, yani metinler aracılığıyla varlık ve dünya -bu arada tabi ki kadın- algısının erkek eliyle üretildiğini hatırlamak manidar olacaktır. Yayının “kadın” konulu olması, bu gerçeği değiştirmemektedir.

Dikkatimizi tekrar Buhârî örneğine çevirecek olursak, tebliğin de vurguladığı gibi, müellifin, hadis rivayetlerini hangi başlık altında ve ne tür bağlamlarda naklettiğini irdelemek, onun fikir dünyasını keşfetmek bakımından önemlidir. Kültürden örfe, duygudan tecrübeye, aileden medreseye bir dizi iç ve dış etkenin izdüşümüyle oluşan bu fikir dünyasına göre hadisleri sınıflamak, sıralamak ve başlıklandırmak ise kanaatimizce gayet insanî bir hal olup, yargılamaya konu olabilecek bir durum değildir. Aksine muhaddisin bu faaliyeti, eğrisiyle doğrusuyla tarihi ve geçmişin insanını bugüne taşıyan, onu tanınır ve anlaşılır kılan bir husustur.

Yargılamamak derken eleştiriye geçit vermeyen bir yaklaşımla müellifin ürettiği metni aynıyla doğrulamayı ve onun tercihlerini bütünüyle benimsemeyi kastettiğimiz zannedilmemelidir. İfade etmeye çalıştığımız husus, bir metni, içinde doğduğu şartlardan ve kendisini üreten isimden bağımsız anlamaya çalışmanın anlamsızlığıdır. Elbette bugün aynı hadis metni bizim bilincimizle varlığımız ve dünyamız arasında yepyeni bir bağ kurarken Buhârî’ninkinden farklı bir algı oluşturabilir, ondan farklı bir davranış geliştirmemize sebep olabilir. Ancak altını çizmek istediğimiz husus, aynı metnin gün gelip bir başka zaman diliminde bizimkinden de farklı algılanabileceği ve işte o zaman bizim hadis ile girdiğimiz entelektüel diyalogun yargılanmaması gerektiğidir.

Örnekler üzerinden konuşmak gerekirse, Hz. Peygamberin (s.a.s.), amcasının kızı Ümmü Hâni’e evlilik teklifinde bulunması ve yetimlerinin Hz. Peygamberi rahatsız etmelerinden çekindiği için onun bu teklife olumsuz cevap vermesi olayı hatırlanabilir. Bu kararı duyduğunda dilinden takdir ifadeleri dökülen Peygamber Efendimiz “Deveye binen kadınların en iyileri, Kureyş’in saliha hanımlarıdır. Onlar çocuklarına karşı küçüklüklerinde çok şefkatli ve eşlerinin hukukuna da çok riayetkârdırlar.”[293] buyurmuştur.

Böyle bir nebevî metin hicretin üçüncü asrında Buhârî’nin zihni ile karşılaştığında “şefkat” ve “hakka riayet” erdemleri öne çıkarak “Evlenilecek Kadında Aranması Gereken Vasıflar” başlığı altında sınıflanmış ve tebliğcimizin ifadesine göre, “Böylece (Buhârî), hadisi Kureyş kabilesine mensup kadınların en hayırlı Arap kadınlar olması bağlamından ziyade, evlenilecek kadında aranması gereken vasıflar bakımından değerlendirmiştir.” Oysa aynı metin hicrî yedinci asırda Nevevî’nin zihni ile buluştuğunda “Fedâilü’s-sahâbe” başlığı altında “Kureyş” ifadesi belirginleşmiş ve o “Burada kastedilen Kureyş kadınlarının Arap’ın en hayırlıları olduğudur. Zaten Arap’ın genelde diğer tüm milletlerden daha hayırlı olduğu da bilinmektedir.” demiştir.[294] Nevevî gibi bir muhaddisin “Arap’ın Acem’e, Acem’in Arap’a takva dışında bir üstünlüğünün bulunmadığını” belirten hadis metinlerinden[295] haberdar olmadığı düşünülemeyeceğine göre, anlama ve anlamlandırma sürecinin ne denli göreceli olduğunu itiraf etmek gerekecektir. Bir adım daha ilerlersek, söz konusu metnin hicrî on beşinci asırda bizim zihnimizde öne çıkardığı anlam bu ikisinden de farklı bir biçimde “kadının kararına saygı” ve “fedakârlığına övgü”dür.

Aynı ilmî atmosferin insanları olarak bile hadis literatürünü okurken nasıl bir algı farkı geliştirdiğimize dair tebliğden sıcak bir örnek verilebilir. Tebliğde denilmektedir ki, “Buhârî de Nikâh bölümünde, kadının aile içindeki konumuna dair “kadının kocasının evinin çobanı yani yönetici ve idarecisi olduğunu” izah eden bir konu başlığı oluşturmuştur. Bunun hemen ardından gelen başlık ise, “Allah’ın insanlardan bir kısmını diğerlerine üstün kılması sebebiyle erkekler kadınların yöneticisi ve koruyucusudur.” ayetinin tefsiridir. Buhârî’nin bu iki başlığı art arda zikretmesi, ailenin idaresi ve yönetiminde kadınların da erkekler gibi mesuliyeti bulunduğu, her birinin diğerine olan üstün özelliklerine bağlı olarak bu yönetimi paylaşacakları fikrini benimsediğini düşündürmektedir.” Hâlbuki bize göre, Buhârî önce dar alanda kadından bahsedip sonra erkeği onun yöneticisi ve koruyucusu olarak zikretmekle paylaşım mantığına ve karşılıklı üstün yönlere değil, tek taraflı üstünlüğe vurgu yapmakta ve konuyu kapatmaktadır.

Kısaca toparlamak gerekirse, ilk dönem hadisçileri kimi zaman “rivayetin seyrinin kendilerini bir istikamete doğru sürüklemesine” hacet kalmadan zihin kalıplarının etkisiyle hareket edebilmekte, sadece sened tenkidi ile yetindikleri yönündeki eleştirilere rağmen kültürel kodlarını düşündüğümüzde belki de zaten metinde tenkid edecek bir yön bulamamaktadırlar. İlerleyen asırlarda kadim geleneklerin ve kültürel telakkilerin gölgesinde gelişen olumsuz kadın algısı, hadis literatürünün ikinci ve üçüncü kuşak eserlerini derinden etkileyecek ve değil metin tenkidi, sened tenkidine bile ihtiyaç duymayan birçok müellif kadın konulu zayıf ve uydurma rivayetleri kullanmaktan çekinmeyecektir. Çelişkinin uç bir örneği olarak Aliyyü’l-Kârî gibi eleştirel yaklaşımlarıyla meşhur bir hadisçinin uydurma rivayetleri derlediği el-Esrâru’l-Merfûa adlı eserinden satırlar nakletmek mümkündür. Aliyyü’l-Kârî, “Kadınlara danışın ama dediklerinin aksine davranın.” şeklindeki uydurma rivayeti eserinde zikrettikten sonra şöyle bir değerlendirme yapar: “Rivayet bu şekilde hadis olarak sabit değildir ancak anlam bakımından bir açıdan doğrudur.”[296]

Geldiğimiz bu noktada son söz olarak şunları söyleyebiliriz: Kanaatimizce mesele bugün hadislerle hayatı yeniden algılama durumunda olan bizlerin, başkaları tarafından üretilen metinlerle maniple edilen değil, “metin üretebilen” bir konumda olmamızda düğümlenmektedir. Tebliğ sahibinin önerdiği gibi, “elimizdeki zengin hadis külliyatının kadın bağlamında akademik çalışmalar ve yayın faaliyetleri aracılığıyla yeniden taranmasını” gerçekleştirmeliyiz. Ancak bunun da ötesinde polemiğe değil çözüme odaklı metinlerle yeni bir kadın görüşü inşa etmek gerekmektedir. Böyle bir inşa faaliyeti ise insanın, metinleri kendi varlığının dışında tutarak anlamaya çalışmasıyla değil, ancak onları “kendini anlama” sürecinde birer perspektif olarak görmesiyle başarıya ulaşacaktır.

İslâm’ın kadın algısını konuşurken, bunu insan algısından ayrı düşünmenin sonucunda ortaya çıkan ciddi yanılgıları hepimiz biliyoruz. Dünyadaki ilk adımdan itibaren kadını erkeğin yanında değil karşısında konumlandıran geleneksel, dinî ve mitolojik inanış, kadını adeta hakikatin ve gerçekliğin aksi yönüne doğru erkeği çekmeye çalışan bir sarkaç salınımı gibi görmüştür. Bir başka deyişle, söz konusu inanç, erkek ve kadını zıt yönlere doğru hareket eden ve böylece sürekli bir zıtlık ve gerilim içinde bulunan iki farklı varlık gibi kurgulamıştır. Buna karşılık Kur’an ve sahih hadisler, kadın ve erkeğin karşılıklı salınımlarıyla birbirlerine yeni bir hareket imkânı sunduklarına ve böylece ikisinin aynı sarkacın (hareket ve eylemin) sadece iki farklı ucu olduğuna işaret etmektedir.

Burada vurgulamak istediğimiz husus, kadının ve erkeğin yaratılıştan getirdikleri farklılıklar sayesinde kendi eksiklerini tamamlayarak birbirlerini üretebilen bir potansiyele sahip olduklarıdır. Onlar, böyle bir potansiyelle yaratılma noktasında eşdeğerdirler. Dolayısıyla, kadının kendine has duygu, düşünce ve deneyimleriyle kendine özgü mekânlar açması, sınırları açıkça çizilemeyecek bir anlam dünyasına erkeği taşıyarak ona yeni bir pencereden önce kendini, sonra da hayatı tanıma fırsatı sunması demektir.

Bu bağlamda, hadislerin şerefli sahibi Hz. Peygamber (s.a.s.), kadına o güne değin görülmemiş biçimde yüce bir değer atfetmemiş, sadece onda var olan “halife olma” yetisini canlandırmış ve desteklemiştir. Hz. Peygamber, kadının kendisini ifade etmesinin önündeki engelleri kaldırarak, onun insan olmakla bizatihi sahip olduğu değeri topluma yansıtabilmesinin yolunu açmıştır.

Söz konusu tavırla o, insanın sarkaç gibi salınan varlığının diğer boyutu olan kadının kendine özgü açılımları, keşifleri ve tecrübeleriyle insanlığa hakikatin farklı yönlerini ifşa ettiğini ve böylece kendi sorumluluğunu üstlenebileceğini herkesin fark etmesini istemektedir. Şayet insan varlığının özü, daimi bir eylem ve hareket ise, bu durumda kadın, bu eylem ve hareketin diğer bir ucu olarak kendi kimliğini ve karakterini kazanmaktadır. Hz. Peygamberin insanlardan görmelerini istediği nokta buradadır: Erkeklerin kendi hareket, eylem ve kimliklerini oluşturabilmeleri ancak sarkacın diğer ucunun yani kadınların hareketine bağlıdır. Aynı şekilde kadınların kendileri ve dünya ile ilgili sağlıklı bir algı geliştirmeleri de erkeğin hareketiyle doğrudan ilgilidir. Erkeği düşmanlaştıran ya da kadını aşağılayan, kısacası insanı örseleyen bir algı, sarkaç hareketinin bozulmasından yani insanlığın yeryüzündeki imar faaliyetinin aksamasından başka bir işe yaramamaktadır.

Çok teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Evet, Huriye Hanıma teşekkür ediyoruz katkılarından dolayı. Eksik olmasınlar.

Şimdi Prof. Dr. Ahmet Yaman Beyi davet ediyorum “İslam Fıkıh Kültüründe Kadın Algısının Analizi” konulu sunumu değerlendirmek, müzakere etmek üzere.

Buyurunuz Ahmet Bey.

[291] Mesela bkz. Özpınar, Ömer, Hadis Edebiyatının Oluşumu, Ankara Okulu Yay., Ankara 2005, s. 340 vd.

[292] Tatar, Burhanettin, “Ayrımların Eşiğinde Anlama”, Güncel Dinî Meseleler Birinci İhtisas Toplantısı, (02-06 Ekim 2002), DİB Yay., Ankara 2004, s. 414.

[293] Buhârî, Nikâh, 12.

[294] Nevevî, Şerhu Sahih-i Müslim, XVI/65, (Fedâilü’s-Sahâbe, 200).

[295] Bkz. Ahmed b. Hanbel, Müsned, V, 411.

[296] Aliyyü’l-Kârî, el-Esrâru’l-Merfûa, c. 1, s. 140, no. 239.

MÜZAKERE:
Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Akdeniz Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

Sayın Diyanet İşleri Başkanımız, kıymetli katılımcılar;

Allah’ın adıyla başlıyor, yüksek heyetinizi hürmet ve muhabbetle selamlıyorum.

Bendeniz müzakeremi, birisi yaşanmış diğer ikisi benim tarafımdan kurgulanmış üç kıssa anlatıp bunlardan bazı hisseler çıkarmak suretiyle yapacağım. Anlatacağım kıssalar, aynı zamanda Sayın Beşer’in de tebliğinde yer verdiği örnekler etrafında olacak ve kendisinin büyük oranda katıldığım yaklaşımlarına koşutluk arz edecektir.

Birinci kıssa: Sıkı bir Hanefî olan Memduh Bey, mezhebinin reşîd kızların kendi başlarına evlenebilecekleri, bunun için veliye gerek olmadığı yönündeki ictihadını taktir etmekte ve bunu zamanına göre oldukça ileri bir düşünce olarak görüp onaylamaktadır. Bir akşam evinde Serahsî’nin el-Mebsût’unun Nikah Bölümü’nü okurken kapısının zili çalar. “Bir misafir beklemiyordum, hayırdır inşallah” diyerek kapıya yönelen Memduh Bey karşısında, İstanbul’da okumakta olan ve aylardır hasret kaldığı kızı Meral’i bulur; tabii çok sevinir. Fakat kızının yanı başında daha önce hiç görmediği bir “herif” durmaktadır. Şaşırır. Babasının şaşkınlığını fark eden Meral titrek bir sesle “Şey… eee babacığım… tanıştırayım; kocam Serdar” der. Bunu duyan Memduh Bey ruhen yıkılır, birkaç saniye sonra da bedenen yığılır.

İkinci kıssamız Konya’da yaşanmış gerçek bir olaya dayanıyor: Kıdemli bir İlahiyat hocası olan Zeyd Bey o günkü derslerini bitirmiş ve yorgun bir halde evine gelmiştir. Aile efradıyla birlikte sofraya oturur. Çorbasını yudumlarken kerimesi Hind ile aralarında şöyle bir muhâvere gelişir:

- Baba, sen şimdiye kadar anneme çok haksızlık etmişsin!

- Nasıl yani?

- Annem yıllardır bu evin yemeğini hazırlıyor, çamaşırını yıkıyor ve temizliğini yapıyor. Oysa ben bugün falan aktivist hanımdan dinledim ki, İslam’a göre kadınların, bırak bu ev işlerini, çocukları emzirme mecburiyetleri bile yokmuş. Senin bir hizmetçi tutup bunları yaptırman gerekiyormuş.

- Yaa, öyle mi? Pekâlâ. Senin dinlediğin o aktivist bayanın “İslam”ına göre, benim annene nafaka olarak sadece günlük ekmek veya un, tuz ve yağ verme görevim var. Et, sebze, meyve getirmek, hastalanınca doktora götürmek ve ilaçlarını almak, hatta yapacağı doğum ile bile ilgilenmek mecburiyetim yok. Haa, bir de dayı ve teyzelerinizi yılda bir defa ziyaret edebilir, ayrıca onların bu eve gelmelerini de engelleyebilirim.

Durumun vahametini kavrayan Hind geri adım atar:

- Tamam baba. Biz yine yemeği hazır ederiz. Yeter ki, sen etimizi, meyvemizi ihmal etme ve gerektiğinde annemi doktora götür. Teyzemleri de çok seviyoruz.

Üçüncü kıssanın kahramanı İzmir’de vâizelik yapan X hanımdır. Kur’ân’ın teaddüd-i zevcât/çokeşlilikle ilgili düzenlemelerinin lafzı ve bağlamı itibariyle sadece yetim kızlarla ilgili olduğunu söyleyen ve esasen bu hükümlerin de tarihsel olduğuna inanan Hoca Hanım, teaddüd-i zevcâtı kadın onuruyla bağdaştıramamakta ve günümüzde artık geçerli olamayacağını iddia etmektedir. Geçici bir görevle Kazakistan’a gönderilen Hoca Hanım bir süre sonra oradaki kadın nüfusunun erkeklerin üç katı fazla olduğunu, bir başka deyimle bir erkeğe karşılık üç kadın olduğunu görünce, “acaba?” der ve Kazakistan’daki toplumsal çürümeyi engelleyecek; orada dini, nefsi, aklı ve nesli koruyacak önemli tedbirlerin arasında teaddüd-i zevcâtın yer alıp alamayacağını düşünmeye başlar.

Bu kıssalardan sanıyorum herkes kendince bazı hisseler çıkaracaktır. Ben bu meyanda şu ilkeleri dikkatlerinize sunacağım:

a. Bir fıkhî hükmü, ilgili olduğu konunun tüm boyutlarıyla birlikte bir bütün olarak değerlendirmek gerekir. Dolayısıyla yemek ve temizlik yapma mecburiyetinin olmamasını, kocadan izinsiz evden çıkamama hükmü ile birlikte değerlendirmeliyiz.

b. Bir fıkhî hükmün bir dönemde veya bir süreçte anlamlı ve kabul edilebilir bir işlevinin/amacının olabileceğini hesaba katmak gerekir. Karşı cinse selam vermekle ilgili kısıtlayıcı hükmü burada bir de bu nazarla inceleyelim.

c. Duygusal ve aceleci kabul ve retlerden önce, önümüzdeki hükmün fıtrat ve yaratılış kurallarıyla ilgisini kurmak ve tabir yerindeyse ontolojik hakikatin eleğinden geçirmek durumundayız. Reşîd bekâr kızların kendi başlarına evlenebileceklerine dâir hükmü bir de bu elekten geçirelim.

d. Hayatın her zaman fakihin çizdiği doğrultuda seyretmediğini; örfün, doğal tutum ve sâiklerin, kültürel seviyenin bazen daha belirleyici olduğunu fark edip zaten uygulanmayan hükümler dolayısıyla fıkha yüklenmeyelim. Kadının nafakası ve yakınlarını ziyaret takvimi ile ilgili hükümleri, bu bağlamın örneği olarak hatırlatabilirim.

e. Cinsiyetler arasında her bakımdan eşitliği sağlamak amacıyla çıkarılan hükümler/konulan yasalar, kadınların aleyhine sonuçlar da doğurabilir. Mesela 2002 yılının başında yürürlüğe giren Yeni Türk Medeni Kanunu 367. maddesiyle, eski kanunun 152. maddesinde yer alan kocanın aile birliğinin reisi olduğu hükmünü kaldırarak, karı-kocanın müşterek temsilini benimsemiştir. 189. maddesiyle de birliği temsil yetkisinin kullanıldığı hallerde eşlerin, üçüncü kişilere karşı müteselsilen sorumlu olduğunu belirtmiştir. Dahası, temsil yetkisinin aşılmış olduğu üçüncü kişilerce anlaşılamıyorsa yapılan işlemden dolayı diğer eş de sorumlu tutulmuştur. Buna göre kadın da aile borçlarını ödemek ve bunun için de çalışmak zorunda kalacaktır. Dolayısıyla eşitlik her zaman avantaj değildir.

f. Hukukî düzenlemelerde kanun koyucu, fakih ya da duyarlı hukukçu, aile saadetini bireylerden birisinin kişisel mutluluğuna önceleyecek tedbirleri öngörür. Kısıtlayıcı gibi görünen kararların arkasında böyle bir düşünce bulunabilir. Söz gelimi Yeni Medenî Kanun’un 192. maddesi “Eşlerden her biri meslek veya iş seçiminde diğerinin iznini almak zorunda değildir” diyerek bazılarına “Oh be! İşte bu!” dedirtebilir. Fakat kanun koyucu, bu düzenlemenin doğurabileceği aile içi gerginliklerin farkında olmalı ki, aynı maddedeki şu cümlesi ile, aile huzurunun bireysel hazlara tercih edilmesi gerektiğini de vurgulamıştır: “Ancak meslek veya iş seçiminde ve bunların yürütülmesinde evlilik birliğinin huzur ve yararı göz önünde tutulur.”

Burada son olarak bir hususa dikkat çekmek istiyorum. Sosyal hayatın düzenlenmesindeki bütün sorumluluk tek bir kuruma veya disipline ait değildir. Böyle görmek, o kurum veya disipline haksızlık olacağı gibi, gerçeklerin ıskalanması anlamına da gelir. Zira hiçbir disiplin ya da kurum tek başına buna kâdir olamaz. Binaenaleyh dinin yönlendirici ve inşa edici ilkeleri olmadan, insanca kaygılar yani psişik haller düşünülmeden, ahlâk ve erdem hesaba katılmadan, örf ve fıtrat göz önüne alınmadan, o topluma özgü fenomenler ve zamanın fesadı ya da salahı gerçekliği dikkate alınmadan bir düzen kurulamaz.

Bu cümlelerle sözü nereye getireceğim tahmin edilmiştir. Demem o ki, kadın ve aile konusunda bütün sorumluluğu fakihin omuzlarına yüklemek ve buradan hareketle de onun verdiği kararları, her vasatta ve her dâim ideal kararlarmış gibi algılayıp anakronik eleştiriler yöneltmek haksızlık olur. Fakihin tespit ettiği hukuk kurallarının bir kısmı, meseleyi insanî boyutlarından soyutlayıp illâ da hukuk çerçevesinde halletmeye çalışanlar için anlamlıdır. Bu yargıyla, kategorik olarak hukukun insanî boyuttan uzak olduğunu söylemek istemiyorum. Kendisine iletilen sorunu gidermek isteyen hukukun, bunu yaparken istismar yollarını kapayıp kişilerin ileriye sürebilecekleri sübjektifliklerle oyalanmak istemeyen karakterine vurgu yapmayı amaçlıyorum. Dolayısıyla fıkhın bugün eleştirdiğimiz kimi kurallarının, iş mahkemeye intikal ettiğinde, sorunu, o günün ve o toplumun objektif yargılarına göre giderme kaygısı güttüğünü hatırda tutalım diyorum.

Arzım bundan ibarettir. İlginiz için teşekkür ediyor, saygılar sunuyorum.

Oturum Başkanı: Ahmet Beye gerçekten “hayru’l-kelâmi mâ kalle ve dele” fehvasınca efradını cami ağyârını mani ifadeler ve zamanı da kullanması sebebiyle çok teşekkür ediyoruz. Zamanı çok iyi kullandı. Çok güzel şeyler söyledi eksik olmasınlar, sağ olsunlar.

Şimdi, efendim son konuşmacımızın tebliğini değerlendirmek üzere normalde Mehmet Akif Aydın Bey görevliydi ancak onun yerine Yard. Doç. Dr. Kamil Yaşaroğlu Beyi tebliği arz edecek.

Kamil Bey buyurunuz efendim Yıldız Ramazanoğlu Hanımefendinin “Belgeler Işığında Osmanlıdan Cumhuriyete Kadının Dönüşümü” konulu tebliğiyle ilgili müzakeresi için.

MÜZAKERE:
Yard. Doç. Dr. Kamil YAŞAROĞLU

İSAM

Muhterem başkanım, Değerli misafirler,

Muhterem Yıldız Ramazanoğlu Hanımefendi aslında tebliğini daha önce göndermişti. Bu tebliğdeki hususların tamamına süre kısıtlılığı sebebiyle işaret edemedi. Ben bana ayrılan süre içerisinde bazı hususlara katkılar yapmaya çalışacağım.

Osmanlı Devleti’nde kadın hareketinin Tanzimat’tan sonra oluşan müsait zemin üzerinde gelişme gösterdiğini söyleyebiliriz. Bunun çeşitli amilleri var. Bunlardan birincisi hanımlara veya kadınlara yönelik açılan eğitim kurumları. Bazılarından bahsetti Yıldız Hanım. Özellikle II. Meşrutiyet’ten sonra İstanbul’da açılan kız liseleri. Erenköy, Çamlıca şu anda halen faaliyette olan okullardır bunlar. İstanbul Kız Lisesi, Erenköy ve Çamlıca kız Liseleri de bu çerçevede zikredilebilir.

Bir başka amil, 19’uncu yüzyılın sonlarıyla 20’nci yüzyılın başlarında meydana gelen savaşlar. Balkan Savaşı, Osmanlı-Yunan Savaşı gibi harplerin kadın hareketinin toplumsallaşmasında etkili olduğunu söyleyebiliriz. Zira erkeklerin önemli bir kısmı bu savaşlara katıldıkları için hanımlar mecburen sosyal hayatın içerisinde oldular. Hatta Osmanlı-Rus Savaşı’nda daha önce kurulmuş olan Malul ve Hasta Askerlere Yardım Cemiyet-i Osmaniyesi’nin büyük hizmetleri dokunduğunu görüyoruz. Bu cemiyetin üyeleri arasında kadınlar da var.

1913’te açılan hastabakıcılık kurslarında yetişen genç kızların hem savaşlardaki yaralıların tedavisinde hem de yurdun çeşitli yörelerinde muhtelif sosyal hizmetler götürülmesinde büyük rolleri oldu.

Kadın meselesi Tanzimat’tan itibaren Batı tesiri ile Türk aydınının gündemine girdi. Öncelikle edebi eserlerde işlenmeye başlandı. Kısa bir süre sonra da bu fikirler gazete ve dergilerde ele alındı.

Bu gelişme erkekler veya bizzat kadınların doğrudan konuyla ilgili gazete ve dergiler çıkarmasına yol açtı. Bunlardan bazılarına Yıldız Hanım işaret etti.

Bu konuda hazırlanmış bir de bibliyografya çalışması var: İstanbul kütüphanelerindeki Eski Harfli Türkçe Kadın Dergileri Bibliyografyası. Bu konuda derli toplu bilgiyi veriyor bizlere.

1869 ile 1927 yılları arasında 38 kadın dergisini yayınlandığını görüyoruz. Bunların önemli bir kısmı ne yazık ki kısa süreli olmuş fakat sayı olarak da azımsanmayacak bir sayı olduğunu söyleyebiliriz.

Bu arada “kadın” isimli dergiler var. Bu da dikkat çekici bir husus bence. Meşrutiyet’ten sonra. Mesela bizzat adı Kadın olan İstanbul’da ve Selanik’te çıkan iki dergi var. Kadınlar Dünyası, Kadınlık, Kadınlar Âlemi, Genç Kadın, Kadın Yolu gibi isimlerin dergilere verildiğini görüyoruz.

Burada dikkat çeken husus şu olabilir: Daha önce daha çok mukadderat ya da hanım kelimelerinin kullanıldığını gördüğümüz dergilerde bir süre sonra bizzat kadın kelimesinin yer alması da bir anlamda feminist hareketin yansıması olarak da değerlendirilebilir.

Hatta aynı dönemlerde Fransa’da yayınlanmaya başlanan Kadın isimli dergiye de burada bir atıf yapılabilir. Zira bu Selanik’te yayınlanan kadın dergisinde Fransa’daki aynı isimli dergiden alıntılar yapıldığını da müşahede ediyoruz.

Kadınlar Dünyası dergisinden Yıldız Hanım bahsetti. Ben biraz katkı yapmak istiyorum. Bu dergi Müdafaa-i Hukuki Nisvan Cemiyeti’nin yayın organı. İmtiyaz sahibi Nuriye Ulviye Hanım. Bu hanım küçük yaşta saraya alınmış, saray terbiyesiyle yetişmiş bir bayan. Derginin yaşaması için mücevherlerini bozdurma yoluna bile gitmiş.

Kadınlar Dünyası Dergisi sahibi ve yazı kadrosuyla hatta dergiye gelen yazı ve mektuplarıyla tümüyle kadınlara ait olan bir dergi. Dahası, derginin mürettipleri bile bayanlar.

Bu dergi sadece 1914 ile 1918 yılları arasında yani I. Dünya Savaşı sırasında kesintiye uğramış. Zira derginin yazarlarının önemli bir kısmı bu savaş sırasında gönüllü hemşire olarak görev almışlar.

Dergide dikkat çeken bir başka husus “feminizm” sözcüğünün kullanılması. Bu konuda Nimet Cebil isimli bir hanım şöyle söylüyor: “Birçok mühim şeyler vardır ki her millette mevcut olduğu hâlde birçok milletlerde ismi hatta tercümesi bile yoktur; telgraf, otomobil, vapur gibi. Binaenaleyh nisailik, nisaiyyûn tabirlerine hiçbir ihtiyaç hissetmiyoruz. Feminizm kelimesini aynen kullanmayı tercih ederiz. Varsın lisanımıza bir ecnebi kelime daha girmiş olsun, ne zararı var?”

Bu Kadınlar Dünyası dergisi ilke olarak sadece kadınların yazılarını yayınlamayı kabul ediyor. Bu konuda bir not var, ben bu notla sözlerime son vermek istiyorum. Daha doğrusu bu dergiden bir alıntı yapacağım. İlk sayıda yer almış okuyacağım pasaj:

“Osmanlı erkeklerinden bazıları kadınlığı müdafaa ediyor. Onlara teşekkür ediyoruz. Hatta Doktor Abdullah Cevdet Bey gibi kendisini kadınlığın müdafaa vekili zannedenlere acıyoruz. Biz Osmanlı kadınlığı kendi hukukumuzu koruruz. Bunun için kendimize mahsus âdetlerimiz, usullerimiz vardır. Muharrirler bir kadını kadın ruhuyla anlayamazlar. Lütfen bizi kendimize bıraksınlar. Erkekler yüzünden çekmekte olduğumuz zulmün defini bugün biz erkeklerin mürüvvetinden beklemeye tenezzül eder miyiz? Hukukumuzu hukuku umumiye arasında tanınmadıkça, kadın-erkek her nevi mesaide iştirak kabul olunmadıkça Kadınlar Dünyası sahifelerini erkeklere açamaz.”

Bu dergi sadece yurt içinde değil Fransa’da yaşayan Türk kadınları arasında Rusya’da ve Kafkasya’da da oldukça ilgi uyandırmış.

Son bir not Sayın Hocam, bitiriyorum. Dergi ve gazeteler dışında kadınlar tarafından yazılmış romanlar da var. Bu romanlar üzerinden de bir inceleme yapılabilir. Vakit olsaydı eminim Yıldız Hanım buna da işaret edecekti. Ben sadece literatürden bir bilgi aktarmak istiyorum. 2010 yılında yayınlanmış bir makale var, “Türk Modernleşmesini Kadın Romanları Üzerinden Okumak” isimli bir makale. Betül Coşkun isimli bir araştırmacı yazmış. Oldukça uzun bir makale. Bu konuda bu makaleden de istifade edilebilir.

Teşekkür ediyorum Sayın Başkanım.

Oturum Başkanı: Teşekkür ediyorum Kamil Yaşaroğlu Bey’e katkılarından dolayı.

Son olarak kendi konuşmalarına bir atıfta bulunulduğu için söz isteyen Mustafa Öztürk Beye söz vermek istiyorum. Ondan sonra kapatacağım oturumu.

TEBLİĞCİNİN MÜZAKERECİYE CEVABI:
Prof. Dr. Mustafa ÖZTÜRK

Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

Teşekkür ederim Hocam.

Ben fazla sözü uzatmak istemiyorum. Mehmet Paçacı Hocamın müzakere ile ilgili çelişki olarak gördüğü hususta aslında bir ifadeyi zikretmem eksik kalmış.

Müfessirler bir taraftan birçok ayetin nüzulüne atıfla anlayıp yorumlarken diğer taraftan da o özel olayı genelleştirmişlerdir demiştim, bu bir çelişki gibi göründü. Bunun aslında daha çok fıkıh usulünde bir karşılığı var ama tefsirciler de şu kuralı kullanırlar burada: “El ibratü bi umumi’l-lafz, la bi husu’s-sebep.” Yani nazarı itibara alınacak olan şey, ayetin özel bir olay üzerine inmesi değil genele inmesidir şeklinde.

Hocam, o paradigma, bir dünya görüşünün yansımasıdır dedi, el-hak doğrudur. Bu genellikle o yansıyan şey de Musa şeriatına daha yatkındır, Yahudi geleneğine.

Burada şunu belirteyim: Bu gelenekten, bu paradigmadan çok etkilenenler Arap kökenli müfessirlerdir, az etkilenenler yaşadıkları dönemde çevrede yaşayan ve daha çok Mevâali diye anılan Türk kökenli veya başka kökenli müfessirlerdir.

Bu daraltıcı yorumlar, cinsiyet üzerinden kadını karakterize eden yorumlar daha çok etnik olarak Arap kökenlidir.

Burada bir şey söylemek istemiyorum. Bir tespittir.

Son olarak Faruk Beşer Hocam dedi ki, “Müfessirleri biraz itibarsızlaştırdı veyahut kıyıda, köşede olanı umumi imiş gibi anlattı.”

Hayır, ben böyle bir eleştiri gelebileceğini düşünerek metni buraya yansıtamadığım için bu yorumları zikrederken tefsir tarihinden çok derin izler bırakan ana eserlerden verdim ve her yorumda da büyük müfessirleri tek tek isimleri ile zikrettim. Her dipnotta bakarsanız metin yayınlandığında en az beş ile on arasında kaynak eser göreceksiniz. Asla kıyıda, köşede kalmış yorumlarla burada tefsir tarihinin umumi manzarası budur demedim.

Metin yayınlanınca kimin haklı kimin haksız olduğunu görürsünüz. Ancak şunu da arz edeyim: Bakın, burada küçük dilimizi yutturacak bazı ifadeler vardı, inanın bunları buranın mehabetini bozmasın diye tefsirlerden aktarmadım.

Ancak şunu da söyleyeyim: Nisa Suresi’nin 3’üncü ayetini yorumlarken altı yüz yıl Osmanlıda okunmuş 250’den fazla üzerine şerh yazılmış Beyzavî’nin, “Fenkihu ma tabe leküm minen nisa” ayetinde kadınlardan ma edatıyla söz edilmesi onların eşya olduğunun göstergesidir diyen veyahut “Ve min âyâtihi en halaka lekum min enfusikum ezvâcen.” ayeti kerimesini Fahrettin Razî’nin, bu ayet kadınları yaratılış itibariyle hayvanlar, bitkiler vs. eşyalar cinsinden olduğunu, Allah’a kulluk için yaratılmadıklarının delilidir, onların yaratılış gayeleri Allah’ın biz erkeklere yönelik nimetlerini tamamına erdirmekten ibarettir diyen müfessirleri de ibra etmek durumunda olmadığımı belirtmeliyim.

Teşekkür ederim.

Oturum Başkanı: Teşekkür ediyoruz.

Bugün gerçekten saat 14.00’den beri beş tebliğ ve beş müzakere. Yoruldunuz ama hakikaten değdi.

Ben şahsen hem konuşmalardan, sunulan tebliğlerden hem müzakereci arkadaşlarımızın katkılarından çok istifade ettiğimi ifade etmeliyim. Maksadın hâsıl olduğunu düşünüyorum.

Diyanet İşleri Başkanlığı’nın bu tür toplantılardan, kongrelerden amacı yeni projelerin, hedeflerin ortaya çıkmasıdır, boşluk alanlarının görülmesi ve bunlarla ilgili yayın planlarının yapılmasıdır. Ben bundan yeni planlar yapılacağı istikametinde çok yararlanacağımızı düşünüyorum.

Hepinize teşekkür ediyorum. Saygılar sunuyorum. Allah’a emanet olun efendim.

İKİNCİ OTURUM:

KADIN KONULU DİNİ NEŞRİYAT

Oturum Başkanı: Prof. Dr. Mehmet Emin ÖZAFŞAR
Konu : Çağdaş Yayınlarda Geleneksel Kadın Algısına Eleştirel Yaklaşım
Tebliğ : Doç. Dr. İhsan TOKER

Konu : Görsel Medyada Kadın Dili, Kadın Programları, Kuşakları
Tebliğ : Ayşe BÖHÜRLER

Konu : Sanal Dünyada Kadın
Tebliğ : Hümeyra ŞAHİN

Konu : Kadın Yazarlar ve Hidayet Romanları
Tebliğ : Doç. Dr. Kenan ÇAYIR

Konu : Türk Sinemasında Anadolu Kadını
Tebliğ : Gülşah Nezaket MARAŞLI

Konu : Popüler Dini Kitaplarda Kadın İmgesi
Tebliğ : Doç. Dr. Hatice KELPETİN ARPAGUŞ

Müzakereciler : Fadime ÖZKAN

Afet ILGAZ

Yard. Doç. Dr. Neşe KAPLAN

Sibel ERASLAN

Mesut UÇAKAN

Sunucu: Sayın Diyanet İşleri Başkan Yardımcım, saygıdeğer bilim adamları, kıymetli yazarlar, yayınevlerinin saygıdeğer temsilcileri, kıymetli katılımcılar; Diyanet İşleri Başkanlığı Dinî Yayınlar Genel Müdürlüğünce düzenlenen Kadın Konulu Dinî Yayınlar Kongresinin İkinci günü programına hoş geldiniz.

Şimdi “Kadın Konulu Dinî Neşriyat” başlıklı oturumu yönetmek üzere Diyanet İşleri Başkan Yardımcımız Prof. Dr. Sayın Mehmet Emin Özafşar Hocamızı huzurlarınıza arz ediyorum.

Buyurun muhterem hocam.

Oturum Başkanı: Hepinizi saygıyla selamlıyorum, hayırlı sabahlar diliyorum. Akademik hakkımızı kullandık 15 dakika. Onu bize tanınan süreden kullanmış olduk. Şimdi uzun üç saatlik bir maraton başlıyor. İnşallah çok dinamik, çok tempolu, bizim için ufuk açıcı bir oturum olacak.

Dün açılış programından sonra öğleden sonraki oturumda bir anlamda tarihte kalan yazında ve temel İslam klasiklerinde kadın imgesi ve kadın portreleri üzerinde duruldu ve çok hararetli tartışmalar da oldu her zaman olduğu gibi. Hâlâ da devam ediyor, belki sempozyumdan sonra da, kongreden sonra da devam edecek.

Bugünkü ilk oturumumuzda da kadın sorunsalı ile ilgili olarak daha çok çağdaş yazında geleneksel kadın imgesinin, algısının eleştirisi, medyada kadın programları, altı tane tebliğ çerçevesinde ele alınacak. Ayrıca klasik kaynaklarda yine, “Sanal Dünyada Kadın”, “Kadın Yazarlar ve Hidayet Romanları”, “Türk Sinemasında Anadolu Kadını” gibi başlıklar çerçevesinde çok kıymetli tebliğcilerimiz sunumlarını yapacaklar. Arkasından da müzakereler olacak.

Ben bu toplantının, bu oturumun da çok müsmir, çok bereketli olacağını ümit ediyorum. Hiç vakit kaybetmeden çok kıymetli tebliğcilerimizi davet ediyorum. Altı tane tebliğimiz var, bunların tamamını dinledikten sonra bir ara verip arkasından müzakereye geçme imkânımız var. Ancak müzakereyi heyecanla bekleme durumu olabilir o bakımdan üç tebliğin ardından üç müzakere yapıp arkasından ara vermeyi planlıyoruz. Arkadaşlarımız da uygun görürlerse bu şekilde yapalım.

Ben, ilk sunumu yapmak üzere çok kıymetli dostum uzun yıllar bu konulara emek veren Türkiye’nin sahasında özgün çalışmalara kadın, din, toplum ve siyaset konularına bir anlamda ömrünü vakfeden kıymetli arkadaşım Doç. Dr. İhsan Toker Bey’e sözü veriyorum ve “Çağdaş Yayınlarda Geleneksel Kadın Algısına Eleştirel Yaklaşım” konulu tebliğini sunmak üzere kürsüye arz ediyorum efendim.

ÇAĞDAŞ YAYINLARDA GELENEKSEL KADIN ALGISINA ELEŞTİREL YAKLAŞIM

Doç. Dr. İhsan TOKER

Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Din Sosyolojisi Anabilim Dalı

Kadınlar ve toplum ilişkisi, günümüz dünyasının üzerinde en çok konuştuğu konu başlıklarından birini oluşturmaktadır. Modernleşme ile birlikte toplumsal alanda ortaya çıkan gelişmeler, kadınların durumlarını da etkilemiş olup, bunların sonucunda toplumda kadınların yerlerine dair algılamalar ve onların kendi etkinlikleri çerçevesinde yeni durumlar ortaya çıktığı gibi eski olanlarının da farklı şekillerde tekrar ele alınıp inşa edilebildiği görülmektedir.

Kuşkusuz kadınlar konusunun en çok ilişkilendirildiği alanlardan biri dinlerdir. Dünyada geleneksel büyük dinler, kadınların toplumsal alandaki yapılaşma ve kültürel konumlanma noktasında evvelden beri etkili olmuşlardır. Bunun yanında modern ulus-devletlerin yapılaşmalarının da kadınların toplumsal rollerinin yeniden tayini bakımından belirleyici ve şekillendirici etkilerinin olması söz konusudur.

Geleneksel din yapılarının ve bunlara ilişkin kültürel inşaların toplumsal cinsiyet bakımından temel karakteristiğinin erkek-egemen telakkiler olduğu söylenebilir. Buna karşılık modernliğin getirdiği özgürlük ve eşitlik ilkelerinin de -bunlar kendi başlarına erkek-egemen yapıları ortadan kaldırmaya yönelik garantiler taşımıyorlarsa da- kadınların toplumsal konumlarının sözde ilerlemeleriyle ilgili bazı hedefler belirleme noktasında etkili oldukları bir gerçektir. Özellikle Batı-dışı modernleş[tiril]me süreçlerinde bu konunun sürekli olarak gündemde tutulması söz konusudur.

Bu bakımdan modernliğin zaten geleneğe karşı konumlanma, geleneğin yerini alma anlamında ona karşıtlığı ve onunla ilgili eleştirileri beraberinde getirdiği rahatlıkla ileri sürülebilir. Bu eleştirel kopuş ve yıkım çabasında din de, bir geleneksel toplum cüzü olarak kendiliğinden gündeme gelebilmektedir. Nitekim Türkiye’de de modern ulus-devlet, bu özellikleri yeterince tecessüm ettirmiş bulunmaktadır. Buna göre yeni Türk devletinin çağdaşlaşma çabasında kadınlar merkezi bir şekilde konuşlandırılma durumu ile karşılaşacaklardır. O kadar ki, yeni rejimin ötekisi olarak gelenek ve onun temsilcisi “şeriat”, kadın düşmanı bir çerçevede şekillendirilirken, çağdaşlık ve onun ana markalarından biri olarak laiklik, kadınların kurtuluşu ile ilgili bir öz-gönderme durumunu ortaya koyacaklardır.

Ancak yukarıdaki haliyle genelleştirilen bu durumun, toplumsal hafıza ile ilgili sorunları bulunmaktadır. Çünkü Türkiye’de modernleşme çabaları Türkiye Cumhuriyeti ile birlikte başlayan bir süreç değildir. Osmanlı devletinin Cumhuriyet’e takaddüm eden son dönemlerinde zaten bu sürecin ortaya çıktığı ve belli gelişmelerin yaşandığı hususu, daha sonraki resmi söylemlerin bastırıcı etkisi altında göz ardı edilmiş ya da önemsizleştirilmek istenmiştir. Türk ulus-devletinin yarattığı söylemin de katkısıyla- Türk modernleşmesinde ortaya koymaya çalıştığı tekelci tutum, aslında ciddi bir toplumsal amnezi problemini beraberinde getirmektedir. Çünkü yukarıda belirtilen cinsiyetle ilgili sorunlar, daha önceden, laik düşüncelere dayalı olmadan da İslami ifade tarzları ile ilgili olarak dile getirilmiştir.

Aynı durum, din çerçevesinde de görülmektedir. O kadar ki, Türkiye’de İslam’ın algılanması, Cumhuriyet öncesi İslam ile Cumhuriyet sonrası İslam olarak ikili ve katı bir çerçeveye sıkıştırılmak istenmiştir. Akıl dışı ve geleneksel bir yobazlık olarak kurgulanan birinci karşısında akılcı, çağdaş ve daha da çarpıcı olanı, laik bir din olarak ikincisi, Cumhuriyet döneminde resmi söylemin temel araçlarından birini oluşturmuştur. İrtica ve laiklik ikiliği, Türkiye’de modernliğin ortaya çıkardığı diğer ikiliklerin en başta vurgulananlarından biri olagelmiştir.

İçinde bulunduğumuz dönemde ortaya çıkan değişmeler, ulus-devletin temel aktörü olduğu paradigmanın köklü bir dönüşümüne yol açmış bulunmaktadırlar. Bu bakımdan geleneksel kadın algısının ima etmek durumunda olduğu kadın ve din ilişkisine dair söylemler üretmenin resmi alanın sınırlarından çıkıp, sivil alana doğru nüfuz etme sürecini yaşadığı yolundaki varsayım, bu tebliğin hareket noktalarından birini oluşturacaktır. Ulus-devletlerin küreselleşme sürecinde maruz kaldıkları aşınma, yapı üzerinde odaklanan açıklama biçimlerinin karşısında kültürün yeniden öne çıkması, bu arada postmodernliğin her alanda modernist öncüller karşısındaki yıkıcı tavrı, eski modern sistemlerin ciddi meydan okuma süreçleri ile karşı karşıya kalmaları, tüm dünyada etkileri gözlenen sekülerlikten dönüş (desecularization) ve dinileşme –bizde “İslamcılık”ve cemaatlerin güçlenmeleri- eğilimleri ve nihayet tüm bunların katkısıyla yeni toplumsal öznelerin ortaya çıkmasının, bu varsayımı zorunlu hale getirdiğini düşünüyorum.

Dolayısıyla eski toplumsal analizlerin yeni baştan ele alınıp, yerlerine yenilerinin ikame edilmesinin bir zaruret oluşturduğu da bunu takip eden bir varsayım oluşturmaktadır. Çünkü geleneğe eleştirel bakışın dar anlamda modernist söylemlere hasredilmesi ya da dinin asıl itibariyle geleneksel bir içerik eşliğinde koşullandırılarak onun, laiklik olmadan gelenek sorgulayıcı bir kapasiteye sahip olamayacağı türünden analitik sayıltıların bugün savunulabilirliği kalmamıştır.

Bu bakımdan yeni dini aktörlerin geleneksel olanı, özselleştirici çerçevelere meydan okuyacak bir şekilde eleştirip sorgulayabilmesi bugün tecrübi bir durum oluşturmaktadır. Bu noktada eski, seküler, neredeyse gelenek ile dini özdeşleştirme tutumundan yola çıkan “geleneksel” analizin yerine şimdi bu tür bir özdeşleştirme tutumu bir tarafa, her tür özselciliğe –dolaylı bile olsa- meydan okuyan aktörleri göz önünde bulunduran yeni analitik çerçevelerin düşünülmesi gerekmektedir.

Bütün bu varsayımlardan hareketle bu tebliğin amacı, özellikle modernliğin bu geç döneminde Türkiye’de kadınlar konusunda gelenek karşısında kimi Müslüman kadınlar tarafından eleştirel bir vaziyet alışın örneklerinden hareket ederek bazı düşünümsel saptamalarda bulunmaya çalışmaktır. Bu tebliğ, Türkiye örneğinde çok faktörlü, uzun süreli ve halen devam eden bir süreç olması itibariyle karmaşık nitelik taşıyan bu duruma karşılık, başlangıç halindeki birtakım gözlemleri genelin tartışmasına açma amacını taşımaktadır.

Müslüman Kadınların Gelenekle İlişkileri Ve Paradokslar

Daha önce de belirttiğim üzere gerek Türkiye’de, gerekse diğer İslam ülkelerinde, henüz ulus-devlet yapılarına geçilmeden, modernleşmenin başlarında kadınlar konusunun geleneksel çerçevesinin değişik şekillerde gündeme getirilip eleştiriler yöneltildiği görülmektedir. Özellikle Mısır ve Türkiye’de geçtiğimiz yüzyılın başlarında bu konuda muhteva olarak zengin örneklere rastlanabilir. Kadın ve erkek, duyarlı birtakım kişiler, İslam ile ilgili olarak kadınlara geleneksel yönden getirilen sınırlandırmalar ve ilgili çarpıtmalar karşısında düşüncelerini dile getirip, bunları yazılı olarak ifade etmişlerdir.

Türkiye’de Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra uzun bir süre bu alanda içe kapanık ve muhafazakâr bir söylemin egemen olduğu görülmektedir. Bu bakımdan bu dönemde İslam ve kadın ilişkisi üzerine yapılan neşriyatın, bir gelenek eleştirisi getirmesini beklemek doğru olmayacaktır. Ancak ülkenin 1970’li yıllardan başlayarak etkisi altına girdiği İslami hareket tecrübesi, bu konuda farklı bir hareketliliği de beraberinde getirmiştir. Tıpkı laik rejimin tesisinde olduğu gibi, burada da kadın konusu vitrinde yer alan bir konu olmuştur (Göle:1993). Laik kesimler tarafından bu hareket mensuplarının modernlik karşısında gelenekselden hareket eden reaksiyoner ögeler olarak görülmelerine karşılık, bu yeni aktörler, farklı da olsa modernliğin dışında ve karşısında değil, içerisinde yer almaktadırlar (Göle: 1993).

Bunu sağlayan da, öyle görünüyor ki, modernliğin amaçlanmayan bir sonucu olarak İslami canlanma olmuştur. 1980’li yıllarla birlikte İslami hareketin güçlenmesi sürecinde kadınların evlerle sınırlı kalmak durumundan çıkarak, cemaat ve partilerin çalışmaları için belli ölçülerde de olsa toplumsal hayata daha fazla katılıp siyasallaşmalarına izin verildiği görülmektedir. Söz konusu oluşumlar bünyesinde –erkeklerin kontrolleri altında da olsa- kadın birimlerinin oluşturulmasıyla, kadınlar için muhtemelen yegane kamusal mekanları temsil eden İslamcı “kadın gettoları”ndan söz edilmeye başlanmıştır (Çakır, 89).

Türkiye’de bu çerçevede güçlenme imkanları elde eden Müslüman kadınların geleneğe bakışı ile Kur’an arasında ilişki kurmaları çeşitli şekillerde gerçekleşmektedir. Genel eğilim, Kur’an’ın aslında kadınlara her türlü hakkı verdiği ama geleneksel çizgilerin ya da yorumların bunu çarpıttığı şeklindedir. Bununla birlikte istisnai olarak da olsa, İslami çerçevede kalarak Kur’an’da erkek-egemen bir fondan bahsedildiği de görülmektedir. Söz gelimi Hidayet Şefkatli Tuksal, İslam’la ilgili olarak hem kadın aleyhtarı rivayetlerin sahih olmadıkları, hem de bunların Kur’an ve hadislere aykırı olduklarını ortaya koymak için yola koyulmakla birlikte, durumun beklediği gibi çıkmadığını aktarmaktadır. O, Kur’an’dan hareketle kadına bakış açısını araştırırken, Kur’an’da gerçekten ataerkil bir fon bulunduğunu fark ettiğinden söz etmektedir (Çakır, 24). Tabii buradaki, Kur’an’a ilişkin tek çerçeve değildir. Çünkü Tuksal, bir taraftan da “Kur’an’ın genel yaklaşımı ve ruhu’na da göndermede bulunmaktadır.

Bu ikircikli nokta, ana hatlarıyla, Kur’an’a ilişkin tarihselci yaklaşımı ifade etmektedir. Tuksal’a göre Kur’an’ın, indiği dönemdeki Araplara hitap etmesi söz konusudur. Onların sözcükleri ve düşünce yapılarını yansıtan bu metinsel tarafı -burada “ataerkil fonun tarihsel taraf”- göz ardı edildiğinde hedefler ve amaçlar kaçırılıp, metin içindeki her şeyin dinden görülmesi sonucu ortaya çıkmaktadır. Bu, aslında Amina Wadud’da da gözlenen bir durumdur. Bilindiği gibi o da, Kur’an’ın anlaşılmasında hermenötik cihetin önemine dikkat çekmekte ve kadınlarla ilgili ayetlerin anlaşılmasında bunlara ilişkin örnekler vermektedir.[297]

Ne var ki, burada söz konusu ettiğimiz Müslüman kadınların büyük bir kısmı modernist kaygılar taşımamaktadır. Bu yönde bir tespit, Nazife Şişman’ın Malezyalı oluşum, Sisters in Islam ile ilgili değerlendirmeleridir. O, bu grubun sorunları ortaya koyuş biçimlerinin bütünüyle modern ve Batılı öncüllere dayandığını, dolayısıyla bu sorunlar karşısında verilen cevapların da modern/Batılı çerçeveyi aşamayıp, feminist çizgi ile sınırlı kaldığını ifade etmektedir (Şişman, 128-129). Feminizme karşı bu tedbirlilik durumunun anlamı, tebliğin sonlarında ayrıca değerlendirilecektir.

Bundan dolayı modern dönemde geleneklerle Müslümanların ilişkisine dair yaklaşımlarda yaygın bir şekilde gözlenen özelliklerden biri de geleneğe tarihselci bakış açısından sırt çevrilmeden, ama modernliğin de gereklerini göz ardı etmeden Müslümanca yaşamaya devam edilmesidir. Örneğin Cihan Aktaş, başörtüsüne yönelik teveccühün, Müslüman kadınların “hem dindar kalmak hem de hayatın gerisine düşmemek” olarak ifade ettiği doğrultuda bir hamle olarak görülmesi yönündeki temennisini dile getirmektedir (Özkan,216). Bu da, gelenekle sert bir kırılmanın değil, gelenekle modernliğin daha ılımlı bir şekilde ilişkilendirilmesinin örtünme konusu üzerinden bir ifadesi anlamına gelmektedir. Nitekim Yıldız Ramazanoğlu da, geleneksel olarak örtünenler ile “yeni” tesettür [türban?] arasındaki bildik kıyaslama konusundaki tavrıyla bu duruma başka bir örnek oluşturmaktadır. O, burada asli bir kırılmadan ziyade, genç kuşaktan olan Müslüman kadınların “babaannelerinin dindar duruşunu” şehirde başka şekil altında yeniden ürettiklerini belirtmektedir. Bu yeni örtünmenin failleri, ona göre bir taraftan annelerinin fedakârlık, sabır, aile düşkünlüğü gibi faziletleri sürdürmek isterken, diğer taraftan da, onların İslam adına yürüttükleri pratikleri eleştirip, bu geçmiş kuşaklara ait edilgen koşullar ve ikincil pozisyonları kendi yaşamlarında ortadan kaldırmak istemektedirler (Özkan, 246-47).

Görünen odur ki, Müslüman kadınların modernlik ve gelenekle eşzamanlı olarak bir ilgileri olma zorunluluğu bulunmaktadır. Modern yapıların kadın failler üzerinde yol açtığı etkilerin, onları aynı zamanda gelenek karşısında farklı bir konuma zorladığı anlaşılmaktadır. Mualla Gülnaz’ın ifadeleri bunu çarpıcı bir şekilde özetlemektedir:

Müslüman kadınlar bir yandan yönetime karşı başörtüleriyle okuma ve çalışma mücadelesi verirken, bir yandan da kendi çevrelerine niçin okumak, çalışmak istediklerini anlatmaya çalışıyorlar. Okumak, çalışmak, meslek sahibi olmak, ekonomik bağımsızlık… evet, çok modernist talepler gibi görünüyor. Ama müslüman kadınlar da herkes gibi “şimdi ve burada” yaşıyorlar. Çevreleri Allah dostlarıyla, sahabeyle çevrili değil. Müslüman erkeklerin de dahil olduğu karmaşık, insanın kötü tarafının ağır bastığı, şeytanileşmiş bir dünyada yaşıyorlar ve böyle bir dünyayla baş etmek zorundalar. Anlamak, aldatılmamak, alet olmamak için bilgilenmek zorundalar. Hem dünyevi, hem dini bilgiyle (Gülnaz, 104; krş. Toros, 207).

Gülnaz, bunun gerekçelerinden biri olarak erkeklerin büyük bir kısmının eş ve çocuklarının nafakasını sağlamak yolundaki yükümlülüklerini bir iktidar aracına dönüştürmüş ve bu geçim yükümlülüğü karşısında muhataplarının kendilerine kul köle olmalarını bekler hale gelmiş olduklarının kadınlar tarafından bilinir hale gelmesini göstermektedir (Gülnaz, 104). Yani kadınların artık bu koşullarda güçlenmeye ihtiyaçları vardır ve bunu da bir taraftan modern bilgi vasıtalarından, diğer taraftan da gelenek üzerindeki eleştirel araştırma ve düşüncelerden elde edeceklerdir.

Ancak bir taraftan modernliğin istenmeyen bir sonucu olsalar da Müslüman kadınların (yeni) modern failler olarak gelenekle ilişkileri, geldikleri kökenleri ve sahip oldukları miras bakımından bu durumun getirdiği fırsatların yanı sıra meydan okuyucu sonuçları onların karşısına çıkartmaktadır. Bu bakımdan onların halihazırdaki pozisyonlarının bir tür “ataerkil pazarlık”ı[298] düşündürecek türden uzlaşmalara yol açması da şaşırtıcı değildir ve bu sıklıkla rastlanan bir husustur. Örneğin Sibel Eraslan Refah Partisi içerisindeki kadın tecrübesine “Allah’tan, babadan, kocadan onay almış” bir hareket olarak göndermede bulunmaktadır. Ona göre söz konusu üç kaynaktan onay alan hareketler her zaman başarı kazanmışlardır. Sözü edilen tecrübede Eraslan’a göre babalar ve kocaların tasviplerini almak “zaruri ve doğal” bir gerçek oluşturmaktadır. Ve bu da ütopyaya karşı gerçekliği temsil etmektedir (Eraslan, 219; Çakır, 96).

Belki de bu “gerçekçilik” sebebiyledir ki, bazı Müslüman kadınlar, kimi durumlarda hemcinslerinin konumuna ilişkin geleneksel kaynaklar ya da bakış açılarında zaten bir sorun bulunmadığını ileri sürmektedirler. Mesela Nazife Şişman, kadınların eğitim görmeleri konusunun, onların dini bakımdan eğitim haklarıyla ilgili bir sorun olmadığı üzerinde vurguda bulunmaktadır. Çünkü ona göre ilim tahsili zaten kadın ve erkek herkesin üzerine farzdır. Şişman, İslam’ın bu ilkelerinin yüzyıllar boyunca tartışmaya konu olmadığını ileri sürmektedir. Ona göre aslında sorun kadının eğitim haklarıyla ilgili olmaktan çok, kadınların mahremiyetle ilgili sınırlara dikkat ederek kamusal alanda nasıl var olabileceği ile ilgilidir. Nitekim modern dönemde de eğitim görmek, kadınların kamusal alana çıkışının başlangıcını oluşturmuştur (Şişman, 59-60).

Bu bakımdan kadınların geleneksel değer ve durumlar karşısında tavırları belli dengeler üzerine oturuyor görünmektedir. Geleneği belli açılardan eleştirmelerine karşılık bu duruş, kendi kadınlık rolleri bakımından geleneksel sürekliliği ortadan kaldıracak nitelikte değildir. Önemli bir kısmının aileye ve annelik rolüne yaptıkları vurgu, kadın özgürlüğü konusunda onların diğer aktivistlerden farklı düşündükleri anlamına gelmektedir. Onlar, geleneksel anlamda sadece anneler ve eşler olarak tanımlanmaya itiraz etmelerine karşılık; kendi özgürlüklerini kamusal alana çıkmakla aynı görmemekte, sokağa dökülmenin bir fayda ifade etmediğine inanmaktadırlar (Şişman, 61).

Nitekim Fatma Karabıyık Barbarosoğlu da dini törenlerin etkisini yitirmesinden, özel birtakım gün ve gecelere ilişkin olarak yeni kuşağın reddedici tavrından, mukabelelere kayıtsızlığından yakınmakta, bu konudaki duyarlılığını şöyle aktarmaktadır:

Dinî törenler birer birer siliniyor hayatımızdan. O bidattır, bu bidattır mantığı ile hayatımızın dini atmosferi parçalanıyor. Yakınımızdakinden uzaklaşırken, uzaktakine yaklaşıyoruz. Aklı kuşanıyoruz çepeçevre (Barbarosoğlu, 160).

Bu tür örnekler, geleneklerle ilişkinin sınırlılıklarını ve geleneklerin gerilemesinin doğurduğu sonuçları ortaya koymaktadır.

Geleneksel Kadın Tasavvuruna Yönelik Farkındalıklar Ve Eleştiriler

Müslüman kadınların toplumsal ve kültürel bakımdan geleneksel kökenlerden gelmeleri, geleneksel kültüre ilişkin duyarlılıklarını sürdürmeleri, onların gelenek ve geleneksel olan karşısında edilgen bir şekilde teslimiyetçi tavırlar içerisinde olmalarını gerektirmemiştir. Bilakis onlar çeşitli vesilelerle geleneksel kabul ve itiyadlarla ilgili olarak eleştirilerini dile getirmişlerdir. Bir tebliğ sınırları içerisinde, onların bu eleştirilerinin sistematik bir şekilde tüketimi söz konusu olamayacağından, burada sadece bazı örneklerle yetinilecektir.

Örneğin bu konudaki eleştirilerden biri, kadının yaratılışı ile ilgili dinsel anlatılar düzleminde dile getirilmektedir. Bu bakımdan kadınların kaburga kemiğinden yaratılmış oldukları; dolayısıyla eğri, düzeltilemez bir kimliği temsil ettikleri yolundaki rivayetler Müslüman kadınların gelenek eleştirisi çerçevesinde yer alan örnekler arasında bulunmaktadır. Tuksal, kadının kişilik yapısıyla ilgili bu rivayetlerin muhtevasının erkeğe bir uyarı niteliğini taşıdığını, ancak bu düzeltilemez olduğu belirtilen eğriliğin sadece kadınlara mahsus olmayıp, insan türüne özgü olması gerektiğini belirtmektedir. Ona göre bu tür rivayetler erkeklerin kusurlardan uzak bulundukları ve kadınların erkeklerden daha eksik bir cins oluşturdukları şeklinde yanlış düşüncelere yol açmaktadır (Tuksal, 63).

Yine kadınlarla ilgili bir başka olumsuz çerçeve, kadınları fitne ile eşleştiren anlayıştır. Tuksal, kadınların uğursuzlukları ile ilgili rivayetler bağlamında bu uğursuzluğun fitne ve düşmanlık çerçevesinde formüle edildiğini, bunların şeytani misyonlar olmaları itibariyle de kadının şeytan ile özdeşleştirildiği sonucuna varmaktadır. Hatta ona göre bu yorumlar, kadınlar arasındaki hayırlı insanları bile kapsayacak denli genellemeler içermektedir (Tuksal, 210). Nitekim Cihan Aktaş’ın da bu konudaki kendi deneyimlerine ilişkin olarak kullandığı ifadeler ilgi çekicidir:

… şu son yıllarda bile bazı gazetelerde kadının tesettürlü olarak sokakta yürürken bile bir fitne kaynağı olduğunu yazanlar oldu. Görünmemelisiniz, sesiniz duyulmamalı, gülmemelisiniz, soru sormamalısınız. Gelenekte bu mesela kayınpederinin karşısında ayakta, ağzı kapalı, hiç konuşmadan el pençe divan duran kadınlar olarak karşımıza çıkıyordu, yakın tarihlere kadar. Ben, bana yanlış gelen birçok konuyu bilgisizliğimle açıklıyordum, ama İslam’ın kadını erkekten aşağı gördüğünü kabullenemiyordum. Geleneksel bir din eğitimi almamıştım. Bu nedenle İslam’a ilişkin araştırmalarımı çok yönlü bir sorgulamayla sürdürüyordum. Yani hem dışa, hem içe yönelik sürekli bir eleştirel çaba… “İslam’da kadın”ın hiç de söylendiği, kabullenildiği gibi olmadığını kanıtlamak için tefsirler, tarihler okumalıydım. (…) (Çakır, 122 vd.)

Yine bilindiği gibi bu duruma tepkiler kadınlarla sınırlı değildir. Söz gelimi Musa Carullah da bu fitne algılaması ile ilgili olarak eleştiriler getirmekte ve bunun kadınlardan ziyade erkeklerin sorunu/kusuru olduğunu vurgulamaktadır. Ona göre fitne erkeklerin gözlerinde, kalplerinde ve dillerindedir. Tedbir gerekiyorsa bu da erkeklerin gözlerine nikab, kalplerine adab, dillerine de ikab şeklinde gerçekleştirilmelidir (Carullah, 41).

Tuksal’a dönecek olursak o, fıkhi olarak giriştiği eleştirel yaklaşım temelinde “erkek suçları” ile “kadın suçları” arasında bir ayrımın oluştuğunu ileri sürmekte ve aradaki asimetriyi dile getirmektedir. Ona göre içki ve kumar gibi örneklerde ortaya çıkan erkek suçları, haram kılınmalarına rağmen tevbe ya da küçük miktarlı cezalar ile adeta geçiştirilmektedir. Oysa “nankörlük, cimrilik, huysuzluk, kıskançlık” gibi kadın suçlarına cehennem cezası uygun görülmektedir. Bu durum, Tuksal’a göre Müslümanlar arasında cinsiyetçi yaklaşımın varlığını açık bir şekilde ortaya koymaktadır (Tuksal, 159).

Başka örnekler içerisinde de Müslüman kadınların kendileriyle ilgili konularda şikayet ettiği geleneksel birtakım kodların varlığı söz konusudur. Söz gelimi Mualla Gülnaz’a göre birtakım hadis rivayetleri, fıkıh hükümleri, Kur’an’ın erkek egemen tefsirleri, İslam’daki kadın ve erkek cinsleri arasındaki tamamlayıcılık yönünü zedelemektedir. Bu ise ona göre başından beri var olan bir şey olmaktan çok, ataerkilleşme olarak adlandırdığı sürecin bir sonucudur. Dolayısıyla İslami anlayışın cinsiyetler arasında doğal ve dengeli durumu yansıtıyor oluşuna karşılık, İslam’ın da diğer dinlerde olduğu üzere ataerkil zeminlerinin bulunması söz konusudur. Bu yapılar ona göre dini kendi anlayışına uydurmaktadır (Çakır, 49-50). Dine teslimiyet hâlâ devam etmekle birlikte bu, “insanlardan kaynaklanan, doğal olarak da erkeklerin yaptığı yanlışları –yanlış çeviri, yanlış anlama, yanlış yorum, yanlış içtihat, yanlış fetva, mevzu hadis, vs.– tamamen ayıkladıktan sonrası için söz konusu” olacaktır. Gülnaz’a göre iş burada da bitmemekte ve örneğin Kur’an ayetlerine, ‘bu böyle olmayabilir, aslını bir daha araştırayım’ türünden yaklaşma durumları yaşanmakta ve gerçekten de şaşırtıcı sonuçlarla karşılaşılabilmektedir (Çakır, 51).

Aktaş da Müslüman kadınların ev ile ilişkilerini problematize etmektedir (1992:72-73). Ona göre İslami aile içindeki rol paylaşımı, kadının kısa bir süre içerisinde edilgen hale gelmesine yol açmaktadır. O, Müslüman kadının faaliyetlerinin ev merkezli olmasına temelde itiraz ediyor görünmemekle birlikte, bunun, kadını ev ile sınırlandırma ve onu bu şekilde tanımlamasına karşı çıkmaktadır. Ev merkezli bir faaliyette ona göre bir yuva ve karargah olarak evlerde zamanın ve toplumun nabzı tutulacak ve kadınların kişisel gelişim ve toplumsallaşmaları kesintisiz sürecektir. Halbuki ev ile sınırlandırılma durumunda ev artık bir kafes, bir hücre gibidir; burada kadın edilgenleşip, kendi başına kararlar alma özelliğini yitirmektedir. Aktaş, kadının böyle bir sınırlandırmaya maruz bırakılmasının Kur’an’a uygun düşmediğini vurgulamaktadır.

Yine kadınların eşleriyle ilişkilerinin konumları da eleştirilere konu edilegelen örnekler arasında yer almaktadır. Toros, bu noktada yolunda gitmeyen ilişkilerde erkeklerin işledikleri zulümleri âlimlerin yorumlarına müracaat ederek meşrulaştırdıklarından yakınmaktadır. Ona göre erkekler bu tür durumlarda kendilerine uygun kaynak bulmakta hiç zorluk çekmemektedirler. Çokeşliliği bir hak olarak gören erkekler, bundan doğan öyküleri görmezden gelmektedirler. Toros, Kur’an ahlakıyla ahlaklanmaktan söz edilen bu dönemde çokeşlilik durumunda kadının ne hissettiklerinin hesaba katılmadığına dikkat çekmektedir.[299] Oysa ona göre çokeşlilik bir hak değildir ve bu göz ardı edilmektedir. Toros’a göre buradaki apaçık bir “ahlaksızlık”tır ama ne var ki, hukuken meşru gözüken bu durumda ahlaken de sapkınlık söz konusu olmamaktadır (Toros, 202-204).

Cihan Aktaş, hayırlı amel noktasında kadınların erkeklerinin rızasını kazanmalarının gündeme getirilmesine karşılık, gerçekte kadın ya da erkek bütün inananların birbirlerinden razı olmaları gereğinin göz ardı edildiğini vurgulamaktadır. Nitekim ilgili yayınlarda Aktaş’a göre “Mü’min kadınların vasıfları” ya da “kadının kocasına karşı ödevleri” türünden başlıklara sıkça rastlanmasına karşılık, erkeklerin vasıfları ve sorumluluklarına hemen hemen hiç rastlanılmamaktadır (Aktaş, 1992:48).

Ama en dikkat çekici ve kışkırtıcı örnek, başörtüsüne ilişkin gelenek dışı değerlendirmelerdir. Belki diğerlerine göre istisnai olmakla birlikte, içerik ve imaları bakımından en meydan okuyucu olanı bu görünmektedir. Yine Toros’a göre, her şeyden önce, örtünmenin kişisel bir sorun olarak kabul edilmesi gerekliliğine karşılık, onun herkesi ilgilendiren siyasi bir sorun haline geldiği görülmektedir. Bir taraftan kadınların çalışmasına yönelik çeşitli sıkıntılar yaratılırken, diğer yandan başörtüsü yasaklarının erkekler tarafından sorunsallaştırılması Toros için rahatsız edicidir. Ona göre kadınların kamusal alanda var oluşlarına “davet”,“tebliğ” olarak bakanlar kadınlar değil, erkekler olmuştur. Ve onun için, her şeyden öte, örtü oldukça abartılmış bir simgedir. Nihayet, başörtüsü tartışması, Müslüman kadınların toplumdaki sorunları ile ilgili olarak bütün gündemi kaplamak durumundadır ve bu halen de sürmektedir (Toros: 190-207).

Düşünümsel sonuçlar: Gelenek eleştirisinin kadın faillerinin kendi durumlarına ilişkin değerlendirmeleri.

Buraya kadar Müslüman kadınların Türkiye’de gelenek bağlamında din ile ilgili yorum sorunları noktasındaki örneklerden bazıları aktarılmış bulunmaktadır. Burada ise bu kadınların söz konusu türden eleştiriler getirirlerken içinde bulundukları durumlar, yaşadıkları çelişkiler ve sorunların neler olduğu, hitap edilmesi gereken diğer bir alt başlığı oluşturmaktadır.

Bu kadınlar daha önce de söylendiği ve diğer cinsten dindaşlarında olduğu gibi, modernliğin hesapta olmayan sonuçları olarak gözükmektedirler. Cumhuriyet’in ortaya çıkardığı imkanlara muhatap olmuşlar, bunlardan doğan durumlar sonucu eğitim görme ve çalışma başta olmak üzere toplumsal birtakım gereklilikler ile karşı karşıya gelmişlerdir. Toros’un da dikkat çektiği üzere modern bireylerin din konusunda da birçok kanaldan gelen bilgilerle mücehhez olma imkanları bulunmaktadır. Bu, aynı zamanda geleneksel kalıplardaki bilgi alışverişinin tarihe karıştığı (Toros, 192) noktası aşırı bir genelleme riski taşımakla birlikte, bu durumun belli toplumsal kesitlerde sonuçlar verdiği de ortadadır. Bunun anlamı ise kadınların daha önce bilgi/yorum üret(e)meme durumundan belli ölçülerde kurtulup, bu alanda bir güçlenme yaşıyor olduklarıdır. Onlar bir taraftan modernliği belli eleştirilerle karşılayıp, kendi modernliklerini üretirlerken, diğer taraftan da kendilerini, kendi modernliklerine ters düşen eski fikir ve uygulamalar karşısında çeşitli dozlarda eleştirel bir duruş içerisinde bulmaktadırlar. Ancak bu alanda onların çeşitli sorunlar yaşadıkları da görülmektedir.

Müslüman kadınların gelenek eleştirisi ile ilgili bir husus, söz konusu kadınların düşünsel bakımdan güçlü bir hareket oluşturmada yaşadıkları zorluklardır. Nitekim Nazife Şişman, Müslüman kadınların kendilerine özgü bir terminoloji geliştiremediklerinden yakınmaktadır. Ona göre bu kadınlar bir “ses” arayışını sürdürmektedirler(Şişman,130)[300]. Belki de bunun, onların içerisinde bulundukları “arada bir yerde bulunma” hali ile ilişkisi bulunmaktadır. Söz gelimi Yeşim Arat, Refah partili kadınlar üzerinden yeni Müslüman kadın aktörlerin İslam’ının ne laik devletin İslam’ı, ne de Müslüman patriyarkların İslam’ı olduğu yolunda bir tespiti dile getirmektedir (Arat, 111). Ve ona göre bu kadınların dinleri bireysel ve bağlamsal karakter taşımakta ve monolitik nitelikten de uzak bulunmaktadır. Yine Arat’a göre bu kadınlar, geleneksel yaşam biçimi ve değerlerini teşvik etmektedirler. Ve kendi modernliklerini oluşturmak üzere modernizmi yeniden şekillendirmek durumundadırlar (Arat, 113). Onların faaliyetlerinin ortaya koyduğu sonuçlar geleneğin yeni roller üstlenebileceğini göstermiştir.

Ancak durum her zaman bu şekilde değildir. Geleneğin kendilerine sunduğu imkanlar ve engellerin ortaya koyduğu diyalektik, onlar için baş etmeleri gereken ve bazen de baş edemeyip, acizliklerini itiraf ettikleri bir konu haline gelmektedir. Belki zamanında iyi anneler ve eşler olmak üzere oku(tul)muşlardır ama modern yaşamın zorunlulukları, onları daha ötede adımlar atmaya zorlamış ve çoğu da geride bıraktıkları geleneğin kendileri için oluşturduğu yaptırımlara muhatap olmuşlardır. Özellikle İlahiyat diline vukuf ve bu konuda kazanılan becerilerin ortaya koymak durumunda olduğu sonuçlar, İslami habitus için tehlikeli addedilerek, çeşitli dışlamalarla karşılaşmıştır. Bu kadınların verdikleri tepkilerin çeşitliliğinin, yukarıda sözü edilen ses arayışında karşılaşılan güçlükleri kısmen açıkladığını düşünüyorum. Bir taraftan laik devletin başörtüleri vesilesiyle kendilerine reva gördüğü muamele, diğer taraftan “İslami hareket”in eril beklentilere uyma doğrultusundaki baskıları, onların bu güçlenme deneyimini olumsuz etkiliyor görünmektedir. Birinciler tarafından “rejim düşmanı”, ikinciler tarafından “feminist/sapkın” yaftalarından uzak durma kaygıları, onları sınırlandırmış görünmektedir. Birinci yaftaya karşı örtünme gerekçelerini Allah’ın emri olmaktan çıkartıp, demokratik ve bireysel bir hak temelinde ifade etmeye yönelerek, Cumhuriyet’in tamamlayamadığı sekülerleşmeyi kendileri “başarmış”lardır. İkinci yaftaya karşı kararsız ve çekinik kalmaları sonucunda da o tarafın eril söylemine karşı gerçek ve sürekli bir direniş imkanını elde edemedikleri görülmektedir.

Türkiye’deki Müslüman kadınların bu şekilde geldiği nokta bakımından ayrıntılı bir özdüşünümün sonuçları Halime Toros tarafından ortaya konmuş bulunmaktadır. Buna göre seksenli yılların sonundan başlayarak bir grup kadın kendi yaşamlarından yola çıkmak suretiyle kadınlık durumlarını sorgulamaya başlamışlardır. Ancak bu çıkış daha baştan sorunludur; çünkü onlar aslında yeni bir şey söylemediklerinin daha farkında değillerdir. Oysa aynı şeyler bundan bir asır önce hemcinsleri tarafından dile getirilmiş ve onlar İslam’ın yorumlarını sorgulamışlardır. Üstelik öncellerle yapılan bir karşılaştırma da kendileri açısından pek parlak değildir:

Bizler yüz yıl öncesine oranla belki daha çok görünüyor ama göründüğümüz oranda da suskunluğumuzu büyütüyoruz. Ve ne yazık ki onlar kadar cesaretimiz yok hayatlarımızın eleştirisini yapmak için. Bizler hâlâ İslam’ın bize aslında ne kadar değer verdiğini savunmakla meşgulüz (Toros, 207).

Toros, ayrıca kendi dönemleri itibariyle Müslüman kadınların yaşamlarında kimlik arayışı ve çözüm bakımından “Kur’an’ın ahlakıyla ahlaklanmak” ifadesinin sıklıkla telaffuz edildiğine değinmekte ve bunun sözde kaldığını şu şekilde ifade etmektedir:

Bir giysiyi sırtımıza geçirir gibi sözcükler kuşanıp, Kur’an’ın ahlakıyla ahlaklanmaktan söz ettik ama, bu ahlakı edinme çabası ne yazık ki ilmihal ahlakının ötesine geçemedi. Ahlak deyince her gün yeniden sınanan, iç hesaplaşmadan geçirilen hayat değil, kurallar ve ödevler anlaşıldı. Kadın-erkek ilişkileri ve gündelik hayat ilmihal bilgileriyle düzenlenmeye kalkışılınca, hayat da konu ya da alfabetik fihristli, emir-kural ve yasaklardan oluşmuş bir büyük kitaba döndü. Ve “kitabına uydurulan” her fiil arsız bir haklılık kazandı (Toros, 202-203).

Toros, zamanının İslamcı kadınlarının bu konuma nasıl vardıkları noktasında şu öz-düşünümsel tespitleri de yapmaktadır:

Daha çok “kafir”lere bir cevap ihtiyacı ile, derin bir savunma psikolojisi içinde “İslam’a göre kadın” söyleminin yüzlerce tıpkı basımı arasında dolanan kadınlar dışarıdan dayatılan sorular ve sorunlar karşısında garip bir tutum geliştirdiler. İslam’ın aslında kadına nasıl değer verdiğini göstermek için kendi hayatlarını “es” geçtiler. Yani bir yüzleşme yapma gereğini duymadılar. Ya da hikayeler sorunlu olsalar bile bunu o hikayeyi yaşayan aktörlere değil, hikayenin yaşandığı ortama, düzene yıkarak emaneten yaşayan ve aslında yaşamak istediği geleceğe havale ederek sorunlar kendi sorunları değilmiş gibi davranan kadınlar, süreç içerisinde bu sorunların aslında ne kadar da kendi sorunları olduğunu anladılar (Toros, 202).

Böylelikle Toros, kadınların İslami yaşamlarında gelenek karşısında konumlanmanın ne kadar yetersiz ve çarpık kaldığını da işaret etmiş oluyordu. Oysa özellikle 1990’lı yılların ortalarından itibaren kadınlar platformlar oluşturarak belli bir ivme yaratmış görünüyorlardı. Ancak Toros’un düşünümselliğinde bunların kayda değer görülmedikleri anlaşılmaktadır:

Kadın platformları, dernekler, vakıflar yani kadınları bir araya getiren örgütlenmeler “başörtüsü” sorunu dışında bir gündeme sahip değiller ne yazık ki. Bunun dışında yapılan faaliyetler; kermesler ve çaylar düzenlemek, tanışma toplantıları tertiplemek, bir kadın örgütlenmesinden çok hayır kurumu gibi çalışmak dersem, haksızlık yapmış olacağımı sanmıyorum (Toros, 207-208).

Halime Toros’un bu düşünümsel dökümü “istisnai” olmak nazarıyla ciddiye alınmayabilir mi? Sanmıyorum. Çünkü burada, hareketin içinde olan bir aktör söz konusudur ve kendi tercihleri noktasında bizi ikna edememe olasılığına karşılık, kendi yaşanmışlıklarının, genel bir karşılaştırma bakımından, diğer kadınlarınkinden tamamen farklı olduğunu düşünmüyorum. Aksine laik devlet ve Müslüman erillik gibi rakipler, ilgili kararlar geniş bir skalaya yayılsa da, örtünme pratiğinin getirdiği yaşanmışlıklar gibi birçok unsurun Müslüman kadınları ortak bir şekilde kuşattığı rahatlıkla söylenebilir. Üstelik bir noktada bu, kadınlara özel bir durum olmaktan çıkıp, genel olarak Müslüman habitus’un dönüşümü ile ilgili hale gelmektedir.

Sonuç Yerine

Buraya kadar sıralanan örneklerden de anlaşılacağı üzere Müslüman kadınların (ve erkeklerin) gelenek karşısındaki tavırları, İslami hareketin etkili olduğu nispeten kısa bir süre dışında, genelde onu tamamen devre dışı bırakmaya yönelik bulunmamaktadır. Bununla birlikte özellikle kadınlarla ilgili son derece olumsuz tutumları içermesi bakımından gelenek sıklıkla eleştirilere uğramaktan da kurtulamamıştır.

Bu arada Müslüman çevrelerde kadınlara yönelik İslami algılamalarla ilgili geliştirilen düşünce tarzları ve eleştirelliğe giderek daha çok rastlanır olunmakla birlikte bunların dağınık, anlık ve söyleme dönüşme özelliğinden yoksun nitelikler taşıdığı görülmektedir. Bu da, Müslüman camianın, modern dünyada daha ciddi bir şekilde muhatap alınacak çizgiler geliştirme aşamasına henüz gelemediğini düşündürmektedir. Bu bakımdan, söz gelimi İran gibi, Malezya gibi, dünyanın çeşitli yerlerinde etkili olabilen İslami/İslamcı feminizmin Türkiye’de bu hareketin söylemini yeterince yansıtacak bir güçte bulunmadığı kanaatini taşıyorum. Bu durumun, Türkiye’nin ötekilere oranla uzak bulunduğu ulus-aşırı (transnational) koşullar ile ilgisi ayrıca ele alınmaya değer bir konu oluşturmaktadır. Ancak Türkiye’nin nisbi içe kapanıklığı, kadınların bu noktada konumlarını da sınırlandırmış gözükmektedir. Ülkenin “geleneksel” muhafazakârlığının da yine bu durum ile iç içe bir etki gösterdiği söylenebilir.

Bu dağınıklık içerisinde de birtakım zaaflar bulunduğu görülmektedir. Bunlardan en çok dikkat çekenlerden birini, kadınların, çok az sayıdaki istisnaları dışında gösterdikleri çekinik tavır ve kendilerini muhafazakâr bir çerçeve ile sınırlandırıyor oluşlarıdır. Bu da cinsiyet alanında birtakım fikirlerin daha köklü bir şekilde tartışılması noktasında bana göre bir zaaf oluşturmaktadır. Daha önce de belirttiğim gibi, dişil bir söylem geliştirme noktasında Müslüman kadınların devlet ve eril cemaat/bireyler karşısında edilgenliğinin devam ettiği görülmektedir. Bu bakımdan bu kadınlar “hareket”inin bir taraftan liberalleştirici yönelimler neticesinde ana hatlarıyla sekülerleşme çizgisine girmiş olduğu, diğer taraftan da önceki “İslami aktivizm” ya da “İslami Hareket” döneminden, bir “İslamcılık-sonrası”na doğru dönüşüm sürecini yaşadığı dikkat çekmektedir. Bu, söz konusu kadın aktörlerin eşzamanlı olarak post-seküler ve post-İslamist bir yeniden konumlanışı gerçekleştirdikleri anlamına gelmektedir. Bu sonuç, geleneksel İslamcılıktan Radikal İslamcılığa (Alankuş-Kural) oradan da liberalliğe (Arat) ya da hidayet kurgularından özdüşünümsel nitelikli romanlara (Çayır) geçiş türünden sınıflandırmalara tabi tutulabilir. Bu son süreçlerin aslında Müslüman kadın aktörlerden söz etmenin mümkün hale geldiği zamanları temsil ettiklerinin altını çizmek gerekmektedir. Bu da büyük ölçüde gelenekle karşı karşıya gelmeyi ve onunla çeşitli şekillerde yüzleşmeyi beraberinde getirmiştir. Ama en dramatik yan, bütün bu süreçler boyunca kadınlar üzerindeki ataerkil kuşatmanın kesintisiz bir şekilde varlığını sürdürüyor oluşudur. Umut vaad edecek olan ise Müslümanların bu konuda sahih bir İslami dil arayışını korumaları olacaktır.

Kaynakça

Ahmed, Leila (1992), Women and Gender in Islam. Historical Roots of a Modern Debate, New Haven & London: Yale University Press.

Aktaş, Cihan (1991), Sistem İçinde Kadın, İstanbul: Beyan Yayınları.

Aktaş, Cihan (1992), Modernizmin Evsizliği ve Ailenin Gerekliliği, İstanbul: Beyan Yayınları.

Aktaş, Cihan (2000), ‘İslamcı Kadının Hayat Hikayesi’, Osmanlıdan Cumhuriyete Kadının Tarihi Dönüşümü, İstanbul: Pınar Yayınları, 171-187.

Aktaş, Cihan (2001), Bacıdan Bayana. İslamcı Kadınların Kamusal Alan Tecrübesi, İstanbul: Pınar Yayınları.

Arat, Yeşim (2005), Rethinking Islam and Liberal Democracy. Islamist Women in Turkish Politics, Albany: State University of New York Press.

Barbarosoğlu, Fatma Karabıyık (2002), İmaj ve Takva, İstanbul:2002.

Çakır, Ruşen (2000), Direniş ve İtaat. İki İktidar Arasında İslamcı Kadın, İstanbul: Metis Yayınları.

Çayır, Kenan (2007), Islamic Literature in Turkey. From Epic to Novel, Newyork: Palgrave Macmillan.

Eraslan, Sibel (2000), ‘Refahlı Kadın Tecrübesi’, Osmanlıdan Cumhuriyete Kadının Tarihi Dönüşümü, İstanbul: Pınar Yayınları, 211-234.

Göle, Nilüfer (1993), Modern Mahrem, İstanbul: Metis Yayınları.

Gülnaz, Mualla (2000), ‘Nisvan-ı İslam’, Osmanlıdan Cumhuriyete Kadının Tarihi Dönüşümü, İstanbul, Pınar Yayınları, 81-110.

Kural, Sevda Alankuş (1997), ‘Türkiye’de Alternatif Kamular/Cemaatler ve İslamcı Kadın Kimliği’, Toplum ve Bilim 72, ss. 5-44.

Özkan, Fadime (2005) Yemenimde Hâre Var, İstanbul: Elest.

Öztürk, Mustafa (2001), Egemen Bir Dinî Söylem Tarzı Olarak Ataerkillik’, İslamiyat 4:4, 111-131.

Şişman, Nazife (1996), Global Konferanslarda Kadın Politikaları, İstanbul: İz Yayıncılık.

Şişman, Nazife (2001), Kamusal Alanda Başörtülüler. Fatma Karabıyık Barbarosoğlu ile Söyleşi, İstanbul: İz Yayıncılık.

Toker, İhsan (2005), Bir Yapılaşma İlişkisi Olarak Kadınlar ve Din. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Toros, Elif H. (2000), ‘Hayat, Hikayeler ve Suskunluğa Dair’, Osmanlıdan Cumhuriyete Kadının Tarihi Dönüşümü, İstanbul, Pınar Yayınları, 189-208.

Tuksal, Hidayet Şefkatli (2000), Kadın Karşıtı Söylemin İslam Geleneğindeki İzdüşümleri, Ankara: Kitabiyat.

Wadud-Muhsin, Amina (1995), Qur’an and Woman, Shah Alam.

[297] Bu nokta Leila Ahmed’in Kur’an ve kadın ilişkisine dair etik ve fiili-hukuki yaklaşımını akla getirmektedir. Bkz. L. Ahmed, 63. Bkz. Amina Wadud-Muhsin, Qur’an and Woman, s.88-89.

[298] Terim Deniz Kandiyoti’ye aittir. Ayrıntılar için bkz. D. Kandiyoti, ‘Bargaining with Patriarchy’, Gender and Society 2:3 (1988).

[299] Toros, kadınların bu duruma çeşitli tepkilerde bulunduğundan söz etmektedir. Kimi durumda bu nefs terbiyesi , kimi durumda Kur’an’da var olup karşı çıkılmaması gereken bir durum olarak sabırla karşılanıyordu. Ancak bazıları hasta oldular, bazıları da bu yeni eş ile savaşma yolunu tercih ettiler. Bkz. ‘Hayat, Hikayeler ve Suskunluğa Dair…’, s.203.

[300] Edebiyat, bu arayışın tezahür ettiği oldukça görünür alanlardan birini oluşturmaktadır. Nitekim hidayet romanları ve daha sonraki düşünümsel edebi ürünler bu noktada somutlaşmış bulunmaktadırlar. Bu konuda kapsamlı bir çalışma için bkz. Kenan Çayır, Islamic Literature in Turkey. From Epic to Novel, Newyork: Palgrave Macmillan, 2007.

Oturum Başkanı: Evet, ben de çok teşekkür ediyorum.

İhsan Hoca’nın tebliğini üç noktada belki özetlemek mümkün, ben öyle özetledim:

Bir, kuramsal bir tespit yaptı. Din ile erkek egemen yaklaşım arasında bir paralellik olduğunu vurguladı. Toplumsal hafıza sorunumuz var, dedi.

Kadının sesi Cumhuriyetle birlikte ortaya çıkmamıştır, daha önce başlamıştır, dedi.

Bu arada bu analizle de eski toplumsal analiz yöntemleri yerine bunları gözden geçirerek yeni bir analitik çözümleme çerçeveleri belirlemek gerektiğini vurguladı.

Tarihsel tespitlerinde de ulus devlet öncesi modernleşme çabaları var ve kadının sesi ulus devlet öncesi çıkmaya başlamıştır İslam dünyasında özellikle.

Gelenek eleştirisi 1980’lere kadar söz konusu zaten olamazdı, cumhuriyetin veya cumhuriyet döneminin doğası, tabiatı gereği. Gelenek eleştirisi ancak 1980’den sonra İslami hareketlerin ortaya çıkmasıyla birlikte kendisine zemin bulabilmiştir diye bir tespit yaptı.

Durum analizinde ise daha çok Kur’an’da bir ataerkil form olduğu yani modern Müslüman kadınların yaptıkları çalışmalarda Kur’an’da ataerkil bir form olduğunu kendisinin de buna katıldığını söyledi. Bu yaklaşımın, bu değerlendirmelerin de tarihsel bir perspektifle yapılması gerektiğini ifade etti.

Müslüman kadınların modernist kaygılar taşımadığını söyledi. Yeni modern failler olarak Müslüman kadınların durumuna temas etti ve son olarak da Türkiye’deki kadın hareketinin geri bir durumda olduğunu imlemiş oldu. Kendisine çok teşekkür ediyorum.

Şimdi Ayşe Hanım’a söz veriyorum. Kendisi “Görsel Medyada Kadın Dili, Kadın Programları, Kuşakları” konusunda bizi bilgilendirecek. Buyursunlar efendim.

GÖRSEL MEDYADA KADIN DİLİ KADIN PROGRAMLARI, KUŞAKLARI

Ayşe BÖHÜRLER

Gazeteci-Yazar

İktidar bedenin içine sızmıştır.
M. Foucault

Giriş

Görsel Medya iktidarı temsil eden “erkek kimliğinin” hâkimiyetinin ve kadın algısının en bariz görülebildiği sızıntı alanlardan birisidir. Bu sızıntı; toplumda kadına ilişkin ayırımcı yaklaşımları pekiştiren gücü ile büyük bir etkiye sahiptir. Etkileme alanı kitleseldir. Etkileme gücü ise diğer kitle iletişimi araçlarına göre çok daha yüksektir. Çünkü bütün duyulara ve duygulara birden hitap eder. Medyada seyrettiğimiz her şey bir tercih ve seçimdir. Medya yöneticilerinin ve yapımcılarının tercihi ve seçimidir. Bu görüntüler bire bir gerçeği yansıtsa da, yayınlanmadan önce yeniden kurgulandığı için ideolojik bir etkiye sahiptir.

GÖRSEL MEDYA FİKİR VE DEĞER OLUŞTURUR

Bugünkü hâkim kültürün imal edildiği en güçlü araç olan görsel medya; tek başına etkileyici, fikir oluşturucu ve değiştirici bir etkiye sahiptir. Etkileme alanı sadece gösterdiklerinin uyandırdığı etki ile sınırlı değildir. Bizzat algılar, davranışlar, değerlerin oluşmasına katkı sağlar.

Görsel medyanın yazılı basından farklı olarak görülebilir olana değer vermesi, görüntüsü olmayan hiçbir şeyin kıymetinin ve haber değerinin olmaması da toplumda görünür olma isteğini artıran ve görünmeyi tek başına değer haline getiren bir etki uyandırmıştır. Haberin ya da programın doğruluğuna değil, ilgi çekiciliğine, oluşturduğu heyecan ve etkiye bakılarak tercih edildiği, içeriğinin bu kriterlerle belirlendiği görsel medya; insanların zihinlerinden önce yüreklerini hedef alır.

GÖRSEL MEDYANIN EKONOMİK GÜCÜ

Bu da medyayı ve içeriğindeki her tür bilgiyi bir tür yatırım aracı haline getirir. 2011 yılı Temmuz ayında ortaya çıkan medya devi Murdoch’un kraliyet ailesinden, sıradan insanlara uzanan geniş bir kesimi haber edinme amaçlı olarak dinletmesine ilişkin skandal; medyada “para kazanmak için her şey mubahtır” yaklaşımının izdüşümüdür. Bu skandalda haber alma servislerinden hükümet üyelerine birçok kişinin ismi geçmektedir. Görsel medya sadece içeriği ile değil kullandığı teknoloji ile de görünmeyen birçok etkiyi oluşturabilecek bir güce sahiptir. Dev bir sektörün en maliyetli ve kapsamlı parçasıdır. Bunu anlamak için sadece Murdoch’un sermaye olarak oluşturduğu değere bakmak bile yeterlidir.

31 milyar doları bulan yıllık gelir ve 60 milyar doları bulan öz sermayesi ile Rupert Murdoch’ın News Corp şirketi dünyanın en büyük medya holdinglerinden biri. 80 yaşındaki Avustralyalı Rupert Murdoch da, dünyanın en güçlü kişilerinden biri kabul ediliyor. 1979’da kurulan News Corp, hâlihazırda ABD, Avrupa, Avustralya, Asya ve Latin Amerika’da, film, televizyon, uydu ve kablolu yayın hizmetleri ile basın-yayın alanında pek çok şirketi bünyesinde topluyor. Küresel gazete ve bilgi hizmetleri kolu, 2010 Haziran’ı itibariyle 6 milyar doları aşkın gelir elde etti. News Corp’un sahibi olduğu markalar arasında dünyaca ünlü isimler var; 20th Century Fox film stüdyoları, Fox TV ve Asya’da faaliyet gösteren Star kanalları bunlardan birkaçı. Wall Street Journal, New York Post ve Times’ın yanı sıra, Avustralya’da 146 gazete yayımlayan grup, HarperCollins yayınevinin de sahibi. Şirket ayrıca National Geographic kanalı ile British Sky Broadcasting (BSkyB) şirketlerinde hisse sahibi. Bu grubun gelir kaynaklarına baktığımızda ise en büyük payı ise görsel medyanın aldığını görüyoruz.

Film-Dizi Eğlence; (10 film şirketi) 7,6 milyon dolar

Kitap Yayıncılığı; 1,3 milyon dolar

Uydu Kanalları: 3,8 milyon dolar

ABD’de Karasal Yayınlı TV Kanalları: 4,2 milyon dolar

Gazete Grubu: 6,1 milyar dolar

Kablolu Yayın Ağı: 7 milyar dolar

Türkiye’de hem küresel hem de yerel sermaye medya içinde kârlılık amaçlı büyük hisselere sahip. Bu nedenle görsel medyayı dünyadaki küresel sermayenin tutum alışından bağımsız değerlendiremeyiz.

Medya ticari bir işletme olmasının ötesinde global ekonominin her yönüyle etkilediği büyük bir ekonominin parçası olarak ele alındığında, medyada kadına bakışı analiz etmek daha da kolaylaşır.

MEDYADA KADINA İLİŞKİN AYIRIMCILIK

Türkiye’de cinsiyet ayrımcılığı yapmak yasak ama bunu başta medya olmak üzere kimse suç olarak görmüyor. Bir kadın dayak yemiş ve tecavüze uğramışsa medya böyle haberler verirken arkasında mutlaka bir sebebi vardır önyargısı ile bir şey arıyor; “Acaba olmadık bir saatte mi sokaktaydı? Acaba başka bir ilişkisi mi vardı?” Yani böyle bir felaket oldu ama işin arkasında başka bir şey varsa mazur göreceğiz.” Ya da “iyi bir dayak fotoğrafı var mı?” Ancak son günlerde ev içinde çok da görüntülemeyen aile içi şiddetin en acı görüntüleri medya için çok daha kolay bulunur hale geldi. Bu da toplumun ilgisini çekiyor, ajitasyon oluşturuyor. Ancak bu görüntülerin daha çok aydınlanması aile içi şiddeti de cinayetleri de azaltmadığı gibi tam tersi artıran bir etki oluşturdu.

Burada medyanın kadına ilişkin haberleri ajitasyona uygunluğu oranında görmek ile hiç görmemek arasındaki tutumu aynı zihniyetin yansıması olarak ortaya çıkıyor.

Diğer yandan kadınların nesneleştirilmesi, sadece güzellik ve gençlik üzerinden görülebilir hale gelmesi kadınlara başka bir ayırımcılığın kapılarını açıyor. Şişmanlık, yaşlılık gibi insan halleri bu ayrımcılık dilinden nasibini alıyor. BBC başta olmak üzere uluslararası medya kuruluşları ve örgütleri de kadına yönelik ayırımcılık ile mücadele sınırları içine şişmanlık ve yaşlılık boyutunu da eklediler. Avrupa yasaları bu konularda da kadını koruyucu bir yaklaşım ortaya koysa da medyada görünen kadınlar üzerinde gençlik, güzellik tahakkümü sürüyor.

Önemli bir konu da görsel yönetmenlerin sayfalarını, programlarını süslemek için başvurdukları yöntem olan güzel kadın görüntülerine ihtiyaç duymalarıdır. Bu ihtiyaç çoğunluğu erkek olan yönetmenlerin tercihi ile seksi kadın görüntüsü olarak tezahür eder. Bu tutum bugün medyanın en sarsılmaz ilkesi olarak internet sitelerinden gazetelere, televizyonlara altın kural olarak yansır.

O yüzden gazetelerin birinci sayfalarında, hiç böyle bir şeye gerek yokken, anlamsız bir şekilde, güzel ve genç bir kadın fotoğrafı görürsünüz. Onunla ilgili hiçbir haber doğru değildir. Dolayısıyla bir kadının gazeteye çıkması için genç, güzel, cazip olması yeterlidir. Erkeklerin gözünden kadını nesneleştiren bir cazibe unsuru haline getiren bu bakış medya yapım yönetimine hâkimdir. “Genç ve güzel değilse çekmeye değmez abi” yaklaşımı yeni bir ayırımcılık dili olarak medyada yaşıyor, yaşatılıyor.

Ayrımcılığı ve kadına ilişkin ikinci sınıf önyargıları besleyen çok temel bir başka konu da kadınla ilgili her türlü medya içeriğinde yemek tarifi ve güzellik öğütlerinin yoğunlukla yer almasıdır. Futbol, siyaset, kültür-sanat gibi eğlenceli konular erkeklerin alanıyken kadınlara ilgi alanı olarak mutfak, sağlık, çocuk, aile gibi konular kalır. Dolayısıyla medya ağırlıklı olarak erkek olduğu varsayılan bir izleyicinin hayallerinde ve evinde görmek istediği kadın imajlarıyla şekilleniyor.

Bir başka konu da medyada çalışanların kadına bakışları... Sadece izleyici, okuyucu çoğunluğu erkek değil; tabii ki yönetici kademelerinde çoğunlukta erkekler var. Çok az kadın yükselebiliyor. Şiddet haberi yapan erkek muhabir kendisini dayak yiyen kadınla değil; dayak yiyen adamla özdeşleştiriyor.

Sermaye sahiplerinin ve reklam verenlerin talep ve istekleri görsel medyayı yakından etkilemektedir. Medya sermayesinin temelini oluşturan reklam verenlerin tercihleri, beğenileri, hassasiyetleri önemli bir tüketici kitle olan kadın izleyiciyi hedef alan programlarda had safhada korunmaktadır.

En önemli unsur da, patronun çıkarları… Her patronun farklı alanlarda ticari yatırımları ve sürdürmesi gereken ilişkileri bulunmaktadır. Burada patronun tutumu, siyasi ve ticari tercihleri ya da zorunlulukları da kadınlara yönelik ayırımcılığa boyun eğilmesini zorunlu bir durum haline getirmektedir.

Medya ürünlerinin alıcı bulabilmesi için kadına fazlasıyla ihtiyaç vardır. Ama bu ihtiyaç kısıtlı alanları içerir. Ciddi konuları fazla kapsamaz. Ciddi konularda da kadınlara yer vermek bir konjonktür olarak son zamanlarda benimsenmek durumunda kalınsa da bazı medya kuruluşlarında haber sunucularından dahi dekolte ya da mini etek giymelerinin talep edilmesi kadın imajının mahkum edildiği sınırları göstermektedir. İzlenmek için cazibesi olan kadın bir ihtiyaçtır.

Medyada kadına uygulanan ayırımcılık hem metinlerin dili hem de görüntünün dili üzerinden kendini belli eder. Kadınların isimleri kadın genellemesinin altında kaybolur. İlk kadın roman yazarımız Fatma Aliye’nin çeviri kitabına “bir kadın” diye imza atmasının üzerinden yüzyılı aşkın zaman geçse de durum pek değişmemiştir. Kadına ilişkin temalarda önemli meseleler yok sayılır, görülmez. Hangi kadınların meseleleri üzerine ışık tutulacağı mevzuu popüler kültürün, siyasi rüzgârların, reklam ilişkilerinin yönlendirilmesi ile belirlenir. Kadınların başarıları üzerinden tam bir karartma uygulanır. Konjonktür görsel medyada kadın dilini fazlasıyla etkiler. Dünyadaki tüm gelişmelerin medyada kadın diline etkisi hem pozitif hem de negatif manada görülür. Kadın imajının biçimi ve içeriği; o medya işletmesinin sahipleri, yöneticileri, içeriklere karar verenler ve reklam verenlerin etkisi ile şekillenir.

Nihai olarak kadın; medya için kârlılık amacının ön planda tutulduğu büyük sermayenin yönlendirmesi ile var olabilen bir yatırım alanıdır.

MEDYA KURULUŞLARINDA KADIN SAYISI

Kadın medyada üçüncü sayfa haberi, cinsel obje veya eğlence unsuru olarak kullanılıyor. Yapılan araştırmalar, kadının medyada; iş ve toplumsal hayatındaki başarılarından çok, töre cinayetleri, intihar, tecavüz, şiddet gibi haberlerle yansıma bulduğunu ortaya koyuyor.

Medya sektöründeki kadın çalışanların oranına bakılacak olursa;

• Ulusal yayınların “genel yayın yönetmeni” koltuğunda kadınlar bulunmamaktadır.

• Yazı işleri müdürlerinin yüzde 15’i kadın... Yalnızca gazete eklerinde kadının varlığı hissedilmektedir.

• Türkiye’nin en çok okunan ulusal gazete ve eklerinde köşesi olan yazarların, sadece yüzde 17’si kadın...

Köşe yazarlarıyla ile ilgili öne çıkan diğer noktalar ise;

• Gazetelerin ana sayfalarında yer bulmakta zorlanan kadın yazarların gazete eklerinde şansı daha yüksek görünmektedir.

• Spor gazeteleri son iki yıldır kadın köşe yazarlarına yer veriyor.

• Spor, siyaset ve ekonomide alanlarında yazan kadın yazar oranı, erkeklerin çok gerisinde.

• Kadın yazarların en çok varlık gösterdiği alan ise genel gündem. Kadın yazarların en çok öne çıktığı diğer alanlar sırasıyla kültür-sanat, siyaset, ekonomi, sağlık, yemek kültürü, moda ve magazin.

“Genel Yayın Yönetmeni” Koltuğunda Kadına Yer Yok!

• Televizyonlarda 38 genel yayın yönetmeni arasında sadece üç kadın var.

• Türkiye’nin en çok satılan ulusal gazetelerinde çalışan 87 yazı işleri müdürünün 13’ü (yüzde 15’i) kadın.

• Ulusal gazete ve eklerinde çeşitli periyotlarda yazan toplam 1.599 köşe yazarının, 276’sı kadınlardan oluşurken, 1323’ü ise erkek yazarlar.

Kadın köşe yazarlarına en çok yer veren ilk üç gazete Habertürk, Sabah ve Hürriyet

GAZETE

KADIN YAZAR SAYISI

Habertürk

27

Sabah

25

Hürriyet

24

Milliyet

19

Vatan

16

Cumhuriyet

16

Radikal

15

Günlük

15

Taraf

13

Akşam

12

Birgün

11

Star

10

Gazete (ek dahil)

Kadın

Kadın %

Erkek

Erkek %

Genel Toplam

Cumhuriyet

16

18%

74

82%

90

Habertürk

28

32%

60

68%

88

Sabah

23

30%

61

73%

84

Radikal

15

19%

63

81%

78

Hürriyet

24

31%

53

69%

77

Milliyet

19

25%

56

75%

75

Birgün

11

16%

57

84%

68

Yeni Şafak

8

13%

52

87%

60

Dünya

7

12%

53

88%

60

Zaman

5

8%

54

92%

59

Yeni Asya

4

7%

54

93%

58

Taraf

13

25%

39

75%

52

Star

10

20%

41

80%

51

Türkiye Gazetesi

4

8%

47

92%

51

Vatan

16

33%

33

67%

49

Kaynak: MTM Medya Takip Merkezi

(En çok köşe yazarı çalışan ilk 15 gazetede, kadın yazar oranı belirtilmiştir.)

*Kaynak: http://www.medyatakip.com.tr/Default.asp?P=0&L=1&K=0&K1=8

MEDYADA KADIN ALGISINI DEĞİŞTİRMEK MÜMKÜN MÜ?

Görsel medyanın kadın dilini analiz ederken sosyo-kültürel olarak kadın algısını ve ekonomik faktörleri iç içe değerlendirmek gerekir. Görsel medyanın başarısı da bu iki ögeyi dengelediği zaman ortaya çıkmaktadır. Ekonomik göstergeleri önemsemeyen devlet kurumlarında da karşımızda toplumdaki hâkim kültürel algı belirleyici olmaktadır. Bugün bu bakış değişiyor. Kadınların sektörde güçlenmesi bunun sebeplerinden birisidir elbette. Ama asıl önemli olan toplumda kadına ilişkin yargılarda yaşanan sosyo-kültürel değişimdir. Bu değişimi dünya konjonktürü, siyasi ajandadaki değişim, sivil kuruluşların gücü de etkilemektedir. Daha önce gazetelerde üçüncü sayfa haberleri olarak vaka-i adiyye’den sayılan cinayet haberlerinin ve kadın haberlerinin birinci sayfaya taşınması, bu konuda toplumda bir farkındalık oluşması ile birlikte medyanın kadın dili yavaş da olsa değişmeye zorlamaktadır.

BENİM HİKÂYEM

Televizyon’da çalışmaya Kanal 7’de kadın ve çocuk kuşak programları yapım ve yönetim sorumlusu olarak başladım. İşin içine girince görsel medyada çalışmanın hiç de kolay olmadığını emek, fikir, imkân üçgeninde uygulamanın zorluklarını ve meselenin ne kadar çok faktörü olduğunu yakından gördüm.

Haftada 17 saati bulan canlı kadın kuşak programlarının başına geçince izleyici kitlenin profilini de yakından görme imkânım oldu. O yıllarda kadın programları ağırlıklı olarak çiçek böcek, biçki, dikiş, yemek içeriği üzerine kurgulanıyordu.

Kadınların edebiyat, sanat, kültür, siyaset, hukuk alanındaki ilgilerini ve birikimlerini de dikkate alarak programları yeniden yapılandırdığımızda izleyici talepleri ve reklam verenlerin talepleri ile çarpışmaya başladık. Bu format ile 4 yıl dayanabildik. Çünkü bu konuların da entelektüel sohbetlerin de kadın izleyicide yeterince karşılığı yoktu. Zaman içinde yaptığım diğer programlarda, Habertürk, Kanal 1 ve TV 8’deki “3 Yüz” programı içinde kadın izleyicinin güzellik, eğlence, yemek formatından çıkamadığını yakından gördüm.

Dini programları da Kanal 7’de ilk uygulayan yapımcılardan birisiyim. Orada da izlenirliği sağlayan, konuların kavramsal olarak tartışılması değil, bizzat günlük hayata ilişkin pratik sonuçların ele alınmasıydı. Karşımızda yine kadın izleyici vardı. Ve kadın izleyici büyüyü, kocasının huysuzluğunu, kaynanasını soruyordu. Duygular, özel yaşama ilişkin konular da kadın izleyiciyi çekiyordu. Peygamber hikâyelerini, kıssaları dinleyip ağlamak tercih ediliyordu.

Bugün televizyonların dini program içeriklerine baktığımızda da bu tabloyu açıkça görürüz. Didaktik salt bilgi içerikli dini programların izleyicileri çok kısıtlıdır. Duygu dünyasını ön plana alan dini içerikli popüler programlar ise birçok program kategorisini zorlayarak izlenmede öne geçmekte, büyük bir başarı elde edebilmektedirler. Nihat Hatipoğlu’nun sunduğu dini programlar buna örnektir. Önceden televizyonlarda dini program ayı için sadece Ramazan ile sınırlı iken son on yıldır tüm yıl yayınlanan programlar yapılmaktadır. Burada da televizyonlar, izlenirlik kriterine daha çok değer verdikleri için tanınmış isimler ön plana çıkmaktadır. Konu din de olsa televizyon için gösteri sanatlarının bütün kuralları geçerlidir. Dini programlar için de izlenebilir özelliği olan daha etkileyici içeriklerin geliştirilmesi gerekmektedir. Sadece konuşan ya da söyleyen dini programlar devri artık bitmiştir.

Televizyon salt bilgi-haber ihtiyacını karşılayan bir araç değildir. İçeriğin yanında içeriğin veriliş biçiminin önemli olduğu, heyecan ve etki uyandırıldığı oranda başarı kazanılan, duyguların izlenme alışkanlıklarını etkilediği bir sahnedir sadece.

NE İZLİYORUZ?

Her görsel medya yapımı bir üründür. Bir yapımın başarısı izlenirliği ve dolayısıyla reklam verenin ilgisi ile doğrudan ilgilidir. Reklam veren için burada kriter hangi program ile kaç kişiye ulaşırım sorusudur. Her programın mutlaka bir hedef kitlesi vardır. Bu dili, kurgusu, konusu itibarı ile programların şekillenmesini etkiler. Kadın programlarını belirlerken kadın hedef kitlesine ilişkin elimizdeki veriler, soğukkanlı bir analiz ile bugünkü kadın programı profilini ortaya çıkarmaktadır.

Türkiye’de yaşayan kadınların % 5.6’sının yüksek eğitimli olduğunu düşünecek olursak, kadınların en çok televizyon karşısında olduğu saatleri ele aldığımızda, elbette onlar hedef kitlemizi oluşturamazlar. Gündüz kuşağında evde olup TV izleyen kadın profili çok çeşitli olsa da hepsinde ortak duyguyu yakalayacak programlar küreselleşme ile birlikte uluslararası büyük program format şirketleri tarafından oluşturuluyor ve artık formatlar satılıyor. Türkiye bu noktada da tam bir geçiş ülkesi. Uzun süredir batıdan aldığı formatları kullanıyor. Ancak farklı olarak kadınlara yönelik kendi orijinal formatları ve dizileri ile doğusunda kalan ülkelere bir kültür ihracatçısı olarak da önem kazanmaya başladı. Aşağıda sizinle bu konudaki verileri paylaşmadan yayınların profili ve araştırmaların sonucu olarak bazı yorumları sizinle paylaşmak istiyorum. Kadın programların izlenme nedenleri olarak;

• Sunucu faktörü: (güven verme, kendilerindenmiş gibi seyirci ile kontak kurabilme. Seda Sayan, Esra Erol, Müge Anlı gibi...) İzdivaç Programı tek başına izleyiciyi çekemiyor. Çünkü diğer izdivaç programları en alt sıralarda yer alıyor.

• Sıradan insan faktörü: Adı sanı belli olmayan, herhangi bir yeteneği, bir özelliği olmayan insanların kendilerini teşhir eden programlara ilgi… Sanki komşusunu seyrediyormuş, sanki mahalleden biriymiş gibi bir duygu oluşturuyor.

• İzlenmeyi etkileyen faktör: Beğenme değişkeni izlemeyi belirlemede doğrulayıcı bir değişken olarak görülmüyor. Yani kişi beğendiği programları izlemiyor, tam tersine eleştirdiği programları izliyor. Bir zamanların Televole’si gibi. İzleyen herkes eleştirirdi veya eleştiren herkes izlediğini hissettirirdi, izlemese nasıl eleştirecek.

Televizyonun sosyolojik analizi yapılmadan kapitalist gerekçelerle (reklam için) yapılan araştırmalardan anlamlı sonuçlar çıkarmak mümkün değil. Nitel çalışmalarla ancak sonuca varılabilir, nicel araştırmalar özellikle izleme araştırmalarında nokta bulgu maalesef edinilemez.

1-Televizyon Mesajlarına Güvenilmiyor

2-Canlı ve Reality Programlar Daha Çok İzleniyor

3-Sosyal Çevre İmajı Yaratan Programlar Daha Çok İzleniyor:

Kendi arkadaşı, komşusu veya sıradan sokakta görebileceği insanların katılımı olan programlarda TV izlerken kendisinin söyleyebileceği bir şeyi rahatlıkla stüdyodaki söylemlerde duyması,

4-Günah, Gizli, Ayıp (Toplum Pornosu) İlgi Çekiyor: Sıra dışı, tüm mahremiyeti ve günahları ortaya seren (Örneğin; Tatlı – Sert Programı) veya tüm mahrem duygusallıkları ortaya seren (Örneğin; İzdivaç Programları) programlar.

REKLAMLARIN GÖRSEL DİLİ

Gramsci’ye göre hegemonya; hâkim sınıfın varlığı ve devamı için görev yapan inançların, değerlerin ve algısal tabanlı tutumların karmaşık ideolojik bütününü toplumun her yönüne sirayet ettirmektir. Burada medyanın görsel dili bu hegemonyanın sunumuna aracılık eder. Bu noktada reklamların dili programlar kadar önem kazanır. Reklamlarda görseldeki tüm unsurlar güçle ilişkilidir. Pahalı, büyük yüksek motora sahip otomobiller, aracın rengi mavinin en koyu tonu laciverttir. Renklerin algı ve simgesel değeri reklamlarda çok fazlasıyla öne çıkar. Özellikle erkekleri temsil eden renkler ve sunumlar güç ile direkt ilişkilidir.

Kadın ise arzu nesnesi, erkeği çılgına çeviren objedir. Kadın bir erkeğe ait olsa da diğer erkekler tarafından beğenilir olması erkek hegemonyasına karşı bir tehdit oluşturur... Maddi dünyada eşyalar ile bağlantılı olan her şey simgesel ideolojik anlatımlara dönüşür. Umberto Eco’nun yorumuyla görsel medyada her şey; maddi nesne olarak, işlevleri ile mekanik olarak, değiş tokuş değerine sahip olarak ekonomik açıdan; belli bir statünün göstergesi olarak toplumsal açıdan; kültürel birim olarak anlambilimsel açıdan beş unsur ile bir arada değerlendirilir.

GÖRSEL MEDYANIN BAŞÖRTÜLÜ KADINLARI...

Başörtülü kadınlar görsel medyada uzun süre sorunlu bir alanın aktörleri olarak yer aldılar. Önyargılar ve klişe kalıplar ile tanımlandılar. Ne olursa olsun isimlerinin önüne “başörtülü-türbanlı” tanımı getirildi. Başörtülü yazar, sunucu gibi... Başörtülü medya mensupları, uzmanlar İslami sermaye kaynaklı televizyonlara hapsoldular. TRT’de bir başörtülü yazarın tartışmaya katılması bile Cumhuriyet rejimini tehdit edebilecek bir değişim olarak yorumlanabildi. Bu mesleği yapanlar da ancak kendi dünya görüşlerine uygun kanallarda iş bulabildiler. Kameranın önü ya da arkası durum çok fark etmedi. Bugünse bu durum yumuşasa da sonuç olarak hâlâ büyük kanallarda başörtülü kadınlar yer almamaktadır. Kamera önü veya arkası hâlâ medya hâlâ başörtülülere başörtüden bağımsız olarak kariyer kapılarını açabilmiş değildir.

Başörtüsü takan kadınların haberleştirildiği, konu edildiği programlarda da batı medyasına benzer bir tavır sergilenmektedir. Müslümanları küçük düşüren ve şiddetle bağdaştıran bir imaj yaratılmaktadır.

Görsel medya söz konusu olan dindar kadınlar olunca medya gettosu sorumluluk sahibi, ön yargılardan arınmış ve dengeli bir habercilik yapmamıştır. Sadece sorunlu konular kapsamında kadınları haberleştirip onlar hakkında ön yargılar oluşturulmuştur. Uzun süre başörtüsü sorununu türban sorunu olarak tanımlamak da bu bakışın bir izdüşümüdür.

Görsel medyada dengeli bir bakış açısının sağlanması için daha fazla farklı kesimlerden, inançlardan, görüşlerden kadının medyada yer alması medyanın gettosunun dindar kadınlar için de kırılması gerekmektedir.

Medya kadına, dine ve dindarlığa bakışını değiştirmedikçe bu gerçek değişmeyecektir. Zira muhafazakâr erkeklerin medyasında da kadına bakış sorunludur. Orada da muhabir, yönetici, programcı olarak kadınlar çok düşük ücretlerle çalıştıkları için var olabilmektedir. Orada da “dindar olmayan kadınlar medya içinde daha avantajlı ve daha profesyoneldir” yargısı kolay kolay değişmemektedir. Medyadaki dindar kadınların profesyonel olarak algılanmaları da kendi camialarında sadece başörtülü olarak algılanma engeline takılmaktadır.

SONUÇ

Bugünkü tabloya baktığımızda;

1- Görsel medya kadını izleyici olarak indirgemeci bir yaklaşımla hafife almakta, “kadınlar duygusaldır” klişesini de kullanarak kadın izleyiciye dünya ve ülke gündeminden bağımsız programlar sunmaktadır. Burada “gündelik hayatın içindeki çarpıcı gerçekler” dramatize edilerek, kurgu ile güçlendirilerek daha da etkili hale getirilmekte, aşk, ayrılık, kavuşma, terk etme, yalnızlık, üveylik, cinsel istismarlar ve yoksulluk gibi temalar kadın programlarının temel odağını oluşturmaktadır.

2- Görsel medyanın yıldızlaştırdığı rol model olarak ekrana çıkarttığı, yer verdiği, konu etmeye değer gördüğü kadınları ise üst bir yaşam ve beğeni kategorisini temsil etmektedir. Burada güzellik, giyim kuşam, gençlik değer olarak yeteneğin önüne geçmektedir.

3- Görsel medyanın kadın kahramanları yoktur. Dizilerde yer alan kadınlar ağırlıklı olarak mağdur ve himayeye muhtaç kadınlardır.

4- Görsel medyada kadın çalışanların sayısı yetersizdir. Bunlar da yönetici konumunda değillerdir. Ayrıca medyada çalışanların içinde kadınlarda da fikir ve inanç çeşitliliği temsil edilememektedir.

5- Kadınların haberleştirilirken gösteri nesnesi gibi davranılmasından “kadın satar” ilkesi değişmeden vazgeçilmez.

6- Muhafazakâr medya patronlarının yayınlarında bile çıplaklık görülmektedir. Özellikle internet siteleri foto-albümleri kadını cinsel obje olarak öne çıkartmaktadır. Gazetelerin arka sayfa güzelleri de yerlerini sıkı sıkıya korumaktadırlar.

7- Medyada kadına yönelik dilin esas kurgusunu “aile kadını, eş, anne” rolleri oluşturmaktadır.

8- Dini programlar erkek ağırlıklı, yapım-yönetim süreçlerinde ağırlıklı olarak erkeklerin bulunduğu içeriklerinde erkek tercihlerinin belirgin hissedildiği programlardır. Popüler kültürün ögesi olarak ortaya çıkan programlarda geleneksel kültürel kadına bakış dili korunmaktadır. TRT’nin dini yayınlar dairesi, özel televizyonların dini programları ile karar vericilerinin geleneksellik dili kadına bakışta etkisini göstermektedir. Hem Kanal 7’de hem de diğer televizyonlarda yapımcısı olduğum dini programlarda bu dili kırmak için kadın vaizler, dini yazarlar, akademisyenleri konuk edip, kadın ilahiyatçılara program yaptırarak “dini yalnızca erkekler bilir ve anlatır” ön yargısının kırılmasına çok çaba sarf ettim. Ancak burada da hem dini alanda otorite olan kadınların sayısının azlığı ve özgüven eksikliği bir engel olarak önümüzde durmaktadır. Elbette bunun istisnası fazlasıyla mevcuttur.

ARAŞTIRMA ÖRNEKLERİ

KADINLARIN TELEVİZYON İZLEME ALIŞKANLIKLARI ARAŞTIRMASI

Evdeki Televizyon Adedi

Araştırmada ele alınan konulardan biri, evde bulunan televizyon sayısıdır. Araştırma bulgularından, evlerde genellikle tek bir televizyon bulunduğu tespit edilmiştir. Ancak dikkate değer oranda iki televizyon sahibi bir kitlenin bulunduğu da gözlenmiştir. Evinde tek bir televizyon bulunanların oranı % 56.9, iki televizyon bulunanların oranı ise % 34.5’tir. Evinde üç ve daha fazla sayıda televizyon bulunan izleyicilerin oranı % 8.6 düzeyindedir.

KADINLARIN TELEVİZYON İZLEME EĞİLİMLERİ ARAŞTIRMALARI (2010)

EN BEĞENİLEN PROGRAMLAR

PROGRAM ADI

%

BEĞENME NEDENLERİ

Deryalı Günler

22,4

Bilgilendirici / eğitici, Hoşuma gidiyor, Eğlenceli

Doktorum

19,8

Bilgilendirici / eğitici, Sağlık konularını içeriyor, Yararlı olduğu için

Müge Anlı ile Tatlı Sert

13,4

Hoşuma gidiyor, Bilgilendirici / eğitici, Gerçekçi buluyorum, Kaybolanları buluyor, ayrılanları kavuşturuyor

Esra Erol’da Evlen Benimle

8,5

Eğlenceli, Hoşuma gidiyor, Sunucusunun kaliteli olması

Yeşil Elma

7,2

Yemek tarifleri veriyor, Bilgilendirici / eğitici, Yararlı olduğu için, Kaliteli

İkballe Şifalı Yemekler

6,9

Bilgilendirici / eğitici, Sağlık konularını içeriyor, Yemek tarifleri veriyor, Hoşuma gidiyor, El işi olduğu için

Zuhal Topal’la izdivaç

5,6

Eğlenceli, Hoşuma gidiyor, Sunucuların kaliteli olması, İlgi çekici

Yemekteyiz

3,8

Yemek tarifleri veriyor, Eğlenceli, Hoşuma gidiyor, Bilgilendirici / eğitici

Su Gibi

3,6

Eğlenceli, Hoşuma gidiyor, Bilgilendirici / eğitici, Kaliteli

Nur Ertürk’le Her Sabah

3,4

Bilgilendirici / eğitici, Hoşuma gidiyor, Sağlık konularını içeriyor, Eğlenceli, Dini bilgiler içeriyor

Ebruyla Paylaştıkça

2,7

Gerçekçi buluyorum, Sağlık konularını içeriyor, Hoşuma gidiyor, Yararlı olduğu için, Ailevi sorunlara çözüm getiriyor

Günbegün

2,2

Bilgilendirici / eğitici, Kaliteli, Eğlenceli, Yararlı olduğu için, Sağlık konularını içeriyor

Esra Ceyhan’la

1,8

Öğretici, eğitici, Hoşuma gidiyor, Eğlenceli, Gerçekçi buluyorum, Kaliteli

Çeyiz

1,2

Bilgilendirici / eğitici, Hoşuma gidiyor, El işi olduğu için, Yararlı olduğu için, Yemek tarifleri veriyor

Ebruli

1,1

Bilgilendirici / eğitici, Sağlık konularını içeriyor, Eğlenceli, Hoşuma gidiyor, Yemek tarifleri veriyor, Spora önem veriyor

3.2.1 Pişir

1,0

Yemek tarifleri veriyor, Bilgilendirici / eğitici, Hoşuma gidiyor, Eğlenceli, Yararlı olduğu için

*Kaynak: RTÜK “Kadınların Televizyon İzleme Eğilimlerinin Araştırması” – Temmuz 2010

Kadın kuşağı programları içinde en fazla benimsenen üç program sorulduğunda, kadınlardan gelen cevaplar sırasıyla; Deryalı Günler, Doktorum, Müge Anlı ile Tatlı Sert şeklindedir. Bunların izlenme nedeni sorulduğunda gelen cevaplarda; ilk iki programın “bilgilendirici, eğlendirici” olma özelliği; üçüncü sıradaki programın “bilgilendirici, eğlendirici” olmasının yanı sıra “kaybolanları bulan ve ayrılanları kavuşturan” bir program olması öne çıkmaktadır.

En Beğenilmeyen Programlar (2010)

PROGRAM ADI

%

BEĞENMEME NEDENLERİ

Esra Erol’da Evlen

Benimle

27,6

Gereksiz, Saçma buluyorum, Sevmiyorum, Aile değerlerini bozuyor, Çocuklara kötü örnek oluyor

Zuhal Topal’la İzdivaç

18,0

Gereksiz, Saçma buluyorum, Sevmiyorum, Evlilik kurumunu oyuncağa çeviriyor, Aile değerlerini bozuyor

Su Gibi

15,0

Saçma buluyorum, Sevmiyorum, Gereksiz, Aile değerlerini bozuyor, Evlilik kurumunu oyuncağa çeviriyor

Yemekteyiz

8,7

Saçma buluyorum, Gereksiz, Sevmiyorum, Çok laubali, Yiyecekleri israf ediyorlar

Müge Anlı İle Tatlı Sert

6,4

Saçma buluyorum, Gereksiz, Çocuklara kötü örnek oluyor, Moral bozucu, Sevmiyorum

Deryalı Günler

2,6

Gereksiz, Saçma buluyorum, Sunucuyu sevmiyorum, Çok abartılı buluyorum, Sevmiyorum

Esra Ceyhan’la

1,2

Saçma ve sıkıcı buluyorum, İnandırıcı değil, İnsanları uyutuyor, Sunucuyu sevmiyorum

3.2.1 Pişir

0,5

Sevmiyorum, Sunucuyu sevmiyorum, Saçma ve sıkıcı buluyorum, Samimi değiller

Ebruyla Paylaştıkça

0,4

Sunucuları bana uymuyor, Sevmiyorum, Saçma ve sıkıcı buluyorum, Samimi bulmuyorum

*Kaynak: RTÜK “Kadınların Televizyon İzleme Eğilimlerinin Araştırması” – Temmuz 2010

Kadın izleyicilere, en beğenmedikleri üç programa ilişkin bir soru da yöneltilmiş ve alınan cevaplardan, en beğenilmeyen programların izdivaç programları olduğu gözlenmiş; kadınlar tarafından en beğenilmeyen üç programın “Esra Erol’da Evlen Benimle”, “Zuhal Topal’la İzdivaç” ve “Su Gibi” olduğu tespit edilmiştir. İzdivaç programlarının aynı zamanda en beğenilen ilk yedi program içinde yer aldığını da belirtmek gerekir. Bu programların hem en beğenilen, hem de en beğenilmeyen programlar olarak belirtilmesinde, kadınların programlara yüklediği anlamların ve kendi yaşamlarında önemsedikleri değerlerin rol oynadığı söylenebilir.

KADINLARDA PROGRAM TÜRLERİNİN İZLENME SIKLIĞI

Kadın izleyicilerin program türlerini izleme sıklıklarına bakıldığında; yerli dizi izleyenlerin oranı yaklaşık olarak % 78, haberleri izleyenler % 76, sağlık programlarını izleyenler % 49, dinî programları izleyenler % 42, müzik/eğlence programlarını izleyenlerin oranı ise yaklaşık olarak % 36 düzeyindedir.

Kadınların izlemeyi tercih etmediği programların spor, kültür, sanat, magazin, kadın kuşağı ve izdivaç programları olduğu anlaşılmaktadır. Kadın kuşağı programlarını izlemediğini belirten kadınların oranının % 66.3 olması önemli bir bulgudur.

*Kaynak: RTÜK “Kadınların Televizyon İzleme Eğilimlerinin Araştırması” – Temmuz 2010

İzdivaç Programlarını İzleyenlerin Tercih Ettiği Televizyon Kanalına Göre Dağılım (%)

Cevap Veren Kişi Sayısı (N)=739 Kişi

Kadın izleyiciler ile yapılan araştırma sonucunda, izdivaç programlarını izleyenlerin tercih ettiği televizyon kanalına göre dağılım; ATV % 37.3 ile ilk sırayı alırken, STAR % 30.7 ile ikinci sırada, FOX TV % 22.3 ile üçüncü sıradadır. Diğer kanalları izleyenlerin oranı ise; %9,6’dır.

*Kaynak: RTÜK “Kadınların Televizyon İzleme Eğilimlerinin Araştırması” – Temmuz 2010

Kadın Kuşak Programlarını İzleyenlerin Tercih Ettiği Televizyon Kanalına Göre Dağılım (%)CEVAP VEREN KİŞİ SAYISI (N)=748 KİŞİ

Kadın kuşak programlarını izleyenlerin tercih ettiği televizyon kanalına göre dağılım; ATV %30,3 ile birinci sırada, SHOW TV %21,3 ile ikinci sırada, KANAL D %16,6 ile üçüncü sırada yer almaktadır. Sırasıyla diğer kanallar ise; KANAL 7 %12,3, STAR %6,6, TRT %5,6, STV %2,9, FOX TV %2,3, DİĞER %2,1

*Kaynak: RTÜK “Kadınların Televizyon İzleme Eğilimlerinin Araştırması” – Temmuz 2010

Televizyonlarda Yayınlanmakta Olan İzdivaç / Evlendirme Programları İle İlgili Düşünceler

%

Aile değerleri zedelenerek, evlilik kararı şova dönüştürülüyor

49,0

Katılanların özel hayata ilişkin konuşmalarından rahatsız oluyorum

38,6

Çocuk ve gençler için zararlı olduğunu düşünüyorum

34,5

Sunucular laubali davranıyor, beğenmiyorum

23,3

Diğer

4,4

İzlemiyorum

5,8

Beğenerek izliyorum

17,9

*Kaynak: RTÜK “Kadınların Televizyon İzleme Eğilimlerinin Araştırması” – Temmuz 2010

Kadın izleyicilerin, televizyonlarda yayınlanan izdivaç /evlendirme programlarına, aile değerlerinin zedelenmesi, evlilik kurumuna ilişkin şov anlayışının geliştirilmesi, özel hayata ilişkin mahrem konuların dile getirilmesi noktalarında olumsuz yaklaştıkları ve magazin programları gibi bu programları da çocuklar açısından sakıncalı buldukları gözlenmektedir.

TELEVİZYONLARDA YAYINLANMASI İSTENİLEN PROGRAM TÜRLERİ

Kadın izleyicilerin katıldığı araştırma sonuçlarına göre televizyonda yayınlanması istenilen program türleri sıralaması şu şekildedir:

Yerli diziler % 42,6 oranı ile ilk sırayı alırken, sağlık programları % 37,4 ile ikinci sırada, haberler % 24,6 ile üçüncü sırada, dini programlar %21,5 ile dördüncü sırada, belgeseller %15, 3 ile beşinci sırada, müzik-eğlence %15 ile altıncı sırada, eğitici- bilgilendirici programlar % 14,8 ile yedinci sırada yer almaktadır.

Bu sıralamayı; güldürü- talk showlar %12,2 ile, kültür sanat programları %10, 9 ile, yabancı filmler %8,9 ile, yarışma programları %8,3 ile kadın kuşak programları %7,7 ile izdivaç programları % 4,1 ile takip etmektedir.

*Kaynak: RTÜK “Kadınların Televizyon İzleme Eğilimlerinin Araştırması” – Temmuz 2010

TELEVİZYONLARDA YAYINLANMASI İSTENİLMEYEN PROGRAM TÜRLERİ

PROGRAM TÜRLERİ

%

İzdivaç Programları

57,5

Magazin Programları

26,6

Kadın Kuşak Programları

24,1

Spor Programları

21,9

Şiddet-korku içerikli programlar

13,0

Müstehcen içerikli programlar

12,2

Gerçek Hayat Hikayeleri

7,9

Yerli Diziler

6,9

Açık Oturum ve Tartışma Programları

6,4

Yabancı Filmler

5,4

Güldürü / Talk Show Programları

5,2

Belgeseller

4,5

Yarışma Programları

4,5

Yemek programları

4,3

Dinî Programlar

3,7

Müzik / Eğlence / Klip

2,8

Kültür / Sanat / Tarih Programları

1,8

Sihirli büyülü diziler

1,2

Diğer program türleri

7,5

*Kaynak: RTÜK “Kadınların Televizyon İzleme Eğilimlerinin Araştırması” – Temmuz 2010

Kadın izleyiciler, kendi değer yargıları ve dünya görüşleri çerçevesinde, “yerli diziler” için yüksek bir oranda yayınlanmasından yana görüş bildirirken, “izdivaç programları” için tercihini yüksek bir yüzde ile yayınlanmamasından yana kullanmıştır.

“Şiddet/korku içerikli programlar” ile “müstehcen içerikli programlar”, yalnızca yayınlanması istenmeyen program türleri listesinde yer almaktadır.

TELEVİZYON YAYINLARINDA RAHATSIZ OLUNAN GÖRÜNTÜLER

Kadın izleyiciler en çok %71,6 ile cinsellik içeren görüntülerden rahatsız olmakta; çocuklara, kadınlara ve güçsüzlere uygulanan fiziksel şiddet görüntüleri %65,9 ile ikinci sırada, tecavüze uğrayanlara ilişkin görüntüler %65,3 oranı ile üçüncü sırada, cinayet görüntüleri de %62,8 ile dördüncü sıradadır. Bu sıralamayı %47,7 ile aile kavgası görüntüleri, %40, 6 ile hırsızlık ve kapkaç görüntüleri takip etmektedir.

TELEVİZYON İZLEME İLE İLGİLİ KANAATLER (%)

Katılıyorum

Katılmıyorum

Kararsızım

TOPLAM

Kadınlar televizyon izlemeyi seviyorlar.

92,1

4,6

3,3

100,0

Televizyon izlemek kadınları eğlendiriyor.

79,0

14,0

7,0

100,0

Kadınlar yapacak başka bir şey olmadığında televizyon izliyorlar.

72,5

13,8

13,7

100,0

Televizyon izlemek, kadınların pratik yaşam bilgileri edinmeleri konusunda öğretici oluyor.

66,2

20,6

13,2

100,0

Televizyon izlemek kadınları dinlendiriyor.

65,7

18,6

15,7

100,0

Televizyon izlemek kadınların hayal dünyasını geliştiriyor.

64,5

17,4

18,1

100,0

Kadınlar, öğrenmek ve bilgi edinmek için televizyon izliyor.

61,1

20,6

18,3

100,0

Kadınlar hayatta yapamadıklarını seyretmekten zevk aldıkları için televizyon izliyorlar.

60,6

21,2

18,2

100,0

Kadınlar, televizyonda izledikleri bazı kişilerin / karakterlerin davranışlarını örnek alıyorlar.

59,8

21,7

18,5

100,0

Televizyon izlemek, kadınların daha bilinçli ve toplumsal duyarlılığı olan bireyler olmasını sağlıyor.

56,9

23,8

19,3

100,0

Televizyon izlemek, kadınların çevre ve sosyal ilişkilerini zayıflatıyor.

55,0

20,9

24,1

100,0

Televizyon izleyen kadınlar, kitap okumak için vakit bulamıyorlar.

54,6

20,7

24,7

100,0

Kadınlar, dünya ve Türkiye’nin gündemini takip etmek için televizyon izliyorlar.

54,2

21,1

24,7

100,0

Televizyon izleyen kadınlar, ev ve çocuklarıyla yeterince ilgilenemiyorlar.

45,9

20,4

33,7

100,0

HAFTA İÇİ, GÜNLÜK ORTALAMA TELEVİZYON İZLEME SÜRESİ (%)

Cevap veren kişi sayısı (N)=2.523

Ortalama = 4,32 saat Standart sapma = 3,033 N=2.523 kişi

*Kaynak: RTÜK “Kadınların Televizyon İzleme Eğilimlerinin Araştırması” – Temmuz 2010

Hafta içi günlük ortalama televizyon izleme sürelerine bakıldığında, % 19,0 ile “2 saat”, % 11,8 ile “1 saat ve daha az” ve % 18,5 ile “3 saat” dilimlerinin öne çıktığı görülmektedir. Ayrıca % 9,4 ile “10 saat ve üstü” televizyon izlendiği görülmektedir.

HAFTA İÇİ, TELEVİZYON İZLENEN SAAT DİLİMLERİNE GÖRE DAĞILIM (%)

Hafta içi televizyon izlenen saat dilimleri incelendiğinde en yüksek izleme oranının % 67,6 ile 21.01-24.00 saatlerinde gerçekleştiği; bundan sonraki en yüksek izleme oranının % 64,0 ile 18.01-21.00 saatlerini kapsadığı gözlenmektedir. Hafta sonu televizyon izlenen saat dilimleri incelendiğinde en yüksek izleme oranının % 59,4 ile 21.01-24.00 saatlerinde gerçekleştiği; bundan sonraki en yüksek izleme oranının % 53,3 ile 18.01-21.00 saatlerini kapsadığı gözlenmektedir.

*Kaynak: RTÜK “Kadınların Televizyon İzleme Eğilimlerinin Araştırması” – Temmuz 2010

KADIN PROGRAMLARI VE KADIN KUŞAKLARI

Yayınlanmakta Olan Kadın Programları

ZAMAN

PROGRAM

TÜR

KANAL

10.30 – 12.30

Gülben

Gündüz Kuşağı –Kadın Prog.

Trt 1

16.00 – 19.00

Esra Erol’da Evlen Benimle

Gündüz Kuşağı - Kadın Prog.

Atv

10.00 – 13.00

Müge Anlı İle Tatlı Sert

Gündüz Kuşağı –Kadın Prog.

Atv

13.00 – 14.45

Bu Şehrin Kadınları

Gündüz Kuşağı –Kadın Prog.

Atv

09.00 – 11.00

Doktorum

Gündüz Kuşağı–Sağlık Prog.

Kanal D

12.30 - 14.30

Bana Herşey Yakışır

Gündüz Kuşağı – Yarışma

Kanal D

11.30 – 14.15

Saba Tümer İle Bugün

Gündüz Kuşağı –Kadın Prog.

Show Tv

14.15 – 17.00

Bugün Ne Giysem?

Gündüz Kuşağı -Yarışma

Show Tv

12.30 – 15.00

Su Gibi

Gündüz Kuşağı –Kadın Prog.

Fox Tv

11.00 – 12.30

Soframız

Gündüz Kuşağı

Star Tv

14.15 – 15.50

Gelin Duymasın

Gündüz Kuşağı –Kadın Prog.

Star Tv

Star’da Altın Günü

Gündüzkuşağı-Yarışma

Star Tv

10.30 – 13.00

Kibariye

Gündüz Kuşağı –Kadın Prog.

Kanaltürk

14.15 – 16.30

Derya’nın Dünyası

Gündüz Kuşağı –Kadın Prog.

Kanaltürk

10.15 – 13.00

Arım Balım Peteğim

Gündüz Kuşağı –Kadın Prog.

Tnt

14.30 – 18.00

İzdivaç

Gündüz Kuşağı –Kadın Prog.

Tnt

09.35 – 12.35

Ne Çıkarsa Bahtına

Gündüz Kuşağı –Kadın Prog.

Flash Tv

16.30 – 19.30

Gerçeğin Peşinde

Gündüz Kuşağı - Reality

Flash Tv

12.00 – 15.00

Beyaz’ın Sultanı

Gündüz Kuşağı- Kadın Prog.

Beyaz Tv

12.00 – 14.30

Hayatın İçinden

Gündüz Kuşağı-Kadın Prog.

Kanal 7

15.30 - 18.00

Güzel Günler

Gündüz Kuşağı-Kadın Prog.

Kanal 7

09.50 - 12.00

Dr. Feridun Kunak Show

Gündüz Kuşağı-Sağlık Prog.

Kanal 7

Bu Programlar;

• 1 Günde toplam 51 saat,

• Haftada toplam 250 saat yayınlanmaktadır.

1. Kadın Programları -Değerlendirme

Kadın hedef kitlenin ağırlıklı olarak takip ettiği programlara ait kanal payı ve rating verileri hedef kitlenin tercihleri aşağıdaki gibi sıralanmaktadır. En yüksek performans gösteren programların ATV’nin uzun soluklu projeleri olan Müge Anlı ile Tatlı Sert ve Esra Erol’da Evlen benimle olduğu görülmektedir. Bu programları Kanal D Doktorum ve Show Tv’de Saba Tümer ile Bugün programları takip etmektedir.

RATING ÖLÇÜMLERİ (1 HAFTALIK)

PROGRAM

SIRALAMA(GENEL)

RATING

SHARE

AB (SIRALAMA)

RATING

SHARE

Esra Erol’da

Evlen Benimle

(ATV)

07.11.2011

13

2,7

11,7

6

3,6

20

08.11.2011

10

3,0

11,5

16

2,1

11,1

09.11.2011

13

3,2

11,8

10

3,3

13,7

10.11.2011

11

3,7

13

9

3,6

14,1

11.11.2011

7

4,5

16,4

Bu Şehrin Kadınları

(ATV)

07.11.2011

77

0,8

12,3

23

1,7

14,2

08.11.2011

61

1,0

6,5

65

0,6

5,1

09.11.2011

61

1,1

6,3

50

1,0

6,1

10.11.2011

77

0,7

4,7

42

1,2

8,9

Bugün Ne Giysem?

(SHOW TV)

07.11.2011

66

1,0

6,0

32

1,3

9,5

08.11.2011

49

1,4

7,3

37

1,3

8,6

09.11.2011

44

1,5

7,6

28

2,1

13,3

10.11.2011

38

1,6

1,8

28

1,8

10,4

11.11.2011

27

2,1

11,6

Bana Herşey Yakışır

(KANAL D)

07.11.2011

50

1,3

8,5

24

1,7

13,5

08.11.2011

51

1,2

7,9

39

1,2

8,9

09.11.2011

38

1,8

17

22

2,5

14,4

10.11.2011

33

1,8

12,7

23

2,6

17,1

11.11.2011

32

2,2

14,6

21

2,74

19,2

Şebnem Kısaparmak İle Güzel Günler

(KANAL 7)

14.11.2011

68

0,9

4,7

-

-

-

15.11.2011

59

1,1

4,2

-

-

-

16.11.2011

68

1,3

3,9

82

0,4

2,6

17.11.2011

69

1,2

3,7

-

-

-

18.11.2011

47

1,6

7,1

41

1,3

7,2

*Kaynak: Medyatava - http://www.medyatava.com/rating.asp

EKİM-KASIM 2011 (1-16 KASIM) İLK 100 PROGRAM

OPT: 07:00-18:59 20+ABC1

S NO

PROGRAM ADI

TİPOLOJİ

KANAL

AMR %

SHR %

1

Esra Erol’da Evlen Benimle (Karşılaşma)

Magazines

ATV

4,04

17,56

2

Öyle Bir Geçer Zaman Ki (Tkr)

Serials

KANAL D

3,02

12,84

3

Müge Anlı ile Tatlı Sert

Magazines

ATV

2,91

20,12

4

Unutma Beni

Serials

FOX

2,85

18,89

5

İffet (Tkr)

Serials

STAR

2,84

10,54

6

Arka Sokaklar (Tkr)

Serials

KANAL D

2,80

13,5

7

Pazar Sürprizi

Magazines

SHOW

2,71

15,81

8

Bizim Yenge (Tkr)

Serials

KANAL D

2,51

11,56

9

Umutsuz Ev Kadınları (Tkr)

Serials

KANAL D

2,35

12,84

10

Fatmagül’ün Suçu Ne (Tkr)

Serials

KANAL D

2,24

13,27

11

Esra Erol’da Evlen Benimle

Magazines

ATV

2,04

12,41

12

Cumartesi Sürprizi

Magazines

SHOW

2,03

13,5

13

Saba Tümer ile Bugün (Final)

Magazines

SHOW

1,91

13,3

14

Yahşi Cazibe (Tkr)

Serials

ATV

1,86

9,92

15

Süper Star Life

Magazines

STAR

1,78

11,14

16

Pazar Sürprizi (Başlıyor)

Magazines

SHOW

1,75

11,39

17

Pazar Sürprizi (Özel)

Magazines

SHOW

1,73

7,18

18

Çocuklar Duymasın (Tkr)

Serials

ATV

1,72

11,38

19

Bkm Mutfak ‘C.G.H.B’ (Özel)

Entertainment

KANAL D

1,71

10,64

20

Bana Her Şey Yakışır

Entertainment

KANAL D

1,70

12,26

21

Sihirli Annem

Serials

STAR

1,68

6,95

22

Ah Nerede (T.S)

Films

STAR

1,67

10,35

23

Doktorum

Cultural

KANAL D

1,65

13,65

24

Beni Affet

Serials

SHOW

1,65

7,07

25

Çalar Saat Haftasonu

News/Informative

FOX

1,64

15,4

26

Akasya Durağı (Tkr)

Serials

STAR

1,64

8,32

27

Alemin Kıralı (Tkr)

Serials

ATV

1,63

9,5

28

Saba Tümer ile Bugün

Magazines

SHOW

1,62

11,45

29

Unutma Beni (Özet)

Serials

FOX

1,58

11,8

30

Cumhurbaşkanlığı Koşusu

Sports

KANAL D

1,58

10,43

31

Magazin D

Magazines

KANAL D

1,51

10,63

32

Pis Yedili (Tkr)

Serials

SHOW

1,51

6,63

33

Su Gibi

Magazines

FOX

1,50

11,36

34

Bir Çocuk Sevdim (Tkr)

Serials

KANAL D

1,48

11,07

35

Fatih Portakal ile Çalar Saat (Özel)

News/Informative

FOX

1,45

12,27

36

Bugün Ne Giysem (Finale Doğru)

Entertainment

SHOW

1,45

8,72

37

Arka Sokaklar (Özet)

Serials

KANAL D

1,45

8,5

38

Nihat Hatipoğlu Sorularınızı Cevaplıyor

Religious

ATV

1,41

13,14

39

Güzel ve Çirkin (Y.S)

Films

SHOW

1,41

11,07

40

Show Kulüp

Magazines

SHOW

1,41

9,59

41

Murat Güloğlu ile Çalar Saat H.Sonu

News/Informative

FOX

1,40

13,53

42

Bugün Ne Giysem (Finale Doğru)-Tkr Gündüz

Entertainment

SHOW

1,40

5,86

43

Abimm (T.S)

Films

KANAL D

1,36

10,11

44

Akasya Durağı (Tkr)

Serials

KANAL D

1,36

8,77

45

Firar (Tkr)

Serials

STAR

1,36

7,2

46

Aşk-ı Memnu (Tkr)

Serials

KANAL D

1,35

10,03

47

Papatyam (Tkr)

Serials

STAR

1,35

7,58

48

Bu Nasıl Sarışın (Y.S)

Films

STAR

1,35

5,71

49

Saba Tümer ile Bugün (Başlıyor)

Magazines

SHOW

1,34

9,18

50

Hayrettin (Tkr)

Entertainment

STAR

1,34

8,15

51

10 Kasım’ı Anma Törenleri (A.Kabir-D.Bahçe)

Magazines

ATV

1,33

11,36

52

Anneler ile Kızları (Tkr)

Serials

STAR

1,33

8,2

53

Lale Devri (Tkr)

Serials

FOX

1,30

6,39

54

Asmalı Konak (Tkr)

Serials

ATV

1,29

12,48

55

Cumartesi Sürprizi (Başlıyor)

Magazines

SHOW

1,26

9,29

56

Beni Affet (Tkr)-Opt

Serials

SHOW

1,25

6,14

57

Yer Gök Ask (Tkr)

Serials

FOX

1,24

8,71

58

Gün Akşam Oldu (Tkr)

Serials

SHOW

1,24

5,66

59

Çalar Saat (Ozel)

News/Informative

FOX

1,23

9,63

60

İrfan Değirmenci ile Günaydın

News/Informative

KANAL D

1,22

19

61

Şanslı Masa (Ozel)

Entertainment

KANAL D

1,22

7,84

62

Yer Gök Aşk (Tkr.)

Serials

FOX

1,22

7,04

63

Gün Arası Haberleri

News/Informative

KANAL D

1,20

9,32

64

Bir Günah Gibi (Ozel)

Serials

ATV

1,20

7,31

65

Saba Tümer ile Bugün (Tkr)-Sabah

Magazines

SHOW

1,18

7,63

66

Ömerçip (T.S)

Films

KANAL D

1,16

8,36

67

Star’da Altın Günü

Entertainment

STAR

1,15

8,75

68

Harbi Define (T.S)

Films

KANAL D

1,13

8,57

69

Al Yazmalım (Tkr)

Serials

ATV

1,13

7,04

70

Bugün Ne Giysem (Finale Doğru)-Başlıyor

Entertainment

SHOW

1,12

8,07

71

Yalancı Romantik (Tkr)

Serials

FOX

1,12

4,72

72

Kim Tutar Bizi (Tkr)

Entertainment

KANAL D

1,11

6,32

73

Süper Kulüp (Tkr)

Magazines

FOX

1,10

7,53

74

Soframız (Tkr)

Magazines

STAR

1,08

5,98

75

Belalı Ada (Y.S)

Films

KANAL D

1,07

9,66

76

Süper Kulüp (Özel)

Magazines

FOX

1,07

8,42

77

Aşk-ı Memnu (Tkr.)

Serials

KANAL D

1,07

7,2

78

Cılgın Türk Düğünü (Y.S)

Films

KANAL D

1,06

7,59

79

Emel Acar ile En Baştan

Magazines

SHOW

1,05

7,11

80

Sihirli Annem (Özet)

Serials

STAR

1,05

5,55

81

Soframız

Magazines

STAR

1,04

6,8

82

Süper Kulüp

Magazines

FOX

1,02

7,49

83

Pasaport

Entertainment

STAR

0,99

6,9

84

Bugün Ne Giysem (Finale Doğru)-Başlıyor (Tkr)

Entertainment

SHOW

0,99

6,73

85

Doktorlar (Tkr)-Opt

Serials

SHOW

0,99

6,16

86

Saba Tümer ile Bugün (Tkr)

Magazines

SHOW

0,98

10,04

87

Yemekteyiz Süper Menü

Entertainment

SHOW

0,98

7,39

88

Saba Tümer ile Bugün (Özel)

Magazines

SHOW

0,97

6,41

89

Dizi Tv

Magazines

ATV

0,95

6,18

90

Bugün Ne Giysem (Finale Doğru)-Tkr

Entertainment

SHOW

0,94

6,5

91

Süpürrr (T.S)

Films

KANAL D

0,93

7,65

92

Bir Günah Gibi (Tkr.)

Serials

ATV

0,93

6,61

93

Bir Günah Gibi (Tkr)

Serials

ATV

0,93

6,57

94

Kalbim Seni Seçti (Tkr)

Serials

ATV

0,93

6,39

95

Doktorlar (Özet)

Serials

SHOW

0,92

6,46

96

Beni Affet (Özet)

Serials

SHOW

0,91

5,14

97

Saba Tümer ile Bugün (Final)-Tkr

Magazines

SHOW

0,90

10,36

98

Hayalet Kardeşler (Y.S)

Films

KANAL D

0,90

7,83

99

Ay Prensesi (Y.S)

Films

SHOW

0,90

6,79

100

Bu Nasıl Sarışın 2 (Y.S)

Films

STAR

0,90

4,24

PROGRAMLARIN SEKTÖR REKLAM SÜRE KULLANIMLARI

Programlardaki reklam süre kullanımlarının (kuşak reklam, bant, sanal, advertorial kullanımları, 12dk süre kuralına dahil tüm reklam alanları toplamı) sektör dağılımlarına baktığımızda en yoğun kullanımı bulunan sektörlerin Gıda, Kozmetik Kişiler Bakım, Temizlik Ürünleri olduğu görülmekte. Hedef kitlesi direkt kadın tüketici olan ve özellikle OPT zaman aralığı tercih eden firmalar için hafta içi her gün yayınlanan kadın izleyici tarafından ağırlıklı tercih edilen bu programlar hedef kitleye ulaşmak için alternatifleri oluşturmakta. Ayrıca en yoğun kullanımı gözüken İletişim sektörünün ise rekabet nedeniyle yüksek volümlü kampanyalar yapıyor olması nedeniyle kanalların OPT zaman diliminde yer alan bu programları kullanım oranının yüksek olduğu görülmekte.

ATV’de kadın programlarında en yoğun kullanım Ekim-Kasım döneminde %20 ile Gıda, %15 ile İletişim, %14 ile Kozmetik kişisel bakım sektörleri oldu.

GİRİŞİMLER

• Medya alanında çalışan kadınların bir araya gelerek kurduğu Medyasofa Girişim Grubu, rekabetin yoğun olduğu bu mecrada kadınlar arası bir dostluğun temellerini atmanın yanı sıra, medyanın hâkim dilini değiştirmeyi de amaçlıyor. Medyasofa’nın Başkanı olan radyo programı yapımcısı ve sunucusu Saniye Öztürk’e neden özellikle kadınların bir araya geldiği bir gruba ihtiyaç duyulduğunu “Erkeklerin zaten grupları, vakıfları dernekleri var, kadınların yok. Medyasofa’nın muadili bir vakıf ya da dernek yok. Özellikle rekabetin yoğun olduğu, herkesin birbirinin ayağına basar bir yarış halinde olduğu medya ortamında kadınları bir dostluk çatısı altında bir araya getirmekti arzumuz.” sözleriyle anlatıyor.

*Kaynak: http://yenisafak.com.tr/Pazar/?t=30.10.2011&i=348163 (Yeni Şafak, 30.10.2011)

DEĞERLERİMİZE BAĞLI MEDYA ANLAYIŞI

Medyasofa üyeleri daha çok başörtülü kadınlardan oluşuyor. Ancak Saniye Öztürk böyle bir tercihlerinin olmadığını, herkesin Medyasofa’ya üye olabileceğini sadece medyada en az 3 yıl çalışmış olmak ve kültürümüze ve değerlerimize bağlılık kriterlerine sahip olduklarını ifade ediyor. Medyasofa üyelerinin yanında bir de gönüllüleri var. Medyada çalışmayanlar Medyasofa gönüllüsü olabiliyor ve Medyasofa söyleşileri gibi etkinliklere davet ediliyorlar. Başta küçük çaplı buluşmalarla başlayan grup, üye sayısı artınca girişim grubuna dönüşmüş. Her ay yapılan Medyasofa buluşmalarında ise medya, edebiyat ya da siyaset alanından bir konuk birikimlerini paylaşıyor. Medyasofa çeşitli STK’lara da ziyaretlerde bulunuyor. Fikir teatisinde bulunularak çalışma alanlarının örtüştüğü noktalarda ortak çalışmalar planlanıyor. Öztürk, “Aile ve Sosyal Politikalar Bakanı Fatma Şahin’le bir görüşmemiz oldu. Onların yaptığı çalışmaları dinledik. Planlanan ‘Medya okuryazarlığı’ konusunda çok tecrübeli arkadaşlarımız var. Bir program dahilinde bu projeye destek olabileceğimizi ilettik. Bakanımız önümüzdeki günlerde Medyasofa söyleşilerinde konuğumuz olacak” diyor. Medyasofa’nın şu anda yaklaşık 100 üyesi var. Bu gönüllülerle birlikte 300 gibi bir sayıya ulaşıyor. Yıldız Ramazanoğlu, Meryem Akbal, Betül Bozdoğan, Leyla İpekçi, Fadime Özkan, Halime Kökçe, Nazmiye Yılmaz, Fatma Demircioğlu, Edibe Sözen, Melike Erdem, Ayşe Keşir, Hümeyra Şahin, Nurdan Özyazar ve sayamadığımız pek çok isim Medyasofa üyesi...

*Kaynak;http://www.medyasofa.com/

Medyada Defne Devrimi

Defne Joy Foster vefat ettiğinde, Türkiye’de pek çok insan bu genç, hayat dolu kadın için gözyaşı döktü, üzüldü. Ancak Foster’in bedeni daha toprağa verilmeden, nefret söyleminin de hedefi oldu. İlk kez, bir ölünün üzerinden üretilen bir nefret ve ayrımcılık söylemiyle karşı karşıyaydık. Geleneksel medyada pek çokları sessiz kalmayı yeğlerken, daha ziyade kadın gazeteciler isyan bayrağını çekti. Asıl tepkiyse sosyal medyada oluştu: ‘Defnedevrimi’ adı altında Twitter ve Facebook’ta örgütlenenler, imza toplayarak medyanın bu ayrımcı dilden sıyrılması için seferber oldu.

Defne Devrimi hep yeşil kalmalı

Özlem Gürses: “Haber yazmanın artık bir formülü var, biraz seks, azıcık duygu sömürüsü, biraz heyecan. TV’de bu daha fena, hiç gerçek olmayan görüntüler de eklenerek… Bu refleks kolay kolay değişmez, yaz dediğinde insanın aklına ilk gelen seçenek bu artık; ikinci, üçüncüye zaman yok.”

*Kaynak; http://www.kadinmedya.com/haber/medyada-defne-devrimi.php

Oturum Başkanı: Biz de çok teşekkür ediyoruz. Tabii, Ayşe Hanım hem kendisinden önceki tebliğ hakkında yorumlarını dile getirdi bu süre zarfında, hem tespitler yapacağım dedi ama tespit yaparken de ne kadar keskin eleştiriler yaptığını fark etmiş olduk. Medya ve kadın konusunda çok kapsamlı bilgiler verdi bize. Güç-medya ilişkisi, küresel ekonomi-medya ilişkisi, medyanın görsellik üzerinden bir sanal algı yarattığı, gerçekliği temsil etmediği, netice itibariyle medyada kadın yöneticilerden kadınların hangi biçimlerde ve şekillerde nesneleştirildiğine kadar bize çok kapsamlı bir sunum yaptı. Kendisine teşekkür ediyorum.

Şimdi zaman kaybetmeden “Sanal Dünyada Kadın” yani iki sanal dünya, hem dünyada kadın hem sanal dünyada kadın konusunu bizimle paylaşmak üzere Hümeyra Şahin Hanımefendi’ye söz veriyorum. Buyursunlar.

SANAL DÜNYADA KADIN YAYINCILIĞI

H. Hümeyra ŞAHİN

Tarihçi-Yazar

Giriş

Bu tebliğde, ‘Sanal Dünyada Kadın Yayıncılığı’ üzerine genel bir panorama sunulmaya çalışılacaktır. Kuşkusuz bu başlık pek çok çağrışım yapabilir; sanal dünyada kadınları konu edinen yayınlar ele alınabileceği gibi, sadece kadınlarla ilgili –ki buna neler dahil edilirse- yayınlara da odaklanılabilir. Veya bizzat kadınların yaptığı yayıncılık faaliyetine de yer verilebilir. Fakat kongre başlığının ‘Kadın Konulu Dini Yayınlar’ olduğu göz önünde bulundurulursa, sanal dünyadaki ‘dini’ referanslı/kimlikli adresler üzerinden kadın yayıncılığı konusunu ele almak daha doğru olacaktır. Fakat bilindiği üzere, sanal dünya henüz kat’i sonuçlar çıkaracak kadar geçmişi olmayan bir mecradır. Bu nedenle hakkında şimdilik doğru analizler yapmak çok da kolay değildir. Bu başlığın altını dolduracak gelenekselleşmiş ya da markalaşmış ‘kadın konulu dini yayıncılık’ henüz mevcut olmadığından bu tebliğde dolaylı fakat kısmen bol bir malzemeye erişilebilecek bir noktadan hareketle ‘dindar kadınların sanal dünyayı bir imkan olarak nasıl kullandıkları ve sanal dünyada buradan neş’et eden kadın yayıncılığı’nı ele alarak bazı sonuçlara ulaşılmaya çalışılacaktır.

Fakat ilk olarak internet teknolojisiyle doğan siber âlem ve bu âlemin iç dinamiklerine kısaca göz atarak siber âlemde gerçekleşen zihinsel dönüşüme değinmek yerinde olur.

Siber âlem

İnternet teknolojisi, tarım ve endüstri devriminden sonra hayatı en çok etkileyen dönüşüm olarak tanımlanmaktadır[301]. Şüphesiz bu yaklaşım büyük ölçüde doğrudur. Matbaa, bilgiyi küçük bir azınlığın elinden alıp kitlelere sunarken, internet bilgiyi akıl almaz biçimde yaygınlaştırmıştır. Gündelik yaşamdan siyasete, kültürden ekonomiye kadar hemen her alanda büyük dönüşümlere neden olmaktadır. Hatta henüz ihtiyatla yaklaşılsa da, farklı siyasal sistemler üretebileceği bile ifade edilmektedir[302]; ‘Ulus devletin buharlaşması’, ‘elektronik demokrasi’ gibi kavram denemeleri bizlere önümüzdeki onyıllarda yepyeni siyasi yapılar vaad edebilir.

İnternet ve insan-makina ilişkisinin ortaya çıkardığı siber alan üzerine kuşkusuz pek çok tanımlama yapılabilir. Ancak burada siber âlemi, gerçek dünyadan ayıran temel espriye odaklanarak, interneti coğrafyası olmayan bir siber alan olarak tarif etmek mümkündür. Siber alanın başlangıcını 19. yüzyılın ilk yarısında telgrafın bulunuşunda aramalıyız der James Carey. Ünlü iletişimciye göre, telgrafın en basit ve önemli tarafı ‘taşımanın ve iletişimin kesin olarak birbirinden ayrıldığını belirlemesidir[303]; ‘Yani, bir iletinin gideceği mesafeyi aşma zamanı alıcı ve göndericiye önemsiz geldiğinde bu alan bağlamını yitirir’. Dolayısıyla coğrafya silikleşir. İletişim alanında telgrafın açtığı bu çığır şimdilik internet ile zirveye ulaşmıştır.

İletişimi ulaşım şartına bağlı olmaktan çıkaran bu gelişme, insanoğluna hızlı ve daha düşük maliyetlerle iletişim kurma imkanı vermiştir. Zamanın ve mekanın olmadığı siber alanın gerçek dünyamızdaki yansıması ise hızlı bir küreselleşme olmuştur. Bu yönüyle internet, zahmetsizce ‘genişlikte’ bir kazanım gibi görülebilir. Ancak bu gelişme ‘yoğunlukta’ kaybedilen bir alan ortaya çıkarmıştır. Bu kaybı en iyi izah edecek fikir için Kierkegaard’a başvurabiliriz der Dreyfus[304]. ‘The present age’ başlıklı yazısında mesafeli durduğu kamusal alan için Kierkegaard’ın yaptığı tanımlama internete uyarlandığında siber âlem de kısmen tanımlanmış olur; insan ilk elden deneyim sahibi olmadan, sorumluluk almadan ve almayı istemeden tüm kamusal sorunlar hakkında fikir sahibi olduğu ve yorum yaptığı tarafsız bir dünya içinde bulur kendini. Böylece aidiyet ve önem ortadan kalkar. Çünkü, bu kadar yoğun bilgi birikiminin insandaki karar aşamasını sürekli ertelediği, daha çok şey keşfettikçe insanın dünya görüşünü yeniden gözden geçirdiği ve karar ve harekete gerek kalmadan sonsuz düşünce olasılığının olduğu bir dünya sunulur internette.

O halde, internet kendi içsel dinamikleri ile var ettiği bu alanda aynı zamanda bu alana dahil olan herkese yeni bir zihin de giydirir. Sherry Turkle, ‘Life on the Screen’da ‘İnternet, postmodern yaşamı tanımlayan benliğin, yapılanma ve yeniden yapılanma deneyimlerinin defalarca yapıldığı önemli bir sosyal laboratuvar halini almıştır[305]’ derken, insanoğlunun kendini binlerce kez yeniden yapılandırabileceği bir laboratuvardan bahsetmektedir.

Sanal Dünyada Kadının Uzamsal Konumu

İletişim dünyasında cinsiyetler arası rol paylaşımı söz konusu olduğunda, geleneksel medya ve yayın dünyasının sınırlı iktidar alanında erkek hâkimiyeti göze çarpar. Ancak sanal âlemde muktedir olmak cinsiyete değil, iyi internet kullanım becerisi ve dinamik bir zihin gücüne bağlıdır. Erkeklerin ağırlıklı olduğu bir gazetede kendine köşe edinemeyen bir kadın, eğer söyleyeceklerinin gücüne inanıyorsa cüz’i bir masrafa açtığı bir blogla, bir gazete köşesinde yapacağı etkiyi ikiye katlayabilir. Hatta gazetenin ulaşamadığı farklı mecralara ulaşır. Buradan hareketle geleneksel medya ve yayın dünyasındaki imkanlarla mukayese edildiğinde siber âlemin kadına daha münbit ve özgür bir alan açtığı görülür. Nitekim Meksika’dan California’ya Hollanda’dan Filipinler’e kadar dünyada kadın kimliğinin biçimlendirdiği internet örgütlenmelerinin sosyal ve siyasal yaşama etkisi bilinmektedir.[306]

Türkiye’deki duruma geçmeden önce, internet kullanım oranlarına bakmak yerinde olur; TUİK verilerine göre, 2011 yılı Nisan ayında gerçekleştirilen Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre Türkiye genelinde hanelerin %42,9’u internet erişim imkânına sahiptir. 16-74 yaş aralığında yapılan araştırmaya göre internet kullanım oranı 16-24 yaş grubunda en yüksektir. Kadınların internet kullanım oranları her yaş grubunda erkeklerin gerisinde kalmaktadır.[307]

Her ne kadar kadınlar genel olarak erkeklerin gerisinde kalsa da, nihayetinde internetin son yıllarda artan kullanım oranlarına paralel olarak, internet kullanan kadın sayısı her geçen gün artmaktadır, denilebilir. İnternette özel olarak kadınlarla ilgili gündemler sağlık, çocuk bakımı, güzellik, zayıflama, diyet, ev dekorasyonu, moda, yaşam, mutfak gibi yaygın ‘kadın ilgisi’ olarak kabul edilen konulardır. Basit bir google taramasında kadınvekadın.net, kadınlarsitesi.com, kadınlarkulubu.com, kadın.net, kadınsaglıgı.com, elitkadın.com vb. gibi çok sayıda sitenin varlığı ile karşılaşılır. Fakat bu sitelerin çoğu özel bir kurumsal kimliği yok ve daha çok kes-yapıştır usulü ile hazırlanmış, özgün içerikten yoksun çalışmalardır. Ya da herhangi bir basılı yayının birebir siber alana taşınmış şeklidir. Öte yandan protest duruşları olan ya da aidiyet dünyalarını seçtikleri domainlerle ortaya koyan örnekler de göze çarpar; www.bayandegilkadın.com, www.birkadınfenomeni.com, www.kadınsam.com, www.kadıngirisimciler.org, www.kadınkapısı.org, www.feminisite.net, www.kazete.org.tr, www.amargi.org.tr gibi. Bu sitelerin her biri tek tek ele alındığında bir hayli malzeme sunabilir. Öte yandan kadın bedeninin internetin denetimsiz teşhir alanında yaygınca kullanıldığı daha nice adres vardır. Ancak bu tebliğde konu çerçevesinde, sanal dünyada ‘dindar kadın’ın varlığı ve bunun üzerinden kadın yayıncılığına odaklanılacağından buna kısaca değinip geçilecektir.

Sanal Dünyada Dindar Kadın Varlığı & Kadın Yayıncılığı

Girişte de ifade edildiği gibi internet henüz yeni bir mecra olduğundan burada bir kadın yayıncılığı geleneğinden bahsetmek çok mümkün görünmemekle beraber dini referansları ya da kimlikleri çeşitli şekillerde yayınlarına yansıyan örnekler üzerinden mevcudun analizini şu sorular eşliğinde yapmak mümkündür:

Dindar kadın interneti bir imkan olarak nasıl kullanıyor? Tezahürleri nelerdir? Siber âlemde erkek egemen alanlarda kadın yazar oranı ne durumdadır? Sanal dünyada cinsiyetler arası bir iktidar değişiminden söz edilebilir mi? Blogdan internet sitesine, sanal dünyada sesini duyuran aktivist kadınlar, interneti bir imkana dönüştürebilmiş midir? Sanal dünyada yer almanın profesyonellik gerektiren şartları nelerdir? Dindar kadının ‘nur’u internete nasıl yansımıştır? Dindar kadın sanal dünyaya ne getirmiş, sanal dünya dindar kadının hayatına ne getirip, hayatından ne götürmüştür?

Bütün getiri ve götürüleriyle internette dindar kadınların etkin olduğu mecralara göz atıldığında şu örneklerden hareketle bazı sonuçlara varılabilir:

-Kadın konulu siteler: Gündemi kadın gözüyle yorumlayan, kurucularının kimliklerinde ya da söylemlerinde dini referanslar olan kadın odaklı web siteleri;

www.kadınhaberleri.net, www.kadınnews.com, www.kadincakararinca.com, www.mumine.com, www.kadınpenceresi.com

Sitelerin sloganları;

Kadınpenceresi, Kadin, saglik, bebek, anne, yemek tarifleri, oya, örgüler,

Kadınhaberleri.net, Türkiye’nin ve dünyanın dikkatinden kaçan gerçekler sadece kadınhaberleri manşetlerinde. Kadın Haberleri, bağımsız, özgür haber-analiz kaynağınız

Kadınnews.com, kadın gözüyle gündem

Mumine.com, mumine kadınlar sitesi

Adı geçen siteler içinde Kadınhaberleri.net, güncel olayların daha çok sansasyonel ve magazin boyutuyla ilgilenen bir yayın içeriğine sahipken, kadınnews.com politika, eğitim, kültür gibi alanların diğerine göre daha ön planda olduğu bir yayın çizgisiyle gündemi kadın gözüyle değerlendirmektedir. Mumine.com ise, daha çok forum özelliği taşıyan bir sitedir. Kadincakararinca.com adlı site, tasarım ve içerik itibarıyla adı geçen sitelerle benzer olmakla beraber, geniş bir yayın grubunun kadınlara özel sayfası olması dolayısıyla daha kurumsal bir kimliğe sahiptir. Adı geçen diğer sitelerin hemen hepsinde siteyi tanımlayan ya da kurumsal bir manifesto içeren bölüm mevcut değildir. Hakkımızda bölümü en fazla site işleyişindeki işbölümünü ortaya koymaktadır. Site yayıncıları kendileri ya da amaçları hakkında bir bildirim yapmaktan uzak durmaktadırlar. Adı geçen siteler arasında ziyaretçi oranı en yüksek kadincakararinca.com, ikinci sırada ise kadınhaberleri.net yer almaktadır.[308]

Bu sitelerin hemen hepsi yalnızca Türkçe yayın yapmaktadır. Ziyaretçi profillerine uygun reklam almaktadır. İletişim bilgileri bölümünde bu sitelerin yayınlarını profesyonel ofis ortamında yaptıklarını gösteren bir bilgi bulunmamaktadır. Tasarımlarına bakıldığında ise, kadın sitelerinin hâkim rengi, mor, pembe ve kırmızıdır. Yüksek maliyet gerektiren özgün tasarımlar yerine, düşük bedelli hazır site arayüzleri kullanmışlardır. Bu sitelerde daha çok kadın yazarlar olmakla birlikte aralarında kadınla ilgili konularda yazan erkek yazarlar da vardır.

-Kişisel web siteleri; Siber alemde doğrudan kadınlarla ilgili ikinci bir mecra, kadınlara ait kişisel web siteleri ya da bloglardır. Bir topluluk lideri, aktivist, yazar ya da mesajını bağımsız olarak geniş kitlelere taşımak üzere kendi adıyla web sitesi hazırlayan kadın sayısı çok değildir; www.cemalnur.org, www.nevinmeric.com, www.salihaerdim.com gibi siteler ulaşılabilenler arasında zikredilebilir.

Adı geçen ilk iki sitede de, hâkim rengin mor olması, sanal âlemde kadını temsil eden renk tercihinin yaygın şekilde mor olduğunu göstermektedir. Sözkonusu sitelerde şahıslar hakkındaki bilgi kamusal alandaki tanınırlıklarının ötesine geçmemektedir. Kitap çalışmaları, konferans duyuruları ve belli periyodlarda yazdıkları yazılar sitenin ana malzemesini oluşturmakta, hatta zaman zaman bir nevi tebliğ alanına dönüşebilmektedir.

-Kurumsal Siteler: Kadın örgütleri, STK’lar ve kadın odaklı diğer oluşumların web sitelerine bakıldığında ise, bir hayli adresle karşılaşmak mümkündür. www.baskentkadın.org, www.tdv-kadinfaaliyetleri.org, www.medyasofa.org, www.gikap.org, www.hazargrubu.org, www.ak-der.org, www.hekva.org.tr, www.hikde.org, www.kasadsaglik.com, www.ikadder.org en belli başlı olanlardır.

Bu siteler, hakkımızda, faaliyetler, projeler, galeri, basında gibi başlıklar altında kurumsal vizyonlarını anlatan içeriklere sahiptir. Görselliklerini, yukarıda sayılan kadın odaklı yayın yapan sitelerden farklı olarak kurumsal vizyonlarını yansıtan daha özel tasarımlar oluşturur. Kullanılan renkler mor ve pembenin ötesine geçse de, yaygın kadın algısını yansıtan figürler içermektedir. Bu sitelerin temel işlevi, kurumun dünyaya açılan penceresi fonksiyonu icra etmesidir. Kurumların vizyonu ve faaliyet alanlarını anlatan formal ve kurumsal bir dil ve yayın üslupları vardır.

Kadınlarla İlgili Yayınlar

İnternette kadınlarla ilgili bir başka mecra, kadınla ilgili yayınlara ulaşılabilecek sitelerdir ki, içlerinde dini kadın yayınlarının da bulunduğu en belli başlı adres şimdilik www.kadıneserleri.org ‘dur; ‘belge yoksa tarih de yok’ sloganı ile kadın konulu bir kütüphane olan Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı’nın arama motoru içeren yayın organıdır.

Tematik siteler

Tebliğ çerçevesinde kalmak kaydıyla, ‘kadın’ konusunun bazı temalarla kurduğu özdeşimden hareketle birkaç tematik siteye bakıldığında şu temaların yaygınlığı göze çarpar:

Kadın ve aile; www.kadinveaile.com, www.ailevekadin.com, www.biruya.com (anne ve çocuk portalı)

Bu sitelerin ortak özelliği ‘eğitim’ temasının yoğun şekilde işlenmesi, çocuk yetiştirme vb konulara daha didaktik bir üslupla eğilinmesidir. Fakat burada dikkati çeken önemli bir husus, geleneksel basılı yayıncılıkta olduğu gibi internet yayıncılığında da çoğunlukla aile konusunun tek figürünün kadın olmasıdır. Bu sitelerde de, erkeğin ailedeki varlığı bir kenara bırakılarak aile daha çok kadının sorumluluğu üzerinden ele alınır. Kuşkusuz bu içerik, toplumdaki yaygın temayülün yansımasıdır. Nitekim aileyi korumak ve desteklemek üzere faaliyet gösteren aktif bir derneğin web sayfasındaki yönetim kurulu üye listesi de bir istisna ile sadece kadınlardan oluşmaktadır. İstisnai erkek üye ise, ’denetleme’ kurulu üyesidir. Sanal dünyaya yansıyan da, işte bu ‘aileyi ilgilendiren etkin bir inisiyatifin sadece kadınlardan oluşması’ realitesinden başka bir şey değildir.

Kadın ve din; www.kurandakadın.com, www.muslumankadIn.com

İlki bir yayın grubunun kadınlara dair bakış açısını yansıtan bir site iken, diğeri, yetersiz bir içerikle İslam’ın kadına verdiği hakları anlatan makale ve yazılardan oluşmaktadır. Bu çalışma sırasında kadın ve din konusunu bilimsel, bütüncül ve güvenilir kaynaklara dayanarak ele alan kurumsallaşmış bir web sitesine rastlanılmadığını burada özellikle ifade etmek gerekir.

Kadın ve moda; www.aladergi.com, www.fıruzestyle.com

Yaklaşık birkaç yıldır siber âlemde dindar kadın çevrelerine hitap eden sitelerde kadın kelimesi ile yan yana görmeye alışık olduğumuz bir başka kavram modadır. Aladergi.com, henüz yeni bir ‘yaşam tarzı’ dergisinin internet versiyonu iken, firuzestyle.com blogdan siteye dönüştürülmüş ve varlığını internet üzerinden inşa eden bir moda adresidir. Bu örneklerden de görülebileceği gibi internet artık dindar kadının modaya dair beğeni ve tercihlerini de içeren bir mecra olma yolundadır.

Genel web siteleri

Kapsamlı bir medya organı fonksiyonu icra eden sitelerde de, kadına ayrılan özel köşeler mevcuttur. İnternet haberciliğinde önde gelen bir web sitesinde[309] kadına ayrılan müstakil bir köşeye odaklanıldığında ortaya çıkan tablo incelemeye değerdir. Söz konusu sitenin genel site haritasında ‘siyaset, güncel, yaşam, ekonomi, spor, sağlık, medya, bilim, teknoloji, otomobil, eğitim, kültür, yemek, emlak’ başlıklarının hemen yanında ‘kadın’a ayrılmış müstakil bir bölüm yer alır. Alt başlıklarda ise, ‘aile, çocuk, bakım, moda, alışveriş, iş hayatı, sosyal yaşam’ gibi bir bölümleme dikkati çekmektedir. Site kendince orta yolu bulmuş görünmektedir. Ana başlıkta söz gelimi ‘ekonomi, siyaset’ vb. alanları kadın köşesinden ayırmış, ancak alt başlıkta kadınlarla ilgili ‘yaygın’ sitelerdeki başlıklandırmanın biraz dışına çıkarak ‘moda, alışveriş’ gibi temaların yanına kadın ilgilerinin sadece bunlardan ibaret olmadığını vurgularcasına ‘iş hayatı, sosyal yaşam’ başlıklarını da yerleştirmiştir. Buradan da anlaşılacağı üzere, internet ortamındaki kadın yayıncılığı site sahibinin genel dünya görüşü içinde kadına bakışıyla doğrudan irtibatlıdır.

E-posta grupları

İnternetin sunduğu imkanlardan birisi, ülkenin dört bir yanına dağılmış, hiçbir ortak örgüte ya da gruba mensup olmadan ve örgütlü lobi faaliyetlerine dair hiçbir deneyimi olmayan insanların bir araya geldiği e-posta gruplarıdır.[310] Bu imkan, sanal cemaat üyelerine hızlı, pratik ve ucuz bir iletişim imkanı sağlar. Sanal cemaat üyeleri, zihinsel ve duygusal olarak kendilerini öteki üyelerinin çoğuyla hiçbir zaman yüz yüze karşılaşmasalar bile kolektif bir bünye ile özdeşleştirerek mevcudiyetlerini sürdürürler.[311] Kadın medyacıların buluştuğu ‘medyasofa’, kadın akademisyenlerin buluştuğu ‘meridyencircle’ ve güncel mevzuların yoğun olarak ele alındığı ‘buluşankadınlar’ dindar kadınlar arasında revaçta olan e-posta gruplarıdır.

Yukarıda sayılan belli başlı mecralar içinde dindar kadınların en yaygın ve efektif kullandığı internet fonksiyonu belki de bu e-posta gruplarıdır. Zira e-posta coğrafi uzaklık ya da saat farkı nedeniyle gecikmez; gönderici ve alıcı arasında bir koordinasyon gerektirmez; kolaylıkla dosyalanabilir, değiştirilebilir, güncellenebilir ve düzenlenebilir; arşivlenebilir ve istendiğinde tekrar kullanılabilir ve oldukça ekonomiktir.[312] Siyasetten medyaya, akademiden sosyal örgütlenmelere kadar pek çok açıdan e-posta grupları önemli fonksiyonlar icra etmektedir. Söz gelimi, ‘bulusankadınlar’ adlı e-posta grubu son aylarda politik gündeme de yansıyan ses getirici bir kampanyayı tamamen internet grubu üzerinden örgütlemiştir. Seslerini duyurma, gerektiğinde siyasete yön verme potansiyeli olan bu imkan kadınlara aynı zamanda geniş bir networke sahip olma fırsatı da vermektedir.

Sosyal Medya

Sosyal medya herhangi bir e-posta adresine sahip olmak dışında hiçbir bedel ödemeye gerek kalmadan herkesin dahil olabildiği en cazibeli sosyal laboratuvarlardan biridir. Kapısından içeri giren herkesi ‘aklında ne olduğu’ sorusu ile karşılayan ve ona aklının gidebildiği sınırlar ölçüsünde yeniden yapılanma fırsatı veren bir arenadır. Bireye orada etkin olduğu müddetçe var olduğu hissiyatını aşılayan ya da 140 karakterle insana kendi bireysel medyasının imparatoru olma fırsatı veren bir mecradır. İstanbul’da iken Miami’de yaşıyor görünmenin, sıradan bir ev kadını iken saltanatlı bir iş kadını olabilmenin, fakirken zengin, hatta kadınken erkek olabilmenin mümkün olduğu bir mecradır aynı zamanda. Bu arena, araştırmacılara dindar kadının kimlik denemelerine dair zahmetsizce ulaşabilecekleri bol ve çeşitli malzeme sunmaktadır. Sayısız fotoğrafın yüklendiği albümlerden ‘dindar kadın’ın özel ya da kamusal alandaki bütün halleri görülebilir; ‘dindar kadın evde, arabada, doğum günü partisinde, piknikte, seyahatte, konferansta, aile yemeğinde, denizde ve daha pek çok alandadır. Dindar kadının ‘nur’u çok sayıda değişik fotoğraf karesinde, kimi zaman özenle sergilenmiş silüetler olarak sosyal medyayı aydınlatmaktadır. Özel ve kamusal hayatta maruz kaldığı bütün engellemelere sosyal medyada adeta baş kaldıran kimi ‘dindar kadın’ların gündelik hayatta olmadığı kadar özgür davrandığı da görülebilmektedir. Hatta karşı cinsten ünlü bir gazeteciye ‘gece onu rüyasında gördüğünü’ milyonlarca sakini olan bu sosyal medya ülkesinde adeta haykıracak kadar özgür olduğunu gösteren örnekler vardır. Kimi sosyal medya profillerinde ise, kendini sergileme aşırılığının öteki ucunda, kimliği tescil üzere ayrılmış profil resim alanına ‘çiçek’, ‘manzara’ ya da ‘çocuğu’nun resmini koyarak kendisini başka şeyler üzerinden tanımlama eğilimi göze çarpmaktadır. Hülasa, sosyal medya, dindar kadının bütün varlığını çekinmeden ortaya koyduğu ya da tam tersine silikleştirmeye tabi tuttuğu bir mecra olabilmektedir.

Sonuç

Buraya kadar, konu başlığında geçen kelimelerle google’da yapılan bazı taramalardan ulaşılabilen çeşitli örneklerden hareketle internette dindar kadının izi sürülmüştür. Bütün bunlar üzerine, henüz sanal dünyada dindar kadının dünyasının yeterli ve yetkin olarak okunabileceği bir yayıncılığın varlığından söz etmek için erkendir. Dolayısıyla ‘kadın konulu dini yayıncılık’ başlığı altında sunabilecek kayda değer bir örnek yoktur. Siber âlem kadına ister kendini ‘setrederek’, ister belirlediği bir mikyas ölçüsünde ya da sınırsızca kendini ‘ifşa ederek’ varlık gösterebileceği pratik ve ucuz bir alan açmaktadır. Fakat bu imkanın özellikle bu kongrenin başlığını oluşturan ‘kadın ve din’ ekseninde verimli ve ciddi bir yayıncılık için yeterince kullanıldığını söylemek zordur.

Halbuki, sanal dünyanın, sunduğu ‘bilgi edinme, iletişim, online eğitim, örgütlenme’ imkanlarının yanında dindar kadının dünya görüşünü özgürce ifade edebileceği bir mecra olma potansiyeli vardır. Fakat bu potansiyeli kullanacak girişimlerin projelerini planlarken, internetin doğasında -girişte de ifade edildiği gibi- ‘genişlikte’ bir kazanım gibi görülen ancak ‘yoğunlukta’ kaybedilen bir alan olduğu gerçeği unutulmamalıdır. İnternetin doğası geleneksel medya ve yayın dünyasının verdiklerini vermeyebilir ancak başka imkanlar sunabilir. Öte yandan bu konuda yapılacak bir girişim, ‘yaygın kadın ilgisi’ diye tanımlanan konular dışında başka alanlardaki kadın etkilerini de artık hesaba katmalıdır. Zira artık kadının spordan akademiye, siyasetten kültüre genişleyen ilgi alanları ve etkinlikleri, eskisinden farklıdır. Konu bütün yönleri ile ele alınarak internetin doğru kullanımı ile sanal dünya bir avantaja dönüştürülebilir. Andrew Saphiro’nun dediği gibi, ‘internetin içine ne koyarsanız internet odur’.

Oturum Başkanı: Biz de Hümeyra Hanım’a çok teşekkür ediyoruz. Sanal, siber âlemi bize kısaca tanıttı. Nasıl bir zihinsel dönüşüm meydana getirdiğini zamansız ve mekânsız bir arenada nasıl özgürlüğe doğru insanların sanal olarak koştuğunu ve orada nasıl birtakım sanal gerçekliklerin ortaya çıktığını anlattı. Kadın sitelerine dair çeşitli sunumlar, göstergeler ortaya koydu. Kendisine çok teşekkür ediyoruz.

Böylece ilk üç sunumumuzu tamamlamış oluyoruz ve müzakereye geçiyoruz. Diğer üç sunumu aradan sonra size takdim edecek tebliğcilerimiz.

İlk müzakereyi yapmak üzere de Fadime Özkan Hanımefendi’yi davet ediyorum. Buyursunlar. Beş dakika süreniz var efendim.

[301] Kolektif, Sanal Uzamı Ne Sanıyoruz?, Cogito, İnternet: Üçüncü Devrim?, sayı: 30, 2002, s.5.

[302] Bruce Bimber, İnternet ve Siyasi Dönüşüm: Hızlandırılmış Çoğulculuk, (çev.Cem Soydemir), Cogito, İnternet: Üçüncü Devrim?, sayı: 30, 2002, s. 167.

[303] Jon Stratton, Siberalan ve Kültürün Küresellestirilmesi, (çev.Mehmet Doğan), Cogito, İnternet: Üçüncü Devrim?, sayı: 30, 2002, s. 81-81.

[304] Hubert L. Dreyfus, Bilgi Otobanında Nihilizm: Günümüz çağında Anonimlik karşısında bağlılık, (çev. Ece Gamze Atıcı), Cogito, İnternet: Üçüncü Devrim?, sayı: 30, 2002, s.101.

[305] Dreyfus, a.g.m, s. 109.

[306] Manuel Castells, Enformasyon Çağı: Ekonomi, Toplum ve Kültür, Birinci Cilt: Ağ Toplumunun Yükselişi, (çev. Ebru Kılıç) İstanbul 2006, s. 111-112.

[307] Bilgi Toplumu İstatistikleri 2011, TC. Devlet Planlama Teşkilatı, Haziran 2011, s. 20.

[308] www.alexa.com

[309] www.haber7.com

[310] Bruce Bimber, İnternet ve siyasi dönüşüm’: Hızlandırılmış Çoğulculuk’, Cogito, İnternet: Üçüncü Devrim?, sayı: 30, 2002, s. 167.

[311] Necdet Subaşı, Sanal Cemaat Örüntüleri, Bilişim Toplumuna Giderken... Psikoloji, Sosyoloji ve Hukuk’ta Etkiler Sempozyumu, 23-24 Mart 2001, Ankara, s.5.

[312] Gamze Göker, İnternetin Türkiye Kadın Hareketi Üzerindeki Etkisi: Kadın Kurultayı E-grubu Örneği, XII. ‘Türkiye’de İnternet’ Konferansı 8-10 Kasım 2007, Ankara, s. 269.

MÜZAKERE:
Fadime ÖZKAN

Gazeteci-Yazar

Sayın Başkan, saygıdeğer hâzırun; herkesi saygıyla selamlıyorum. Bize on dakika diye açıklanmıştı ama beş dakikada nasıl toparlayacağız?

Ben Sayın İhsan Toker’in “Çağdaş Yayınlarda Geleneksel Kadın Algısına Eleştirel Yaklaşım” başlıklı tebliği üzerine bir müzakerede bulunacağım. Aldığım epeyce bir not oldu ama şimdi bunların bazılarından vazgeçmem gerekecek süre darlığı nedeniyle.

Sayın Hocamız çağdaş yayınlarda geleneksel kadın algısına günümüz İslamcı dindar kadının eleştirel yaklaşımını kuramsal, tarihsel çerçevede ele aldı. Verilerden hareketle kadınların geleneklere itirazlarının dağınık, anlık ve bir söyleme sahip olamayan bir şekilde tezahür ettiğinin altını çizdi sonuç itibariyle.

Ben buna kısmen katılmakla birlikte yine de bir dip dalganın hareket hâlinde olduğunu ve çok benzeşik olmayan ama birbirinden farklı da olsa daha bireyselleşmiş düzlemde kadınların birbirinden farklı fakat gayet bilinçli bir şekilde bu eleştirilerini devam ettirdiklerini düşünüyorum. Bütün bu kuramsal tarihsel çerçevede bugüne kadar gelen kısımda Sayın Hocamızın tebliğine duygusal anlamda bir katkıda bulunmak istiyorum.

Evet, tebliğde de vurgulandığı gibi dindar kadınların İslam ve kadın konusuna bakışını geleneklerin belirlediği kadının, aile, erkek, ev, dış dünya ilişkilerini temize çekme eylemini cumhuriyetle başlattılar ve de laikliğin itmesiyle sorguladılar gelenekseli.

Sonuçta bu Türkiye modernleşmesinde görüldüğü üzere kadın, modernleşmenin bir göstereni olarak cumhuriyet tarafından kurgulandı. Bu tepeden inmeci, jakoben bir yaklaşımdı. Türkiye’deki dindar kadın hareketi Ayşe Hanım’ın da az önce vurguladığı gibi hakikaten tabandan çok özgün ve bir ihtiyaca binaen gelişti. Sistemin de açıkları daha doğrusu yasakların duvarlara toslayarak, başörtülü dindar kadınlar sistemin de duvarlarına toslayarak yasakları gösterir hâle geldiler.

Kadın aslında bu üç merhalede de bir gösteren olarak bulundu. Cumhuriyetin konumlandırmasının dışında olarak diğer iki gösteren yani İslamcı hareketin kadın üzerinden daha görünür olması, gösterilebilir olması ve kadının sistemin açıklarını gösteren olması tamamen doğal bir süreç içinde gerçekleşti diye düşünüyorum.

Geleneği sorgulayan kadınların temel motivasyonu yine ne laik seküler çevrelerin ne de gelenekçi dindar erkek, ataerkil çevrelerin zannettiği gibi negatif duygularla olduğunu düşünmüyorum yani bir öfkeyle, bir hırsla, bir hesaplaşma ihtiyacıyla değil daha çok bir hakkaniyet arayışıyla, daha çok Allah’ın kadını ve erkeği yaratırken ve onların birbirleri ile ilişkilerini ya da hayat içindeki ilişkilerini konumlandırırken kendini ikinci sınıf olarak konumlandırmayacağı düşüncesinden hareketle bir hakkaniyet arayışıyla yola koyulduklarını düşünüyorum. Bunun inanç düzlemindeki sorumluluğunu da aldıklarını ve bu nedenle de son derece kontrollü, son derece bilinçli ve sağlıklı bir sorgulama sürecine girdiklerini düşünüyorum. Bunun özellikle altını vurgulamak isterim.

İslamcı kadınlar bu sorgulama sürecine girdiklerinde de aslında ne gelenekten temelli ve şiddetli bir kopuşu amaçladılar ne de kategorik olarak başka bir yerde yeniden konumlanmayı yani feminist hareketten farklı olarak benzer bir şekilde konumlanmayı amaçladıklarını düşünmüyorum. Onlar yine kadının doğasına uygun olan geleneksel rolleri, annelik ve kadınlık, aile içi roller gibi geleneksel rolleri devam da ettirdiler. Bu çok daha yumuşak, sağduyulu, sağlıklı bir sorgulayıştı.

Hocamız, çağdaş metinlerde geleneksel kadın algısına itiraz ve eleştirişte dağınık, anlık söyleme dönüşme özelliğinden yoksun olduğu saptamasını yapıyor. Ben kısmen katıldığımı söylemiştim ama bu sonucu belirleyen süreçte hatırlatmak istediğim bazı şeyler var.

Kadınlar 1970’lerden sonra özellikle görünür olan 1980’lerde temelli açığa çıkan bu kamusal alanda var olma, eğitim alma, çalışma hayatına girme ve kadının geleneksel rollerini sorgulama sürecine girdiklerinde çok yönlü bir eleştiriye, çok yönlü bir gözleme tabi tutuldular. Seküler çevreler başta olmak üzere kadının başörtüsünü erkek baskısıyla kullandığını, başını örttüğünü, taşralı olduğunu, eğitimsiz yoksul ailelerden geldiklerini yani sınıfsal, sosyal ve ekonomik olarak başörtü tercihlerinin bin türlü gerekçesi ile karşılaştılar ve bunların her birine bir cevap vermek durumunda kaldılar ya da en azından bunun böyle olmadığını izah etmek durumunda kaldılar. Hiçbir şey olmasa en azından burada hiyerarşik bir düzlemde sürekli gözlenen olmanın onlar üzerinde yarattığı bir duygusal durum oldu. Bunu bir kenara kaydetmek gerekir diye düşünüyorum. Ayrıca kendi sosyal çevrelerine karşı da benzer bir gözlem ve onları ikna etme, onları yok hayır öyle değil diye bir durumu izah etmek durumunda kaldılar. Bu da bir gözlem ve onların baskı altında olmalarını getirdi.

Bütün bunların dışında belki daha temel olan ve onları ilgilendiren kısmın da şu olduğunu düşünüyorum: Kadınlar bu sorgulamayı yaparken sonuçta sadece gelenekler üzerinden değil dinî metinler üzerinden de buna baktılar. Bu onlar için muhtemelen çok daha yıpratıcı ve çok daha zorlayıcı bir sorgulama süreci oldu. Çünkü en nihayetinde hadislerde belki sahih olan olmayan durumuna giderken durum biraz daha görece tırnak içinde kolaylaştırıcı olabilir ama Kur’an üzerinden bir okuma yapıldığında onlar açısından çok daha kontrollü, çok daha dikkatli bir süreçtir. Bunun da onlar üzerinde yorucu etkileri olduğunu düşünüyorum.

En nihayetinde bu süreç 1990’ların sonuna kadar belki böyle. Yani 28 Şubat süreci bütün bu yaşananlarda temel bir kırılma ve temel tarihsel bir dönüm. Erkeklerin de 28 Şubatta kadınlarla birlikte yaşadığı mağduriyetler vardı. Bunu kadınlar gördüler, gözlediler, bir kenara not ettiler ama bu süreç böyle geçti. Bu süreçte kadınların en azından geleneksel çevrelere ve kendi erkeklerine; babalarına, ağabeylerine, eşlerine, arkadaşlarına çok ciddi bir kırgınlıkları yok idi diye düşünüyorum. Ama ne zaman ki 2000’lerden sonra yani 28 Şubat sonrası dönemde İslamcı sayılabilecek bir siyasi iktidarın, muhafazakâr bir siyasi iktidarın yönetime gelmesi, dindar insanların toplumun ve hayatın her alanında var olması, güçlü olması sonucunda kadınlarla erkekler arasında duygusal bir kopuş oldu.

Kadınlar erkeklerine bu defa gelenekteki, uzaktaki, çok da tanımlayamayacakları asırlarca birikmiş olana değil kendi yakınlarındaki, en yakınındaki erkeklere karşı bir kırgınlık, bir hayal kırıklığı yaşadılar. Bunun da ifade edildiği durumlar oldu.

Çok yakın bir zamanda 12 Haziran seçimlerinde biliyorsunuz başörtülü aday yoksa oy da yok kampanyası çerçevesinde bir yarılma oldu diyelim. Hem burada yaşanan ataerkil dindar erkek çevrelerinden gelen sert eleştirilerin hem de başörtüsü mücadelesi başta olmak üzere birlikte mücadele etmiş dindar kadınların kendi içindeki ayrışmayı bir yere kaydetmek gerekir.

Bir de son dönemde dindar kadınların kendi erkeklerine karşı duydukları kırgınlığın, hayal kırıklığının yarattığı duygu ki bu da bir kitapta, dindar kadınların konuştuğu bir röportaj kitabında Selin Ongun’un röportaj kitabında da ifade edildiği gibi bu kırgınlığın eğer bir feminist, bir kadın hareketi, erkeğe göre kendi durumunu, kendi konumunu yeniden tespit edecekleri kadınların bir hareket başlayacaksa ben bu duygu durumundan, bu yeni durumdan çıkacağını düşünüyorum. Temel belirleyen motivasyon duygusal olsa bile bunu akli bir düzlemde bir karşılığı olacağını, bunun siyasi bir davranışa, bir tutuma evrileceğini düşünüyorum. Bunu da bekleyip görmek gerekir diye düşünüyorum.

Çok teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Biz de Fadime Hanım’a çok teşekkür ediyoruz.

Şimdi Afet Ilgaz Hanımefendi’yi kürsüye arz ediyorum.

Salonda mı?

Peki, o zaman diğer müzakereciyi alalım. Kendisi Yard. Doç. Dr. Neşe Kaplan. Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesinden. Buyursunlar efendim.

MÜZAKERE:
Yard. Dr. Neşe KAPLAN

Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi

Herkese merhaba öncelikle.

Önce yanıtını benim çok iyi bilmediğim ama belki daha sonra vaktimiz olursa eğer tartışabileceğim bir sorum olacak. Yeni analitik perspektif dediğiniz analiz geleneksel kadın algısına bakma o konuyu çok net olarak anlamadım hocam.

Yine eş süreli olarak tartıştığınız bir konu vardı, yan yana getirdiğiniz daha doğrusu bilinç düzeyinde, o çok önemli bir şey, laik ve eril devlet anlayışı ya da algı. Eril algısı feminizmin içinde yok mudur? Erili neyle özdeşleştirdiğiniz meselesi de bir soru.

Ayşe Hanım’ın çalışmalarına katkım olacak yalnızca. Nesneleşmiş kadın kimliğinin aslında erkek kimliğinin temsili karşısında bir haksızlık olacağına dair bir içerik analiziniz vardı. Katkım, nesneleşmiş olan temsil bakımından yalnızca kadın kimliği değildir. Erkek kimliği de erkek temsili bakımından da nesneleşmiş kimliğini erkekler kadın kimliği üzerinden yeniden üretirler.

Esasen aslında nesneleşmiş kimlikten ziyade biz meta kimliği, fetişistik kimlikten bahsetmemiz gerekiyor. Çünkü artık kimlik temsili bakımından kadınlar ya da erkekler yani insan nesne kimliğini de yitirmiştir. Bunu yaşadığımız gerçekliği, içinde bulunduğumuz modern toplumu “simülasyon evreni” olarak tanımlayan Jean Baudrillard böyle açıklar. Artık bireyler özne olmadan çıkmanın dışında eşyalar da nesne olma kimliğini yitirdiği için kadın nesnel kimliğin dışında meta kimliğini temsil eder ki bu da kısa ömürlü modanın ürünü olan reklamın ve sektörün ürünü olan kısa ömürlü geçici bir şeydir.

Nitekim internette dolaşan ya da televizyonda üretilen bilgi, bilgi değildir Umberto Eco’nun söylediği gibi. Bu geçici bir enformasyondur. Tarihsel bağlamını ve zamansal bağlamını yitirmiştir.

Hümeyra Hanım, sanırım alıntıydı o, bilgi birikimini fazlalığını bizi karar alma süreçlerinde zorladığını belirtmişti. Belki alıntıydı bilmiyorum ama burada esasen Umberto Eco’ya gösterge verince çağdaş dönemde özellikle global internet teknolojisi ile birlikte kültürü üreten, yeniden üreten, dolaşan şey bilgi değil kısa süreli enformasyon olduğu için zihinlerimiz karışık ve bu bizde psikolojik olarak yetersizlik duygusu oluşturuyor. Dolayısıyla, bilgiden kaynaklanan bir tanımlayamama değil yetersizlikten kaynaklanan kafa karışıklığı durumu oluşuyor. Katkı niteliğinde bu söyledim.

Yine Ayşe Hanım, çok güzeldi, o kadın programlarından, izdivaç, evlenme programlarından bahsetti. Gerçekten de yalnızca o programlarda değil ama aynı zamanda da sanal dünyada da özellikle sosyal medya ağlarıyla kadın ağlarında veya sitelerde yine esasen kadınlara önerilen şey mutfak, aile, aile içi ilişkiler ya da aşk gibi konular. Kadın bu kavramlar çerçevesinde değerlendirilmektedir.

İçinde ne var, sakladığı anlam göstergeleri açısından bakarsak, hazzı gösteriyor. Yani kadın bir haz nesnesi diyeceğim ama az önce nesne olmadığını da söylemiştim yani metalaşan bir kimliği temsil ediyor, haz duygusunu temsil ediyor. Hazzı üreten bir nesne kimliği ile var ediliyor bu tür programlarda kadın. Bunu biz sadece kadın demek de çok istemiyorum, bu haksızlık olur. Çünkü daralma, yapı bozumu teorisiyle bize katkıda bulunan Derrida bize Batı merkezli düşünceyi eleştirmemiz gerektiğini, bunun bir atrofi yani körelme olarak ortaya çıktığını Batı merkezci düşünceyi, bu anlamda aslında bir tarihi okumayla yeniden okumamız gerektiğini, bilinç meselesinin önemli olduğunu söylerken bu kadın hareketleri ya da özgürleşme meselesinde de bir ikame, bir kimlik temsili olduğunu yani bu meselenin aslında özgürleşme bağlamında bakarsak, fikir özgürlüğü bağlamında ve kendini var etme, kimlik olarak temsil bakımından ortaya koyma açısından bakarsak ikame politikası yani eril politika, erkeğin kadını öteki olarak tanımlayan politikasının karşısında kadını kendini tanımlama politikasının da bir ikame politikası, yerine geçme politikası olarak doğru bir şey olmadığını söyleyip meselenin asıl cinsiyet kimlikleri dışında insanı tanıma, insanı anlama meselesi olduğunu söylüyordu.

Bu nedenle medyada temsil edilen kadın kimliği esasen erkek kimliğini de gösterir ötekine, onu yaratan erkeği de gösterir.

Vaktimiz varsa Hocam tebliğ niteliğinde küçük bir çalışma hazırlamıştım. Onu biraz sizinle paylaşmak istiyorum.

Modern toplumun kültür ortamında özellikle iletişim teknolojisini gelişmesiyle yaşam aleniyetle sarılmıştır. Bireylere özgürlük imkânı tanıyan mahremiyet ise özellikle televizyon ve internet arcılığıyla üretilen ve aleniyete dayalı bu kültürün içine çökertilmiş özgürlük alanı olmaktan çıkarak kamusal alanda tartışılan bir gösteri nesnesine dönüşmüştür.

Kadına yönelik televizyon programları aşk, sadakat, sevgi, aile gibi göndermesi öncelikle kadın olan kavramların yeniden üretim mecrası durumuna gelmiştir. Mahremiyetin kamusal alana indirgenmesi yine sosyal medya ağları aracılığıyla da sürdürülmektedir. Bu durum insan iradesinin ürünü olan teknolojinin yine insan tarafından ancak kitlesel olarak adeta kendisinin aleyhine kullanılmasıdır.

Baudrillard’n tanımıyla “nesneleşmiş kadınlığın” yani ayartmanın ve baştan çıkarmanın yoğun olduğu televizyon programlarında nesneleşmiş aşktan başka bir şey bulmak mümkün değildir.

İşte, kadın kimliğini sanal dünyadaki görünümü de televizyonda nesneleştirilen kadın kimliğinden farklı değildir.

Kadına yönelik olan televizyon programları ve internet sitelerinde estetik ve aşk üzerine kurulu genel söylem aile, çocuk, sağlık, dekorasyon gibi alt söylemlerle de beslenerek kadını tüketim kültürünü üreten ve kendi bedenini de tüketim nesnesine dönüştüren bir statüye indirgemiştir. Baudrillard’ın sorduğu şu soruyu hatırlayalım: “Hangi irade, hangi ilahi güç, hangi oyun insanları birbirini sevmeye zorlayabilir?” Çünkü televizyonda üretilen sadece o imiş gibi yapılıyor. Özellikle izdivaç vb. programlarda bunu görmek mümkündür.

İnsanların olağan hayatlarını ve mahremiyetlerini medya aracılığıyla sırra yer vermeyecek kadar ifşa etme eğilimleri bu dikizleme ve teşhircilik edimi kendi gerçekliğini yitirmiş olmanın acısı içindeki sıradan insanın kendisiyle ve onu yaratan kültürüyle Baudrillard’ın pornografik olarak tanımladığı şiddete dayalı kültürdür.

Nitekim Baudrillard’a göre insanların kendi yaşamları üzerlerine yaptıkları itiraflar gerçekliğin yeniden ama maniple edilmiş şekilde, gerçeklikle çakışan ama gerçek olmayan yeniden üretme olduğu için pornografiktir. Aslında bu sonuç olarak her şeyi kapsayan bir şiddete dayalı kültürün yeniden üretimidir.

Biri bizi Gözetliyor, Gelinim Olur musun? Biz Evleniyoruz, Yemekteyiz gibi programlar Eco’nun bahsini ettiği dikizciler uygarlığının yükseldiğinin göstergesidir. Sözde aşk, aile, arkadaşlık temaları üzerine kurulu olan ve gerçeklik iddiasında bulunan bu tür programlar aslında yarışmacıları belirledikleri bir format içinde yönlendirmektedir. Dolayısıyla, televizyon programları kendi dillerinin sınırlılıkları içinde sentetik bir dil üretmektedir.

Esasen unutmamamız gereken önemli bir şey de sıradan insan sanal dünyadaki dolaşımı da o sentetik dili kendisinin gönüllü olarak bilinçli ya da bilinçsiz süreçlerle gönüllü olarak yeniden üretmesi yani kendi maniple ettiği dünyasını kendi yaratması. Sanal dünyada da böyle bir manipülasyon söz konusu.

O hâlde sıradan insanın bu dramatik var oluşu yani olayın içinde dramatik var oluşu özne olmanın yitirildiği bir kültürde tümel kültüre yani kitle kültürüne adanmış sırlar, yaşamlar şeklindeki bir oyun içinde gerçekleştirilen düzmece, kurmaca bir kimliğin göstergesidir.

Teşekkürler.

Oturum Başkanı: Evet, Ayşe Hanım’a çok teşekkür ediyoruz.

Afet Hanım, buyursunlar efendim.

MÜZAKERE:
Afet ILGAZ

Yazar

İyi günler diliyorum efendim.

İnsanın biyolojik yaşı da, edebiyat yaşı da biraz fazla olunca kendini anlatmak genç kuşaklara, tanımayan genç nesle kendini hatırlatmak ihtiyacı duyuyor.

Ben de bu anlamda müzakere metni ve kendimi tanıtıcı bir iki cümle ekledim, özür dileyerek onları okuyarak başlayacağım.

Ben antolojilerde hikâyeci ve romancı olarak yazılırım. Bu yüzden kendime bir türlü gazeteci diyemiyorum. Gazete yazarı gibi bir acayip yazar türü icat ettim kendim için.

İlk dönem gazete yazarlığım Falih Rıfkı Atay’ın Dünya gazetesinde tek tük yazılar yazmakla başladı. Ne kadar eski bir durum. Falih Rıfkı Atay’ı bile bilmeyenler olabilir. Sahibiydi ve bana bizim kız dermiş. Ben 17 yaşlarındaydım. Dönem DP devriydi Menderes devri, Dünya da muhalif bir gazete idi. Araya hikâye ve romanlar girince yani yirmi otuz yıl sonra ikinci dönem sonra ikinci dönem diyebileceğim gazete yazılarım başladı. Bu da küçük aralıklarla yirmi yıldır devam ediyor.

İkinci gazete yazarlığım Yeni Şafak’ta, ne ilginç bir kesişmedir ki Ayşe Böhürler’in eşi Fatih’in daveti ile başladı. Yeni Şafak’ın ilk günkü nüshasında benim yazılarım da vardı. Yıl 1990’ların başı.

Aynı yıllarda yeni açılan Kanal 7’de Okuma Saati programları yapmaya başladım. Bu sefer Ayşe Böhürler ile yollarımız kesişti. O da sabah programları yapıyordu. Evlerimize bile aynı araba ile gider gelirdik. Şimdi Ayşe Böhürler Yeni Şafak’ta ben Yeni Çağ’dayım.

İyi işlenmiş ve RTÜK ile Medya Takip Merkezinin verilerinden de faydalanılarak geliştirilmiş bir inceleme idi Ayşe Böhürler’in bildirisi. Ben onu daha evvel metin olarak okudum ve inceledim.

Bir eksiği var gibi geldi bana ama bu Medya Takip Merkezinin tutumundan kaynaklanıyor Ayşe Böhürler’in kişiliğinden değil, çalışmasından değil.

Mesela, en çok kadın yazarı olan ilk on beş gazete istatistikleri giriyor, öbürleri girmiyor. Burada bir haksızlık olduğunu düşünüyorum. Haksızlığın ötesinde istatistik bilimi açısından bir eksikliğin olduğunu düşünüyorum. Şu anda Yeni Çağ’da Selcan Taşçı ve ben varız. Serap Besimoğlu da pedagojik yazılar yazıyor. Geçen yıl mesela Defne Sarısoy ve Nuriye Atabey de vardı ama istatistiklerde en az dört yazar görünüyor. Yeni Çağ gene yok.

Doğrusu bu iş sayı işi miydi yoksa muhalif gazeteler bir kalem geçilmiş miydi anlayamadım. Ben de, kader işte, hep muhalif gazetelerde yazarım. Yazdığım zaman Yeni Şafak da muhalifti. Çiller başbakandı çünkü. Hatta Milli Gazete de muhalifti başlangıçta ben yazarken.

Ayşe Böhürler’in yazısının başına aldığı Foucault’tan bir cümle var. “İktidar bedenin içine sızar.” diyor Foucault. Oysa basın bir ülkenin bütün düşünce ve duygu iklimini yansıtacak değerlendirmelere tabi tutulmalıdır. İstatistiklerde muhalif gazeteler de bulunmalıydı. Gerçeği başka türlü bütünleştirmenin bir yolu olduğunu zannetmiyorum.

İstatistiklerde bir şey daha dikkatimi çekti. Mesela genel yayın yönetmeni kadın sayısının azlığı acaba kadın erkek eşitsizliğinden mi kaynaklanıyor yoksa arz talep dengesinin bir sonucu mu? Kadınlar gazete ve televizyonların daha görünür yerlerinde mi bulunmak istiyor masa başı işlere daha az mı rağbet ediyorlar, istatistiklere bunlar da yansımalı ki alınan sonuçlar daha sağlıklı temellere dayanmış olsun.

Dikkatimi çeken bir başka şey de eskilerin kemiyet, keyfiyet dedikleri nitelik nicelik durumu. Sayılar basında kadın gazeteci sayısını artması, eksilmesi, basınımızın gelişmesi adına tek başına iyi bir değerlendirme yapmak için kâfi midir? Evet, istatistikler lüzumludur, sayılar da. Bunu konuşmamın başında gazetemin neden istatistiğe girmediğini sorarak ortaya koymuştum. Tirajları ve reytingleri bilmek istatistik bilimi açısından büyük önem taşıyor. Yoksa Yeni Çağ’ın 50 bin ile 55 bin arasında değişen okuyucu kitlesini profilini bilmeyecek dolayısıyla onları yok saymış olacaktım.

Yazarların ve gazetelerin televizyonların niteliğini değerlendirmek biliyorum zor. Bu bir master veya doktora tezi konusudur diyeceksiniz. Bunun için bir yol daha olduğunu düşünüyorum yani nitelendirmeyi değerlendirebilmek için. Bunun da kestirme yoldan tiraj olduğunu düşünüyorum. Okurların teveccühü doğrudan doğruya bir nitelik testi denemesi sayılmayabilir ama sayı değerlendirmesine eşlik edebilir.

Kadın yazarı dörtten yukarı olan ilk on beş gazete ölçümlere alınmış. Peki, bu gazetelerin tirajı nedir? 20-30 bin tirajı olan gazetenin yanına 130 bin yahut 55 bin tirajı olan bir gazeteyi koymazsanız eksik olur, yanlış sonuca götürür ve gerçeği tam olarak yansıtmaz.

Ayşe Böhürler’in bildirilerini çok açıklayıcı, aydınlatıcı, bilgilendirici buldum. Medya takip merkezleri gibi ölçümcü kurumlar ölçülerini daha sağlam tutarlarsa daha etraflıca ve sağlam bilgilendirilmiş olacağız.

Kadının medyadaki dili şimdilik küçük ve yetersiz ama eğitim kalitesi arttıkça bu sorunun çözülebileceğini sanıyorum.

Hiçbir şey birbirinden kopuk değildir, birbirini etkiler, düzeltir veya bozar. Basın da bir anlamda bir eğitim kurumudur. Basında bu doğrultuda bir dil oluşturmak zorundayız yani niteliği güçlendirici bir dil.

Dizilerdeki kadın cinayetleri ve saldırılar modası sosyal yapıda da bir model oluşturuyor. Tavuk mu yumurtadan çıkar, yumurta mı tavuktan hesabı bunlar moda hâline geldikçe cinayetler de öteki saldırılar da moda hâline geliyor. Moda hâlinden de yaygın hâle geçiyor.

Kanunların yok sayıldığı dramlar izliyoruz. Herkes kendi infazını kendi yapıyor. Kadın cinayetleri son on yılda yüzde 1400 artmış. Cinayetlerin işlendiği sokaklar bomboş. Ne bir polis var ne de gelip geçen. Ne kadar teşvik edici bir manzara cinayete ve saldırıya temayülü olanlar için.

Dizilerde bir de bilginlik eksikliği görüyorum. İnsanların sabır, tahammül, merhamet, kul hakkına riayet telkin eden dizi kahramanları yok denecek kadar az.

İnsanların birbirlerini yok etmek yerine anlamalarını telkin ve tavsiye eden nitelikli senaryolar da yok denecek kadar az.

Kimi intikam duyguları yaygınlaştı. Siyasilerden başlayarak herkes hasmını küçültmek, aşağılamak, mağlup etmek, ona acı çektirmek derdine düşmüş. Yasaların moda tabirle baypas edildiği görünümünün hâkim olduğu ve bunların eleştirilmediği bir ülkede kanunlara sığınmak alışkanlığı yara alıyor.

Reyting kaygısıyla televizyonlarda çoğalan kadınlara saldırı sahneleri bilinçaltlarını denetleyemeyen suça eğilimli insanlara uygun zeminler oluşturuyor.

Tekrar edeceğim; nitelik.

Görsel basında da, yazılı basında da kalitenin yükselmesi, toplumun da birbirine insanca davranabilmesi ortamını oluşturacaktır. Bu yüzden muhalif, muvafık demeden basını sağlam ve adil değerlendirmelere tabi tutmalıyız.

Basını sağlam ve adil değerlendirmelere tabi tutmalıyız. Sadece bir kesimi değil.

İyi olan, nitelikli olan, adil olan, dürüst ve haksever olan kazansın. Kadın dili üzerinden basına düşen bu sorumluluk vatanımız ve milletimizin geleceği açısından çok önemlidir ve ayrıca aciliyet taşımaktadır.

Benim söyleyeceklerim bu kadar fakat üstüme lazım olmadığı hâlde başka bir şeyden kısaca bahsetmek istiyorum özür dileyerek. Bu akşam İstanbul’a döneceğim için yarınki değerlendirmelerde bulunamayacağım yani konuşma imkânım olmayacak o yüzden epeyidir dikkatimi çeken bir şey var o konudaki fikrimi söyleyeceğim.

Erkek egemen bakış açısı hâkim olduğu Kur’an’a ya da ataerkil, bu beni rahatsız ediyor. Çünkü Kur’an dünyevi bir kitap değildir, dünyevi kriterlerle eleştirilemez zannediyorum. Yanlış izlenimlerim varsa, yanlış duyduysam, yanlış algılamışsam özür dilerim hatta af dilerim fakat böyle bir izlenimim var. Vahiyle inmiş bir kitaptır onu dünyevi eleştirilere, değerlendirmelere tabi tutma yetkimizin olduğunu zannetmiyorum.

Hepinizi saygıyla selamlıyorum.

Oturum Başkanı - Kenan Çayır, Gülşah Nezaket Maraşlı, Hatice Hanım buyursunlar efendim.

Bu ikinci kısımda benden daha bir akademik sıkılık istiyor arkadaşlar, vakit darlığından dolayı ama ilk kısımda uyguladığımız yöntemin dışına da çıkamayacağız. Kendimizi bir anlamda bağlamış olduk. Oradaki toleransımızı burada göstereceğiz ama hem tebliğci hem müzakereci arkadaşlar gereken duyarlılığı göstereceklerdir.

Önemli olan vakit sıkışıklığı içerisinde palas pandıras bir şeyler söylemek değil fikirlerin dile getirilmesidir. Burada meseleleri görüşmek için bir aradayız. O bakımdan konuşmak önemli. Vakti ayarlamak mümkündür. Biraz yemekten kısacağız, yemeği biraz hızlı yiyeceğiz bugünlük. Öğleden sonraki oturumumuzu da aynı şekilde biraz tehir ederek başlamış olacağız.

Ben şimdi hemen sözü çok değerli bilim insanı Doç. Dr. Kenan Çayır Bey’e veriyorum. “Kadın Yazarlar ve Hidayet Romanları” üzerinde bizi bilgilendirecek. Kendisi İstanbul Bilgi Üniversitesi Öğretim Üyesi.

Buyursunlar efendim.

KADIN YAZARLAR VE HİDAYET ROMANLARI:
HUZUR SOKAĞI İDEALİNDEN HUZURSUZLUKLARIN İTİRAFINA

Doç. Dr. Kenan ÇAYIR

İstanbul Bilgi Üniversitesi Sosyoloji Bölümü

Hidayet romanlarını ve kadın yazarlarını anlayabilmek için öncelikle bu edebi türün ve yazarların hangi sosyolojik ve siyasal ortamda ortaya çıktığına bakmamız gerekir. Bu romanlar, Türkiye’de İslami hareketlerin yükselişe geçtiği 1970 ve 1980’lerin ortamında yazılmaya başlanmıştır. Bu yıllar Batılı ve Ortadoğulu düşünürlerin kitaplarının çevrildiği, yoğun bir kitap ve dergi yayınının yapıldığı, dindar aydınların peşpeşe Batılı modernleşmeyi eleştiren kitaplar yayımladığı, dindarların mağduriyetinin sembolü haline gelen başörtüsü tartışmalarının yoğunlaştığı bir dönemdir. Başka bir deyişle İslamcılığın bir toplumsal harekete dönüştüğü ve hemen her şeyin yeni bir İslami süzgeçten geçirildiği yıllardır özellikle 1980’ler. Bu dönemde yayınlanan kitapların başlıkları da bunu özetler: “İslam’da Kadın”, “İslam’da Cinsel Hayat”, “İslam’da Evlilik”, “İslami sosyoloji”, “İslami psikoloji” vs.

Bu dönemdeki yayınların arkasındaki temel motivasyon, modern dünyada ‘özgün, otantik İslami bir sistem ve yaşam tarzı’ oluşturmaktır. Bunu yaparken de dindar aktörler bir yanda Batılı modernleşmeyle ve bunu Türkiye’ye taşıdığı ileri sürülen Kemalizm ile hesaplaşırlar, diğer yanda geleneksel dindarlığı sorgularlar. Bu hesaplaşmada genellikle de modern olan tamamıyla reddedilmez, bunun yerine alternatifi oluşturulmaya çalışılır.

Hidayet romanları da böyle bir siyasal ve kültürel ortamın ve hesaplaşma arayışının ürünüdür. Bazı İslami aydınların “gençleri gerçeklikten uzaklaştıran bir tuzak” (Çayır 2008: 29) olarak gördükleri roman, hidayet romanı yazarlarına göre İslam’ı anlatmak için, Batıcı Cumhuriyet romanlarıyla mücadele etmek için ve İslami düzeni hayal edebilmek için önemli bir araç olarak görülür. Roman yazmak, yazarların ifadesiyle “dil ile cihat etmek” ve İslami mücadele yolunda “düşmanın silahıyla silahlanmak” (Çayır 2008: 33) şiarıyla meşrulaştırılır. Sonuçta birbirine benzeyen anlatıları, olay örgüleri, “modern hayatın boşluğuna düşmüş” insanların hidayetleriyle sonlanan final sahnelerine sahip olan ve çok satan popüler bir edebi tür ortaya çıkar.

Hidayet romanlarının ilk örneklerinden birinin yazarı Huzur Sokağı adlı önemli romanıyla Şule Yüksel Şenler’dir. Hekimoğlu İsmail “Minyeli Abdullah” Müslüman erkeği anlatıyordu. Huzur Sokağı da Müslüman kadının çilesini anlatan bir kitaptı. Bu iki kitap birbirini tamamladı” der (Şenler 2007: 223). Önce senaryo şeklinde kaleme alınan bu romanın yazılma öyküsü de geleneksel İslami yayın anlayışının yerini alan yeni dönemi anlatır. Senaryo/roman teklifi Şule Yüksel’e geldiğinde şöyle der: “Yazarım ancak bir şartla! Onlar benden ya Hz. Fatıma, ya ashaptan birisini… isterler, ben bunu yazmam”. Çünkü Yüksel Şenler bu tarz konulu filmleri seyrettiğinde “Allah’ım İslam ne kadar güzelmiş ama o günler içinmiş. Bugün ben bunları yapmaya kalksam mümkün değil ki!” duygusuna kapılır. O “bulunduğu şartlara uygun, gençliğe dininin, inançlarının icaplarını anlatacak, yaşadıkları hayatın yanlışlarına, sorumluluklarına kahramanları nezdinde dikkat çekecek…mesajlarla yüklü” (Şenler 2007: 217) bir metin yazmak ister. Sonradan Huzur Sokağı olarak romanlaştırılan bu senaryo, hidayet romanlarında gelenek haline gelen “asri açık genç bir kız ile imanlı genç arasındaki aşk” üzerinden Müslümanların modern dünyadaki huzursuzluğunu ve huzur arayışını sembolize eder. Romanın yayımlanmasından sonra Yüksel Şenler kendisine ‘bu Huzur Sokağı’nın nerede olduğunu soran mektuplar geldiğini söyler. İnsanlar “ortamı biliyorsunuz, biz de evlenince orada ev tutmak, çocuklarımızı orada büyütmek istiyoruz”(Şenler 2007: 221) diye Huzur Sokağı’nın adresini sorarlar.

Yüksel Şenler’i ileriki yıllarda birçok kadın romancı takip eder. Emine Şenlikoğlu, Sevim Asımgil, Şerife Katırcı Turhal gibi yazarlar hidayet romanı kategorisinde birçok roman yayımlamışlardır. Bu yazarların yanında daha az yazan, az bilinen başka kadın yazarlar da (örneğin Hatice Akdoğan, Sabiha Ateş Alpat, Esma Yakar) vardır. Yazılma motivasyonu açısından erkek ve kadın yazarlar arasında bir fark yoktur. Kadın yazarlar da romanlarını bir sorumluluk bilinciyle, İslam karşıtı ve feminist söylemle mücadele etmek için yazdıklarını ifade ederler. Dolayısıyla roman kurmaca edebi bir tür olmaktan çok gençlere mesajların verildiği ciddi bir alandır. Hatta Şenlikoğlu’nun bir romanının kapağında şöyle bir ifade vardır: “fikir romanı”

Bu dönemdeki dindar kadınların konumuna ve İslami çevrelerdeki tartışmalara bakıldığında roman yazma eyleminin, kadınlara, söz söylemeleri için önemli bir alan açtığı ileri sürülebilir. Çünkü 1980’lerde kamusal alanda var olan tartışmaları yürüten, entelektüel kitaplar yayımlayan dindar aktörler çoğunlukla erkeklerdir. Kadınlar tabanda aktif olarak çalışmaktadırlar, ancak siyasetin görünen yüzünde yer almazlar. Bu dönemde kadının sesinin haram olup olmadığı, kadınların İslami radyolarda spikerlik yapıp yapamayacağı, konferans verip veremeyeceği tartışılır. Bu yüzden genellikle subjektiflikle, hayal ve fantezi dünyasına ait olmakla, öykü anlatmakla, fazla ‘ciddi olmamakla’ özdeşleştirilen edebi alanda kadınlar daha kolay var olabilmiş ve söz söyleyebilmişlerdir. Sibel Eraslan 90’ların sonunda verdiği bir mülakatta bile, yazılarında birinci tekil şahıs kullanan kadınların hâlâ eleştirildiğini, bu yüzden kendilerini “hikâyelerdeki kahramanların arkasına gizlemek” zorunda olduklarını söyler (Çakır 2000: 100). Bu açıdan 80’lerin ortamı düşünüldüğünde hidayet romanlarının, kadınlara kahramanlar aracılığıyla söz söyleyebilme fırsatı açtığının altını çizmek gerekir.

Kadın yazarların romanlarının içeriklerine baktığımızda, hidayet romanlarının genel temalarından farklılaşmadığı görülür. Dönemin tüm temel sorunsalları hep kadın üzerinden tartışılır. Zaten bir sosyal hareket olarak İslamcılık, Cihan Aktaş’ın sözleriyle “kadın çabasının öne çıktığı, kadın meselelerine yoğunlaşan bir dalgadır” (2007: xxii). Bunda şüphesiz Cumhuriyet modernleşmesinin kadın üzerinden yürümesinin payı büyüktür. Müslümanlar da modernizme, sekülarizme, Kemalist çevrelere yine kadın konusunu öne çıkararak cevap verirler. Bu anlamda hidayet romanlarının ağırlıklı konusu, yazarının cinsiyetinden bağımsız olarak, kadındır. Roman kapaklarında kullanılan resimler ve imgeler hep kadın ağırlıklıdır.

Hidayet romanlarında Cumhuriyet modernleşmesine ve Batıcılığa kadın üzerinden cevap vermenin pratik sonucu şu olmuştur: Romanlarda dekadansı, modern olanı, eleştirilen çağdaşlık anlayışını temsil eden kadındır. Ancak bunun karşısında ideal İslami düzeni ve yaşamı temsil eden de tesettürlü kadındır. Bir roman başlığıyla söylersek “Özyurdunda Garip” olan da kadındır, örtündüğü anda modernizmin tüm çelişkilerinin aşıldığı bir düzeni gösteren, hidayeti sembolize eden ve İslami olanı gösteren figür de kadındır.

Hidayet romanlarının kurgusu ve diyalogları da dönemin ‘Batıcı ideolojilerine’, ‘Batıcı aydınlarının’ ürettiği tezlerle ilişkisel biçimde şekillendirilir. Bu açıdan Şerife Katırcı Turhal’ın romanları temsili niteliktedir. Turhal’ın iki romanının başlığı liberal feministlere cevap niteliğindedir. “Kadının Adı Yok” diye kitap yazan feministlere Turhal, “Müslüman Kadının Adı Var” romanıyla cevap verir. Başka bir romanına da yine Duygu Asena’nın ‘Aslında Aşk da Yok’ kitabının başlığına nazireyi anımsatır şekilde ‘Aslında Aşk Var’ başlığını koyar. Bu romanlarda Turhal feministlere şöyle cevap verir: “Mümin kadınlar, erkeklerle üstünlük yarışına giren feministlerin boşa kürek salladıklarını bilir; böyle akılsız oyunlara icabet etmezler. Erkeklerle üstünlük iddiasında olanlar, Allah’ın kanunlarından habersiz biçarelerdir” (Turhal 1999: 157-8). Diğer hidayet romanlarında da görebileceğimiz bu tür ifadelerle ‘laik/çağdaş’ kesimlerden farklı olarak Müslüman kadınların ezilmediği ileri sürülür. Romanlarda Müslümanlar erkeğiyle kadınıyla tam bir uyum içinde resmedilir. Bu romanlarda Müslüman karakterler hiçbir zaman İslami olmayan düşünceler içinde, İslami olmayan mekanlarda, İslam’a uygun olmayan haller içinde (örneğin erkek ile kadının bir odada yalnız olmaları gibi) hiçbir zaman resmedilmezler.

1990’lara gelindiğinde hidayet romanlarının artık eskisi kadar yazılmadığını ve satmadığını görürüz. Bu dönemde dindarlar artık yavaş yavaş ekonomide ve siyasette başarılar kazanmaya başlamıştır. Orta sınıflaşma olarak tanımlayabileceğimiz bir dikey sosyal hareketlilik elde etmişlerdir. Dönemin İslami tatil, İslami moda, İslami holding gibi tartışmaları da bu dönüşümün göstergesidir. Fatma Barbarosoğlu’nun deyişiyle bu dönemde açılmaya başlanan “’İslami kolejlerle birlikte hidayet romanlarının kahramanları demode olmuştur” (Şişman 2001: 67). Yeni nesil artık kendini hidayet romanlarının muhalif, dışlanmış, yerleşmemiş, karakterleriyle özdeşleştirmemektedir belki de. Bu dönemde hidayet romanlarına İslami kesimlerden eleştiriler yükselir; anlatılanlar fazla arabesk bulunur.

1990’larda hidayet romancılarının yazdığı yeni romanların anlatıları önceki dönemden oldukça farklıdır. Önceki dönemde, yukarıda vurguladığım gibi Müslümanlar tam bir uyum içinde resmedilir, romanlar hep mutlu sonla, kadınların örtünmesiyle ve karakterlerin hidayetiyle biterdi. İdeal İslami yaşama ulaştırırdı hidayet öyküleri. Yeni dönemde ise artık dindar kesimlerin iç sorunları romanla anlatılmaya başlanır. Bu açıdan Şenlikoğlu’nun 1997 yılında yayımlanan Kadınlar da Kadınları Eziyor romanı çarpıcıdır. Bu romanda Şenlikoğlu kocasının kendisini aldattığını öğrenen ve evi terk eden örtülü dindar bir kadının, yine evli olan başka bir erkeğe aşık oluşunun, bunun acısını yaşayışının öyküsünü anlatır. Yazar erkekleri uyarır bu romanda; ilgi görmeyen kadınların başka erkeklerle ilgilenebileceğini söyler. Romanın kadın karakterinin yaşadıkları üzerinden Şenlikoğlu, erkeklerin kadınların duygularını anlamadığını, “dini kitapların hep erkeğin arzularını konu ettiğini” söyler, “bence kadınların ruh halleri de işlenmeli” (s.95) der. Dolayısıyla artık yeni romanlarda ideal hidayet öyküleri yoktur. Artık dindar çevrelerdeki kadın-erkek ilişkilerindeki sorunlar, kadınların hayal kırıklıkları ve ikinci eş gibi sorunlar anlatılmaya başlanır yeni dönemin romanlarında.

Şenlikoğlu bu romanda bir taraftan erkekleri uyarır ama sorun yine aslında kadın üzerinden anlatılır. Yazar bu romanı, İslami kesimlerde evli erkeklere aşık olan, dolayısıyla o erkeğin karısını düşünmeyen kadınları eleştirmek için yazdığını söyler. Romanın başlığı da buradan gelir: Kadınları Kadınlar da Eziyor’dur. Dolayısıyla sorunun anlatımında vurgunun kadın üzerinde olması dikkat çekicidir. Benzer bir anlatıyı Ahmet Günbay Yıldız’ın “Benim Çiçeklerim Ateş’te Açar” romanında da görürüz. Dindar bir karakter olan edebiyat profesörü hocasına aşık olan kız öğrenci, kendisini ikinci eş olarak almaya zorlar romanda.

İslami kesimlerdeki sorunların anlatılmaya başlandığı bu yeni romanlarda hâlâ ürkek bir eleştiri vardır. Şenlikoğlu ürkek bir şekilde ataerkil dini anlayışı ve erkekleri eleştirir. Zaten Şenlikoğlu romana yazdığı ön sözde okuyucularından şu ricada bulunur: “Elinizdeki bu kitabın konusu çok hassas bir konudur. O yüzden hiç kimseye bu kitabın konusunu anlatmayın. Ya kitabı kendisi okusun, ya da bu kitabın konusu hakkında hiçbir bilgisi olmasın”. Yazarı böyle bir uyarıda bulunmaya iten şey, ilk kadın hidayet romancının hayal ettiği Huzur Sokağı’ndaki huzursuzlukların başka mahalleler tarafından duyulmamasıdır. Yazar cemaatin içindeki huzursuzlukları, yazma eylemiyle ifşa eder ama öte yandan hayal edilen kolektif kimliğe de bir zarar gelmemesini de arzular. Ancak her ifşa aslında sınırların sorgulanmasıdır, kolektif kimliğin sınırlarının aşıldığının göstergesidir; yazarın kolektif tanımlamaların dışına çıkarak özneleşmesinin işaretidir. Şenlikoğlu da her ne kadar ‘iç tartışmalarımızı başkası duymasın’ dese de yazma eylemiyle, kadını belirli rollerle tanımlayan bir dini anlayışı sorgular, kendisini 1980’lerin ortak dilinden farklılaştırır.

Şenlikoğlu’nun ürkek eleştirilerinin yanında yeni nesil kadın yazarlar, hem edebi hem de edebiyat dışı alanlarda 1980’lerin radikal İslami anlayışını, erkek egemen dilini, hidayet romanlarının öykülerini çok daha net bir şekilde eleştirmeye başlarlar. Buna göre hidayet romanları daha çok savunma psikolojisiyle yazılmış metinlerdir. Halime Toros, bu savunma psikolojisi içinde kadınların, “İslam’ın aslında kadına nasıl değer verdiğini göstermek için kendi hayatlarını ‘es’ geçtiklerini”, dolayısıyla “bir yüzleşme yapma gereği” duymadıklarını söyler. Bu dönemde insanların yaşamlarındaki sorunlar da aktörlerin hatalarıyla değil içinde yaşanılan düzen ile açıklanır. Toros, süreç içinde kadınların aslında bu sorunların ne kadar kendi sorunları olduğunu anladıklarını dile getirir (2000: 202). Bu süreçte kadın yazarlar düzeni suçlamak yerine sorunlarıyla açıkça yüzleşmeye başladıkları ürünler ortaya koymaya başladılar. Sonuçta 1990’ların sonlarından itibaren artık hidayet romanı olarak sınıflandırılamayacak nitelikte ve çok daha açık eleştirel bir içerikle yazılan öyküler ve romanlar ortaya çıkmaya başlamıştır.

Yeni edebi eserlerde yazarlar eleştirilerini hem İslami hem de laik kesimlere yöneltirler. Bu eleştirilerin şu noktada toplandığı görülür: Her iki kesim de sanki İslam’ın tek temsilcisi kadınlarmış gibi davranmaktadır. Açmak gerekirse, eleştirilere göre İslami kesimler kadınları kutsallaştırmakta, beklenen giyim ve hareket tarzının dışındaki her kadını sert biçimde eleştirmektedir. İslami kesimlerde korkulan “dünyevileşme”, “fazla modernleşme”, “tüketim kültürüne adapte olma” gibi tüm kavramlar hep kadınlar üzerinden okunmaktadır. Dolayısıyla kadınlar günah keçisi durumuna indirgenmekte, sürekli gözetim altında tutulmaktadır. Bu durum kadınların alanlarını iyice daraltmakta, dillerini kısırlaştırmaktadır kadın yazarlara göre.

Öte yanda laik kesimler de başörtülü kadınlara İslam’ı temsil etme görevi vermektedir. Bu kesimler de Müslümanların tüm hatalarını kadınlara yüklemektedir. Örtülerinden dolayı görünür oldukları için laik kesimler tüm önyargılarını ve ayrımcı davranışlarını kadınlara yöneltmektedir. Örtülü kadınlar kolaylıkla etiketlenmekte, laiklerin çoğunlukla bulundukları yerlerde bazen dışlayıcı bakışlara maruz kalmakta bazense açıkça ayrımcı davranışlarla karşılaşmaktadırlar. Dolayısıyla yeni edebi anlatılara göre hem İslami hem de laik kesimler elbirliğiyle örtülü kadınların alanını daraltmakta, onları “eve itmektedirler” (Çayır 2008: 140). Bu yeni öykülerde kadınlar bu sıkışmışlığı ve ikili dışlamayı gündeme getirirler.

Roman yazma eylemi sadece edebi bir faaliyet değildir. Roman, insanların deneyimlerini anlamlandırdığı, dilini ürettiği ve kimliklerini kurdukları bir alandır. Bu açıdan hem hidayet romanları hem de sonraki özeleştirel öyküler dindar kadınların geçmiş ve güncel deneyimlerini gözden geçirdikleri, sınırları sorguladıkları ve kendi öznelik pozisyonlarını kurdukları metinlerdir.

Türkiye’deki bu alanda yapılan yayınlara rağmen, kadınların yaşadığı deneyimlerin hâlâ yeteri kadar yazılmadığını, hikayeleşemediğini söylemek yanlış olmaz. Hikayeler yazılmadıkça, yayımlanmadıkça yaşananları anlamak ve yeni anlam çerçeveleri kurmak da güçleşiyor.

Kaynakça

Aktaş, C. (2007), Bir Hayat Tarzı Eleştirisi: İslamcılık, İstanbul: Kapı yay.

Çakır, R. (2000), Direniş ve İtaat: İki İktidar Arasında İslamcı Kadın, İstanbul: Metis.

Çayır, K. (2008), Türkiye’de İslamcılık ve İslami Edebiyat: Toplu Hidayet Söyleminden Yeni Bireysel Müslümanlıklara, İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi yay.

Şenler, Ş. Y. (2007), Bir Çığır Öyküsü: Şule Yüksel Şenler, Demet Tezcan (haz.), İstanbul: Timaş.

Şenlikoğlu, E. (1997), Kadınlar da Kadınları Eziyor, İstanbul: Mektup yay.

Şişman, N. (2001), Kamusal Alanda Başörtülüler: Fatma Karabıyık Barbarosoğlu ile söyleşi, İstanbul: İz yay.

Turhal, Ş. K. (1999), Müslüman Kadının Adı Var, İstanbul: Adese yay.

Oturum Başkanı- Kenan Bey’e biz de teşekkür ediyoruz. Aslında hidayet romanları üzerinden modern dönemdeki Müslüman toplumun, Müslüman kadının gelgitlerini bize çok farklı açıdan göstermiş oldu. 1980’lerde nasıl kadının sesinin tartışıldığını ama hemen arkasından kadının kendisini nasıl gerçekleştirdiğine ve var olabildiğine işaret etti. Bir anlamda aslında Müslüman kadının psikolojisi, Müslüman kadınların aktif rol aldığı Müslüman toplumun doğası, dönüşümü, hidayet romanları üzerinden romanın ortaya çıkışı, tematik dönüşümü üzerinde aynı zamanda Müslümanların var oluş mücadelesini aksettiren bir ayna olarak bize ifade etmiş oldu.

Kendisini dinlerken bir anda Hace-i Evvel’den yani Ahmet Mithat Efendi’den günümüze kadar gelen romanın hikâyesini düşündüm. Belki de bizim yazgımız bu gerek Osmanlının son döneminde gerek modern Cumhuriyet döneminde ve de modernite sonrası dönemde roman bize hep ayna tutacak gibi gözüküyor.

Çok teşekkür ediyorum. Vakte de riayet ettiğiniz için ayrıca şükranlarımı ifade ediyorum.

Şimdi bir diğer tebliğcimiz “Türk Sinemasında Anadolu Kadını.” Gülşah Nezaket Maraşlı. Kendisi yönetmen ve senarist. Tabii Anadolu kadını da geleneksel Müslüman kimliği ile orada yer aldığı için kongremizde bir başlık olarak yer alıyor.

Buyursunlar efendim.

TÜRK SİNEMASINDA ANADOLU KADINI

Gülşah Nezaket MARAŞLI

Yönetmen-Senarist

Öncelikle günümüzde gündeme getirilmesi elzem olan bir hususta kapsamlı bir kongre düzenlenerek gösterilen hassasiyet için başta Diyanet İşleri Başkanı sayın Prof. Dr. Mehmet Görmez’e, Diyanet İşleri Başkan Yardımcısı Sayın Prof. Dr. Mehmet Emin Özafşar’a, Genel Müdür sayın Dr. Yüksel Salman’a, Süreli Yayınlar ve Kütüphaneler Daire Başkanı Sayın Dr. Faruk Görgülü’ye ve katılımcılara teşekkür eder, saygılar sunarım.

Genel itibariyle bakıldığında, Türk Sineması’nda kadın mevzuuna çokça değinilmiştir. Ancak şehirli, köylü yahut Anadolulu olarak fazlaca tasnif yapılmamış, genel bir inceleme türüne tâbî tutulmuştur. Oysa sinemamızda kadın, ele alınan coğrafyaya göre farklı şekillerde temsil edilmiştir. Şehirde iken ayakları üzerinde durabilen, ekonomik bağımsızlığı olan, haksızlığa uğradığında sonuna kadar mücadele gücünü kendinde bulabilen, erkeğin ve ailenin etkinliğinde kalmadan hayatını sürdürebilen bir karakter karşımıza çıkarken; filmde fon olarak Anadolu kullanıldığında ve Anadolulu bir kadın rolünde başkasının desteği olmadan ayakları üzerinde durmayı zorlu mücadelelerden geçtikten sonra öğrenebilen, ekonomik bağımsızlığı olmayan, kendisi çalışmak zorunda kalsa da kazancını ailesiyle, eşiyle, çocuklarıyla paylaşan, haksızlığa uğradığında kendisini ayağa kaldıracak bir desteğe ihtiyaç duyan, erkeğin ve ailenin etkisinde varlığını sürdüren bir karakter karşımıza çıkar.

Türk Sineması’nda Anadolu kadını dediğimizde, bu karakter tipinin farklı hallerde incelenmesi gerekir. Zira ailede Anadolu kadını, şehirde Anadolu kadını, köyde Anadolu kadını, göç etmiş ailede Anadolu kadını, eş olarak, anne olarak, kalabalık ailede ise gelin olarak Anadolu kadını, farklı biçimlerde işlenmiş ve karakterler bu farklılıklara göre şekillendirilmiştir.

Anadolu kadını tiplemesinin nasıl işlene geldiğine geçmeden evvel Türk Sineması’nın başlangıcında “kadın”ın nasıl ve ne şekilde ele alındığını, karşımıza hangi rollerde çıktığını kısaca incelemekte fayda olacaktır.

1923’te “Ateşten Gömlek” filmi çevrilinceye kadar filmlerde kadın oyuncular azınlıklardan ya da Beyaz Rus’lardan sağlanıyordu. Dolayısıyla 1923’e kadar beyazperdede hem oyuncu olarak hem filmde işlenen karakter olarak Anadolu kadını, Türk kadını örneğine rastlamak mümkün değildir. Türk Sineması’nın başlangıç devirlerinde çekilen filmlerde “kadının” nasıl yer aldığı, sonraları çekilecek filmlere örnek temsil etmesi bakımından önemli ve izahata muhtaçtır.

Türk Sineması’nda mevzulu çekilen ilk iki film “Pençe” ve “Casus”, Müdafaa-i Milliye Cemiyeti tarafından Sedat Simavi’ye çektirilmiştir. 1917 yapımı Pençe hakkında Nijat Özön, şunları kaydeder: “Evliliği, insanlığa en büyük acıları veren ‘pençe’ olarak gören oyun, serbest aşkın övgüsünü yapıyor, evliliğin ‘ehven-i şer’ olduğunda karar kılıyordu. Oyun, bugün için bile cüretkar sayılacak açık sahnelerle bezenmişti.” Muhsin Ertuğrul da, 1918 yılında yazdığı bir yazıda “Pençe” filmi ile ilgili şu cümleleri kullanıyor: “Filmi seyredenler, kapıdan çıkarken hayâlarından yüzlerini kapayarak çıkmışlardı. Pençe namıyla ortaya atılan o saçma sapan şeylerin birbirine eklenmesinden mütehassıl şerit, memleketimizde her Türk’ü utandırmıştı.”

Lakin birazdan Muhsin Ertuğrul’un çektiği filmlerden vereceğimiz örneklerde de görülebileceği gibi Müdafaa-i Milliye Cemiyeti’nin sinema çalışmalarında gördüğü aksaklıkları Ertuğrul da tekrarlayacaktır.

Yine 1917 senesinde aynı kurum ve yönetmen tarafından çekilen “Casus” filmi hakkında ise bugün pek bilgimiz yoktur. Ancak başta Nijat Özön olmak üzere sinema yazarları, bu filmin de Pençe tarzında olabileceği yönündedir.

Türk Sineması’nın ilk iki mevzulu film örneğinde, müstehcen sahnelerin olduğu anlaşılmaktadır.

1919’da çevrilen “Mürebbiye” de, bir Türk ailesine mürebbiye olarak giren ve ailenin erkeklerini birbirine düşüren ahlaksız bir kadın yansıtılmaktadır. Aynı yılın diğer filmi “Binnaz”da, Lale Devri’nin ün salmış güzeli Binnaz’ı elde etmeye çalışan erkekler arasındaki rekabet anlatılmaktadır. 1920’de ilk komedi denemesi olan “Tombul Aşığın Dört Sevgilisi” yarım kalmıştır. Sonrasında Şarlo’dan esinlenilerek yapılan “Bican Efendi” filmleri geldi. Türk Sineması’nın bu “ilk dönem” filmlerini izleyemedik ancak konularından anlaşılabileceği gibi bu filmlerde kadın, ikili aşk arasında kalan, erkekleri birbirine düşüren yahut bir eğlence metaı olarak kullanılan karakterler olarak karşımıza çıkmaktadır.

1922 yılında Muhsin Ertuğrul’un ilk yönetmenlik denemesi olan “İstanbul’da Bir Facia-i Aşk” ya da diğer adıyla “Şişli Güzeli Mediha Hanım’ın Facia-i Katli” Şişli Güzeli olarak ünlenen Mediha adlı hafifmeşrep bir kadın ile onu öldüren aşığı Sadi Bey’in hayatı hikaye edilir. Ertuğrul’un aynı sene çektiği ikinci filmde ise “Boğaziçi Esrarı (Nur Baba)” tekkesini zengin ve güzel kadınlar için bir tuzak olarak kullanan kadın düşkünü bir Bektaşi şeyhi anlatılır. Muhsin Ertuğrul, 1923 yılında ilk konulu savaş filmi olan “Ateşten Gömlek”i, bu kez Ayşe ve Kezban rolleri için gazetelere ilân vererek Türk kadın oyuncular seçerek çeker. Öğretmen olan Neyyire Neyir bu ilanı görür ve oyuncu olarak başvurur. Böylece Neyyire Neyir, ülkemizde “ilk Türk kadın oyuncu” unvanını alır. Yine beyazperdede görülen ilk Türk kadın oyuncu unvanını alan bir diğer kişi de Bedia (Ştatzer) Muvahhit’tir. Film, Kurtuluş Savaşı’nda Yunanlıların işgali sırasında kocası ve çocuğu öldürülen Ayşe’ye üç kişinin duyduğu aşk, Milli Mücadele fonunda anlatılır. Ertuğrul, 1923’te “Kızkulesi’nde Bir Facia (Kız Kulesi Faciası)” ile bu kez yabancı kaynaklara el atar, uyarlama olan filmde; kuduz köpek ısırdığı için kuduran oğlunu kendi elleriyle öldürmek zorunda kalan fener bekçisi bir babanın dramını aktarır. 1923 yılının diğer filmi bir Türk operetinden uyarlama olan “Leblebici Horhor” mirasyedi Hurşit ile leblebici kızı Fadime’nin aşk hikayesi anlatılmaktadır. Peyami Safa’nın eserinden sinemaya aktarılan ve Yunan işgalinden sonra askerdeyken kaybolan babasını aramak için İstanbul’a gelen Mebrure’nin büyük şehirdeki hikayesini anlatan “Sözde Kızlar”ın, Rakım Çalapala’nın belirttiğine göre romanla ilgisi pek azdır.

Filmlerin konularından anlaşılacağı üzere, Tiyatrocular dönemi filmleri, Türk Sineması’nın İlk Dönem filmleri gibi beyazperdede “kadın”ı anlatmaktan uzaktır. Bu filmlerde hafifmeşrep bir varlık olan kadın, aşk, kıskançlık arasında kalmakta, genellikle öldürülerek cezalandırılmaktadır. Hatta 1933 yapımı Ertuğrul’un yönettiği “Karım Beni Aldatırsa” filminin şarkısının sözleri pek manidardır: “Aldatırsa beni karım, Billah canına kıyarım, terk ederim aşığına, sağlam bir nikah kıyarım.”

Bu filmlerde kadın, hakiki kimliğiyle gösterilemediği gibi çevrilen filmlerin de vaktin önemli olaylarıyla hiçbir bağlantısı olmamıştır. Erman Şener tarihleri, olayları ve çevrilen filmlerin konularını şöyle bir tabloda toplar:

1922: Türk ordusu İzmir’e girdi. Mudanya Antlaşması imzalandı, Saltanat kaldırıldı. Filmler: İstanbul’da Bir Facia-i Aşk, Boğaziçi Esrarı.

1923: Lozan Antlaşması imzalandı. Halk Partisi kuruldu. Türk ordusu İstanbul’a girdi. Ankara başkent oldu. Cumhuriyet ilân edildi. Filmler: Ateşten Gömlek, Leblebici Horhor, Kız Kulesi’nde Bir Facia.

1924: Halifelik kaldırıldı. Film: Sözde Kızlar.

1925: Aşar kaldırıldı. Hukuk Fakültesi açıldı. Şapka kanunu çıkarıldı. Tekke ve zaviyeler kapatıldı. Milâdi takvim kabul edildi. Film çevrilmedi.

Dolayısıyla sinema, işe bu şekilde başladığı için sosyal olaylar çok sonraları beyazperdede görülebilmiştir, kadın da epey vakit geçtikten sonra sinemamızda kendine yer bulabilmiştir. Amma bulabildiği bu yer, nasıl bir yerdir?

Türk sinemasında filmler genellikle erkeklerin elinden çıkmış olmasına rağmen, belli bir dönemde kadın konusuna fazlaca yer verilmiştir. Bu belki, insanların cinsiyetten kaynaklanan sivrilikler, zıtlıklar, çekişmeler yahut gülünçlükler gibi konulara olan meraktan kaynaklanmıştır. O dönemde, kadın olmanın anlamı, toplumdaki eşitsizlikleri, yaşadıkları zorlukları anlatılmaya çalışılmıştır. Ancak yine de yapılan filmler, kadını karakter özelliğiyle öne çıkaran filmler olmaktan epey uzaktır. 60’lı yıllar ve 70’lerin yarısına kadar, Türk Sineması’nda genel olarak kadın rollerine çizilen çerçeveler bellidir: Başına kötü ya da iyi ne gelirse gelsin, son derece korkunçtur. Kadın karakter, olmaz dedirtecek kurgularla alabildiğine hırpalanır. Akla en son gelebilecek bütün kötülükler başına gelir. Dünyada mevcut her acıyı tadar. Sevdiği ve adeta kutsallaştırdığı sevgilisine film boyunca kavuşamaz. Ama ille de ona, muhakkak kötü bir kabadayı-mafya babası sahip olur. Tabii bedenine belki ama ruhuna asla! Yeşilçam’da belki en sık rastlanan rollerden biri olarak kadın kötü yola da düşse namusundan, kutsallığından bir şey kaybetmez. Bazen finalde, bu kutsal ve fedakâr kadına biraz insaf edilir. Belki, sevdiğine kavuşturulur. Fakat ya iyice yaşlanmış, saçına ak düşmüştür, ya çocuğunu kaybetmiş ama sevgilisi yanındadır, ya da sevgilisinin kollarında son nefesini verir.

Kötü kadın karakterler iki sevgiliyi önce ayırır, sonra ya pişman olup yeniden kavuşmalarını sağlar yahut cezasını ölerek öder. Maalesef sinemamızda bu iki uç noktanın bir ortası bulunamamıştır.

Türk Sineması’nın, genel itibariyle hedef kitlesi olan kadınların alt beyinlerine verdiği mesajın ana teması şudur: Her ne olursa olsun erkek egemenliğine dayalı hiyerarşi düzeninin kadına biçtiği role rıza göstermeli, fevri çıkışlarda bulunmamalı, kaybetse de mutlu olmaya çalışmalı. Kadınlara verilen bu sunumun, cemiyet üzerindeki etkileri sosyolojik açıdan ayrı bir inceleme sahasıdır. Çünkü sinema, toplumun ruhuna vurulan neşter gibidir. Ya açılan yarayı bir nebzecik kapatıp iyileştirir, ya da yarayı daha da derinleştirir.

Diğer yandan Türk Sineması’nda kadın ikiye ayrılarak yansıtılmıştır; biri şehirli kadın, diğeri Anadolulu kadın. Filmlerde en fazla işlenen, elbette şehirli kadındır. Fakat 1960’ların başında, büyük şehir dekorunda geçen birbirinin benzeri yahut ilkinin bilmem kaçıncı tekrarı olan Yeşilçam filmlerinden başka, yönetmenler, farklı bir dünyayı keşfetmekteydiler. “Toplumsal Gerçekçi” akımın baş gösterdiği 1960’larda, sosyal sorunlar ele alınmaya başlanır. Aslında 1950’ler ve 1960’lar, Türk edebiyatında ve onun tesiriyle Türk Sineması’nda alışılmışın dışında farklı mevzuların işlenmeye başladığı bir dönem olmuştur. Bunda, henüz yeni yeni kurulan “Köy Enstitüleri”nin büyük payı vardır. 17 Nisan 1940’da Köy Enstitüleri Yasası’nın kabul edilmesiyle edebiyatımıza yeni bir sayfa eklenmiştir. Çünkü köylerinden gelip bu enstitülerde eğitim görenler, kendilerine has anlatım tarzlarını ortaya koyarak köy hayatının zor koşullarını, ağalık sistemini, toprak kavgalarını, kan davalarını, haksızlıkları, fakirlerin güç ve para altında ezilmişliklerini anlatan romanlar, hikayeler yazmaya başlamışlardır. Bu romanlar, Anadolu’nun geçit vermeyen dağlarından, yolları karla kapanmış doğudan ve bu coğrafyada yaşayan halkın, köylünün hayat biçiminden, alışkanlıklarından, kültürlerinden, dahası filmlere konu olabilecek dünya kadar yaşanmış olaylardan bahsediyorlardı. Elbette içeriklerinde doğruluğunun sorgulanması gereken mevzular da bulunmaktadır. Özellikle dini hayatın yanlış aktarılması gibi ki “Türk Sinemasının Dine Bakışı-Günahıyla Sevabıyla Yeşilçam” isimli son kitabımız bu mevzu üzerine yazılmıştır. Lakin konumuzla ilgisi bulunmadığından o kısma burada yer vermeyeceğiz. Hasılı yazılanların arasında en ilgi çekeni, gelenekle bağını koparmamış ama bazen o geleneğin içinde sıkışıp kalmış Anadolu kadınlarının dramlarıydı. Fakir Baykurt, Talip Apaydın, Mahmut Makal, Mehmet Başaran, Dursun Akçam, Ümit Kaftancıoğlu, Köy Enstitüleri’nden yetişen önemli kalemlerdendir. Bu alandaki yazılı eserlerin ilk önemli örneği, 1950’de Mahmut Makal’ın Bizim Köy’ü ile verilmiştir. Ardından 1958’de Fakir Baykurt’un Yılanların Öcü romanı asıl çıkışı yakalamış, 1962’de Metin Erksan tarafından sinemaya uyarlanmıştır. Sonraki yıllarda bu uyarlamaların devamı gelmiş, her dönemde seyirciyi çekmek için yeni arayışlar içerisine giren sinema, konu bakımından seyrini değiştirmiştir.

1960’lı yıllarda beyazperdede daha gerçekçi Anadolu kadınları görülmekteydi. Bu gerçekçilik hem konu bakımından ve hem de Anadolu kadınlarını canlandıran oyuncuların giyimleri ve dil aksanları bakımındandır. Metin Erksan’ın Yılanların Öcü filminde seyirci belki de ilk kez bir “Anadolu kadını” tiplemesiyle karşılaşır.

1962 yapımı Metin Erksan’ın yönettiği “Yılanların Öcü” filminde iki tip Anadolu kadını karşımıza çıkar. Biri evli ve çocuklu bir oğlu olmasına rağmen aile reisliğini elinde tutan ve muhtar başta olmak üzere herkese karşı hakkını savunan Irazca Ana, diğeri hayatından gayet memnun, kaynanasının ve kocasının sözünden dışarı çıkmayan gelin Hatçe’dir. Irazca Ana, oğlu, gelini ve torunlarından müteşekkil ailesine çok şefkatli, bir o kadar da düşmanlarına karşı çetindir. Köylük yerinde hiç hakkı yokken evinin önüne ev yapmak için temel kazan Haceli’ye ve üç kağıtçı muhtara karşı elinden ne gelirse yapar, güç ve para ve hatta akraba-adam çokluğu onlarda olmasına rağmen gözünü kırpmadan karşılarında dimdik durur. Irazca Ana’nın oğlu Kara Bayram, Haceli’yi durdurmak lazım geldiğini söyleyince, Irazca “sen karışma şimdilik, ben yeterim ona,” der. Tüm cesaretiyle, evin temeline ilk darbeyi vurmak için elindeki kazmayı kaldıran Haceli’nin, dolayısıyla hemen inmek için havaya kalkmış kazmanın önüne atılıverir. Bu hareketi, Haceli ile ilk rövanşıdır. Haceli, kadın başıyla karşısına çıkmamasını, oğlunun gelmesini söyler, Irazca Ana adeta şahlanıp, karşısına oğlunun değil, kendisinin çıkacağını belirtir. Sürekli Haceli’nin inşaatını gözetler, yeni kazdığı ev temelini doldurur, kerpiçlerini kırar. Sonrasında Irazca Ana, Haceli’nin dövüp çocuğunu düşürmesine sebep olduğu gelinine ve muhtarın dövdürttüğü oğlu Kara Bayram’a tüm gücüyle kol kanat gerecektir. Tüm bunlar, Irazca’yı geri çekilmek yerine kaymakama kadar çıkartır. Irazca, yenilmez irade, teslim olmayan cesaretin timsalidir. Köylü de onun bu özelliğine hayrandır. Haceli, muhtar ve onların sahip olduğu kuvvet, kudret, adam çokluğu, para, bunların hepsi Irazca Ana’nın önünde birer birer yıkılır. Bu bakımdan Irazca Ana, Anadolu kadınını hakkıyla temsil etmektedir.

60’lı yıllar, Anadolu kadınını yansıtmaya devam ederken, 1967 yapımı “Ana” filmi dikkati çeker. Usta yönetmen Lütfi Akad’ın muazzam rejisiyle Türkan Şoray’ın başrolde “ana” rolünü üstlendiği film, hem Anadolu fonunda geçmekte hem de Anadolu insanını yalın, abartısız üstelik tam da olduğu gibi seyirciye anlatmaktadır. “Ana” filminde, ailede neredeyse erkekten fazla sözü geçen ama bunu erkeğin rızasına uygun olarak yumuşak başlılıkla yapabilen bir Anadolu kadını temsil edilerek, bu kez Irazca Ana’ya nisbeten oldukça genç bir anne çerçevesinde Anadolu kadını sunulur. Ailenin reisi Şevket, canını verecek kadar fedakâr olan karısına oldukça şefkatlidir. Döndü, 12-13 yaşlarındaki kızını, Muradiyeli Yusuf’un oğlu Üzeyir’e istenmesine karşı koyar; yine yumuşak ve itaatkâr bir dille kocasına, “Halime sabidir,” diyerek. Şevket, karısının sözünü yerde koymaz, kızı versin diye araya giren muhtara “bakarsın gitmek düşer, ne bileyim, yabanda kız bırakmak istemeyiz,” der. Onları diken üstünde dinleyen Döndü, Şevket’in sözleriyle rahat bir nefes alır. Şevket’in, “oldu mu istediğin?” demesi, filmde Anadolu kadınını temsil eden karısına verdiği kıymet bakımından önemlidir. Filmde Şevket ile Selman Ağa’nın konuştukları sahne, “ana” karakterinin bir Anadolu kadını olarak nasıl güçlü yanıyla gösterildiğini ortaya koyar. Selman Ağa yalnızlıktan yakınırken “yaban kalmayasınız bu köyde,” dediğinde, Döndü ve Şevket’in yüzü düşer, “yaban yani yabancı” görülmek, onlar için büyük kederdir. Selman Ağa sözlerinden utanır. Şevket, “sen sıkma kendini bizim için Selman Ağa, helbet biz de bir gün...” diye gönlünü alırken, karısı lafını yarıda keserek, “memlekete döneriz,” diye tamamlar. Şevket, karısının sözlerine mukabelede bulunmaz, kadın güler yüzle “seni de alırız Selman Ağa,” diyerek olayı tatlıya bağlar. Döndü’nün “kadın olarak” lafını dinlettiği sahnelerden bir diğeri de, Şevket’in, Selman Ağa’dan kasabada şüpheli iki kişinin kendisini aradığını öğrendiğinde, bir şeyden haberi olmayan Döndü’nün, oğlunu sorarak “bırakmayaydın yalnız, bakıver,” demesiyle Şevket’in itaat edip çocuğa bakmaya gitmesidir. Döndü’nün daha güçlü göründüğü sahneler, sonra gelir. Şevket’in silahını alıp gittiğini fark etmesiyle Selman Ağa’nın kapısına dayanıp peşlerinde adamların olduğunu öğrenmesi, “sen çocuklara bak,” diyerek hışımla giderken onu çeviren Selman Ağa’ya, “adamımı yalnız mı bırakayım!” diye çıkışması, köyden kasabaya gelip jandarmaya haber vermesi, güçlü Anadolu kadınını sergileyen sahnelerdir. Ne yazık ki Döndü yetişemez kocası, öldürülür. Çaresiz, diğer oğlunu kan davasından kurtarmak için kaçmak zorundadır. Üzeyir, kaçmalarına yardım eder. Çocuklarını aç bırakmamak için deli gibi ırgatlıkta çalışmaktadır Döndü. Başlarında aile reisi yok diye diğer film örneklerindeki gibi ne kötü yola düşer, ne çocuklarından ayrı kalır ne de başına başka talihsizlikler gelir. Selman Ağa, peşlerinde yine adamların olduğunu haber verince, Döndü, şehre kaçmaya karar verir. Döndü’nün tek çaresiz ve zayıf kaldığı sahne, sevdiği gençten ayrılmamak için kızı Halime’nin Üzeyir’le kaçtığı sahnedir. Döndü arkalarından koşar ama yetişemez. Fakat iki temiz gencin anayı öyle tozlu yolda düşmüş vaziyette kalmasına gönülleri razı gelmez, geri dönerler. Halime ve Üzeyir evlenirler, düşmanlarının hedefi bu kez Üzeyir olur. Halime, kocasını öldürdüğünü söyleyerek annesine isyan eder. İki çocuğuyla tekrar yollara düşen fedakâr Anadolu kadını Döndü, sırtına bağlı bebesi olduğu halde 9-10 yaşlarındaki oğlunu da yorulduğu için kucağına alır. Kan davalısı ile yüzleşmeye kararlıdır. Yüzleşir ve adamı öldürür.

Kısa sürede bu mevzular konfeksiyon usulüne dönmeye başlar. Mesela mevzu eğer Anadolu fonunda Anadolulu bir kadınla başlıyorsa, muhakkak o fon ilk dakikaların hemen ardından şehre çekilir ve kadın oyuncumuz Anadolulu kimliğinden sıyrılıp şehirli formatına büründürülür. Film sayısı düşünüldüğünde görülecektir ki, genellikle konular ve kahramanlar Anadolu’dan şehre getirilmişlerdir.

1968 yapımı Hülya Koçyiğit’in başrol oynadığı Kezban filminde, Anadolu’dan ilk geldiğinde çaresiz ama şehir hayatına geçtikten sonra kendi ayakları üstünde durabilen bir genç kız anlatılır. Gemlik’ten başındaki örtüsüyle İstanbul’daki zengin evinde verilen partinin ortasına gelen Kezban’la dalga geçerek ismini öğrenenlerin, “Anadolu’dan geldiğine göre adı ya Kezban olacak ya Ayşe ya da Fatma” demeleri ilginçtir. Aslında bunlar dini isimlerdir ve filmlerde Anadolulu karakterlere dini bir isim verilirken, şehirli karakterlere daha farklı isimler verilir. Verilen dini isimler de genellikle ve maalesef alay etmek için kullanılır yahut alaya alınan karakterlere verilir. Bu mevzuya, “Türk Sineması’nın Dine Bakışı Günahıyla Sevabıyla Yeşilçam” isimli son kitabımızda yer vermiş idik. Alay, yalnızca Anadolu’dan gelmiş Kezban’ın ismiyle kalmaz, etrafını saran gençler, kılık kıyafetine de gülüşürler. Filmlerimizde Anadolu kadını, hiçbir zaman kendisiyle şehirli takımının neden dalga geçiğini anlamaz ve fonda duyulan türkü melodisi eşliğinde Kezban’ın ağzından, “ben onlara ne yaptım ki böyle benimle alay etmeye kalktılar?” diyerek ağlar. Sonunda Kezban, yatılı Fransız okuluna gider, mezun olduktan sonra tam bir şehirli kızı olarak filme devam edilir. Artık Ferit’in ağzından Anadolulu kız için “son derece modern” denilecektir. Bu tür filmlerde köylü-cahil ve şehirli-modern yakıştırması oldukça abartılı nüanslarla verilir ve seyircinin zihninde bu ayrımın bilinçaltına yerleşmesi sağlanır. Yine de finalde zengin evin şımarık kızı Lale, arkadaşlarıyla bir olup aşağıladığı köylü kızı Kezban’ın öz ablası olduğunu öğrenir ve bu köylü-şehirli birbirine zıt iki karakterin aslında birbirlerinden ayrı gayrısı olmadığı seyirciye aktarılır.

1970’li yıllarda çevrilen ve fon olarak Anadolu’yu seçerek Anadolu kadınına gerek köylü kızı gerek ağa kızı olarak başrol veren filmler, genellikle bir yanda zengin köy ağası diğer yanda sevdalı fakir gençler şeklinde aşk mevzusu üzerine geliştiğinden, Anadolu kadınını her yönüyle bir bütün olarak işlemekten uzaktırlar. Hatta bu filmlerin bazılarında köylü kızları nişanlı olsalar bile başlarına gelen birtakım olaylardan kötü yola düşerler. 1972 yapımı “Elif ile Seydo”, 1972 yapımı “Irmak”, 1973 yapımı “Yanaşma”, 1978 yapımı “Fadile”, 1979 yapımı “Hazal”, 1979 yapımı “İsyan” böyle filmlerdendir.

Buraya kadar erkeklerin yönetmenliğini yaptığı Anadolu kadını tiplemeleriyle kadın hikayelerini anlatan filmlerden örnekler verdik. Peki bir kadın gözüyle Anadolu kadını nasıl anlatılmıştır? Böyle bir örneği, bizlere Anadolu kadını karakterini çok başarılı canlandıran Türkan Şoray, bu kez hem bir kadın yönetmen olarak ve hem de başrol oyuncusu olarak 1972 yapımı Dönüş filmiyle vermektedir. Gerçi film, Şoray’ın diğer filmleri gibi abartılı mizansenlerle doludur. Anadolu’nun bir köyünde tek başına hayatını sürdürmeye çalışan ve Ağa’nın köylüleri sömürmesine karşı koyan Gülcan’ın, Ağa’nın aşkına karşılık vermediği için başına gelmeyen kalmayacaktır. Ağa’ya rağmen İbrahim ile evlenmiştir. İbrahim, tarla borcunu ödemeye çalışmaktadır. Gülcan’ın, üzüntüden tarlanın ortasında sancısı gelir. Tarlada çalışan kadın erkek herkes koşturur. Ne olduğunu anladıklarında, kadınlar Gülcan’ın yanına giderlerken. Erkekler oldukları yerde kalır. Bu sahnede verilen bir detay, Anadolu kadınını yansıtmada ne kadar başarılıysa, aslında Anadolu erkeğini de o kadar başarılı yansıtır ki, kadınlar hız kesmeden doğum yapmak üzere olan Gülcan’ın yanına gelirlerken, erkekler oldukları yerde dururlar ve arkalarını dönerler. İbrahim de arkasını döner. Filmin yönetmenliğini yapan Türkan Şoray’ın böyle ince detaya değindiği çok anlamlı, pek manalı bir sahnedir. İbrahim, para kazanıp borcunu ödeyebilmek için Almanya’ya gider. Ağa, Gülcan’ın peşindedir. Gülcan’ın, ırmak kenarında tokaçla çamaşır döverken bir yandan da Ağa’ya verip veriştirmesi, görülecek sahnedir; Şoray, çok başarılı bir oyun çıkarmıştır burada. Filmin devamında Ağa, Gülcan’ın evini yıkar, yumurtalarını satarak geçindiği tavuklarını öldürür. Gülcan geçinmek için tarlalardan iş bakınır, kimse Ağanın korkusundan iş vermez. Bebeğiyle aç kalırlar. Ağa, Gülcan’ı elde etmek için yıldırmaya devam etmektedir, tarlasını yakar. Sonunda İbrahim dönmüştür ama değişmiştir. Almanya’daki lüks hayatı köyünde görememektedir. Almanya’ya döner. Ağa’nın kışkırtmasıyla derede erkeklerin saldırısına uğrayan Gülcan suya düşer, kucağındaki bebeği ölür. Gülcan, mevtayı günlerce evinde bekletir, babası görmeden toprağa vermek istemez. Bu esnada İbrahim, yanında Alman bir kadın ve çocuğu ile köye gelmektedir. Öğretmenin öğüdüyle Gülcan, kendi elleriyle çocuğunu toprağa verir. Sonrasında Ağa’yı vurur. İbrahim, dönüş yolunda kaza geçirerek yanındaki kadınla ölür. Sağ kalan çocuklarını Gülcan alır. Bu filmde, hayatın önüne çıkardığı engeller karşısında asla yılmayan, tükendiği noktadan yeniden hayata sımsıkı sarılan ve hatta etrafında çaresiz kalan insanlara da (Gülcan’ın yetim ve öksüz kalan bebeği sahiplenmesiyle) yardım elini uzatmaktan bir an çekinmeyen bir Anadolu kadını karşımıza çıkmaktadır. Hakikaten hayattaki karşılığına baktığımızda Anadolu kadınlarının böylesine fedakâr ve cesur oldukları görülmektedir. Aslında onları bu şekilde dimdik ayakta tutan şeyin ne olduğu, belki de başlı başına bir psikoloji-sosyoloji araştırma konusudur.

Türkan Şoray’ın yönetmenliğini yapıp başrolünü üstlendiği bir başka film, 1973 yapımı Azap’tır. Filmde Anadolu kadınının zorlu mücadelesi anlatılır çok başarılı bir Anadolu kadını tiplemesi ortaya konur. Filmin ilk sahnesinde, ayağında çarığı, başında örtüsü, elinde bohçası, sırtında çocuğuyla Türkan Şoray yollara düşmüş bir halde görünür. Elbette bu tür filmlerin vazgeçilmezi olarak fonda içli bir türkü eşliğinde. Şoray, kılık kıyafeti ve beden hareketleriyle o kadar gerçekçidir ki, daha filmdeki ismi, oynadığı rolü bilinmeden, Türk seyircisi sanki kendi köyündeki Anadolu kadını ile karşılaşmıştır. Yapmacıksız, sade, içtenliklidir. Tren garındaki görevliye İstanbul treninin saatini sorduğunda, görevlinin “daha 6 saat var,” demesine karşılık gülümseyerek, “hiçbir şey değilmiş, hemen yolcu sayılırız,” der ve izleyici karakterdeki sıcaklığı hemen hissediverir. Peşinden gelen sahnede seyirci, bu Anadolu kadınının derdini öğrenir, oğlu hastadır, İstanbul’a doktora götürmektedir. Böyle dertli bir kadının az evvelki sıcak cevabı, daha da etkileyici olur. Filmde Diyarbakır’dan gelen Elif’in başına saflığı yüzünden, defalarca kandırılması, oğlunun tedavisi için elindeki paranın çalınması, bu yüzden aç kalarak sokaklarda yatıp kalkması, onu kimsesiz görenlerin kötü yola düşürmeye çabalamasına kadar her şey gelir. Sonunda oğlunu tedavi ettirebilmek için zengin birine böbreğini satar, adam da Elif’i kandırır, böbrek karşılığı oğlunu yurt dışına gönderdiğini söyleyip çocuğu köhne bir evde saklar. Elif, oğlunun saklandığı yeri öğrendiğinde, geç kalmıştır, gittiğinde oğlu ölmüştür. Karşılığında Elif de kendisini kandıran zengin adamı öldürür. Filmde zaman zaman mevzu pek çok parçalara ayrılır, belki seyircideki heyecan dozunu canlı tutmak bakımından Elif’in başına olmadık işler getirilir. Filmdeki en büyük eksiklik, ki bir çok Anadolu fonlu filmde bu böyledir. Şoray’ın canlandırdığı karakterde Anadolu’dan gelmesine rağmen hiç şive yoktur. Çok duru bir İstanbul Türkçesi konuşmaktadır. Bu durum, birçok filmde rahatsız edicidir. Çünkü her yörenin kendine has bir ağız yapısı vardır. Marmara farklı, Karadeniz farklı, Orta ve Doğu Anadolu farklı konuşma tarzlarına sahiptir. Ağız, şehir merkezlerinde İstanbul Türkçesine yakın olabilir ama özellikle köylerde şive farkı vardır. Azap filmi de, köyünden kalkıp gelen bir kadın karakter vardır ki, filmin bir yerinde kendi ağzıyla da bunu söyler, “düğünümüze çevre köylerden üşenmeyip geldilerdi, Elif’le Murad’ı görelim diye,” diyerek.

1974 yapımı Gelin filminde Lütfi Akad, İstanbul’a gelip tutunmaya çalışan Yozgatlı ailenin hikayesini, kamerayı Anadolu’ya hiç çevirmeden İstanbul Tren Garında başlatıyor. Büyük şehirde olmalarına rağmen aile, aralarına yeni katılan küçük gelinleri Meryem’e, evlerinin sınırlarını “burayı Yozgat toprağı bil, İstanbul dışarıda kaldı” diyerek çizer. Yeni hayatına alışmaya çalışan Meryem, hasta oğlunu iyileştirebilmek için tüm aileyi karşısına alacaktır. Meryem, ekseriyetle filmlerde örneklenen ezilen, koca sözünden, ata sözünden çıkmayan, haksızlığa uğrasa da karşı koymayan ve haksızlığı hemencecik kabulleniveren, alabildiğine cahil Anadolu kadını tiplemesinden oldukça farklı bir kimlikle seyirci karşısına çıkar. Meryem, büyük şehrin alışkanlıklarına yabancıdır ama asla ailenin diğer üyeleri gibi cahil değildir. Aile, hasta oğlu için “hastane neymiş, ameliyat neymiş” demekte iken Meryem, kalbi delik olduğunu öğrendiği küçük oğlunun selameti için her şeyi yapar. Aile, başına buyruk davranamayacağını telkin etse de onun başı hep diktir, lakin oğlu için... Hatta izin vermeyeceklerini bildiğinden oğlunu habersizce hastaneye götürür, ailesine ilk baş kaldırışı, bu sahnedir. Seyirciyi vuran ikinci baş kaldırma sahnesi, oğlunun ameliyatı için 6 bin lirayı çok gören ailenin ikinci dükkanı açıp kazandıkları paraları sayarken, Meryem’in “dükkan sıtması tutmuş hepinizi. Osman’ım elden gidecek. Toz duman bürümüş her yanı, göz gözü görmüyor paradan başka,” demesidir ki, bu sözleriyle kocasından tokat yer. Ancak sonunda Meryem, ailenin ameliyat parası vermeme ve oğlu Osman’ın hasta olduğunu kabullenmemesine daha fazla karşı koyamaz, ameliyat için bozdurduğu altınların parası zaten eksiktir, tüm parayı aile reisine verir ve “var bildiğin gibi yap,” der, ağa baba “elimiz darda, hele bir iki hafta geçsin, bakalım devran ne gösterir,” diyerek parayı alır. Bir ay geçer, Meryem oğlunun durumunun fenalaştığını söyleyince, ağa baba “bayramı da geçirelim,” der. Ramazan bayramı geçer, kurban bayramı gelir, Meryem, umutla ailenin oğlunu ameliyat ettirmesini beklerken, kimseden ses çıkmaz. Meryem, oğlunu yeni açtıkları dükkana götürerek, kapıda dikilir, “göresin diye getirdim ağa babası,” der. Bu yine Meryem’in bir baş kaldırışıdır. Önünde paralar yığılı olan ağa babası, oğlanın ağzına şeker vererek savuşturur. Kurban bayramında Osman annesinin kucağında ölür. Meryem tüm aileye baş kaldırır ve oğlunun cesedine kimseyi dokundurtmaz. Osman, ailenin mal ve para hırsına kurban olmuştur. Asıl kurban ise kocasını ve ailesini oğlunun ciddi hastalığı olduğuna bir türlü inandıramayan Meryem’dir. Tabut evden çıkarken, Meryem, henüz kesilememiş olan kurbanlık koçun yanındaki bıçağı kapar, feryat figan “kurban bayramın mübarek olsun Hacı İlyas, ağa babası, kurbanın helal olsun!” diye bağırır. Elbet bu sahne, Meryem’in son haykırışı olmayacaktır. Sonrasında Meryem, dükkana gidip ağa babasından verdiği paraları “Osman’ın ameliyat olacak,” diye ister, itişirlerken ortalık yanmaya başlar. Yangından sonra ortadan kaybolan Meryem, ailenin, karı koca fabrikada çalışıyorlar diye görüşmedikleri bir hemşerilerinin yardımıyla oda tutup fabrikada çalışmaya başlamıştır. Artık Meryem, büyük şehirde kendi ayaklarının üstünde durabilen ve aileye bağımlı kalmayan bir Anadolu kadınıdır. Ağa babası, kocasına tabanca verip Meryem’in üstüne salarsa da, kocası fabrikaya gidip, “fabrikada bana da iş var mı?” der. Meryem, oğlunu kurban vermiştir amma aileye karşı büyük bir zafer kazanmıştır. Filmde Meryem’in giyim, kuşam ve davranışlarına gelince, Hülya Koçyiğit çok başarılı bir şekilde Anadolu kadınını canlandırmıştır.

Urfa’nın Ceylanpınar bucağı ve köylerinde çevrilen 1975 yapımı “Kara Çarşaflı Gelin” doğunun zor hayat koşullarını, ağalık sisteminin yanlışlıklarını ortaya koyuyor ve törelere eleştirel bir gözle bakarak kan davasını sorgular. Süreyya Duru’nun rejisiyle başarılı bir yapım olan film, töre kurbanı Anadolu kadınlarının hayatlarından bir kesit sunar.

Güllişan, öldürülen Celo’nun ailesine diyet olarak verilir. Kara çarşaf içinde Celo’nun evine gitmesinin ardından seneler geçer, Güllişan büyür. Köyde Celo’nun oğlu Vakkas’la Güllişan’ın adı çıkar. Celo’nun karısı Zara, kızı fena döver. Güllişan’ın kardeşi Haydar, Suriye’ye kaçakçılığa gideceğini, mayına çarpıp ölürse, kazandığı altını ağzından alıp hapisteki babasına vermesini öğütler. Haydar, sınırda açılan ateş sonucu ölür, asker cesedini köy meydanına getirir, halkı sıraya sokup önünden geçirterek tanıyıp tanımadıklarını sorar. Zara’nın zoruyla Güllişan da kardeşinin önünden “tanımamışam,” der ve geçer. Kardeşinin vasiyeti üzerine, gizlice cesedinin yanına gider, altını almak için kilitlenmiş ağzını açmaya çalışırken, Vakkas gelir, askerlere görünmeden kızı köye götürür, kız altını alamaz. Celo’nun diğer oğlu Müslim, kızın babasına lazım olan 800 lirayı tedarik eder ve babasını kimin vurdurttuğunu sorar ama ağzından laf alamaz. Müslim, annesini Güllişan’ın babasının öldürülmesinde suçu olmadığına ikna eder, Vakkas’la birbirlerini sevmektedirler, anneleri evlenmelerine razı olunca düğün kurulur. Düğün sırasında Mahmut Ağa’nın adamı Gaffar, Müslim’i vurur. Vakkas, ağabeyini öldürtenin Mahmut Ağa olduğunu öğrenir, Güllişan Vakkas’tan evvel Ağa’yı vurur, elleri bağlanmış olduğu halde jandarmalar arasında ve yine kara çarşafıyla hapse gider.

“Kara Çarşaflı Gelin” filminde, çok sade ve inandırıcı bir temsil verilmektedir. Kadın oyuncularda abartılı makyaj, hemen fark edilen bakımlı eller görülmez. Kostümler yerli yerinde kullanılmıştır. Oyuncuların rol yaptıkları esnada kullandıkları beden dili de İstanbul’lu imajı vermez. Filmde tüm karakterler, tam bir Anadolu kadınıdır. Bazısı Celo’nun karısı gibi otoriter, bazısı Güllişan gibi çaresizliğini sineye çekmiştir. Ama bu sineye çekiş, sonuna kadar susacağı anlamına gelmez. Güllişan, üzerine düşen her türlü fedakârlığı yapmaya hazırdır ve yapmıştır.

Türk Sineması’nda Anadolu kadını, bir de “değişim süreci” cihetinden işlenmiştir ki, bu tür filmlerde köyünden kalkıp şehre gelen Anadolulu kadın, müthiş bir hızla “modern şehirli kadın olma” dersleri alarak bambaşka bir kadın olur. Bu değişimi ekseriyetle kocası için yapar. “Analar Ölmez” filminde Kezban, diğer örneklerden farklı olarak değişime oğlu için giriştiğinden, bu filmi ele almayı uygun gördük. Elbette Kezban, bu değişime oğlu için başlıyor ama kocasını yeniden elde etmek tek gayesidir. Filmde, Anadolu’dan geldiği için kendini aşağı gören, ancak bu aşağılık kompleksinden “şehirli” olduktan sonra kurtulabilen bir Anadolu kadını anlatılmaktadır.

Başrolünü Perihan Savaş’ın üstlendiği “Analar Ölmez” filminde Kezban, Anadolu’dan kalkıp oğlu Sezer’in yanına gelir. Henüz oğlunun babası Kenan’ın bundan haberi yoktur ve adam şehirli bir kadın olan Şerminle evlenme hazırlığındadır. Kezban, Şermin’i daha güzel bulmakta, Kenan’a kendisinden daha fazla yakıştırmakta, kendisini beğenmeyerek, “buralara hiç yakışmıyom,” demektedir. Hatta filmin bir yerinde oğlunun “köyden geldin, cahilsin, görgüsüzsün, kabasın,” sözlerine; “beni köyde bıraksaydın,” diye isyan eder. Fakat Sezer annesini çok sevmekte, babasıyla yeniden bir araya gelmelerini istemektedir. Bunun için annesini yepyeni bir kadın yapacaktır. Bu değişim sürecinde Kezban’ın gösterdiği evrelerden ilki ilginçtir ki, zayıflamak için spor yaptığı anda başörtüsünü çıkarmıştır ancak giyim olarak –üzerinde eşofman da olsa- köylü bir kadın formatındadır. Önce Kezban’a yeni kıyafetler alınır. Onu böyle hazırlayan da diğer bir Anadolu kadını olan dadıdır. Alışverişi bizzat yapar ve eve derhal bir piyano girer. Kezban yavaş yavaş Anadolu kadını kıyafetinden sıyrılır ama konuşması şimdilik aynıdır. Filmde ders alırken Perihan Savaş’ın, “ben dünyanın en gozal garısıyam,” demesi, Anadolu kadınını alaya alan unutulmaz sahnelerden biridir. Dersler devam ederken; erkek dans öğretmenini sarıldı diye döver; sofra adabını zor öğrenir; bu arada şan dersleri alır; konuşma dersleriyle şivesi gider, yerine dupduru bir İstanbul Türkçesi gelir. Bunun hayattaki karşılığına bakıldığında, o yaşa kadar köyündeki şivesini konuşarak yaşamış bir insanın kısa sürede şivesinden tamamıyla arınması mümkün görülmemektedir. Kocasının karşısına şehirli bir kadın olarak çıkmaya hazır hale gelen Kezban, henüz kendisini bilmeyen Kenan’ın gazinosunda sahneye çıkar. Sezer’in, annesini sahneye çıkarmak istemesini “yeniden doğması için lazım bu,” diye açıklaması pek manidardır. Kezban sahneye çıktığında artık esmer Anadolu kadını değil, sarışın şehirli kadındır, elbette peruğuyla. Dadı annenin yeni imajını “çok aklı başında, çok mükemmel bir kadın oldu” diyerek seyirciye aktarır. Kenan, Kezban’ı bu yeni haliyle tanıyamamaktadır ama aşık olur, evlenme teklif ederse de, çiftlikte halk oyunları eşliğinde eski Kezban’ı hatırlar, Anadolu kadını haliyle; şehirli hali de yanında oturmaktadır. Kezban, Anadolu kıyafetiyle Çerkez Kızı türküsünü söyler. Kenan, Kezban’da gördüğü köylü ve şehirlinin bir arada versiyonuna bayılmıştır. Sezer babasına, “bana annemi hediye etmeni istiyorum, Kezban annemi” der. Kenan masayı yıkarak itiraz eder, her ikisini kovar. Kezban, başörtüsünü açarak “oğlun senin de aşık olduğun bir kadın yarattı” derse de tokadı yer. Sezerle Kezban giderler. Filmin sonunda Kenanla kavuşurlar ama Anadolulu Kezbanla değil, Kezban’ın değişmiş sarışın şehirli haliyle.

Çokça işlenen bu nevi mevzulu filmlerde Anadolu kadınının değişimi, evvela birtakım görgü dersleri ile başlar. Her dersin yurt dışında –özellikle de Fransa’da- eğitim görmüş ayrı ayrı hocaları vardır. Birinci ders kılık-kıyafet değişimidir. Basma entariler çıkarttırılır, pahalı bir mağazaya gidilerek köylü kıza yeni kıyafetler alınır. Bazı filmlerde kızcağız, kabinlerden değişik kıyafetlerle çıkar, aynada arz-ı endam eyler. Gelen sahnede Anadolu kadınını kuaförde görürüz. Evvela başörtüsü biraz tereddütle çıkartılır. Genellikle kısa saçlı bir sarışın olarak kuaförden çıkar. Sonra dil derslerine başlanır. Bu derslerde İstanbul Türkçesinin yanı sıra bazen Fransızca öğretilir. “gidiyom, geliyom” kelimelerinin yerini çok kısa sürede “gidiyorum, geliyorum” alır. Sonra sofra adabına geçilir. Elbette köylü kız yemek masasına oturur oturmaz elleriyle dalar, genellikle kadın olan bu dersin hocaları önce çıldırır, sonra çatal bıçak kullanımını öğretiverir. Yürüyüş dersinde illa kafa üstüne bir kitap konacaktır. Müzik dersinde muhakkak piyano olacaktır. Şan dersleri ihmal edilmez. Sonra dans dersi gelir. Eğer hocası erkekse, muhakkak köylü kızdan dayak yer, beline sarıldı diye. Bu derslerin sonunda Anadolu kadını, köylü kızı, erkeği kendisine aşık etmeye ve intikam almaya artık hazırdır.

Bu değişim dersleri, aslında seyirciye bir göndermedir ve bu göndermelerin alt okumaları çok iyi tahlil edilmelidir. Belki bu, başlı başına sosyolojik bir araştırma konusudur: “Ey köylü, ey Anadolu kadını, dışarıda sana sunulan ışıltılı bir hayat var ama bu hayata sen ancak kendini değiştirirsen kabul edilebilirsin. Sana gösteriyorum, bu değişim evvela piyano çalmakla başlar, yani yüzünü batıya dön; dans muhakkak olmalı, yaylada değil salonda olmalısın; sonra şu yeme içme adabını ki sen bilmezsin, yeniden öğren; kılık kıyafetin de öyle olmayacak, biz burada örnekler veriyoruz. Böylelikle modern hayata atıl...” Fakat hiç kimse Anadolu kadınının değişmek isteyip istemediğiyle ilgili değildir.

Sinemanın seyrini toplumdaki sosyal ve siyasi olaylar kaçınılmaz bir şekilde etkiler. 70’lerde ağalık sistemini eleştirirken aşk çevresinde gelişen olaylar, 1980’lerde yerini büyük şehire göç eden Anadolu ailelerinin hikayelerine bırakır.

1980’lerde bu tarz çekilen filmlerin çoğunda “erkek Fato” lakaplı Fatma Girik başrol olarak görülür. 1982 yapımı Gülsüm Ana, Girik’in oynadığı filmler arasında Anadolu kadınını yansıtmada en belirgin ve başarılı örneklerden biridir. Gülsüm Ana, büyük şehirde yaşam mücadelesi veren, çocuklarıyla hayata tutunmaya çalışan fedakâr, cefakâr bir Anadolu kadınıdır, cesur bir anadır. Kan davasından kaçarak üç çocuğu ile şehre gelmiş, çocuklarını büyük şehrin tehlikelerinden korumaya çalışmaktadır. Fakat ne yapsa çocuklarını bu tuzaklardan koruyamayacak ve çocuklarını tuzağa düşürenlerden intikam alacaktır.

90’lı yıllarda Türk Sineması’nda artık film üretimi durma noktasına geldiğinden, beyazperdede Anadolu kadını simgesine pek rastlanmaz. 2000’li yıllarda yapılan filmler ise Anadolu kadını örneklemelerinden uzaktırlar. Özellikle 2000 yılı sonrası filmlerde eğer fon Anadolu kullanılıyor ise ve Anadolu insanı, Anadolu kadını anlatılmaya çalışılıyor ise yanlı bir açıdan ele alınır. Bu filmlerin çoğu, zaten genel itibariyle “bunalım çağı” takıntısından yola çıkarak bunalım filmleri olarak yapılmıştır. Yurt dışında ödül almış bazı son dönem filmlerinde Anadolu kadını görülür amma film boyunca asık suratlı, çocuğuna şefkatten, gülümsemekten uzak, kocasına yabancı bir tipleme olarak var olmaktadır. Gereksiz yere uzatılan sıkıcı planlarda Anadolu kadını gergin bir ruh haliyle sürekli uzaklara bir yerlere dalıp durmakta, boş boş bakınmakta, yüzünden ne düşündüğü belli olmamaktadır. Bu filmlerde duygu, Yeşilçam sinemasında gördüğümüz hatta alışageldiğimiz şekliyle artık görülmemektedir. Yeşilçam sinemasından yukarıda örneklediğimiz filmlerde, Irazca Ana’nın bakışındaki öfkeyi, Gelin’deki Meryem’in gözlerinde bir bulut gibi gezinen umudu, Güllişan’ın yüzündeki çaresizliği artık görememekteyiz. Oysa Türk gelenek ve âdetlerinde Türk kadını, Anadolu kadını gayet müşfik, şefkatli, munis, güler yüzlüdür. Eli toprağa değen bu kadınlar, tüm mahlukata karşı muhabbet duyan, gayet neşeli, kendi halinde yaşayan, ailelerine karşı fedakâr insanlardır. Son dönem Türk Sineması’nda bu tarz bir Anadolu kadını tiplemesini, 2006 yapımı Dondurmam Gaymak filminde görmekteyiz. Dondurmacı Ali Usta’nın karısı, tam bir Anadolu kadınıdır. Kızı da Anadolu kadınını hakkıyla temsil eder. Filmin başlarındaki bir tartışma sahnesinde Ali Usta’nın karısının elini beline dayayıp kocasına “garının dediğini yapmazsın, kızının dediğini yapmazsın, torunlarının dediğini yapmazsın, ne biçim erkeksin sen?” diye çıkışması bile Anadolu insanının evinin sıcaklığını verir. Ali Usta, “sabahtan beri dır dır dır dır analı kızlı başımın etini yediniz be” diye motorunun üstünde kızgınlıkla evden çıkarken, ona evin ahşap bahçe kapısının iki kanadını açıveren de karısı ve kızıdır.

GENEL DEĞERLENDİRME

Sonuç itibariyle Türk Sineması’nın ilk devirlerinde, kadın gereği gibi temsil edilememiştir. 1960’larda Anadolu kadını gerçekçi şekliyle beyazperdede görülürken, ülkede görülen sosyal ve siyasi değişikliklere paralel olarak sinemada seçilen konular da değişim göstermiş, 70’lerde Anadolu kadını aşk, kıskançlık, ağa ve aile baskısı altında ezilen tiplemeler şeklinde resmedilmiş, 80’lerde göç dalgasının yaygınlık göstermesiyle Anadolu’dan göç eden aile dramları ve Anadolu kadınlarının büyük şehre karşı verdikleri mücadeleler ele alınmış, 90’larda pek bir şey yapılamamış, 2000’lerde Anadolu kadını hiç hak etmediği şekilde bunalımlı tipler olarak beyazperde de boy göstermiştir.

Filmlerde Anadolu kadını anlatılırken, şive, lehçe, ağız farklılıklarına uyulmamakta, çoğunda konunun geçtiği coğrafya dilimi neresi olursa olsun İstanbul Türkçesiyle konuşulmaktadır. Kimi filmlerde şive yapılmaya çalışılsa da çok başarısız olunmuştur. Anadolu kadınını canlandıran oyuncuların ağır makyajları, bakımlı elleri gerçek Anadolu kadınını temsil edememektedir. Anadolu’da yaşayan mutlu insanların kendine ve çevresine yetebilen insanların hayatları gösterilmez filmlerde. Anadolu kadını zekidir, bir kere kalabalık bir ailede yetişmenin verdiği rahatlık, sosyal olma en mühim kazançlarıdır. Şehirdekiler gibi yalnızlığa mahkum edilmemişlerdir. Bugün tıp bilimi de söylemektedir ki psikolojik olarak sağlam yetişen çocuklar kalabalık ailelerde yetişenlerdir. Sevmeyi ve sevilmeyi bilirler, dolayısıyla çevresine karşı açık olurlar, kolay ve rahat iletişime geçebilirler. Filmlerimizde Anadolu insanının bu yönünü pek göremeyiz nedense. Anadolu kadını deyince filmlerde karakterler, muhakkak ya Anadolu’nun ücra bir kasabasından, ya fakir bir köyünden şehre getirtilir. Anadolu’daki şehir merkezlerinde yaşayan tiplemelerden nedense pek örnek görülmemektedir.

Oturum Başkanı- Nezaket Hanım’a ben de çok teşekkür ediyorum. Tabii sinema üzerinden içkin dindarlığı temsil eden Anadolu kadınının modern dönemdeki serüvenini bize anlatmış oldu.

Belki de Kemal Tahir’de somutlaşan kırsal insanın sorunlarını yansıtan sinema ile Atilla İlhan’ın ve Orhan Pamuk’un temsil ettiği şehirli romanı arasındaki fark gibi günümüzde de artık Anadolu kadınından söz edemiyoruz. Yeni bir realite ile karşı karşıyayız.

Acaba önümüzdeki günlerde simgesel dindarlığı temsil eden, görsel dindarlığı temsil eden modern zaman Türkiye kadınının filmleri nasıl olacak onu da önümüzdeki günlerde birlikte göreceğiz.

Şimdi son tebliğcimiz Hatice Kelpetin Arpaguş. Aslında teması biraz farklı gözükmekle beraber bu oturuma denk düşüyor. “Popüler Dinî Kitaplarda Kadın İmgesi.”

Buyursunlar efendim.

POPÜLER DİN KİTAPLARINDA KADIN İMGESİ
KALIP YARGILAR VE KADININ STATÜSÜNE BAKIŞIN ÇÖZÜMLENMESİ

Doç. Dr. Hatice KELPETİN ARPAGUŞ

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kelâm Anabilim Dalı

Popüler din kitabı kaçınılmaz olarak kısaca popülerin anlam alanı üzerinde durmayı gerektirmektedir. Ancak kelime yabancı kökenli olduğu gibi kullanımda modernleşme dönemiyle birlikte dilimize girmiştir. Bu durum üzerindeki tanımlama ve bakış açılarının oldukça geniş bir perspektifi yansıttığını göstermekle birlikte tebliğ çerçevesinde ve konu bağlamında hareket edildiğinde onun anlamının, yaygın ve çok müracaat edileni, halka yönelik olanı temsil ettiği sonucuna varmak mümkündür. Bu vasıflar da onun çağın ruhunu yansıtma gibi niteliklere sahip olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla bu nitelikler onun dönemlerin toplumsal inanç ve değerlerini anlatmak için kullanılmasına da sebebiyet vermektedir. Bütün bunlardan başka halk, ulus-devlet içinde yer alan vatandaşların tümünü veya büyük çoğunluğunu ifade etmektedir. Popüler ise temasını ve özünü halkın dünyasından almakla birlikte işleyiş ve üretiminde çağdaş mekanizmaları kullanmaktadır. Bu da halkın yerel, bölgesel ve kapalı topluluk anlamının önemli ölçüde değişim gösterdiğini ortaya koymaktadır. Bütün bu tanımlama çabaları popülerin üstü örtük de olsa halka ait olma gibi nitelemeleri beraberinde getirdiğini ve bunun yanında onun biçim olarak yeni olmakla birlikte muhteva ve öz açısından eski ve geleneksel olduğunu dile getirmektedir.

Bu perspektiften hareketle popüler din kitabı belirlemesine gitmek gerekecektir ki bu sırada zaman ve dönem gibi esasları da dikkate almak kaçınılmazdır. Bu amaçla kitabın merkezde olduğu dönemden hareket etmek isabetli olacaktır. Tam burada Osman Nuri Ergin’den “otodidakt” terimini ödünç almak uygun olacaktır. Söz konusu terim kitap merkezli eğitimin nasıllığını ve şeklini bir bakıma yaygın eğitim, bir yönüyle de kendi kendini yetiştirme niteliğinden hareketle anlatmaktadır.[313] Bu durum -yukarıda da ifade edildiği üzere- popüler din kitabı tanımlamasında geleneksel olana gitmeyi kaçınılmaz kılmaktadır. Nitekim Osmanlı’dan günümüze takip edilen süreçte başta eğitim tarihi ve hatırat kitaplarına yapılan müracaatta çağdaş mekanizmalardan biri sayılabilecek televizyonun, medya ve bilgisayarın evlerde merkezî konumu almasından önce yaygın eğitimin, yaygın eğitimde de kitap merkezli sohbetlerin esas olduğu bilgisine ulaşılmaktadır. Günümüzde gazete ve dergi, internet ve televizyon gibi görsel ve yazılı medyada eğitim, öğretim ve eğlencenin bir arada yürütüldüğü faaliyetlerin yerine bütün bunların insan hayatında merkezî rol almadan önce kitap merkezli sohbet, eğlence ve eğitim anlayışının bulunduğu kabul edilmektedir. İşte bu süreçteki eserler, şifahi kültürün esas olduğu toplumlarda bu kültüre dayanak oluşturan ve onu besleyen metin niteliğini taşımaktadır.

Halktan hareket edildiğinde bu tür kitapların merkeze alındığı meclisler arasında cami, tekke, evlerin misafir odalarından bahsetmek mümkündür. Özellikle kışın uzun gecelerinde bu tür yerlerde kurulan meclislerde okuma yazma bilen bir kimsenin önderliğinde bu tür eserlerden belli bölümler okunarak üzerinde konuşulmuş ve dini-ahlâki sohbetler yapılmıştır.[314] Halkın büyük çoğunluğu tarafından din eğitimi amaçlı olarak okunan kitaplar kendi konuları itibariyle ahlâk, siyer, ilmihal ve dua kitabı şeklinde tasnif edilebilecek muhtevaya sahiptir. Bunların kadını konu edinen anlatımlarına bakıldığında ilmihal kitapları dışında meselenin belli bir başlık içinde yer almaksızın oldukça dağınık bir şekilde ele alındığı dikkati çekmektedir. Ancak tüm bu dağınıklığa rağmen başlıkların genelde kadının mekânı, sorumluluğu, evin dışına çıkabilmesi gibi meseleler çerçevesinde yoğunlaştığı dikkati çekmektedir.

Metot olarak önce konuya ışık tutacak ve kadın hakkında bilgi verecek rivayet ve anlatımlar kendi içinde tasnif edilerek nakledilecek ve her bir anlatımın da bilgi değeri hakkında yaptığımız araştırmalardan hareketle tek tek değerlendirme yoluna gidilecektir. Sonunda da tüm bu anlatım ve analizlerden hareketle ilkesel esaslar çerçevesinde değerlendirme yoluna gidilecektir.

Söz konusu tanımlamaların bir kısmı kıssa şeklindeki anlatımlarda yer almaktadır ki bunlardan bazısı da peygamber kıssası şeklinde geçmektedir. Mesela yaratılışın konu edilmesi sırasında ilk insan Hz. Âdem ve eşinin yaratılması, insanın yeryüzü serüveniyle birlikte kadının da gündeme gelmesine zemin hazırlamıştır. Kaynağı doğrudan Kitab-ı Mukaddes menşeli anlatımda Havvâ’nın Âdem’in eğri kemiğinden yaratıldığı uzun uzadıya gündeme gelmiştir. Cennette yaşayan Âdem’e Allah buğday dışındaki tüm nimetlerden faydalanabileceğini ancak yasak meyveden yememeleri gerektiğini söyler.[315] Meleklerin evlendirmesi sonucunda cennette yaşamaya başlayan Âdem’i İblis kıskanır. Yılan suretinde cennetin kapısına gelir ve ebediyet ağacından yemediği sürece Havvâ ile birbirlerine hasret kalacaklarını ağlayarak anlatır. Duruma inanan Havvâ Âdem’in ikazlarına rağmen yasak meyveden yer ve Âdem’e de yedirir.[316] Allah ona yasak meyveden yeme sebebini sorunca Havvâ’yı, Havvâ’ya sorunca yılanı, yılana sorunca da İblis’i suçlar. Allah da her birini cezalandırır. Havvâ’nın cezasında şu gibi hususlara rastlanmaktadır: Ayda bir hayız görmek, karnında çocuk taşımak ve çocuk doğurmak, din ve akılda noksan olmak, mirasta eksik paya sahip bulunmak, iddet bitene kadar evlenmemek, erkeğin emri ve hükmü altında olmak, boşama yetkisinden mahrum kalmak, savaşa gitmemek, peygamber, halife ve sultan olamamak, erkekten izinsiz üç günlük veya daha fazla bir mesafeye seyahat edememek, bütün cemaat kadın olsa da cuma namazı kılamamak, erkeklerin selâmına muhatap olamamak.[317] İlk insanın yeryüzü serüvenini gündeme getiren bu kıssa, kadınla ilgili kalıp yargıları ve kısıtlamaları da Havvâ üzerinden tüm kadınlara şamil olmak üzere ortaya çıkarmaktadır.

Bu tür anlatımların kaynağına dair yaptığımız araştırmalar, benzer yaratılış efsanelerinin Kitab-ı Mukaddes[318] ve Altay Türk efsanesinde[319] de olduğunu göstermektedir. Kitab-ı Mukaddes’e göre Allah ceza olarak yılana kır hayvanlarının en lânetlisi, karnının üzerinde yürüme, devamlı toprak yeme, kadınla onun zürriyeti arasına düşmanlık doğması, kadın onun başına saldırırken onun da kadının topuğuna saldırması gibi cezalar verir. Allah, kadına da zahmetinin ve gebeliğinin artacağını, ağrıyla evlât doğuracağını, arzusunun kocası olacağını ve onun da kadın üzerinde hâkimiyet kuracağını ifade eder.[320] Altay efsanesinde de ilk insan Törüngei, eşinin de Eci olduğu haberine rastlanmaktadır. Ecî’nin cezası da çocuk doğurmak şeklindedir.[321] Araştırmalar oldukça yaygın olan bu hikâyelerin bazı şekil değişiklikleriyle birlikte günümüze kadar geldiği bilgisini vermektedir. [322]

Kur’an’da ise olayın tek nefisten yaratılma şeklinde yer aldığı,[323] yasak ağaçtan yememe konusunda her ikisinin birden sorumlu olduğu,[324] şeytanın yasak ağacı ebediyet ağacı[325] olarak tanıttığı, kandırılanın yalnızca Havvâ değil her ikisinin[326] birden olduğu ifade edilmektedir. Kur’ân-ı Kerîm’in bu olayı anlatırken tafsilâta girmemesi İslâmî eserlerdeki ayrıntının büyük çoğunluğunun İsrâiliyat’tan gelmesi ihtimalini güçlendirmektedir. Nitekim bu tür rivayetleri eserlerine alan yazarların bazısı da bunların “kütüb-i kadîme”den alınmış olduklarını doğrulamışlardır.[327] Kur’ân-ı Kerîm ve hadislerin Havvâ’nın yaratılışından bahsetmemesi, yorumcuları farklı anlatımlara sevk etmiş olma ihtimalini akla getirmektedir. Çünkü İslâmî kaynakların sessizliğine karşılık Tevrat’ta konunun daha net bir şekilde işlenmesi, İslâm âlimlerinin Tevrat’tan yararlanarak kendilerince boş gördükleri yerleri doldurduklarını göstermektedir.[328] Nitekim Ebû Şehbe de bunları, İsrâiloğulları’nın hakkı bâtıla karıştırmak üzere uydurdukları kıssalar olarak değerlendirmektedir. Nitekim sonuçta yapılan, oradan alınan bilgilerin İbn Abbas gibi sahâbe ve tâbiînden bazı kimselere atfedilerek Kur’ân’daki sınırlı muhtevadaki bilginin yorumlanmasına çalışılmasından başka bir şey değildir.[329] Bundan ötürü bazı müfessirler konuyla ilgili isimlerin hepsinin bâtıl ve İsrâilî olduğunu dile getirmişlerdir.[330] Nitekim Taberî de zevcenin yaratılmasıyla ilgili görüşleri naklederken bu rivayetlerin Ehl-i kitap veya Ehl-i Tevrat tarafından nakledilen haberler olduğunu ifade etmektedir.[331] Dolayısıyla olayın aslî suç planında cereyan etmesi de Hristiyanlık gibi kaynakların etkisini ortaya koymaktadır. Çünkü Kur’an babanın suçunu çocuğun, çocuğun suçunun da baba tarafından yüklenilmeyeceğini bildirerek[332] suçun ferdî olduğunu haber vermektedir.[333] Bundan dolayı yukarıda zikredilen suçların cezasını bütün insanlığa ve hayvanlara yüklemenin dinî dayanağından bahsetmek doğru değildir. Kur’ân-ı Kerîm bu olayla ilgili olarak Âdem ile Havvâ’nın “Rabbimiz kendimize yazık ettik, bizi bağışlamaz ve acımazsan kaybedenlerden oluruz”[334] şeklindeki tövbesi ile Âdem’in Allah’tan aldığı kelimelerle işlediğinden pişmanlık duymasından[335] bahsetmesi suçun birlikte işlendiğini göstermektedir. Âyetlerde geçen “Birbirinize düşman olarak ininiz” cümlesi de, şeytan ile kadına has bir bağ ve ilişkiyi değil şeytan ile insanlar arasındaki düşmanlığa işaret etmektedir.[336] Bütün bu anlatımlar incelediğinde Âdem ile Havvâ’nın cennetten inmelerinin ferdî hatalarından kaynaklandığı, cezalarının da ferdî olduğu görülmektedir. Onların hatalarına karşılık gelen cezalarının nesillere intikal etmesi ve aslî günah kavramı söz konusu değildir. Şeytanın Âdem ve Havvâ’yı kandırmasının da onların işlediği günahla doğrudan alâkası yoktur. Cennetten düşüşten önce, hatta Âdem’in itaatsizliğinden evvel şeytan yeryüzündeki zamanını insanı kışkırtmak için harcamaya karar vermiştir.[337] Bütün bu izahlar da Kur’ân-ı Kerîm’in bu tür olayları, tarihte belli mekândaki hadiselerin ayrıntısı olarak aktarmak yerine ibret vesilesi olacak şekilde anlattığını ortaya koymaktadır.

Nûh (a.s.) ile ilgili anlatılan bir kıssada kadın meselesi şöyle dile getirilmektedir: Nûh gemiden indiğinde yanında bir kızı, bir köpeği ve bir de eşeği vardır. Üç kişi birbirini takip edecek şekilde kızını kendisinden nikâhlamak üzere istediğinde, o da hepsine vereceğini söyler. Fakat her birine söz verdiğinden hangisine vereceğini şaşırıp Allah’tan yardım ister. Cebrâil gelip kızını, köpeğini ve eşeğini bir eve koymasını haber verir. Söyleneni aynen yapan Nûh kapıyı açtığında birbirine benzeyen üç kızın oturmakta olduğunu görür, hangisinin kendi kızı olduğunu anlayamaz, üçünün de çeyizini hazırlayarak söz verdiği üç kişiye nikâhlar. İşte bazı kadınlar o günden beri bu hayvanlara benzemektedirler.[338] Bu rivayet ve kıssanın kaynağını tespit etme amaçlı araştırmalarımız sonuçsuz kalmıştır. Olayın peygamber kıssası şeklinde anlatılması, câhilîyye âdetleri arasında kadının, eşek ve köpek gibi aşağılanan bazı hayvanlarla aynı kategoride değerlendiren bir anlayışın bulunduğu ihtimalini akla getirmektedir. Diğer yandan hadislerde kadının uğursuz olmasıyla ilgili bazı rivayetlere rastlanmakla birlikte bu tür rivayetlerin de ehl-i kitap ve cahiliye dönemi inanç ve âdetlerinden olduğu, İslâm’ın ise bu durumu kaldırdığı ifade edilmektedir.[339] Dolayısıyla bu rivayetin de cahiliye dönemi inançlarından olmakla birlikte halkın inançlarındaki değişmez muhtevanın zaman içinde yeni şekil ve kalıplara girerek İslâmî kaynaklara yer etmiş olduğunu, bu çerçeveden hareketle Ahmed Bîcan’ın da bu ve benzeri rivayetleri din eğitimi amaçlı olarak eserine aldığı ortaya çıkmaktadır.

Kadına karşı negatif söylemin yer aldığı diğer rivayetlerden bazısı da şöyledir: Büyük işlerde kadının sözüne uyulmaması gerekir. Nitekim yine Âdem aleyhisselâmın oğlu Şît’e karşı yaptığı söylenen beş tavsiyede de bu konuya yer verilmiş ve onun kadınların sözüne uymamasını, kendisinin uyduğunu, fakat pişman olduğunu bildirmiştir.[340] Konunun tahkik edilmesi amacıyla yaptığımız araştırmada kadınlarla istişare edilmesi fakat tavsiyelerine uyulmamasıyla ilgili rivayetlerin aslının olmadığı, bilakis cahiliye dönemine ait bir anlayış olmakla birlikte İslâmî kaynaklara hadis olarak girdiği bilgisine ulaşılmaktadır.[341] Fakat rivayetin değeriyle ilgili bu açıklamalara rağmen yapılan bir anket çalışmasında kültürümüze İslâmî anlayış olarak yerleşmiş olduğu görülmektedir. Nitekim Ankara ve Şırnak’ta cami imamları üzerine yapılan bir araştırmada bu mevzû hadise % 40.6 kişinin sahih hadis, % 32.4 kişinin uydurma, % 0.9 kişinin de âyet, % 1,9 kişinin atasözü %15 kişinin bilmediği, % 9,4 kişinin de cevap vermediği tespit edilmektedir.[342]

Nitekim Ahmediyye’de[343] de kadınlarla istişare edildikten sonra onlar doğruyu da söylese onların söylediklerinin zıddının yapılmasını gerekli gören bir hikâye anlatır. Dımeşk’te bir adam vardır ve nakıs akıllı kadınların sözüne doğru da söyleseler uyulmaması gerektiğine inanmaktadır. Nitekim bu adam bir gün dama çıkar ve eşi onu imtihan etmek amacıyla şaka yolla aman dikkat sakın aşağıya düşmeyesin, der. Bunun üzerine adam da Hz. Peygamberin hadisine riayet etmek amacıyla kendini aşağıya atar. Adamın ayağı kırılır, ancak bu sırada Yezid Hz. Hüseyin’in üzerine göndermek amacıyla asker toplamaktadır. Şüphesiz adam ayağı kırık olduğundan Hz. Peygamberin torununa karşı savaşacak grupta yer almaz ve günah işlemekten kurtulur. Hanımına da aklı bütün olduğunu onun sözüne riayet etmeyerek gerçekleştirdiğini gösterir.[344]

Bir başka yerde, Hz. Âdem’in kendisine öleceği bildirildiğinde eşi Havvâ’ya gelerek; “Ya Havvâ! Ölümü sen miras koydun ve beni cennetten sen çıkardın”[345] dediği haber verilmektedir. Bu ifadeler de hem Hz. Âdem’in ısrarla suçunu kabul etmeyen bir peygamber portresi çizmekte hem de Havvâyı suçlamaktadır. Oysa Kur’ân, Âdem aleyhisselâmın hatasını ikrar edip tövbe ettiğini ve tövbesinin de kabul edildiğini haber vermektedir.[346] Peygamberin eşine karşı bu şekilde suçlayıcı bir üslupla konuşması da, Peygamberin peygamberlik vasıflarına uymamaktadır. Sahih olmadığı her halinden belli olan bu rivayetin de diğer rivayetler gibi önceki dinlerden İslâm kültürüne geçtiği anlaşılmaktadır.

Envârü’l-Âşıkîn’da[347] rastlanan diğer bir kıssada da, Dihye ismindeki bir kimsenin yedi kızını kocaya vermeye utandığı ve bunların her birini öldürdüğü, daha sonra pişman olarak Hz. Peygambere affedilme talebiyle geldiğini konu edinen bir anlatım yer almaktadır. Olayda Hz. Peygamberin dinledikleri karşısında şaşırıp kaldığı, bunun üzerine Cebrâil’in gelerek konuyu aydınlatmak üzere Allah’tan vahiy getirdiği dile getirilmektedir. Cebrail, Dihye’nin kelime-i tevhidi söylemesi karşısında yetmiş yıllık küfrünün affedileceğini, kızları da zaten onun olduğundan istediği tasarruf yetkisi bulunduğundan affedilmekten başka bir yolun bulunmadığı haber verilmektedir.[348] Kaynağına ulaşılamayan bu kıssada bu tür kitaplarda sıkça karşılaşılan bir husus dikkati çekmektedir ki o da anlatım sırasında Peygamber veya Allah Teâlâ’nın çok rahat müdahil olması ve peygamberlik ve ilahlık vasıflarına uygun olmayacak şeylerin onlar adına söyletilmesidir. Burada da hem Allah’a nispeti uygun olmayan hem de insan hayatını hiçe sayan bir söylemin benimsendiği dikkati çekmektedir. Hâlbuki Kur’an’ın bir insanı öldürmeyi tüm insanlığı öldürmeye denk tutmasına karşılık (Maide 5/32) zaten kendisinin olan kızlarını öldürmesini sıradan doğal bir hadise olarak nakledilmesinin İslâmla bağdaştırılma imkânından bahsedilemez.

Ahmediyye’de de yukarıdaki ataerkil zihniyetin bir uzantısı olacak malumat Hz. Peygamberin kızı Fâtıma’nın başından geçen bir hikâye şeklinde anlatılmıştır. Hz. Peygambere komşusundan hangisini ziyaret etmesine izin verdiğini sorması üzerine meydana gelen olay şu şekilde anlatılmaktadır: Fatıma, Allah nezdinde kendinden daha üstün bu hanımı ziyaret etmek üzere gider ve kapısını çalar, kadın sesini dışarıdan geçen bir erkek duyar endişesiyle ağzına bir şey koyarak kocakarı sesiyle konuşur ve kimin geldiğini sorar. Hz. Fatıma ziyaret etme amaçlı geldiğini haber verince kocasına sormadan ona kapıyı açamayacağını, akşam kocasına soracağını söyleyerek yarın gelmesini ister. Ertesi gün oğlu Hasanla giden Hz. Fatıma’ya kadın yalnız kendisi için izin aldığını bildirerek yine kapıyı açmaz ve akşam alacağı izinden sonra yarın gelmesini teklif eder. Ertesi gün iki oğluyla yola çıkan Hz. Fatıma’ya hanım aynı gerekçeyle yine kapıyı açmaz ve ertesi gün gelmesini söyler. Dördüncü gün tekrar giden Hz. Fatıma’ya kadın kapıyı açar ve Hz. Fatıma içeriye girince yaşlı değil de genç bir hanımla karşılaşır. Hanım eve gelin olarak girdikten sonra ölünce evden çıkmaya ahdettiğini, kocası güneşte çalıştığından hanımın da evde serin bir yerde değil de güneşte oturduğunu, yiyeceği ekmek ile suyu da güneşte tuttuğunu öğrenir. Hz. Fâtıma hanıma kocasının rızâsını gözettiği için Allah’ın rızâsını kazandığını bildirir. Hz. Peygamber de onun cennete kızından önce gireceğini ve cennette hûrilerin sultanı olacağını müjdeler.[349] Bu hikâyenin arzulanan kadın modeli olarak halk arasında anlatıldığına ve yine Osmanlı’dan Cumhuriyete geçiş döneminde Malumat (nr. 37, s. 803) adlı dergide Muhammed Şükrü tarafından “Bint-i Resulullah (s.a.s.) Radıyallahu Teâlâ” adlı bir başlıkta yer aldığı tespit edilmektedir.[350] Bu kıssada kadına en uygun hayat tarzının ruhban hayatı şeklindeki bir tablo içinde yansıtıldığı görülmektedir. Diğer cinsi koruma adına kadının varlığının tamamıyla yok sayılması, insan olmanın tabii bir sonucu olarak konuşmasının bile fitne unsuru görülmesi kadını cahiliyyenin karanlıklarına yeniden götürme faaliyetinden başka bir şey değildir. Nitekim Hz. Peygamberin kızına örnek gösterilecek hayat tarzında kadının kocasına gösterdiği ileri sürülen değer basitçe kocasının hareketlerini taklitten başka bir şey değildir. Eşlerin karşılıklı birbirlerine sevgi ve saygısını esas alan aile modeli yerine kadını erkek için erkekte eriten ve yok eden bir anlayış öngörülmüştür. Bunu dinî motiflerle din adına yapmak dini kendi kendine hedef yapmaktan başka bir şey değildir.

Ahmediye mücerred yaşamı tercih eden bir müellif olarak Hasan Basrî’nin Rabiatü’l-Adeviyye’ye yaptığı evlilik teklifini konu eden bir kıssa anlatır ve orada Rabia’nın Hasan Basrî’ye nefs ve aklı Allah’ın erkek ve kadınlara nasıl taksim ettiği sorusunu gündeme getirir: Allah nefis ve aklı on bölüğe ayırmış erkeğe bir nefis dokuz akıl, kadına bir akıl dokuz nefis vermiştir. Rabia kendisinin bir akılla dokuz şehveti zaptettiğini söyler ve Hasan Basri’ye de dokuz akılla bir şehvetine sahip olmasını teklif eder.[351] Söz konusu kıssa veya menkıbenin gerçekliği olmadığı kabul edilmekle birlikte burada da kadının erkeğe nispetle durumunun akıl açısından eksik, şehvet açısından galip olması teması çerçevesinde nakledildiği dikkati çekmektedir. Nitekim araştırmalarımız neticesinde “şehvet on parçaya ayrılmış, dokuzu kadınlara, birisi erkeklere verilmiştir” anlamındaki bir rivayet ile “kadının şehveti erkeğe göre doksan dokuz kat daha fazladır. Ne var ki Allah onlara utanma duygusu vermiştir” anlamındaki başka bir rivayete rastlanmaktadır. Ancak bunlardan ilk rivayetin zayıf, ikincinin de münker veya zayıf olduğu kabul edilmektedir.[352]

Doğrudan kıssa şeklinde olanların naklinden sonra yine aynı kitaplarda kadının kocasına karşı sorumlulukları, mekânı, ev işleri evin dışına çıkıp çıkmaması gibi konularda nakledilen rivayet ve anlatımlardan bazısı da şu şekildedir: Ahmediyye ve Birgivî’nin Vasiyyetnâmesi üzerine yapılan şerhte[353] Hz. Fâtıma’dan kadının kocasına karşı vazifeleriyle ilgili gelen bir anlatımda da şu bilgilere yer verilmektedir. Bir kadın kocasını asık suratla karşıladığında o kimseye Allah, melekler, yer ve göklerin lânet edeceği, diliyle incittiğinde dilinin yetmiş arşın uzayacağı ve yerlerde sürüneceği ve mahşer yerine dilinden çekilerek getirileceği bildirilmiştir. Koca kadının malına muhtaç olduğunda kadın vermezse mahşer gününe kadar yüzü kara olur. Kadın kocasının malından izinsiz bir dirhem verdiğinde itaatlerinin hepsi kocasına kaydedilir. Kadın dualarında kocasını anmazsa duaları kabul olmaz. Dışarıya çıkarken başkaları görsün diye giyinirse mahşer günü yüreği ateşle dağlanır. Kocasından izinsiz ilim ve din öğrenmek dışında bir yere giderse dönünceye kadar melekler ona lânet ederler.[354] Aslında bu anlatımların temelde “kadın kocasının bütün haklarını ödemedikçe Allah’ın hakkını ödemiş olmaz” anlamındaki zayıf hadisten[355] mülhem olarak kaynaklarda yer aldığı düşünülmektedir. Hadis literatüründe zayıf da olsa fezail türünden rivayetlerle amel edileceği düşüncesi bu tür rivayetlerin de yer almasına sebebiyet verdiğini göstermektedir. Kadının kocasına karşı mutlak itaatini emreden ve kültürümüzde de yerleşmiş olan bu tür kalıp yargıların İslâm’ın ruhunu yansıttığını söyleme imkânı yoktur. Çünkü dinde asıl olan Allah rızasıdır. Eşlerin ise birbirlerine karşı konum ve vazifesi sevgi ve saygı esasına dayalı bir ilişkidir. Mutlak itaat konum olarak dengeli bir aile bağları yerine taraflardan birini asıl diğerini de ikincil ve değersiz bir mevkie getirmektedir.

Ahmediyye’de yer alan diğer bir anlatımda da Hz. Fatıma’nın babasına karı koca hakkıyla ilgili sorduğu soruya aldığı cevapta şu hususlara rastlanmaktadır: Öncelikle erkekler kadınlara İslâm’ın esaslarını gusül, namaz ve tüm erkân gibi hususları öğretmelidir. İbadetler içinde yer alan namaz konusunda ise erkeğin iyilikle veya zorla kadına kıldırması gerekmektedir. Kılmamakta direnen kadın lanetlenmiştir. Bu tür şerî tekliflerini reddeden kadını, kocası evden kovabilir. Kocanın da lanetli bir kadının mihrini ödemeye gücü yetmiyor diye düşünmemesi gerekir.[356] Namazın yerine getirilmesi konusunda hassas davranan ve bunu erkeğin uhdesine veren rivayetle ilgili araştırmalarda kaynağına ulaşılamamıştır. Rivayette görülen ifade bozuklukları ve ortaya konulan hükümlerin İslâmî esaslarla çelişmesi bu rivayetin de uydurma olduğu kanaatini ortaya koymaktadır.[357]

İmâdü’l-İslâm[358] adlı ilmihal kitabında Hz. Peygamberin kızı Fâtıma’ya tavsiyelerinden bahseden diğer bir anlatım da şöyledir: Kocanın rızâsı Allah’ın rızâsıdır, gazabı Allah’ın gazabıdır. Koca karısından bir saat razı olsa kadının her kılına bir yıllık itaat sevabı yazılır. Kadının en büyük itaati kocasına itaatkâr olması ve iplik eğirmesidir. Kadının çıkrığı önünde bir saat oturması bir yıllık itaat sevabına denk gelir, bir tel iplik eğirdiğinde bir şehid sevabı alır. Kadın kocasına elbise yapmak için iplik eğirdiğinde cennete girmesi vâcip olur, kendisine cennette o iplikten elbise ve büyüklüğünü Allah’tan başkasının bilemeyeceği bir şehir verilir, sekerât-ı mevtten ve kabir azabından emin olur. Kadının kocasının yanında bir saat oturması bir yıllık itaatten hayırlıdır, kocasının yüzüne bakması Kâbe’yi tavaf etmekten faziletlidir.[359] Kıssacıların anlattıkları hikâyeleri andıran bu rivayetin de hadis olması mümkün değildir. Nitekim kaynaklarda da –sahih veya mevzû- böyle bir rivayete rastlamak mümkün olmamıştır. Ailede bireylerinin birbirlerine karşı vazifelerinin olması gayet tabiidir. Fakat yukarıdaki rivayette kadının kurtuluşunun doğrudan erkeğin hareketlerine bağlanması, İslâm’ın insan modeline ve ruhuna uygun olmadığı anlaşılmaktadır.[360] Nitekim mutlak itaatin değişik bir veçhesi olarak burada da Allah’a giden yolun erkek tarafından belirlenmesi kadının değersizleştirilmesindeki gelinen en ileri noktayı göstermektedir.

Aynı kaynakta konunun devamındaki bir diğer anlatım da şöyledir: Hz. Peygamber mi‘rac gecesinde saçından, göğsünden ve ayağından asılmış, beyni kaynayan, ateşler içinde yanan, kendi etini yiyen, ağzından ve dübüründen ateş çıkan, ateşten bir tabut içinde elleri kelepçeli dilsiz ve sağır olarak yatan ve ellerini yiyen birtakım kadınlar gördüğünü haber verir. Hz. Fâtıma babasına bunların azap sebeplerini sorunca Resûl-i Ekrem saçından asılanın kocasının gönlünü kırdığını, göğsünden asılanın kocasından izinsiz başka çocuğa süt verdiğini, ateşten tabut içinde olanın zina ettiğini, ayağından asılanın kocasının rızâsı olmadan evinden çıktığını haber verir.[361] Bu anlatımın da kaynağına ulaşma imkânı bulunmamaktadır. Ancak kadın kocası istemediği halde evden çıkarsa dönünceye kadar gökyüzündeki melekler, cinler ve insanlardan başka karşılaştığı her şeyin ona lânet edeceğini bildiren rivayete rastlanmakla birlikte bunun zayıf olduğu bilgisine ulaşılmaktadır.[362] Mevzû olduğu kaydedilen diğer bir rivayette de kocasından izinsiz evden çıkan kadının Allah’ın gazabına uğrayacağı ifade edilmiştir.[363] Kadının izinsiz olarak evden çıkamayacağına dair İslâm dışındaki kaynaklarda rastlanan bilgi, yukarıda nakledilen bu ve benzeri rivayet ve anlatımların İslâm dışı kültürlerden İslâm’a girmiş olabilme ihtimalini akla getirmektedir. Ortaçağ Avrupa’sında kadının konumunu belirleyen şu ifadeler de bu kanaati desteklemektedir: Bir kadın evinden dışarıya vaftiz edildiği, evlendiği ve öldüğü zaman çıkabilir. Kadın, kedi ve baca evi hiç terk etmemelidir.[364]

Kadının kocasına karşı vazifelerini dile getiren yukarıdaki anlayışın uzantısında onun mekânını evle sınırlandıran diğer bir anlatıma da Tarîkat-ı Muhammediyye’de[365] rastlanmaktadır: Kocanın kadına izin vereceği yerler şunlardır: Ebeveyni ziyaret etmek, hastalandıklarında hatırlarını sormak, baş sağlığı dilemek, nikâhı kendine haram olan akrabalarını ziyaret etmek, göbek kesmek, ölü yıkamak, başkası üzerinde olan hakkını almak veya başkasının hakkını ödemek, farz olan haccı eda etmek. Ancak yabancıları ziyaret etmek, hastaları sormak, düğüne ve hamama gitmek gibi hususlarda kadına izin verilmez. Eğer koca izin verirse ikisi de günahkâr olur. Kocanın izni olmadan ilim meclislerine çıkmak da doğru değildir. Bir âlimden sorulması gereken bir mesele olduğunda kocanın bunu öğrenip hanımına bildirmesi mümkünse, kadının çıkması câiz değildir. Koca sorup öğrenmek istemezse kadın çıkabilir, kocanın rızâsına bakılmaz. Fakat abdest ve namaz gibi konularda kocanın öğrenip hâfızasında tutması ve gelip anlatması mümkünse karısına izin vermeyebilir. Müsaade etmediği takdirde kocaya bir şey lâzım gelmez, kadın da dışarı çıkamaz.[366] Kadının evden dışarı çıkmasını hoş karşılamayan bu anlayış yanında yukarıdaki anlatımların büyük çoğunluğunda ataerkil yapılanmayı ve bu zihniyetin dinden referans alarak kendi tezlerini doğrulama yoluna gittikleri görülmektedir. Nitekim bu yapı aile düzeninde erkeğe sonsuz ve sınırsız yetki vererek kadını tamamen onun gözetimi altına almış ve onu kocasına karşı kayıtsız şartsız boyun eğmeye mezun kılmıştır. Tabi ihtiyaçların karşılamasını bile erkeğin yetkisi ve iznine bağlayan bu anlayışta kadından bilinçli bir şahsiyet ve birey olarak bahsetme imkânı kalmadığı görülmektedir.

Envârü’l-aşikîn ve Muhammediyye’deki[367] diğer bir rivayette de şu bilgiler yer almaktadır: Evin yönetimi gibi hususlarda zaman zaman kadının sözü dinlenebilir. Ancak kadın eğri kemikten yaratıldığı için doğrultmaya kalkıldığında kırılır, kendi haline bıraktığında da eğri kalır, bundan dolayı onlara bazen nasihat, bazen de güler yüzle davranmak gerekmektedir.[368] Bu anlatım kadınla istişare edilmesi yanında, kadının yaratılışından hareketle ona karşı muamelenin nasıllığı da gündemine almaktadır. Yaratılış konusuna yukarıda ayrıntılı olarak değinildiğinden burada kadının eğri kemiğinden yaratılması meselesinin aslen Kitab-ı Mukaddes kaynaklı olduğunu ifade etmekle yetinelim.

Şir’atü’l-İslâm adlı vaaz kitabının şerhinde[369] kadının ev dışına çıkmasına izin vermeyen ataerkil yaklaşımın tabiî uzantısında yer alan hususlar da şu şekildedir: Kadınlar erkeklerin göreceği, balkonlu evlerde oturtulmaz, başkasına mektup yazar diye yazı öğretilmez. Onlara yalnızca yün eğirmek ve Nûr sûresi öğretilir. Dışarı çıkıp gezmemesi için süslü elbiseler alınmaz, yakın akrabasına gitmesine izin verildiğinde de en eski elbiseler giydirilmelidir.[370] Bu tür yaklaşımların her birine paralel rivayetlere rastlanmakla birlikte bunların da hiçbirinin sahih olmadığı aksine İslâm’ın insan anlayışını temsil etmekten yoksun olduğu anlaşılmaktadır. Hatta kadının fitne unsuru olması bahane edilerek onun bir nevi ruhban hayatı yaşaması öngörüldüğü anlaşılmaktadır. Bütün bu önlemlerle bir yandan din adına kadının toplumda fitne ve fesat oluşturmasının önü alınmaya çalışılırken diğer taraftan onun en tabiî hakkı olan sıradan bir birey olması engellenmiştir. Bu çerçeveden hareketle yine Ankara ve Şırnak’ta cami imaları üzerinde yapılan bir çalışmada “kadınlarınıza yazmayı öğretmeyiniz, yüksek odalarda oturtmayınız” şeklindeki rivayetin % 7,5’lik bir grup tarafından sahih, %57,3 kişi tarafından uydurma, %1,9 kişi açısından atasözü olduğu, %21,6’lık bir grubun ise böyle bir rivayeti bilmediği, % 11,7’lik bir grubun da cevap vermediği tespitine rastlanmaktadır.

Kadının mekânının evi olduğunu ve evinden çıkmamasını öngören yukarıdaki rivayetlerin dışında kadınla ilgili kalıp yargılar arasında, kadının yaratılıştan günahkâr olduğu ve erkekleri yoldan çıkardığına dair rivayet ve anlatımlara da rastlanmaktadır ki onlardan bazısı da şu şekildedir: Günahkâr dokuz grubun çoğunluğunu kadınlar oluşturmaktadır. Hz. Peygamber de Allah’ın lütfu olmadan bu zamanda kadının cennete girmesinin zor olduğunu, kadınların çoğunluğunun dünyaya ve erkekleri aldatmaya meyyal olduğunu bildirmiştir.[371] Ancak kaynaklar cehennem ehlinin çoğunluğunun kadınlardan oluşacağını konu edinen hadisinin mevzû olduğunu ifade etmektedir.[372] Bundan başka Kur’ân-ı Kerîm’de günahın insanla bağlantısından bahsedildiği halde cinsiyete hamledilecek bir söylemin yer almaması, söz konusu anlayışın, İslâm’ın ruhunu yansıtmak gibi bir durumunun olmadığını göstermektedir. Nitekim âhiret hayatına dair geniş tasvir ve açıklamada bulunan Kur’ân-ı Kerîm cehenneme girecek kimselerin vasıflarından bahsettiği halde cinsiyetlerinden bahsetmemesi de bu hususu desteklemektedir.

Kadının toplumsal hayata katılımıyla ilgili negatif söylemin hâkim olduğu bu tür rivayetlerin yanında yine aynı paralelde onunla konuşulmasının dinen caiz olmadığı şeklindeki anlatımlar da bulunmaktadır. Nitekim bir insanın diliyle işlediği afetler bu konunun merkezinde yer almaktadır. Tarîkat-ı Muhammediyye’de erkeklerin dil âfetlerinden birisi arasına genç kadınla konuşmak geçmektedir. İhtiyaç olmadığı halde kadınlarla konuşmak câiz değildir. Hatta onlara karşı gösterilecek davranış modelinde biri aksırdığında hamdinin cevaplandırılmaması, selâm verilmemesi, selâmlarının âşikâr alınmaması gibi hususlar zikredilmektedir.[373] Diğer taraftan kadınların da erkeklere karşı aynı şekilde davranmaları tavsiye edilmektedir. Nitekim Hz. Peygamberden gelen rivayete göre dilin zinasının konuşmak olduğu bildirilmektedir.[374] Kadınların ayak afetleri ise cenazeyi takip etmeleri ve kabirleri ziyaret etmeleridir ki Hz. Peygamberin de bu tür faaliyette bulunan kadınlara lânet ettiği nakledilmektedir.[375]

Evlenecek kadın ve erkekte aranacak şartların sıralanması sırasında erkekte aranan şartlar başlığı altında dininin ve ahlâkının güzel olması ve kız velisinin damat adayında ahlâk, aile hukukuna riayet gibi hususların bulunması istenmiştir. Kadında aranan şartlar arasında da imanlı olmak, salih ve dindar olmak, mehrinin az olması, güzel olması gibi hususlara rastlanmaktadır. Güzel olma bölümünde de evlilikte kadının güzel olanının tercih edilmesi tavsiye edilmiş ve daha sonra yüz güzelliği ile ahlâk güzelliğinin bir arada bulunduğu ifade edilmiştir. Hatta tek başına güzelliğin bile evlilik için teşvik edici bir unsur olduğu dile getirilmiştir. Bu anlayışa göre güzellik dini işlerin görülmesine yardım etmektedir. Eğer bir kadın güzel ve ahlâklı ise gözleri iri, saçı siyah ve rengi beyazsa, kocasını sever ve gözünü ondan ayırmazsa o kadın huridir. [376] Aynı konudaki bir diğer bir rivayette de Hz. Peygamber, Zeyd b. Sabit’e evlenilmesini tavsiye ettikten sonra beş kadından uzak durmasını söylemiş ve onların isim ve vasıflarını şu şekilde sıralamıştır: Şehbere, nehbere, lehbere, heydere ve lefût. Şehbere gök gözlü şişman kadındır, nehbere uzun boylu zayıf kadındır, lehbere bir yumak kalmış ihtiyar kadındır, heydere kötü huylu kısa boylu kadındır. Lefût ise başka kocadan çocuğu olan kadındır.[377]

Mehrin az olmasıyla ilgili olarak da Urve b. Zübeyr’in Hz. Aişe’den naklettiği hadis de şöyledir: “Düğün işlerinin kolay ve mehrinin az olması kadının uğrudur.” Urve b. Zübeyr de “mehrinin fazla olması kadının ilk uğursuzluğudur” demiştir. [378]

Kadınla ilgili anlatımlardan zikredilenlerle iktifa etmek gerekmektedir. Nitekim bunların büyük çoğunluğunun ya doğrudan hadis şeklinde nakledildiği ya da yakın anlamlı hadislerden mülhem olduğu anlaşılmaktadır. Ancak bunların kaynaklık değeriyle ilgili yapılan çalışmalar da bir kısmının mevzu olduğunu, bir kısmının sıhhat derecesine ulaşmadığını ve önceki din ve kültürlerden birçok unsuru bünyesinde topladığı bilgisini vermektedir. Hatta bazısının da kaynağının antik çağlara dayanan ön yargılar olduğu ortaya çıkmaktadır. Bu durum, başta Doğu ve Batı olmak üzere genel tarihsel dönemde kadının tanımlanmasında ve toplumdaki statüsünün belirlenmesinde olumsuz bakışın olduğunu ortaya koymaktadır. Mesela bizdeki kadının ve aklının yarım olduğuna benzer bir söylemin Yahudilik’te de bulunduğu ve orada da kadının dinî bakımından noksan kabul edildiği görülmektedir. Bundan başka kaynaklar eskiden Yahudilik’te kadınların sözlü ve yazılı gelenekte aktif olduklarını, dinî metinleri okuyabildiklerini, fakat sonraları bu hak ellerinden alınarak ayırımcılığa gidildiği bilgisini vermektedir. Hristiyanlıkta da kadının kilisede konuşmasının yasaklandığıyla ilgili şu satırlara rastlanmaktadır: “Kiliselerde kadınlar sükût etsinler, bir şey öğrenmek isterlerse evde kocalarına sorsunlar. Çünkü kadının kilisede konuşması ayıptır.”[379] Bu tutumun paralelindeki bilgiler bizim kaynaklarımızda da Hz. Peygamberin kızı Fatıma’ya yaptığı tavsiye ve öğütler bağlamında yer aldığı görülmektedir. Ancak Hz. Peygamberin hayatta iken kadınlara yukarıda nakledilen tutumun tam aksi istikamette davranması, onları toplumdan dışlayacak veya aşağılayacak davranışlara izin vermemesi, durumun Hz. Peygamberden sonra değişerek bize gelmiş olma ihtimalini güçlendirmektedir. Fakat İslâm tarihinde bu anlamdaki rivayetleri gerçekten hadis olarak kabul edenler de olmuştur.[380]

Bu durumun birçok sebebi olmakla birlikte özellikle inanç konularında haricî unsurlara tepkili davranan ulemanın haber-i vahid konusunda da tedbirli davrandığı bilinmektedir. Aynı anlayışın uzantısında haber-i vahidlerin, inanç esaslarının teşekkülünde değil de şekillenmesinde etkin rol verildiği görülmektedir. Bu rivayetler fıkıh alanında da sıhhatine riayet edilerek kullanım alanı bulmuştur. Ancak bunun dışında kalan ve özellikle tergib-terhib, fezail gibi konulara tekabül eden rivayetler konusunda daha rahat davranan ulema, bu alanlarda zayıf ve mevzu olanlarını bile kullanma yoluna gitmişlerdir. Bu durum yukarıda örneği görülen rivayetlerin büyük bir kısmının günümüze ulaşma sebebini de açıklamaktadır. İşte dış etkilere karşı hassas davranan geçmiş ulema dine etkisi sınırlı olarak gördükleri bu alanın hadis görünümündeki haricî unsurlarla şekillenmesine müsaade etmişlerdir. Nitekim bu amaçla hadis alanındaki gelişmelere ve hadis tarihine bakıldığında rivayet asrı olan ilk üç asırda bu tür rivayetlerin nakledilmesine verilen cevazın sonraki asırlarda kullanılabileceği ve amel edileceği şeklinde bir dönüşüm geçirdiğini ortaya koymaktadır. Hatta bu yaklaşım sonucunda fazilet muhtevalı zayıf hadislerle amel etmenin yaygınlaştığı tespit edilmektedir.[381] Nitekim dinde her bir hükmün ve amelin kendi içinde bir konumu ve değeri olduğu gerçeğinden hareket edildiğinde bu tür rivayetlerin yaygınlaşması ve işlevsel hale gelmesi, dindeki mevcut düzen ve dengeyi altüst edecek bir sürecin başlamasına sebebiyet verdiği anlaşılmaktadır. Çünkü tergib ve terhib veya fazilet konulu rivayetlerin nakledilmesinin cevazıyla birlikte amellerin bir kısmı çok önemli ve gerekli, bir kısmı da çok kötü haline dönüşebilmişlerdir.[382] Bu anlayışın uzantısının en etkin olduğu alana popüler mahiyetteki eserlerin denk geldiği, kendi çalışmalarımız yanında bu alana dair araştırmacıların çoğu tarafından tespit edilen bir gerçektir. Nitekim geçmişte ataerkil yapılanma ve kadının evin dışına çıkmasına sıcak bakmayan anlayış da bu tür nakillere müracaat edilmesini kolaylaştırmıştır.

Dolayısıyla söz konusu izah ve anlatımların hemen tamamının rivayet merkezli olarak elimizde mevcut olması, bunların bu çerçevede değerlendirilmesinin yapılmasını elzem kılmaktadır. Nitekim geçmişte bu minvalde hareket eden mevzu ve zayıf hadislerle ilgili teorik ve pratik muhtevalı değerlendirmeler yanında yine tefsirde israiliyyat ve mesihiyyat başlıkları altındaki çalışmalar da konunun değerlendirilmesi için başvurulacak eserler arasında bulunmaktadır. Bu sırada ele alınması gereken diğer bir mesele de kıssalardır. Bunların bilgi değeriyle ilgili mevcut çalışmalardan istifade edildikten sonra sembolik ve mitik dili kullanmaları açısından da din dili çerçevesinde tetkik edilmeleri gerekmektedir.[383] Bu konuda dikkate alınması gereken diğer bir husus da bu tarz eserlerin geçmişten günümüze gelen İslâm mirasının taşıyıcıları olması, onlar üzerinde değerlendirme yapılırken bu vasıfların da göz önünde bulundurulmalarını kaçınılmaz kılmaktadır. Yukarıda kısaca bahsedilen bu tür rivayetlerin kullanımı ve geniş halk kitlelerine yayılmasında bu eserlerin katkısı bulunmakla birlikte asıl teorinin tarihte başkaları tarafından inşa edilmiş olması, eserlere ve müelliflerine adil davranmayı gerektirmektedir. Nitekim bu sırada yapılan değerlendirme ve analizler tarihi mirasın altında ezilmeye ve yok olmaya sebebiyet verecek bir süreci başlatabildiği gibi tarih bilincinin yok edilmesini de sağlayabilir. Muhtemel zıtlıklardan dengenin ve orta yolun bulunması bu konuda takip edilecek en sağlıklı yolu göstermektedir.

Meselenin dinî veçhesiyle ilgili bu şekildeki değerlendirmelerden sonra bu tür söylemlerin hedeflediği toplumsal boyuta bakıldığında kadının toplumsallaşmasından bahsetmenin neredeyse imkânı olmayacak bir manzara çizildiği dikkati çekmektedir. Çünkü bu yaklaşım kadının mekânını evle sınırlandırmakta ve evden dışarıya çıkmasını baba veya eşin kontrolünde gerçekleştirmesini istemektedir. Böyle bir tercihte kadın sürekli olarak evin içinde bulunmakta ve çevresi de onu koruyacak sınırlarla kapanmaktadır. Bu durum ona dışarıdan herhangi bir etkinin erişmesini engellediğinden kadın evin erkeği ve aile için değerli ve saygın kabul edilmektedir. Ancak bu değer kadına kendi bilincinin dışında atfedilen bir değer olduğundan görünüşte bu ameliye de en iyimser tanımlamayla kadını elmas ve pırlanta gibi mücevher cinsinden bir eşya mesabesine koyma faaliyetinden başka bir şey değildir.

Aslında bugün gelinen noktadan geriye bakıldığında meselenin ele alınışında kadını hem hayatın kaçınılmaz bir ögesi hem de sırta yüklenilen bir yük ve kambur gibi görme şeklindeki iki zıt kutbun hâkim olduğu dikkati çekmektedir. Kadın hem anne hem de erkeğin zevki için var olan cinsel nesneden başka bir şey değildir. Böyle olması da onu ya tamamen eve kapamayı ya da özgürleştirme adına dışarı çıkararak cinsel meta haline getirmeyi öngörmektedir. İslâm ise dengeyi ve dengeli bir hayatı, aile, yuva ve fıtrat gibi kavramlarla sağlamaktadır. Ancak yukarıdaki rivayetlerden oluşan dinin kendisi, bizzat dine düşman olacak manzara sergilemekte ve kadının birey olarak fitne unsuru olmadan topluma karışamayacağını öngörmektedir. Aynı ataerkil söylem benzer gerekçelerle onu din adına veya toplumun fitneden uzaklaşması adına eve kapamayı gerekli görürken karşısına modern batının kadın üzerinden gerçekleştirdiği açmazı göstermekte ve İslâm’ın arzuladığı hayatın yukarıdaki rivayetler çerçevesinden olacağını öne sürmektedir. Çünkü benzer ataerkil söylemler “insan hakları” ve “özgür olmak” adı altında kadını fıtrî özelliklerinden kopararak -sonuçları günümüzde görüldüğü üzere- kişiliğinin yok edilme pahasına evden çıkarılmasını slogan haline getirmektedir. Özellikle kadını insan veya insanlık denen bir bütünün diğer yarısı olarak görmeyen bu tarzdaki düşünceler, geçmişteki yanlışın öbür ucuna geçerek onu salt cinsel bir araç haline getirirken modernleşmeyle birlikte de onu özgürleştirme adına yanlışın diğer ucuna geçirmektedir. Bu düşüncede kadın bireysel özgürlüğüne ve toplumsal fonksiyonunu elde etme adı altında köle pazarına çıkar gibi podyumlara, vitrinlere ve reklam panolarına cinsel bir araç olarak çıkarak kimliksizleşmektedir. Bugün zararları had safhaya ulaşan bu yaşam tarzı moda, sanat, cinsel özgürlük adları altında kadını cinsel bir meta yaparken bırakın birey olmayı kişiliksizleştirmekten başka bir fonksiyon icra etmemektedir. Ancak bugün gelinen noktanın ve yapılan yanlışların telafisi amacıyla yukarıdaki yanlışları tekrarlamak yerine İslâm’ın öngördüğü dengeli orta yola başvurmak gerekmektedir. Söz konusu orta yol ve denge de, yeknesaklığı, tekdüzeliği ve monotonluğu değil mevcut ve muhtemel uçlar arasında bulunmayı kaçınılmaz kılmaktadır.

Oturum Başkanı- Çok teşekkür ediyoruz biz de Hatice Hanım’a. Hakikaten öyle anlaşılıyor ki İslam toplumlarının antropolojik açıdan incelenmesi zihin gelişiminin çok farklı yönlerden tetkiki gerekiyor. Mitolojinin ve efsane örgülerinden oluşan dilin hâkim olduğu piyasaya sürülen bu kıssaların piyasa bulmuş olması, karşılık bulmuş olmasını da ayrıca incelemeye konu teşkil etmesi gerekiyor.

Ben çok teşekkür ediyorum kendisine.

MÜZAKERELER

Oturum Başkanı- Şimdi, hemen vakit kaybetmeden müzakerelere geçiyoruz. Müzakerecilerimiz de bizi çok heyecanlandıracak şeyler söyleyecekler, biliyorum.

Sibel Erarslan Hanım, buyursunlar efendim.

[313] Bu kurumlarda eğitim alanlar arasında; Katib Çelebi, Muallim Cevdet ve Ahmed Cevdet gibi isimlere rastlamak mümkündür (Osman Ergin, Maarif Tarihi, İstanbul 1977, I, 108, 112, 375; a.mlf., Muallim M. Cevdet’in Hayatı Eserleri ve Kütüphanesi, İstanbul 1937, s. 9, 17; Cevdet Paşa, Tezâkir [nşr. Cavid Baysun], Ankara 1986, s. 8, 10).

[314] Konuyla ilgili geniş bilgi için bk. Hatice K. Arpaguş, Osmanlı Halkının Geleneksel İslâm Anlayışı, İstanbul 2006, s. 66-76.

[315] Yazıcızâde Mehmed, Kîtab-ı Muhammediyye fî kemâlâtı Ahmediyye, İstanbul 1300, s. 47-48; Yazıcızâde Ahmed Bîcan, Envârü’l-Aşıkîn, İstanbul 1306, s. 30-31.

[316] Envârü’l-âşıkîn, s. 31-32. Bir rivayette deveye benzeyen yılanın cennete tavusun ağzında girdiği bildirilmektedir (Muhammediyye, s. 49-50).

[317] Geniş bilgi için bk. Envârü’l-Aşıkîn, s. 32-36; Muhammediyye, s. 51-56.

[318] Kitab-ı Mukaddes, Tekvîn, 2/21-24.

[319] Bahattin Ögel, Türk Mitolojisi, Ankara 1993, s. 465.

[320] Tekvîn, 3/1-21.

[321] Ögel, a.g.e., s. 454-458; Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm, Ankara 1954, s. 15-16; Şükrü Elçin, Halk Edebiyatı’na Giriş, Ankara 1993, s. 318-319.

[322] Mehmet Halit Bayrı, İstanbul Folkloru, İstanbul 1972, s. 134; İnan, a.g.e., s. 16.

[323] Nisâ 4/1; A‘râf 7/189; Zümer 39/6. Konuyla ilgili geniş bilgi için bk. Hatice K. Arpaguş, “Kur’an Perspektifinden Yaratılış İtibariyle Kadına Bakış”, Tarihten Günümüze Kur’an’a Yaklaşımlar, 2010, sayı: , s. 587-606.

[324] Bakara 2/35; el-A‘râf 7/19.

[325] Tâhâ 20/120.

[326] Bakara 2/36; A‘râf 7/20, 22; Tâhâ 20/121.

[327] Abdullah Aydemir, Tefsirde İsrâiliyyât, Ankara ts. s. 251-252; a.mlf., İslâmî Kaynaklara Göre Peygamberler, Ankara 1992, s. 22.

[328] Mustafa Erdem, Hz. Âdem (İlk İnsan), Ankara 1994, s. 148-149.

[329] Ebû Şehbe, İsrâiliyyat, Kahire 1408, s. 187-189; anlatılanların İslâmî olmadığıyla ilgili olarak da bk. İbn Kesîr, a.g.e., I, 114; Aydemir, Tefsirde İsrâiliyyât. s. 255-256; a.mlf., İslâmî Kaynaklara Göre Peygamberler, s. 24-25; S. Hayri Bolay, “Âdem”, DİA, I, 362.

[330] İbn Kesîr, Tefsîrü’l-Kur’ani’l-azîm, (nşr. Muhammed İbrahim el-Bennâ v.dğr), İstanbul 1984-1985, III, 395; Reşîd Rızâ,Tefsîrü’l-Kur’âni’l-hakîm (Tefsîrü’l-menâr), Kahire 1373-80/1953-61, I, 279.

[331] et-Taberi, Camiu’l-Beyân, (thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî), Kahire 2001, VI, 341-342.

[332] Lokmân 31/ 33; ayrıca ferdî sorumlulukla ilgili olarak bk. En‘âm 6/164; İsrâ 17/15; Fâtır 35/18; Zümer 39/7; Necm 53/38.

[333] Bakara 2/134, 141.

[334] A‘râf 7/23.

[335] Bakara 2/37; Tâhâ 20/122.

[336] Fahreddin er-Râzî, Tefsîrü’l-kebîr, Tahran ts. III, 17.

[337] Geniş bilgi için bk. G. Anawati, “İslâm’da Aslî Günah Kavramı Var Mıdır?”, EAÜİFD, sy. 7, s. 507-518.

[338] Envârü’l-Âşıkîn, s. 53.

[339] Ali Osman Ateş, Hadis Temelli Kalıp Yargılarda Kadın, İstanbul 200, s. 103-138; Hidayet Şefkatli Tuksal, Kadın Karşıtı Söylemin İslâm Geleneğindeki İzdüşümleri, Ankara 2000, s. 194-222.

[340] Envârü’l-Âşıkîn, s. 46; Muhammediyye, s. 69; Ebü’l-Leys es-Semerkandî, Tenbîhü’l-gâfilîn (nşr. Abdülazîz Muhammed el-Vekîl), Cidde 1990, I, 242; ancak kadına itaatin pişmanlık olduğuna dair rivayetlerin mevzû olduğu kaydedilmektedir (İbnü’l-Cevzî, Kitâbü’l-Mevzûat [nşr. Ali Boyacılar],Riyad 1997, III, 70-72 [h. nr. 1280-1281]; Sehâvî, el-Mekâsidü’l-hasene, [nşr. Abdullah Muhammed Sıddîk- Abdülvehhab Abdüllatif], Kahire ts. s. 270 [h. nr. 648]; İbn Arrâk, Tenzîhü’ş-şerîa [nşr. Abdülvehhab Abdüllatif- Abdullah Muhammed Sıddîk], Beyrut 1981, II, 210; Ali el-Kârî, Esrârü’l-merfûa [nşr. Mıhammed b. Lütfi es-Sabbâğ], Beyrut 1986, s. 241 [h. nr. 278]; Şevkânî, Fevâidü’l-mecmua [nşr. Abdurrahman b. el-Yahya Muallimî], Kahire 1964-65, s. 126-127 [h. nr. 359]; Elbânî, Silsiletü’l-ehâdîsi’z-zaîfe, Riyad 1988, I, 623-625 [h. nr. 435]). Erkeklerin kadınlara itaat ettiklerinde helâk olacaklarını konu edinen haberin de zayıf olduğu belirtilmektedir (Elbânî, a.g.e., I, 625-627 [h. nr. 436]); ayrıca bk. A. Osman Ateş, a.g.e., s. 100-102.

[341] bk. Sehâvî, el-Mekâsıd, s. 248-249 (h. nr. 248-249); Ali el-Kârî, a.g.e., s. 225- 226; Elbânî, a.g.e., I, 619-620 [h. nr. 430]; Ali Osman Ateş, a.g.e., s. 99-100.

[342] Mehmet Bilen, “Cami İmamlarının Hadis Bilgilerinin Mahiyeti Üzerine Tecrübî Bir Araştırma”, İslamiyât, IV, 2001, sy. 1, s. 83.

[343] Kitap hakkında geniş bilgi için bk. Hatice K. Arpaguş, a.g.e. s. 36-39.

[344] Diyarbakırlı Ahmed Mürşidî Efendi, Pend-i Ahmediyye, İstanbul 1303, s. 78-80; İ. Hakkı Ünal, “Bir Tasavvuf Şairî Ahmedî’nin Hadis Kültürü”, İslâmiyât, II, sy. 3, s. 202.

[345] Envârü’l-âşıkîn, 46.

[346] Bakara 2/37.

[347] Kitap hakkında geniş bilgi için bk. Hatice K. Arpaguş, a.g.e., s. 31-33.

[348] Envârü’l-âşıkîn, s. 244.

[349] Ahmediyye, s. 86-90. Ayrıca konuyla ilgili değerlendirme için bk. Ünal, a.g.m. s. 203-205.

[350] Osmanlı’nın modernleşme tecrübesini yaşadığı Tanzimat sonrasında bir taraftan kadınların müstakil gazete çıkardıklarına şahit olunmakla birlikte diğer taraftan da buradaki meselelerin değişik açılardan tartışıldığı tespit edilmektedir. Ancak tartışanların benimsedikleri yöntemlere göre bunun tarz ve üslubunda bazı değişikliklerin yer aldığı anlaşılmaktadır. Nitekim dönemin tartışma zeminine bakıldığında önemli bir kısmında kadının eğitim meselesinin yer aldığı ve dışarıya çıkmasına müsaade edilecek yorumların yapıldığı dikkati çekmektedir. Yine de tartışmalarda ısrarla kadının asıl mekânının evi olduğu, ev hayatına katkı yapacak şekilde eğitim amaçlı evden çıkmasına sıcak bakıldığı ve evlendikten sonra aslî vazifesinin evi olduğundan eğitiminin sona ermesinin gerekliliği üzerinde durulduğu görülmektedir. Bu minval üzere eğitim sırasında uygulanacak derslerin de idare-i beytiyye, jimnastik gibi hususlardan ibaret olması aynı kaygının neticesi olarak nitelendirilebilir.

Diğer taraftan buradaki rivayetlere paralel bir anlayışı benimseyen gelenekselci anlayış da, kadının eğitim amaçlı da olsa evinin dışına çıkmasını uygun görmemektedirler. Nitekim bu grubun içinde meseleyi seslendirenler arasında yer alan İskilipli Atıf Hoca ve Tahirü’l-Mevelevî gibi isimlere rastlanmaktadır. Mahfil dergisinde konunun tartışılması sırasında Reşid Mazhar ve Tahirü’l-Mevelevî teaddüd-i zevcat konusunun gerekliliğini savunurken Amerika’daki Mormonların hayatlarını delil olarak getirmektedirler. Onlara göre Mormonlardaki çok evliliğin kadın ve aile hayatında sağladığı faydalar, bu meselenin zannedildiği gibi mahzurlu bir yanının olmayıp aksine fonksiyonel bir boyutunun varlığını ortaya koymaktadır (geniş bilgi için bk. “Mormon Dini ve Teaddüd-i Zevcâta Dair 1”, Mahfil ad. 51, s. 44-46; a.mlf. “Mormon Dini ve Teaddüd-i Zevcâta Dair 2”, Mahfil ad. 52, s. 63-65; Tahirü’l-Mevlevî, “Mormon Dini ve Teaddüd-i Zevcâta Dair 3”, Mahfil ad. 53, s.83-85). Modern hayata geçişte kadının evinden dışarı çıkması sonuçları bugüne kadar devam eden tesettür meselesini de kaçınılmaz olarak gündeme getirmiştir. Kadının tesettürlü olmasının topluma katılmayı engelleyip engellemediği ya da bir esaret mi olduğu gibi sorular çerçevesinde birçok tartışmanın yapıldığı bilinmektedir. Mesela dönemin batıcı bir yazarının da meseleyi aşağıdaki şekilde ele aldığı görülmektedir: Hiçbir iyi şey fena şeyi yaptıramaz. Bu muhakkaktır. Dinimiz de mademki iyidir o halde esaretin aleyhinde bulunacağı herkesin hürriyetini vereceği şüphesizdir. Öyle ki tesettür manayı aslisinden pek uzakta kalmıştır. Çünkü şimdiki tesettürle kadınlar yaşadıklarını hissetmiyorlar. Şimdiki tesettür kadınlara öl diyor. Hâlbuki din insanların yaşaması için konulmuş bir kanundur. Tesettür hiçbir zaman kadınların hürriyetine set çekmez. Tesettürü esaret olarak telakki etmek cehaletten başka bir şey değildir. Tesettürü kendi menfaatlerine hizmet edecek şekilde kabul etmekte ısrar edenler evvela kendi cehalet ve taassuplarını düzeltmelidirler. Çünkü zavallı kadınların görecekleri fenalıklar kendilerinin işledikleri cinayetin yanında hiç kalır (Halil Hamid, İslâm’da Feminizm, İstanbul 2001, s. 52).

[351] Ahmediyye, s. 69-71.

[352] Ali Çelik, Halkın Hadis Bilgisi ve Kaynakları, Bursa 2009, s. 223.

[353] Kitap hakkında geniş bilgi için bk. Hatice K. Arpaguş, a.g.e. s. 44-46.

[354] Ahmediyye., s. 91-92; Kadızâde İslâmbolî, Cevhere-i Behiyye-i Ahmediyye fî Şerhi Vasıyyeti’l-Muhammediyye, İstanbul 1241, s. 229.

[355] Ahmed Ziyaeddin Gümüşhanevî, Râmûzü’l-ehâdîs, I, 233. Konunun değerlendirmesiyle ilgili olarak bk. Ali Çelik, a.g.e. s. 224-225.

[356] Ahmediyye., s. 84.

[357] Çelik, a.g.e. s. 224.

[358] Kitap hakkında geniş bilgi için bk. Hatice K. Arpaguş, a.g.e. s. 41-43; a.mlf. “İmâdül-İslâm”, DİA, XXII, 172-173.

[359] İmâdü’l-İslâm, vr. 157a.

[360] Kadının kocasına itaatiyle ilgili hadisler ve değerlendirmeleri için bk. A. Osman Ateş, a.g.e., s. 287-327.

[361] Abdurrahman b. Yusuf Aksarayî, İmâdü’l-İslâm, M.Ü. İlahiyat Fakültesi Ktp. Ali Rıza Hakses nr. 202, vr. 156a-156b..

[362] Elbânî, Silsiletu’l-ehâdîsi’z-zaîfe, III, 222 (h. nr. 1102).

[363] Elbânî, a.g.e., III, 88-89 [h. nr. 1020]; IV, 56 [h. nr. 1550]; A. Osman Ateş, a.g.e., s. 95-96, 295-297.

[364] C. Perksin Gılman, Kadın ve Ekonomi, s. 35-36, krş. A. Osman Ateş, a.g.e., s. 96.

[365] Kitap hakkında geniş bilgi için bk. Hatice K. Arpaguş, a.g.e. s. 46-48.

[366] Birgivî, et-Tarîkatü’l-Muhammediyye, İstanbul 1307, s. 159-160; Şerhi Vasıyye, s. 229.

[367] Geniş bilgi için bk. Hatice K. Arpaguş, a.g.e. s. 26-31; a.mlf. “Yazıcıoğlu Mehmed ve Muhammediyyesi”, Akademik Araştırmalar Dergisi, İstanbul 2009, XI, sy. 42, s. 243-258.

[368] Şerhi Vasıyye, s. 229; fakat kadının eğri kemikten yaratıldığına dair rivayetlerin sahih olmadığı, bu hususun Ehl-i kitap menşeli olduğu bildirilmektedir (bk. A. Osman Ateş, a.g.e., s. 253-283).

[369] Kitap hakkında geniş bilgi için bk. Hatice K. Arpaguş, a.g.e. s.41.

[370] Yakub b. Seyyid Alizâde, Şerhu Şir‘ati’l-İslâm, İstanbul 1307, s. 473. Fakat bu anlamdaki rivayetlerin Kur’an’a, sünnete, İslâm’ın ruhuna, tarihî gerçeklere aykırı olduğu tespit edilmektedir (İbrahim Canan, Hz. Peygamberin Sünnetinde Terbiye, Ankara 1980, s. 351-359; Ali Osman Ateş, Hadis Temelli Kalıp Yargılarda Kadın, s. 141-150).

[371] Ahmediyye, s. 479. Bu hususun önceki kültürlerin etkisiyle hadis olarak İslâm kültürüne girdiği düşünülmektedir (geniş bilgi için bk. Fatmagül Berktay, Tek Tanrılı Dinler Karşısında Kadın, İstanbul 1996, s. 87-89; A. Osman Ateş, a.g.e., s. 218-226)..

[372] Sehâvî, el-Mekâsıd, s. 212 [h. nr. 483]; ayrıca bk. A. Osman Ateş, a.g.e., s. 151-253.

[373] Kadınlara selâm verilmeyip selâmlarının alınmamasıyla ilgili hadisin münker olduğu belirtilmektedir (bk. Elbânî, a.g.e., III, 623 [h. nr. 1430]).

[374] et-Tarîkatü’l-Muhammediyye, s. 159.

[375] et-Tarîkatü’l-Muhammediyye, s. 462; kabir ziyareti yapan kadınlara Hz. Peygamberin lânet ettiği hadisinin zayıf olduğu bildirilmektedir (Elbânî, a.g.e., I, 393-396 [h. nr. 225]).

[376] Abdülvehhab Öztürk, Peygamberimizin Sünnetinde Evlilik, Ankara Kılıç Kitabevî, s. 35.

[377] Abdülvehhab Öztürk, a.g.e, s. 42.

[378] Abdülvehhab Öztürk, a.g.e, s. 34.

[379] Korintoslular’a Birinci Mektup, 14/34-35; ayrıca bk. Fatmagül Berktay, a.g.e., s. 96-97.

[380] Ali Osman Ateş, a.g.e., s. 384-385. Araştırmalar kilise babaları, teologlar ve yazarların kutsal kitabın her türlü olanaklarından yararlanarak elde ettikleri malzemeyi en uç biçimde yorumlayarak geniş bir kadın düşmanı literatürü oluşturdukları bilgisini vermektedir (Fatmagül Berktay, a.g.e., s. 105). Benzer tutumların İslâm anlayışında da olması, modern döneme ulaşıncaya kadar bütün dinlerde erkek egemen bir anlayışın hâkim olduğu sonucunu vermektedir.

[381] Konuyla ilgili olarak daha geniş bilgi için bk. Ayşe Esra Şahyar, “Zayıf Hadisle Amel Edilebilirlik Fikrinin Doğuşu ve Gelişimi”, Hadis Tetkikleri Dergisi, I/1 2003, 31-49.

[382] Yusuf Kardavî, el-Müntekâ min kitâbi’t-tergîb, Mansura 1993, I, 48-56; krş. Şahyar, agm, s. 46. Aslında bu konunun sağlıklı analizini yapmada İmam Şatibî’nin mekâsıd bağlamında dinî hükümleri zaruriyyât, haciyyat ve tahsiniyyat şeklindeki taksimini hatırlamakta fayda vardır. Nitekim burada nakledilen rivayetlerin de tahsiniyyata tekabül ettiği söylenebilir. Nitekim bu şekildeki konumları da onların naklinde ve amelinde gevşek davranılmasına sebebiyet verdiği yukarıdaki anlatım ve tespitlerden anlaşılmaktadır. Ancak bunların konumları birbirine göre farklı olsa da bir bütünün değişik seviyedeki görünümleri olduğu gerçeğinin ihmal edilmemesi gerekmektedir. Şatıbî’nin diliyle konuşucak olursak tahsiniyyat da zaruriyyât ve haciyyatın geçerli bulunduğu sahada söz konusu olmaktadır. Yani bunların tekmileleri de dikkate alındığında aralarında denge ve uyumun olduğu bilinen bir husustur. İşte zaruriyyata uygulanan hüküm tahsiniyyata uygulanmazsa tahsiniyyatın bir süre sonra zaruriyyatı ihlal etmesi ve yok etmesi gibi bir tehlikenin ortaya çıkması mukadderdir (bu konunun Şatıbî bağlamında tesettür meselesine uygulanışıyla ilgili olarak bk. Mehmet Erdoğan, “Mekâsıd Bağlamında Tesettür-i Nisvân Meselesinden Türban Sorununa”, Tesettür Meselesinden Türban Sorununa, İstanbul 2008, s. 42-43).

[383] Konuyla ilgili bir değerlendirme için bk. Hatice K. Arpaguş, “Mitoloji, Kur’ân-ı Kerîm Kıssaları ve Kültürel Miras”, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2003/2, sy. 25, s. 5-24.

MÜZAKERE:
Sibel ERARSLAN

Yazar

Sayın Başkanım, Sayın Şule Yüksel Şenler ve bütün katılımcı değerli araştırmacı arkadaşlarım; selamlarımla hayırlara vesile olmasını diliyorum. Ben geç açtım biraz açılmasını bekleyeceğim metnin.

O arada Hanımefendi’yi dinlerken hem müstefit oldum kıssalar konusunda hem de bir edebiyatçı olarak ilahiyatçılardan ne kadar farklı durduğumuzu gördüm. Mesela, eşin yüzüne veya eşine bir saat itaat etmesi bunun cennetle müjdelenmesi –salon da ilahiyatçılarla dolu galiba- herkesi güldürdü. Komik bir şey olduğu düşünülüyor galiba. Ama ben bir edebiyatçı olarak mesela oradan çıkarak “Kaşların bismillah veçhin Beytullah” gibi bir şey geçti aklımdan. Çok abartılı bir yere getiriyorsun diyeceksiniz. Evet, ben abartılı hissettiğim için edebiyatçıyım, mübalağa ettiğim için edebiyatçıyım. Edebiyatçıları ilahiyatçılardan farklı kılan bir şey var; sizin gibi hissetmedikleri için, daha yoğun hissettikleri için onlar edebiyatçı.

Böyle bir şey yaptıktan sonra değerli arkadaşım Kenan Çayır’ın çok önemsediğim, gerçekten müstefit olduğum tebliğine müzakere hazırladım.

Burada bir şey var yani “Hidayet Romanları” diye tırnak içerisinde. Ben hidayetin kelime olarak bende nasıl bir izlenim bıraktığı ile girmek istiyorum.

Hidayet, 1986’da İstanbul Üniversitesinde başlayan başörtüsü yasaklarını protesto etmek üzere toplandığımız merkez binanın önünde tanıştığım Eczacılık Fakültesinde okuyan kız arkadaşımın ismidir. Biz ona bazen Hediye bazen de ninesinin ifadesiyle Hedaye derdik. Bu yüzden ben hidayet kelimesini seviyorum, çünkü hidayet hem kızdır hem de arkadaştır.

Son yirmi yıllık gazete arşivlerinden hidayet kelimesini sorguladığımızda ise başta Alman gelinler, Danimarkalı, Rus, Hollandalı gelinler üzerinden Müslüman bir erkekle evlenerek aydınlanmasını tamamlamış, İslam Dini’ne ihtida etmiş kadın haberleri bağlamında okursunuz aynı kelimeyi. Söz gelimi sonradan Müslüman olmuş bir Japon erkeği için hidayete erdi cümlesini kurmaz aynı basın.

Ben hidayet kelimesini bu yüzden çok seviyorum. Çünkü hem kadındır hem de seyahat eder, kapıları içtenlikçe çalar, açar ve girer. Sanırım hidayetin erkek olduğunu düşünenler sadece oğullarım. Onların odalarında dev bir posterdir çünkü basketbolcu Hidayet. Ama her ne kadar erkek de olsa ben bu Hidayet’i de seviyorum uzun boylu olduğu için zannediyorum.

Her ne kadar roman deseler de yazdıklarımı, uzun hikâye olarak adlandırdığım için. romana karşı da senin belirttiğin gibi her zaman mesafesi oldu. Bu belki Cemil Meriç’in açtığı yarıktan sonra devam eden bir şey.

Daha da gerilerden alırsak yani ilk romancı kadın Zafer Hanım’dan Aşk-ı Vatan’dan itibaren alacak olursak zaten baştan beri kadınların yazdıkları romanla çoğu kez uzun hikâyeye yakın yerde durmuştur.

Ben “Hidayet Romanları” tamlamasındaki iki yana atmaya özen gösterdiğiniz tırnak işaretlerini de seviyorum, çünkü yüzünde tırnak izi taşıyan birinin yüzünde tırnak izi taşımayan bir kişiye nazaran çok daha çağrıcı bir hikâye olabileceğini hiçbir edebiyatçı atlamaz.

Bana sorarsanız hop diyerek bir çırpıdan çıkabileceğiniz bu edebiyat oyununun altında sizi özenle hazırlamakta olan kederli bir maske var ve o kederli maskeye ben saygı duyuyorum ne kadar hidayet romanları şeklinde ikincilleştirsek de. Bakılmayı hak ediyor çünkü. Sizin için hazırlanmıştır o hidayet romanı.

1- Kenan Çayır’ın omurgasını edebiyat üzerinden değil de sosyoloji üzerinden kurarak ve daha ilk paragrafında alçakgönüllü ama bilimsel bir ifadeyle anlayabilmek kelimesini bu müzakerenin anahtar sözcüğü olarak kabul ettiğini söylerim.

Her ne kadar Çayır tarafından Batı-Doğu mukayesesinin yoğunlaştığı, çevirilerin arttığı, başörtüsü yasakları başta olmak üzere mağduriyetlerin, hukuk arayışlarının yoğunlaştığı sosyolojik arka planın önünde boy attığı vurgulansa da kategorisi ne olursa olsun edebiyat edebiyattır. Yani hidayet romanlarının yazarları da diğer tüm dünya edebiyatçılarının yapa geldikleri hazırlıklar üzerinden kurmuşlardır kendi eserlerini.

En başta bakmanız, görmeniz, işitmeniz için yapılmıştır tüm hazırlıklar. Ne kadar demode, arabesk, abartılı, bulvar, ucuz, ağdalı, geveze bulunsalar bile gerçekten yüzüne bakmanız için hazırlamıştır kendini hidayet romanları.

Çayır’ın ifade ettiği gibi hidayet romanlarının İslami yaşam tarzı iddiası vardır.

Metninizde size ait veya bir alıntı vardı onu keşfedemedim; özgün, otantik, İslami yaşam tarzı betimlemesindeki otantik vurgusunun çeperlerini bu tarz edebiyat için daraltıcı bulduğumu söylemeliyim. Bu o kadar böyledir ki otantik, yöresel hatta geleneksel kabullerle mesafesini özenle çizme, fark ettirme konusunda Şule Yüksel Şenler’den itibaren başlayan âdet Emine Şenlikoğu, Cihan Aktaş ve Yıldız Ramazanoğlu hatta kısmen bana kadar kolaylıkla izlenebilecek bir mesafe tutuştur.

Şunu da ifade edeyim: Hidayet romanları diye böyle kesik bir klasör olarak düşünmüyorum. Halen günümüze kadar bir açılımla aynen ağacın dalları gibi halen devam ettiğini ve bizim de bir şekilde eleştirirken bile bu dalların üstünde durduğumuzu düşünüyorum.

Hidayet romanları ya da hidayete ermiş kişilerin yazdığı romanlar veya hidayet ehli olduğu zannedilen kadınların yazıları otantik İslam’ı değil orijinal mesajı kerteriz eden evrensel İslami söylemi hedefler. Bu yüzden yazarların ana sorunu tekil manada Batıyla ya da modernizmin dayatması karşısındaki yapılanmayla değil, yerleşik geleneksel kabuller ve törelerledir.

Hidayet romanlarının yazarları ya da mütedeyyin kadın yazarlar bu yüzden yani otantik olamadıklarından, otantizme yeterince yaslanamadıklarından kendiliğinden bir meydan okumayla kurarlar eleştirel dillerini. Bu o kadar böyledir ki hem yazar kadınların hem de okuyucularının aynı zamanda kendine güvenme, hayata dair sorular olan özgün birer fert olmaları sonucunu getirmiştir.

Şule Yüksel Şenler’in çizdiği tipolojide de bu böyledir. Aktaş’ta da, Ramazanoğlu’nda da aynı şekilde bu kendine güvenen ve dolayısıyla kendine güvendiği için meydan okuyan kadın tipine rastlarız.

Bu konuda yapacağımız küçük bir test yani içerde anlaşılmamaya dair yani töreyle ilgili, geleneklerle ilgili bir sorun olduğuna dair ufak bir test yapabilirsiniz. Şenler’den Aktaş’a, Fatma Barbarosoğlu’na kadar edebiyatla uğraşan mütedeyyin hemen her kadın defaatle feminizm eleştirisi getirmiş oldukları hâlde Google’de yapacağınız en küçük bir yoklamanın, sorguda bile İslami feminist diye bu kadınların yanında bir açıklama çıkmaktadır.

2- Onu her zikredişinizde yani hidayet romanları derken her seferinde iki yanına özenle attığımız kesik tırnaklardan başına takacağı görkemli bir taç çıkarmayı başarabilmiş garip ve efsunlu bir zanaatı vardır hidayet romanlarının.

Hidayet romanı söylemini bu zanaat kavramıyla da ilintili olarak belki bir gün konuşulması taraftarıyım. Daha edebiyat bağlamında bu tartışma.

Çayır’ın ortaya çıkış sosyolojisinde haklı olarak dile getirdiği sisteme muhalif vurgunun bunda payı büyüktür kuşkusuz. Buna içerden de eklemleme yapmak gerekirse genel olarak İslami edebiyat denilen performans çıkış bağlamında aşikâr bir iktidar eleştirisi anlamına yaslanırken kendini aştığı yeni iktidar alanı üzerinden kendine dair iktidar seçkisi ve kategorik sınıflamaya da gitmiştir.

Yeni bir yazınsal iktidar alanı olarak İslami edebiyat, tırnak işareti atarak hidayet romanları kategorisine popüler, kolay okunan ve kadın okur-yazar profiline yaslanmış dolayısıyla ikincilleştirilmiş bir skala ile işaret eder.

Bu ikincilleştirmenin psikolojik yükü; mütedeyyin kadın yazarların tümü hidayet romanı yazıyor cümlesini bir tür tazif addedecekleri kadar ağırdır.

3- Her tamlama özünde bir tür belirginleştirme ve bir tür işaret gayesi taşıdığı için mükemmel olduğu nispette bilinçli bir uzaklaştırmayı, bilinçli bir ötelemeyi de getireceğinden bize edebi olanın çok ötesinde gepgeniş bir politik masa da açacaktır hidayet romanları başlığı.

İktidar ve merkez eleştirisi ile kendisini tahkim, İslamcı düşüncenin başlangıcındaki özeleştirisini unutarak kendine dair ötekinin hidayet romanı ve kadın yazarlar tamlaması üzerinde kurması bir tür yeni itibarsızlaştırma imkânı açması ciddi bir çelişkidir.

4- Öte yandan hidayet romanları tamlamasının kuracağı bu masa her türden tanrı misafirine de açık konukseverlilikte olduğu için burada protokol kuralları işlemez.

Ben bu masayı seviyorum. Çünkü tüm ikincilleri kâinatın ve ikincilleştirilmiş ve özne olmaktan çıkartılmış cinsler burada rahatlıkla oturabilir ve acı çekmenin yol açtığı konuksever dil olarak kavramsallaştırmaya çalıştığım masada oturuyor tam da.

Çayır’ın, Şenlikoğlu’nun; Kadınları Kadınlar da Eziyor romanıyla başlattığı içeriden özeleştirel diyebileceğimiz 1990’ların yazım serüveninin özellikle Aktaş edebiyatında bariz olarak gözlemleyebileceğimiz kadın ve yine iktidar tartışması şeklinde dönüşerek devam ediyor oluşu sadece yerel bir konu değildir. Bunu geçtiği dönemdeki, dünyadaki edebiyat tartışmalarına, felsefe tartışmalarına da bakmak gerekiyor.

Yerli edebiyatın da içinde boy attığı yeryüzü sözlerinin tümünde o dönemde kutsal, içinde bulunduğumuz bu dönemde kutsal arayışının da aynı zamana tekabül etmesi de önemli bir çakışmadır. Bugün Avrupa edebiyatçılarının fantastik edebiyat olarak belirledikleri bir kurgusal yapı var. Gönül Utku Yonar mesela Nazan Bekiroğlu’nun Yusuf ile Züleyha’sını aynı zamanda hem hidayet romanı hem de fantastik kurgu olarak belirledi.

Niçin bizim hidayet romanı olarak betimlediğimiz bu eserler aynı zamanda dünya edebiyatının içerisindeki o fantastik edebiyatın şubelerinden biri olmasın? Olabilir çünkü yeryüzünde neticede böyle terhis edilmiş bir Türkiye’den söz etmiyoruz. Muhakkak Türkiye’deki İslamcıların geçirdiği iç dönüşümlerin yani yeryüzündeki genel insani dönüşümlerle de ilişkisi var. Bu ilişkiler bağlamında da düşünülmeli ve değerlendirilmeli diyorum.

Mesela, “Piedra Irmağı”nın Kıyısında Oturdum ve Ağladım” Coelho’nun bu kitabı hidayet romanıdır aslında. Cumhurbaşkanımızın hemen her dış gezide Türkiye’yi temsilen gezilerinde götürdüğü Elif Şafak Hanımın kitaplarını da hidayet romanları başlığında sayabiliriz. Aynı zamanda fantastik şeydir.

Hidayet romanları gücünü halktan ve halk beğenisinden ve dolayısıyla resmi olmayandan yani yer altından alır. Sanat eleştirmenlerinin, bilim adamlarının, müze ve kütüphane görevlilerinin yeryüzünü maharet ve ehliyetle yöneten görgülü amirlerin değil alt kattakilerin, huzursuzların, kendini yeterince yerleşik hissetmeyenlerin, muhacirlerin, mültecilerin, hep taşınmak zorunda olanların, yer altındaki ölülerini hiç unutmadan hep hatırlayanların, yer altından da ölümden her düşündükçe korkup alnı terleyenlerin okuma temrini olarak görüyorum hidayet romanlarını.

Aramızda hidayet romanı deyince aklımıza gelen kült isim Sayın Şule Yüksel Şenler de burada. Biz Huzur Sokağı’nı okuyarak büyüdük. Kendisine huzurlarınızda teşekkürlerimi sunuyorum.

Hayırlı günler.

Oturum Başkanı: Biz de çok teşekkür ediyoruz.

Sayın Mesut Uçakan buyursunlar efendim.

MÜZAKERE:
Mesut UÇAKAN

Yönetmen

Sayın Başkanım, Süheyla Hanım, değerli dostlar, saygılar sunuyorum.

Doğrusu açık konuşayım böyle beş dakika gibi bir gerilime sokularak insanları makineli tüfek gibi konuşmaya mahkûm ederek gitmek pek bana göre değil. Zaten kahve bahane buraya biraz ben muhabbet için geldim.

Gerilimden kurtulmak lazım, bunu kendime söylüyorum. Bu, çekim olurken de böyle. Bir mekâna giriyorsunuz son anda diyorlar ki hocam buradan bir saatte çıkmanız lazım. Dehşet bir şey, nasıl olur, o kadar sahne var? Artık korkunç bir stresle her şeyi dağıtıyorsunuz. Burada dağıtmamaya çalışacağım.

Gülşah Nezaket Maraşlı kardeşimiz Türk sinemasında kadın meselesini bir araştırma çerçevesinde ortaya getirdi. Gayet güzel teşekkür ediyoruz.

Biraz yanlışlık başlıktan başlıyor gibi geliyor bana. Çünkü Türk sinemasında Anadolu kadını, İstanbul kadını, Alman kadını ya da başka türlü şekillerde konular biraz daha tali. Bizim ana meselemiz nedir burada yazıyor: Kadın Konulu Dinî Yayınlar. Bütün toplantıya hâkim olan yayın kavramında sadece kitapları anlamayacaksak, televizyonu Ayşe Hanım önemli ölçüde ortaya koydu ama sinemayı anlayacaksak –ben sinemaya gelmek istiyorum, çok önemli- nerede kadın konulu filmler?

Başta sinemamız yok. Var mı? Sinemamız yok. Dolayısıyla yayınları da yok. Kadını konu edinen bizim sinemamız yok.

Biz kimiz? Biz burada belirtildiği gibi dinî bakış içerisinde olması gereken kişileriz. Yokluk o çerçevede. Kadını konu edinen yüzlerce, binlerce film çekiliyor. Her çekilen film zaten başlı başına kadın unsuruna yer veren bir çalışma alanı.

Burası önemli. Ben bu çerçevede meseleye kategorik bakmak durumundayım. Hem misyonum gereği hem aslında Müslüman’ca bakış çerçevesinde. O dinî bakışa dönük filmler var mı veya onun dışında neler yapılıyor diye.

Tabii dinî bakış meselesi de en geniş kozmopolit çerçeveden daha bilinçli, inancının idrakinde ve taklit çabasında, cehdinde bir hareket var.

Daha geniş ve genel planla baktığımız zaman sinemaya, pek çok film karşımıza çıkıyor. Kadını oradan buradan değişik şekillerde ele alan çalışmalar var. Buna örnekler çerçevesinde arkadaşımızın anlattıkları, yazdıkları söylenebilir.

Buraya kısa bir başlık attıktan sonra öbür başlığa geleyim isterseniz.

Tabii, o hâkim unsur, bilinçli bir dinî bakış hâkim olmadığı zaman nedir hâkim olan? İşte, yeni bir medeniyet diye bize sunulan, olduğu gibi Batı kültürü eksenli bir dönemden sonra buna çeşitli isimler verebilirsiniz, bu rüzgârda. Kemalist kavramdan tutun da her türlü Marksist, sosyalist başlıklar da içerisine giren bir bakış var. Bu bakışın sinemaya yansımaları, Batıcı, Batı’yı olduğu gibi hayat nizamı hâline getirmeye çalışan resmi ideoloji çerçevesinde kadın ne yapmıştır? Söylendi bu cümle çok kullanıldı, kadını bir medeniyetin gelişme simgesi olarak göstermiştir ve kadın üzerinden yeni hayat düzenini oturtmaya çalışmıştır. Ama ne yapmıştır? Kadını sistemli bir şekilde hep soymuştur. Kadını beyninden soymuştur, kalbinden soymuştur, vücudundan soymuştur. Önceleri normal iç çamaşırla bile göstermek mümkün değildi çok önceki dönemden hatırlayın ama şimdi televizyonlarda reyting yapsın diye artık özellikle tecavüz sahneleri koymaya özen gösteriyorlar. Keza sinemada o kadının kat ettiği mesafeyi ben birtakım cümlelerle şu anda anlatamıyorum.

Bana teklif geliyor ATV’den, şimdiki değil bundan daha önceki dönemlerde, sekiz on yıllık bir dönemde… İlginç bir örnek olduğu için söylüyorum. Efendim işte bir sürü diziler çekmek istiyoruz, sizinle çalışmak istiyoruz, siz çok şey olan birisiniz, böyle entelektüel tarzı olan birisiniz diziyi yapabilecek misiniz, işte üç günde dört günde çekebilecek misiniz, senaryoyu okuyamayabilirsiniz, giremeyebilirsiniz kabul mü falan. Tamam, bunları biliyoruz ve arkadaşlarla yaparız. Orada olay tıkanıyor. Mesut Uçakan dindar bir yönetmen, dine bakışı çok usturuplu bir şekilde başından beri hiç saptırmadan götürme çabası içerisinde bu onlara nasıl yansıyor bakın. Ama Mesut Bey bir sorun çıkar mı sizin bu misyonunuz, anlayışınız çerçevesinde? Ben şunu söylüyorum onlara: Bana kurşun sıksanız, bana trilyonlar verseniz bu filmleri, dizileri çekerken ben öpüşme sahneleri çekmem, plaj görüntüleri türünde iç çamaşırı çekmem. Hemen hay hay saygılar haber vereceğiz deniliyor bir tarafa atılıyoruz, dışlanıyoruz. Çünkü adam sanki film boyunca bütün kadınları çarşafla gösterecekmişim gibi bir duyguya kapılıyor. Bu yüzden faturası çok ağır oluyor. Bırakın bu kadın konulu dinî filmler bulmayı sırf dinî bakış çerçevesinden var olmak bile böyle bir piyasada olağanüstü şekilde çok büyük faturaları olan ve bilfiil yaşadığımız mesele.

Böyle bir vahim konu varken bizim kalkıp da işte bu bakışın dışındaki insanların neler yaptığını anlamamız, araştırmamız tabii ki doğru. Onlardan çeşitli incelemelere, karşılaştırmalarla dersler alarak ya da başka türlü iletişimle yapacağız. Asıl meselemiz bu. Bunda yoğuz. Yok derken parantez içerisinde nispeten var olduğumuzu da Şule Hanım’ın hatırlatmasıyla hemen biraz bahsedelim, var. Nasıl var? Yıllarca Türk sineması o arkadaşın çizdiği uzun dönem çerçevesinde hem Türk toplumunun inancına küfrederek yol aldı, dışlayarak yol aldı. Anadolu’daki kadın meselesinde nasıl ele alıyordu Anadolu’da kadını? İlkel, yobaz, çağ dışı. Ama böyle demesindeki sebep kadın olduğu için değil, Anadolulu olduğu için değil dindar kimliğinden dolayı böyle söylüyordu.

Nitekim bu başlıktaki garabeti Mehmet Emin Hocam fark etti herhalde, hemen oraya vurgu yaptı içkin dindarlığı temsil ettiği için falan diye. Konumuzla alakası olsun diye. Alakası öyle kurulabilir.

Anadolu’da kadın bu karakteristik yapısından dolayı filmlerde hep dışlandı. Kaba saba gösterildi. Oysa Anadolu’da kadın süper nezaket timsalidir biliyorsunuz. Aynı şekilde din adamlarını da kötülemeleri gene dindar olmaları yüzündendir, dine bakış yüzündendir.

Burayı çözmek gerekiyor, bu bakışı bir kere sinemaya oturtmak gerekiyor. Oturtmak gerekiyor dediğin zaman, benim bütün bu söyleşilerde böyle vurguladığım gibi birtakım müesseseleri ve birtakım iş adamlarımızı itham etmek gerekiyor.

Biraz belki konuyu buraya getirmek istemiyorum ama ne tarafından baksanız geliyor. Sayın Başkanımla, kurmaylarıyla bu konuları çok konuştuk. Dönüp dolaşıyor bu bir dinî müessesenin çatısı altında olan birileri olarak bizim mesuliyetimiz. Sayın başkanım; burada toplum yok, bir dinî kurum olarak biz nasıl yol alabiliriz? Bunun izahı çok zor.

Zamanında Yücel Çakmak’ın Şule Yüksel Hanıma ait senaryodan yola çıkarak çevirdiği Birleşen Yollar ve Kızım Ayşe diye bir şey yaptı o olmasa bizim başörtüsü dramı şeklinde takdim ettiğimiz Yalnız Değilsiniz’ler olmasa… Bu konuda başka filimler yok.

Ben şu anda film çekemiyorum. Yaşamım filimdir benim. Şahsi yaşam ayrı bir dram oluyor izaha gerek yok. Onu yapamıyoruz. Onca sene geçtiği halde yokuz. Yokluğu çekiyoruz.

Şimdi, ben bunu kolay hazmedemiyorum bir dinî kurum olarak. Diyanetin bu alanda yok oluşunun idrakini çok iyi biliyorsunuz, biliyoruz yani bunu arkadaşlarımız çok iyi biliyorlar ama bir türlü garip bir tecelli, adımlar atılamıyor. İnşallah adımlar atılacak, televizyon kurulacak. Oradaki çekingenlik başlangıçta doğal ama bir patladı. Büyük çıkacak eminiz.

Diyelim ki film çekimlerinde yok, ilginç şekilde bizim sinema yaparken sorunlarımız var. Kadın diyorsunuz, sinemadaki kadın diyorsunuz, biz film yaparken kadını nasıl kullanacağız. Kullanma tabirini yanlış anlamayın yani nasıl yer vereceğiz? Hangi sınırlarda yer vereceğiz?

Neticede bizim bir film yaparken hangi hayatın alanına girerseniz girin, sokağa çıkın, okula girin, başka taraflara, karşınıza çatışma unsuru olarak sinemanın ana malzemesi çatışmadır keza romanın da öyle kadın çıkar. Ama nasıl çizeceğiz?

Sinemanın kendi gerçekliği ile bizim bakışımızın gerçekliği o ahlaki yaklaşım korkunç çatışıyor. Nasıl bir sinema bulunacak? Bu tarafında zaten hiç kimse yok. Yeni gelen gençler sağ olsunlar bizim gibi idoller yanımıza gelip de hiç onlara fırsat tanımayınca ve yaptıklarıyla üç kuruş parayla kötü örnekler çıkarınca kendilerine yeni örnekler, idoller çıkartıyorlar. Hepsine bakıyorsunuz bu bakışın dışında piyasanın çarpık isimleri.

Vahim bir durum var ortada. Öyle bir hâle geliyoruz ki… Resim dahi çerçevesi ne ölçüde kullanılabilir mesele iken, sinema ne kadar yapılması gerekir. Mesele iken kadın unsurunu kullanmak daha büyük bir ciddiyet istiyor. Dolayısıyla, bizim bu işin fetva noktasında çözümlenmesi gereken çok meselemiz var.

Artık, kitapları okumuyorlar arkadaşlar, Allah aşkına bunu bin defa söylüyorum içselleştirelim yani. Bin tane satan kitaptan şöyle mi olur? Bugün bütün kitle olduğu gibi televizyonun, sinemanın karşısında. Günde beş defa sinemalar dolup boşalıyor. Camiler?

Bunun farkına vararak, bu konuda çok büyük şekilde var olalım ama var olmanın yanında ne yapalım? İçinde sorunlarını dinî müessese olarak çözelim. Gene bunun acısını, sancısını çeken biri olarak bir teklif vermiştim. Maalesef ateş düştüğü yeri yakıyor. Sizleri de düşünme çabasındayız. Sinemada din, dinde sinema diye bir sempozyum mutlaka düzenlenmesi lazım. Şimdi yeni sinemacı gençlere o inanç hassasiyetini hatırlatmak lazım ve o konuda yapılan çalışmalar çerçevesinde, pek çok örnek var, sorunlar ortaya koyarak çözüm bulmak lazım.

Çok teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Biz de çok teşekkür ediyoruz kendisine.

Doç. Dr. Mualla Kavuncu Hanımefendi son müzakerecimiz. İstanbul Aydın Üniversitesi Öğretim Üyesi.

Buyursunlar.

MÜZAKERE:
Doç. Dr. Mualla KAVUNCU

İstanbul Aydın Üniversitesi Öğretim Üyesi

Tekrar hepinizi saygıyla selamlıyorum.

Çok yararlı konuşmalar dinledik. Ben Hatice Hanım’ın müzakerecisiyim ama ona girmeden önce ondan sonraki konuşmalarla ilgili bir iki şey söylemek istiyorum.

Afet Hanım’ın belirttiği bir nokta vardı, Kur’an’ın ataerkil söyleminden söz ediliyor bazı çevrelerde, bu konuda aynen Afet Hanım’a katılıyorum ve o konuyu bir kere de ben vurgulamak istedim. Bu söylemi kesinlikle kullanmamamız lazım, böyle bir şey olamaz yani eğer ilahi olduğuna inanıyorsak sosyolojik kültürel, tarihsel bir olgunun ortaya çıkması imkânsız bir şeydir. Böyle bir şey yok. Tam tersine hem Kur’an hem diğer semavi dinler ataerkillikle mücadele ederler ve ediyorlar. Söylemleri öyledir.

Bir küçük nokta belirtmeden geçmek istemedim. Gülşah Hanım’ın sinema konusundaki bu köyden şehre gelme hikâyeleri, orada kılık değiştirmesi şehirli sarışın kadın olması ve bu şekilde erkeğin gönlüne ancak girebilmesi… Sonra erkek onun gerçek kimliğini öğrenince nasıl bir şok yaşıyor bilmiyorum. Tabii, bu çok komik bir hikâye, gülüyoruz ama aslında burada ince bir eleştiri ben her zaman görürüm bu tür filmlerde. Erkeklerin bakış açısına sarışın kadın, şuh kadın merakına bir gönderme olduğu ve aynı kadını o şekilde görünce derhal kapıldığı şeklinde bir eleştiri var.

Evet, gelirsek asıl konumuz Hatice Hanım’ın tebliğine çok yararlandık, çok güzel bir tebliğ idi. Hatice Hanım bize daha çok klasik geleneksel kaynaklardaki olumsuz örneklerden dem vurdu. Böyle bir damar var. Maalesef çok popülerleşmiş bir damar ama bunun yanında bizim geleneğimizde son derece olumlu bir damar da var kadına karşı. Gerçekten Kur’an’dan ve Peygamberimizden gelen İbnü’l-Arabî ile Rabia Hatunla süren günümüze kadar gelen bizlerin devam ettirmeye çalıştığımız olumlu bir gelenek de var ona da vurgu yapmak lazım.

Hatice Hanım’ın tebliğine daha çok bir katkı yapmak istiyorum.

Buradaki olumsuz damar dediğimiz şey daha çok onun da belirttiği gibi İsrailiyat hatta eski Türklerden gelen, eski Türk kültüründen gelen Maniheizm, Zerdüştlük gibi etkiler de burada söz konusu. Gerçi klasik Arap kaynaklarından, İslami kaynaklardan onların bize, Osmanlıya aktarıldığını söyledi ama eski Türklerden kaynaklanan birtakım ataerkil söylemler de var. Onlarla birleşmiş şekli bana göre bütün bu olumsuz şeyler. Mesela, Kutadgu Bilig’te de aynı söylemi biz görürüz, karşılaşırız bunlarla.

Aslında şunu demeye çalışıyorum: Bugün bizler gibi ve diğer bizim gibi kadınlar ve diğer erkekler bu olumlu damarı sürdürmeye çalışanlar genellikle karşı taraf tarafından modernist, Batı özentisi, kendi geleneğine sırtını dönen vs. gibi tanımlarla adlandırılıyor. Oysa tamamen oradaki o gelenekteki olumlu damarı sürdüren bir şey bu.

Geçmişteki otoritelerin çiğnendiği, on beş yüz yıllık geleneğin çiğnendiği gibi söylemler vardı konularda ve modernlikse mesela, o otoriteler de kendi günlerinin modernleri, kendi çağlarının modernleri ve kendi dönemlerinin söylemlerini geliştiriyorlar. Biz nasıl kendi dönemimizden çıkmışsak onlar da aynı şekilde kendi dönemleri. Onun için Kur’an ve Peygamber dışında otorite diye bir şey zaten söz konusu değil. Onlardan yararlanırız, Allah razı olsun ama onların her dediği mutlaka doğru, o çizgiden çıkılmaz diye bir yanlışa düşmememiz lazım. Böyle bir şey yok.

Evet, maalesef bu olumsuz damar da… İyi ki dedim o olumlu damar devam ediyor. Çok şükür bugüne kadar geldi ama olumsuz damar da aynı hızla hatta bu olumlu damarın daha çok ortaya çıkardığı ürünler oldukça olumsuz damar da kendini yenileyerek, bir ölçüde popülerlik de kazanarak yeni söylemler dile getirmeye başladı, başlıyorlar.

Bunların söylemleri tamamen bizlere modernist, Batıcı vs. gibi ithamlarda bulunurken kendilerinin dayandığı kaynaklara ya da deliller verdikleri şeylere baktığımızda bir Nietzsche’den, Adorno’dan vs. gayet cesurane alıntılar yaparak, oradaki Batı’daki kadın düşmanı söylemi buraya taşıyarak söylemlerini sürdürüyorlar.

Aslında onlarda da biz bunu görüyoruz. Daha çok ortak olarak bir değerlendirmeye tabi tutacak olursak bu olumsuz damarı sürdürme çabasında olan insanları da egemenliklerini kaybetme korkusu paniğinin yaşandığını görüyoruz.

İlginç bir şekilde ego şişkinliği söz konusu bunlarda. Bir de erkekleşmekten söz ediyorlar işte kadınların erkekleşmesi, erkeklerin kadınlaşması vs. Bunlar zaten o kadar göreceli kavramlar ki ev işlerinde karısına yardım eden bir erkeğin kadınlaştığından söz ediyorlar mesela. Geleneğimizde bu hep olan bir şey. O zaman benim babam da dedem de yapardı bunu hiç de kadınsı tipler değillerdi.

Ayrıca bahsedildi Devlet Ana, Irazca Ana gibi kadınlarımız erkekleşmiş kadınlar mı acaba? Ayakta duran, kendi şahsiyetini koruyabilen, mücadele verebilen bu kadınların erkekleştiği düşünülüyor. Aslında bu insanların kafalarında bir rüya kadın var, kendi fantezilerini süsleyen bir kadın tipi var onu kaybetmekten korkuyorlar. Onun kaybolduğundan korkuyorlar.

Hatice arkadaşımızın çizdiği itaat eden, evden çıkmayan, söz dinleyen, hiçbir şekilde karşı çıkmayan, duasına kocasıyla başlayan, asla onun sözünden çıkmayan narin, nazenin aslında daha çok Batılı kadın tipine uyan bir rüya kadın, fantezi kadın tipi var bunu kaybettiklerine dövünüyorlar daha çok.

Böyle bitirmek istiyorum sözlerimi teşekkürler.

Oturum Başkanı- Peki, ben de çok teşekkür ediyorum.

Şimdi, birkaç cümle ile sadece tebliğci arkadaşlara sırasıyla söz vereceğim. İhsan Bey buyurun.

TEBLİĞCİLERİN MÜZAKERECİLERE CEVAPLARI

Doç. Dr. İhsan TOKER

Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

Kısaca belirtmem gerekiyor, tebliğe de zaten sıkıştırmak zorunda kaldım. Bu arada bayağı taarruzlara da uğradım demem doğru mu olur bilemiyorum ama bir kere ortada bir yanlış anlaşılmayı hemen tasfiye etmek isterim.

Sizlerin özetleme gayesiyle yaptığınız şeyi ben de o şekilde anladım şahsen. Direkt olarak bana kaldı ihale. Ben orada sadece gelenek eleştirisindeki çizgilerden bir tanesini söylemek üzere bu tür örneği dile getirmiştim. Bundan özür dileme gibi bir şey kesinlikle çıkartılmasın, böyle bir şey yok.

Kur’an’da ataerkil form vardır, yoktur meselesinde, belki burası müsaittir değildir o tartışmalara giremem ama teolojik anlamda, sosyolojik anlamda bir kere konu edilmesinin gayet meşru olduğuna inanıyorum. Burada tabii ki abartılı bir şekilde, biraz da psikolojik ile sosyal psikoloji bunu gerektiriyor, şemalarımız karşılıklı olarak algılarımızı etkiliyor, böyle bir şeyi dile getirmek istedim.

Bu şu anlama gelmiyor: Hayatı biz cinsiyetsizleştiremeyiz. Din de bundan muaf değildir, dinî hayatımız da bundan muaf değildir.

Elbette Kur’an sıradan bir kitap değildir. Muhterem Hanımefendiye, sizlere katılıyorum, herkese katılıyorum. Bu konuda kendimi tasfiye etmek isterim ama bu Kur’an’ın bir metin olduğu gerçeğini, dolayısıyla metin olarak indiği gibi durmadığını bizim zihinlerimizden bizim süzgeçlerimizden geçerken dönüşümlerin söz konusu olması gerçeğini de ortadan kaldırmıyor.

Bunun nazarı itibara alınması noktasında zaten biraz kışkırtıcı da olsa tebliğ metninde zahmet buyurur okurlarsa buradaki hazırun ilerideki zamanda, belki meramım daha iyi anlaşılacaktır diye düşünüyorum.

Neşe Hanım birkaç şey söylemişti izninizle ona da birkaç şey söylemek istiyorum.

Eril devlet demiştik herhalde yanlış anlamadıysam. Feminist kesimin bu konudaki hassasiyetini vurgulamak istedi. Buradaki özel bir kadın dindarlığı, özel bir kadın aktivizmi olduğu için o konuyu ben kastetmedim. Sadece Müslüman kadın aktörlerin kendilerini rahatsız hissettikleri, arada kalma durumunda hissettikleri bir şeye kutlu olarak değinmek istemiştim.

Artı alternatif sosyal analizler geliştirmesi noktasında da kastım şu: Eski nice pozitivist... Eski diyoruz ama bizim akademi dünyamızda hâlâ büyük ölçüde baskın. Bunlardan kurtularak modernleşmeci, seküler birtakım analizlerin dışına çıkarak yeni analiz yöntemleri araştırması noktasında belki buradaki maksadı çok aşacak şeyler içeriyor … Ben onları kastettim.

Bilemiyorum başka eksik bir şey var mı?

Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı- Teşekkür ederim.

Ayşe Hanım buyurun lütfen.

MÜZAKERE:
Ayşe BÖHÜRLER

Gazeteci-Yazar

Ben de çok kısa değinmeye çalışacağım.

Afet Ilgaz’ın doğrusu müzakeresinde çok haklılık payı var. Medya takip merkezlerinin ve özellikle medya üzerine yapılan analizlerde reyting ve başka kriterlerin sorgulanması gerekiyor.

Burada muhalefet diye özetledi ama muhalefetten ziyade bu araştırmalarda çizgi altı, çizgi üstü diye medyanın yine bize kategorize ettiği bir tanım var, o tanım ve araştırmalara da yansıyor. O yüzden aslında tüm medyanın resmini biz de çok göremiyoruz. O çizgi altı, çizgi üstü tanımının bu araştırmalara yansımada tüm medyayı kapsayan bir analiz bize daha gerçekçi tabloyu ortaya koyar.

Diğer taraftan medyanın hegemonik bir dili yaydığı ve erkek hegemonyasını güçlendirdiğinin altını tekrar diğer müzakerecilerin yaptığı yorumlarla birlikte çizmek istiyorum.

Bir diğer şey, yine Kur’an’ın erkek egemen olup olmaması tartışmasını doğrusu ben de kalbimin bir tarafıyla hoş bulmuyorum. Ama Kur’an’ın erkek egemen yorumları olduğunu konuşmakta bir beis olmadığını doğrusu düşünüyorum.

Biraz önce anlatılan kıssaları dinleyerek büyüyen birisiyim. Annem rahmetli çok severdi bu kıssaları, Ahmediye diye bir Osmanlıca kitabı vardı o kitabı yakmak isterdim çoğu zaman. O kıssalar beni dinden çok soğutmuştur, kalbimi başka şeylere ısıtmıştır. Onu burada özellikle itiraf etmek de istiyorum. Şimdi dinlerken birden annemin ruhu gibi geldi.

Bu kıssaların halk arasında yaygın olduğunu biliyoruz. Biz gülüyoruz ama bu kıssaların halk arasında yaygın olduğunun ve etkili olduğunun tekrar altını çizmek isterim.

Diğer taraftan Mesut Uçakan’ın söylediği çok doğru bir şey var; bizim dinî bakışla veya daha başka bir bakışla diyelim oluşturduğumuz bir sinemamız ne yazık ki yok. Böyle bir sinema oluşturmak için bir kaygımız da yok. Bir defa satmak, finans, para vs.nin girdiği bir yerde dinî kaygıların, değerlerin vs.lerin çok arka planda kaldığını söylemek istiyorum.

Görsel medya için de aynı şey geçerli. Görsel medyadaki dinî programlara karar verenlerin çoğu da ne yazık ki biraz geleneksel yaklaşımı savunan erkekler ve orada da o kararların oluşum süreçleri farklı ve kadınların yeni bir şey yapmasına izin verilmiyor. Halbuki medyada çok sayıda dindar kadın kamera arkasında ve farklı yerlerde büyük çaba sarf ediyorlar ve uzmanlık alanları geliştirmiş durumdalar. Bunların altını çizmek istedim.

Ben çok faydalı buluyorum doğrusu iki gündür izlediğim tebliğleri. Uzun süredir bu kadar da yoğun katılmamıştım.

Tekrar Sayın Görmez’e ve Diyanet İşlerindeki bütün yetkili arkadaşlara bu sempozyumla ilgili teşekkürlerimi bildirmek isterim.

Oturum Başkanı - Teşekkür ederim.

Kenan Bey buyurun.

MÜZAKERE:
Doç. Dr. Kenan ÇAYIR

İstanbul Bilgi Üniversitesi Öğretim Üyesi

Tek cümle: Roman, Sayın Başkanın hatırlattığı gibi gerçekten topluma ayna tutan bir ürün, bir araç.

Modernliğe savunmacı cevap vererek modernlik karşıtında çok da bir şey üretilemeyeceğini düşünüyorum. Yeni nesil kadınlara baktığımız zaman gelenekle bağı kurmaları son derece önemli ve yeni nesil kadınlar yani Barbarosoğlu, Erarslan, Cihan Aktaş yazdıklarıyla gelenekle bağı kurma tekrardan ve geleneği tekrardan yorumlama anlamında çok önemli işlev gördüklerini düşünüyorum. Çünkü geleneği yeniden yorumlayamazsak modelleri yaratamayız.

Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Teşekkür ederim.

Hatice Hanım buyurun.

MÜZAKERE:
Doç. Dr. Hatice KELPETİN ARPAGUŞ

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

Aslında konu hararetleniyor. Ben çok kısa, Sibel Hanım’ın da birçok arkadaşın da katkıları oldu, özele değil de genele gitmek gerektiğine inanıyorum. Tek tek şahıs veya olaylardan hareket yerine ilkeler koymamızın uygun olduğunu düşünüyorum. Bir iki dakikaya da sığdırılacak bir şey değil aslında.

En nihayetinde aklıma dinlerken Kitab-ı Mukaddes’te güreşen bir tanrı imajı var. Yazar -Sibel Hanım’ın sözünden hareketle gidiyorum- özgür. Muhayyilesinde istediği gibi yapabilir.

O özgürlük alanına müdahale edilemez. Ancak bir kutsal alan var. Ben bir roman yazarken bu, fantastik film olabilir, özgürlüğüm nerede başlıyor nerede bitiyor? Ben tanrıyla güreşen… Yahudilikte var. İlahi din veyahut da dinlerin ortak birliği temasında hareket ederek böyle bir özgürlüğüm var mı?

Hemen aklıma gelenler, Şia’da Hazret-i Peygamberin fotoğrafları, Hazret-i Ali’nin fotoğrafları var. Bir dönem geçen yıllarda Amerika’da bunun tartışması da vardı. Hatta Türkiye’de de olduğu söylendi. Şaşırmıştım. Türkiye’de Hazret-i Peygamberin fotoğrafları…

Filmde ben Hazret-i Peygamberi oynatabilir miyim? Onun ötesinde bütün bu sorulara cevap vermemiz gereken bir alan bu aslında. Ne reddedilebilen ne içimize tam olarak sığdırabildiğimiz. Yine bu bağlamdan baktığımızda Diyanet İşleri Başkanlığı’nın çok daha geniş oturumlarla bu meseleyi ele alabilir. Pratik çözümlerin ulaşılması gereken alanlar.

Yine yakın dönemde Türkiye’de tartışmaları oldu ama açıkçası çok yakından takip edemedim, Muhteşem Yüzyıl dizisi mesela. Yine aynı aslında tem aynı yani ben tarihe istediğim zihin dünyamdan, hayal dünyamdan, tarihi istediğim gibi sahneye, filme, romana aktarabilir miyim? Aslında bunun romantizm, realizm gibi kendi içinde edebiyatta da tartışmaları var. Dinin ötesinde edebiyat da buna tamamen onay vermiş bir alan değil.

Güncel bir konu. Askeriye ile ilgili ben istediğim gibi kurgu yapabilir miyim? Dikkatimi çekiyor filmlerin başında, bunun gerçekle, gerçek tarihle, gerçek kurumlarla hiçbir ilgisi yoktur gibi bir altyazı geçiyor.

Biraz önce aslında her şeye değinemedim. Geçmişte bu alanlarda zayıf veya mevzu hadislerin kullanılabileceğine dair yorumlar var ve geçmişte malzememiz de var. Aslında bunun üzerine fikir jimnastiği yapılmış malzememiz de var. Buradan faydalanabiliriz.

Yine müzakerecim olumsuz örnekler dedi. Dün de bu konuya değinilmişti. Tebliğimde onu açıklayamadım, olumsuz örneklerden gidiyor izlenimi veriyorum ancak kitapları tasnif ederken doğrudan kadın konulu kitabım yok. Doğrudan kadın konulu kitabım olsaydı oradan farklı yorumlara gidebilirdim. Elimdeki mevcut kitap din adına yazılmış ve halka yönelik din eğitimi amaçlı kitaplar. Böyle olunca konular dağınık. Peygamber kıssaları anlatılırken bir şekilde kadın konusuna geliyor veya ilmihal kitaplarında evlilik bahislerinde karı koca ilişkileri bağlamında konu yer alıyor. İnanın başka malzeme yok. Burada söylediklerimden başka malzeme yok yani ben içlerinden olumsuzları çekip aldım onu söylüyorum görünümü arz ediyor. Ancak kitaplar bana bu malzemeyi verdi.

Sonuçta değinmiştim, tarih ve ben bugün modernizmi yaşayan bir toplum olarak tarihe yabancılaşma, modernleşme bütün bu noktalarda dikkate alınarak malzemenin değerlendirilmesi gerekiyor.

Teşekkür ederim.

Oturum Başkanı: Çok teşekkür ederiz.

Nezaket Hanım buyurun.

MÜZAKERE:
Gülşah Nezaket MARAŞLI

Yönetmen-Senarist

Sayın müzakerecim öncelikle şunu söyledi: Yanlış bir başlıktan yola çıktığımı söyledi. Ben hatta yanıldım mı diye tekrar programa baktım fakat bana verilen başlık Türk Sinemasında Anadolu Kadını.

Türk sinemasında Anadolu kadını için zaten dinsiz, affedersiniz, dindar şeklinde bir ayrım yapamayız. Buraya görselleriyle beraber sunmamın amacı da o. Bütün karakterler, işlediğim karakterler gördüğünüz üzere başları zaten örtülü hanımlar.

Tırnak içerisinde tekrar dindar kavramını yerleştirmek zaten yersiz olacak idi. Çünkü filmler kendini anlatıyorlar. Eğer bana Türk sinemasında dindar kadınlar denmiş olsaydı bununla alakalı bir sunum yapardım elbette ki.

Bir hafta evvel dumanı üzerinde sıcağı sıcağına tütmüş olan Türk sinemasının din algısı, Türk Sinemasının Dine Bakışı-Günahıyla Sevabıyla Yeşilçam isimli dördüncü kitabım elhamdülillah bir hafta evvel çıktı ve tamamıyla bu mevzu üzerine. Ben bu kitaptan yola çıkarak bir sunum hazırlayabilirdim çok rahatlıkla. Önce bunu belirtmek isterim.

O kitapta kendimizi de aradan çıkarttık. Tamamıyla din görevlilerini Sayın İstanbul Müftümüz ile birlikte büyük camiler, Fatih Camii vs. gibi camilerimizde görev yapan imamlar ve hocalarımızla birlikte röportajlar yaptık. Aynı anda bir filmi hem onlarla izledik sahne sahne değerlendirdik. Aynı anda bir filmi o filmin sahibi olan bir sinemacıyla, senaristiyle ya da yönetmeniyle ya da oyuncuyla izleyerek sahne sahne aynı sahneleri tahlil ettirdik.

Bu, bu mevzuda zannediyorum yapılmış ilk kitap olacak. Elhamdülillah nasip oldu. Biz sadece kendimizi aradan çıkartarak böyle bir çalışma yaptık. Ümit ediyorum faydalı olur.

Mevzu mademki kadın ben başımdan geçen iki şeyi söyleyeceğim müsaadenizle. İsim vermeyeceğim.

Çok ünlü, hepinizin çok yakından tanıdığı ve İslami film yaptığını söyleyen bir yönetmenin kurs gibi, sohbet gibi düzenlediği şeye ben üç sene iştirak ettim on beş, on altı belki on yedi sene evvel. İstanbul’u bilenler bilirler o zamanlar evim Pendik’te, sohbetin olduğu mekân Taksim’de idi. Dolayısıyla gece geç bitiyor evime gidemiyorum ve sağda solda kalıyorum yani bu tür fedakârlıklar yapmaya çalışıyoruz.

Bu yönetmen bir film yaptığında bu kurslara iştirak eden arkadaşlardan asistanlar alacağını söylediğinde müthiş umutlanmıştım, işte dedim evet burada olmalıyım ben. Bir zaman sonra evet arkadaşlar film yapıyorum, kim gelecek dedi. Sınıfta o ortamda kimseden gık çıkmazken ben el kaldırdım, ben sizin asistanınız olmak istiyorum, beni de zaten tanıyorsunuz dedim. Durdu. O durunca şunu söyledim: Bakın ben setinizde süpürgecilik yapmaya razıyım, lütfen beni alın. O Beyefendi’nin söylediği şey şuydu: Gülşah biz sete bayan almıyoruz.

Artık bunu sizin takdirinize, bunu sizin inisiyatifinize bırakıyorum. Hakikaten de hanım alınmadı o sete, bayan çalıştırılmadı.

Aynı kişi ilk tanıştığımız sıralarda bana söylediği bir söz, 17 yaşında beni tanıyan bir insan bu, o kadar sene geçmiş hâlâ hafızamda. Nasıl betona çiviyle yazı yazarsanız kalır, kalmıştır. Beni gördüğünde bir sohbet esnasında şöyle söyledi: “Yahu Gülşah tamam da başı örtülüsün yani köylü imajı işte” demesini ben hâlâ seneler geçmiş unutmuyorum.

Bu köylü imajı olmaktan da ben gurur duyuyorum. Mesleğimi yaparken de eğer bu köylü imajıysa gururla yapıyorum.

Evet, çok zorluk çekiyoruz, özellikle sinema alanında bir hanım olarak ve başı örtülü bir hanım olarak. Şu anda televizyon sektöründe devam ediyorum. Sinema alanına yazılarımla devam ediyorum. Çok zor ama müthiş keyifli, müthiş de severek yapıyoruz.

Çok teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı Peki, çok teşekkür ederiz.

Hümeyra Hanım buyurun.

MÜZAKERE:
Hümeyra ŞAHİN

Editör-Yazar

Hocam, son konuşmacı hep sabırları zorlar.

Ben de sanal dünyayı anlattım. Oranın esprisine dayanarak bu konuşulanlardan çok istifade ettiğimi ve sadece yüz kırk karakterle yani bu kadarla bu meseleleri halledemeyeceğimizi ifade etmek istiyorum.

Çok teşekkür ederim.

Oturum Başkanı - Ben de çok teşekkür ediyorum.

Bütün tebliğcilere, müzakerecilere ve tabii sabrınız ve ilginiz dolayısıyla hepinize teşekkür ediyorum.

ÜÇÜNCÜ OTURUM:

KADIN KONULU DİNÎ YAYINLARDAKİ SORUNLAR

Oturum Başkanı: Prof. Dr. M. Saim YEPREM

Konu : Kadın Yayınlarında Popüler Dil ve Gerçeklik
Tebliğ : Doç. Dr. Nesrin TAĞIZADE KARACA

Konu : Batı Dünyasında Yapılan Kadın Konulu Yayınların Kadın Algısına Etkisi
Tebliğ : Dr. Hilal GÖRGÜN

Konu : Din ve Kadın Konulu Akademik Çalışmaların Özgünlüğü Ve Sahiciliği Sorunu
Tebliğ : Yard. Doç. Dr. Necdet SUBAŞI

Müzakereciler : Doç. Dr. Ahmet Turan ALKAN

Yard. Doç. Dr. Mary Lou O’Neil ŞİMŞEK

Prof. Dr. Ejder OKUMUŞ

Sunucu: Türkiye Diyanet Vakfı İLKSAV Başkanı Sayın Mustafa Saim Yeprem Hocamızı kürsüye davet ediyorum.

Buyurun muhterem Hocam.

Oturum Başkanı: Bismillahirrahmanirrahim.

Sayın Başkanım, saygıdeğer katılımcılar; bugün öğleden sonraki ilk oturumu başlatıyorum. Cenab-ı Hak muvaffak bil hayr eylesin.

Zaman kaybetmemek için hemen tebliğci hocalarımızı yerlerine davet ediyorum.

DİL, KADIN DİLİ,
KADIN EDEBİYATINDA POPÜLER DİL VE GERÇEKLİK

Doç. Dr. Nesrin TAĞIZADE KARACA

Başkent Üniversitesi-Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı

“… Kadın dili; ikincil kılınan, nesneleştirilen ve daha kötüsü ‘yok’ sayılan analarımızın diliydi. Kökleriyle toprağa sımsıkı yapışmış, yaşlı gövdesi sabırla kabuklanmış, dalları esen rüzgârda bile mırıldanıp takırdamayan, çiçek açsa da hemen döken bir ağaç gibi ve hep ayakta. Eski dil, kocamış suskunluk. Düğünlerde zılgıt çekip oynayan, cenazelerde ağıt yakan, kına ve kanla örtünen bir dil. İsyankâr, masalsı ama gerçek ve bilgece… Konuştum; susmak anamın diliydi…”

Sennur Sezer

“İşittiğimi bellemek, bellediğimi öğrenmek için öyle bir hevesim var ki, onu yenemiyorum!”

Fatma Aliye

“Yazdıkça yaşama katılacağız , “İçim ayıp / dışım geçim / sol yanım sevgi”

Gülten Akın

Kadın; konunun özünden ele alırsak, erkeğin hikayesini “tekil bir hikaye” olmaktan çıkaran ve yaratılan ilk kadından beri bütün varlığıyla erkeğe esenlik sağlayan, kadim bir yalnızın hikayesine değen hikayesiyle “ana hikaye”yi tümleyen olandır... Geleneği, değerleri yeni nesillere taşıyan, dili üreten, aktaran, dillendirmeyi öğreten odur. İnsanlığın ezelden özlemini çektiği ilk ve tek yer olan cennetin ve çocuklarına anlattığı hikayelerin tek konusu da odur. İnancı, kabulleri ne olursa olsun hemen her anlatıcı gizli ya da açık, az ya da çok ama mutlaka, cennet özlemini anlatır. Dolayısıyla kadın “ana hikaye”deki etkin rolü ve cennet özleminin etkin taşıyıcısı kimliğiyle “anlatma” eyleminin gerçek failidir.

Her şeyi ilk anlatan ve giderek anlatmanın ne olduğunu öğreten anneler değil midir?..

Biyolojik olarak erkek ya da kadın olmak ile sosyal olarak erkek ya da kadın olmak arasındaki uçurum, kadınlık bilgisi ve bilinci demek olan feminizmin ortaya çıkışının temel sebebi olarak, erkek egemenliğine karşı kadın haklarını anlamayı amaçlayan sosyolojik, politik ve ahlaki yönleri olan bir harekettir. Değinmelerle belirlersek; yaşamın tüm yönlerine seslenen dönüştürücü bir politika olarak, kadının kendisine dayatılan rolleri reddetme, düzenleme ve en önemlisi ‘kendiliğini’ kazanma yolunda tanımlaması yapılanırken, “eve gelen bilinç” niteliğindeki bu yapılanma, kadının kendilik kategorilerini yeniden kazanması ve özgür olmasını amaçlar. Bu anlamda yapılanma süreçleri toplumsal örf, âdet ve kurumlar tarafından kadına yüklenen biyolojik, ekonomik ve psikolojik yazgının yüklediği rolleri işleyerek tersinden bir yazgı kırılması fonksiyonunu yerine getirir. Kısacası, bu bilinçlenme sürecini rol kalıplarının kıskacından çıkarma olarak eğitim, kendi oluş ve kadınlığını tanıma alanlarına çekme olarak formüle edebiliriz.

Buradan “dil” ve “gerçeklik” konusuna geçtiğimizde, denilebilir ki; genel anlamıyla dil, düşüncelerin aktarılmasında en önemli araçtır. Toplumsal bir olgudur ve temel özelliği toplumsal uzlaşmaya, sözleşmeye bağlı olarak, ortak anlam taşımasıdır. Toplumsal bir bütünlüğü oluşturan tüm uygulamalar dilde yer alır. Sözcüklerin ve vurgularının oluştuğu yer söylem, söylemlerin eklemlendikleri yer ise hegemonik mücadele alanıdır ve mücadele söylem içinde verilmektedir. Özne, dil ve söylem içinde oluşan, değişen, gelişen ve sürekli olarak yapılaşan bir kategori olup, dilin kullandığı her an, öznenin de bitimsiz oluşum sürecidir. Buna göre ideoloji, dil içinde üretilen öznenin kendisini tasarladığı dolayısıyla toplumsal bütünlük içinde devindiği bir alan olarak öne çıkar. Bütün bu tasarımların değişmezliğinin ideolojinin işlevi olduğu noktasında bir yöntem olarak algılanan dil, başlangıçta, yazılmak ya da basılmak amacıyla değil iletişimin doğal süreci içinde doğmuştur. Dilin anlamlı parçacıkları olan sözcükler de, kişilerin bağlı olduğu grupların değer yargılarını, bireysel tutumlarını, hayat görüşlerini, dünyayı anlamlandırma biçimlerini yansıtır.

İnsanlar arasındaki en temel iletişim aracı ve bir bildirişim sistemi olan dil, bütün işlevleri bir arada düşünüldüğünde, yazılı- sözlü sembollerin yanında, sözsüz göstergeleri hatta “iç konuşma” gibi diğer alanları da kapsamakta, sözlü ve sözsüz bütün sembolleri içine almaktadır. Ancak dil, sembollere dayalı bir iletişim aracı olmanın ötesinde, sözcüklerin ardındaki ifade biçimleri ile iletiminin gerçekleştiği sadece söze dayalı kodlardan oluşmaz. Çeşitli görsel mesajlar, vurgular, jestler ve mimikler söz dışındaki iletiler olarak mesajın içinde yer alır. Bu yüzden, çoğunlukla ayrı olarak ele alınan sözlü ve sözsüz semboller, kişiler arası iletişim sürecini birlikte bütünlemekte, bazen bir cümle içindeki sözsüz unsurların anlam değeri, sözcüklerden daha fazla ağırlık taşıyabilmektedir.

Söz, her entelektüel ifade biçiminde ve sanatta yeni bir kimlik kazanır. Sinemada, tiyatroda, edebiyatta hedef alıcısına göre her seferinde yeni bir söylem geliştirir ve kapsamı bilinmeyen dev bir kitleye sunulmadan önce kendini denetler. Dilin gerçekleri yansıtması konusunda da iki tür ikili karşıtlıktan söz etmek mümkündür: Dil/dış dünyadaki gerçeklik ve öykü dili/gündelik dil…

Sözcüklerin anlatım değerleri yanında toplumsal bağlamlı değerleri de vardır. Freud’un dediği gibi “insanı yakalamanın en iyi yolu, söyledikleriyle değil, ağzından kaçırdıklarıyla ilgilenmektir”. Bu bağlamda gerçeklik, doğası itibariyle somut bir çerçeve içinde var olur ve onun temsili de bu somut çerçeveyi bulma, yansıtma arayışı içerisindedir. Yani bir anlamda, neyin söylendiği kadar, neyin söylenmediğinin de önemi büyüktür. Bir Çin deyişi; “Konuştuklarım, düşündüklerimin yarısını ifade ediyor; düşündüklerim de hissettiklerimin yarısını” derken belki de buna işaret etmektedir.

l960’lardan bu yana dilin cinslere göre bazı ayrımlar taşıdığı konusunda görüşler ileri sürülmeye başlamış, böylece, dilin toplumsal değerlerin belirtisi olmanın yanında, cinsiyete ve bireylere göre değişiklik gösterebilen anlamlandırma farklılıkları da araştırmalara konu olmuştur. “Kadın ve erkeklerin dil kullanımında fark var mıdır ?” sorusuyla ilgili olarak dille ilgili birtakım araştırmaların bu konuya da el atmış olduğu görülür. Mesela; bazılarında erkeklerin karşılarındaki kişinin sözlerini kadınlardan daha az dinlediklerine ve daha çok söz kestiklerine dikkat çekilmiş, yine kadınların daha sosyal ve daha az saldırgan bir dil kullandıkları, dünyanın pek çok bölgesinde “biz” zamirini erkeklerden daha fazla kullandıkları belirlenmiştir. Stockholm Üniversitesi, Konuşma Danışmanlığı Bölümünde konuşma uzmanı Bitte Hoffman Bang, kadınların, katıldıkları toplantılarda kısa ve yalın konuştuklarını, “ben” zamirini daha az kullandıklarını gözlemlediğini belirtmiştir. Beden dilinde de bazı küçük farklara dikkat çekilirken, örneğin, kadınların, karşılarındaki kişiyi dinlerken baş işareti yapmaları, onaylama anlamından çok “dinliyorum devam et” anlamına gelmektedir. Kadını ve erkeği tanımlama anlamında genel olarak pek çok dilde erkeklere yönelik olumsuz nitelemeli sözcüklerin daha az olduğu ve aşağılama düzeylerinin de kadınlara yönelik sözcüklere oranla-düşük olduğu belirlenen sonuçlar arasındadır. Nitekim toplumsal cinsiyet ve dil ilişkisine odaklanan dil kullanımlarına yönelik olarak feminist müdahalede üç temel yaklaşım dikkat çekmektedir. Tahakküm yaklaşımı, kadın ve erkek dil kullanımlarındaki farklılıkları konuşma sürecindeki erkek egemenliğine bağlanmakta, kadın ve erkeği iki farklı kültür olarak yansıtan yaklaşım, kadın ve erkek iletişimlerinin kültürler arası iletişim olduğuna vurgu yapmaktadır. Bu iki yaklaşımın açıklamalarının yetersiz kalması, toplumsal cinsiyetin bağlam ve içeriğe göre değişen bir performans olduğu ve konuşma sürecinde izlerin dil üzerinden sürülebileceği düşüncesine dikkat çeken bir yaklaşım olarak ortaya çıkmıştır.

Kadın sohbetlerinin yapısına ve toplumsal cinsiyetin konuşma sürecinde nasıl sergilendiğine dair araştırma temelinde kısıtlı bir kesimden orta sınıfa mensup kadınların konuşma sürecinde çeşitli konuşma ögelerini ortak bir zemin kurmak için kullandıkları, her grubun kendine has bir armonisi olduğu söylenebilir. Ancak, ortak zemine rağmen, kadınların birbirleri üzerinde iktidar kurmaya yönelik birtakım stratejiler kullandıklarını da söylemek mümkündür. Kadınların sohbetlerinde öne çıkan konular, ‘evsel/ev içi mevzular’, ‘dedikodu/skandal’ ve ‘kadınlık evreleri üzerinden kendini ifşa etme’ şeklinde üç temel başlık altında ele alınırken konuştukları konular üzerinden kadınların toplumsal cinsiyeti nasıl sergiledikleri de gözlemlenmiştir. Kadınların ev içi mevzulardaki konuşmalarında, orta sınıfa atfedilen kadınlık rollerini sergiledikleri, dedikodu/skandal konuşmalarında ise hem cinslerine karşı cinsiyetçi tavırlar takınabildikleri ve kadınlık evreleri üzerinden kendilerini ifşa ederken kendi bedenlerine dair terimleri kullanımları noktası da ilgi çekici sonuçlar olarak karşımıza çıkar.

Yine konuyla ilgili olarak kadın, dil ve dilin kullanımı üzerine son dönemde yapılan bir araştırmanın genel çerçevesi ve bulguları ile ilgili bilgileri paylaşmak yerinde olacaktır: “… Kadının en çok saygınlık sahibi olduğu dönemlerde bile, tarih boyunca kadının birincil işlevi olarak doğurganlığın ya da analığın görüldüğü ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla ev hanımlığı ön plandadır. Böyle olunca kadın, ev dışındaki mesleksel ve sosyal yaşamdan uzak kalmaktadır. Bu doğrultuda toplumsal yaşamda cinsiyet açısından daha çok homojen (tek cinsiyetli) gruplar oluşmakta, cinsiyetler arasında değişik alanlarda yabancılaşma, farklılaşma ve hakkını arayamama, kendini savunamama ve temsil edememe söz konusu olabilmektedir. Bu olumsuzluklar genellikle dile ve dil kullanımına dolaylı ya da dolaysız yansımaktadır. Kadın ile erkek dilini görecelik kuramı açısından değerlendirdiğimizde, Linke’nin Avrupa’daki araştırmalarla ilgili olarak; belirttiği gibi söz konusu bulguların genelleştirilemeyeceği, araştırmaların genellikle orta tabakadan insanlar arasında yapıldığı oysa alt ve üst tabakadan kadın ve erkeklerin çok farklı iletişim biçimlerine sahip olduklarını bilmek gerekir.

Kadın dili ile erkek dilinin hem içeriksel, hem biçimsel açıdan birbirinden çok farklı olduğu saptanmıştır. Toplumdaki önyargının tersine kadınların erkeklerden daha çok konuşmadığı ortaya çıkmıştır. Başka bir saptama, erkeklerin kadınlardan daha sesli konuşmasıdır. Bunun nedeni hem biyolojik yapı, hem de toplumda klişeleşmiş bazı önyargılardır.

Erkek diline yöresel lehçeler egemendir. Bununla bağlantılı olarak erkekler özellikle yüklemlerin iç ya da son seslerini düşürmektedir. Kadın dilinde lehçesel özellikler görülmemiştir. Sözcük türü olarak erkeklerin ad ve belirteçleri; Kadınların ise bağlaç, ünlem ve eylemsileri ağırlıklı olarak kullandıkları görülmüştür. Kullanılan, sözcükleri içerikleri bakımından değerlendirdiğimizde erkek dilinde tabu sözcükler diyebileceğimiz sövgü sözlerine ve argo sözcüklere ağırlık verildiği belirlenmiştir.

Erkek dili yazı dilinden çok uzaktır. Kadın dili ise bunun tersine yazı diline ve dolayısıyla ölçünlü (standart) dile daha yakındır. Kadın ve erkek dilinde evlilik bağlamında kullanılan sözcükler sayı ve nitelik bakımından da büyük farklılıklar göstermektedir. Erkeklerin bu bağlamda kullandıkları 32 sözcüğün çoğunluğu argo niteliklidir.

Erkekler, evlilik konusundan değişik konulara saparak iletişim ilkelerine aykırı davranırken; kadınlar tartışmayı bilimsel bir düzleme oturtabilmişlerdir. Kadınların kullandıkları dil her ortamda kullanılabilecek nitelikteyken, erkek dili her ortamda kullanılmaya uygun değildir.

Erkek dili ile kadın dili arasındaki farklılık hitap biçimlerinde de karşımıza çıkıyor. Kadın dilinde okşayıcı güzel hitap biçimleri tercih edilirken, erkek dilinde hitap biçimlerinin de argo nitelikli olduğu saptanmıştır. Söz diziminde erkek dilinde devrik tümceler, kadın dilinde düzgün tümceler ağırlıklı olarak yer almıştır. Heterojen grupta erkekler kadınların sözünü daha çok kesme eğilimi göstererek konuşma olanaklarını kısıtlamışlardır. Bu durum rastlantıdan çok toplumda egemen olan ve basın, bilim ve sanat yoluyla da dolaylı ya da dolaysız desteklenen ataerkil kültürün bir yansıması olarak değerlendirilmelidir.

Araştırma; gerek kullanılan dilin niteliği, gerek işbirliğine yatkın tartışma biçimi, gerekse tartışılan konunun çok düzeyli bir biçimde ele alınması açısından kadınların dilsel eylemlerinin erkeklerin dilsel eylemlerinden çok daha olumlu olduğunu ve dil kullanımında örnek alınabileceğini göstermiştir…”[384]

Bütün bu belirlemelerle birlikte kadının duyguları, sosyal konumu ve yeri, genel anlamda kadın psikolojisi onun dilinden ve sanatından bağımsız olmayacaktır. İşte bu noktada edebiyatta özel bir kadın dili aranabilir. “Şair kadın/yazar kadın” ya da “kadın şair/kadın yazar” demek, onu “öteki”leştirmekten çok özel diline bir atıf olmalıdır. Bakıldığında; tarih içinde birçok dilde sözcükler dahi “dişi” ve “erkek” olarak sınıflandırılmış olup, güç unsuru olarak görülen nesneler genelde erkek iken, güzellikle ilgili nesneler kadın/dişi olarak belirlenmiştir. Kısacası dil, tarih içinde erkek egemen toplumlar tarafından oluşturulmuştur ve sonradan kadının da, malzemesi “dil” olan bir sanatta/edebiyatta kendi dilini kendince işlemeye çalışması kaçınılmazdır.

Anlamlar, metin ve özneler arasındaki etkileşimler içinde üretilmektedir. Buradan ‘kadın dili’ gibi bir tanıma geçersek; kadının “özne” olmadığı veya çok sonraları gündeme gelen edebiyatta, tarihsel süreç içinde “kadın ağzı” nitelemesi iki manayı içinde barındırır. Birincisi, kadın edebiyatçının eserlerinde cinsiyetini hissettirmesini, ikincisi ise kadın olmayan yazar ve şairlerin eserlerinde ya gerçek kimliklerini gizleyerek ya da fiktif kadın figürler yaratarak dolaylı söyleyişleri tercih etmesini… Söz konusu Türk edebiyatı olduğunda, kadının toplum içindeki yerine bağlı olarak “kadın ağzı” da özel bir mana kazanır:

Anne beni niye verdin çocuğa

Oynar oynar taş doldurur kucağa

Yahut,

Yüksek yüksek tepelere ev kurmasınlar

Aşırı memlekete kız vermesinler

Gibi halk müziği örneklerinden “kadın ağzı”ndan, erkeklerin seslendiremeyeceği kadar cinsiyeti belli türküler anlaşılır. Bu cins türkülerin çokluğu, “acaba türkülerin bir kısmının sözleri, hatta müzikleri kadınlara mı ait?” sorusunu akla getirir: cevap, belki “evet” olmalı. Hatta, bugün “anonim” diye adlandırdığımız ve söyleyenin cinsiyeti çok da belli olmayan türkülerin içinde dahi, kadınlar tarafından söylenmiş epeyce koşmanın bulunduğu düşünülebilir.[385]

Edebiyat ve özellikle şiir dilinin olabilmesi için kadının toplumsal yapı içinde biyolojik olduğu kadar sosyal bir varlık olarak da var olabilmesi gerekiyor. Gerçek bir kadın olarak var olabilmek demek, “bilgili, yetenekli, kendilerine bir erkek koruyucu edinmeye gerek duymayan, hayatını başkalarının eline teslim etmeyen üretici kadınlar...” olmak gibi anlamların pek çoğunu içermektedir. Nitekim Gülten Akın’ın şiirlerinde töre, yasak, ayıp, yasa tarafından erkek egemen sistemin sıkıştırdığı kadının dili vardır. Birçok yabancı dile çevrilen şiirlerinden bir kısım başlıkları sıralayarak onun dilini daha iyi anlayabiliriz: Kapıcı Kadınlar Şiiri, Korkak Kadınlar Şiiri, Sorunlu Kadınlar Şiiri, Deli Kızın Türküsü, Eskiyen Adamın Karısı, Düşleri Çıkmayan Kadınlar, Oğlunu Soran Kadının Şiiri, Evdeki Kadının Şiiri, Kadın Olanın Türküsü…

Gülten Akın, kadın dili ile Kestim Kara Saçlarımı’nda:

Uzaktı dön yakındı dön çevreydi dön

Yasaktı yasaydı töreydi dön

İçinde dışında yanında değilim

İçim ayıp dışım geçim sol yanım sevgi

Derken[386], Nezihe Meriç: “Duyarlılığın farklı olması, kadın duyarlılığı diyebilmek için farklı bir akıl ve farklı bir zaman gerekiyor” diyerek, kadın duyarlılığını farklılaştıracak bir bilince ulaşmak gereğine işaret ederken, bunun kadının sınırlarının farkına varması ile mümkün olabileceğine vurgu yapar. Yaratıcılığın sınırlar gerektirdiği, sınırlanma ile derinleşme ve genişlemenin yan yana yürüdüğü düşünüldüğünde, kadınların sınırlarının olması yaratıcılık anlamında erkeklere göre bir artı değer olarak algılanabilir.

Türk kültüründe özellikle edebiyat bağlamındaki kadın olgusuna değinirsek, bildiğimiz gibi, Osmanlı’nın son döneminde çok güçlü bir kadın hareketi vardır ve aslında Osmanlı modernleşmesi büyük ölçüde kadın üzerinden gelişmiştir. Kadını kamusal alana kazandırmak, Osmanlı modernleşmesinin en önemli adımı olarak kabul edilmiş ve Cumhuriyet modernleşmesi de bu anlayış üzerinden gelişmiştir.

Osmanlı’da Tanzimat’tan itibaren kadına yapılan yatırım, zamanla bir kadın hareketinin ortaya çıkmasına zemin hazırlamış bir bakıma kadınlar, kadın hareketiyle geliştirdikleri modernleşmenin en önemli aktörü olmuştur. Osmanlı kadın hareketi bir “yerlilik” nitelemesiyle tam anlamıyla kadınların yerel sorunlarına odaklanan bir dinamizm olarak özel bir öneme sahiptir. Buna karşılık 1980 sonrası gelişen kadın hareketi, Türk kadınının yaşadığı reel sorunlardan çok küresel düzeyde gelişmiş olan feminist söylemler üzerine temellendirilmiş, üniversitelerde kadın araştırmaları bölümleri kuruluncaya kadar bu toplumda yaşayan kadınlarla ve onların reel sorunlarıyla buluşamamıştır. Onların kafasındaki kadın soyut bir kadın olarak yer almış; başörtüsünden, eğitimsizlikten, yoksulluktan ve yetersizlikten dolayı ezilen, horlanan, dışlanan, aşağılanan kadını uzun zaman es geçmişler ancak Osmanlı kadın hareketi, doğrudan doğruya o dönemdeki kadının yaşadığı sorunlara odaklanmıştır.

Her medeniyet kendi dilini inşa eder. Kendini inşa ettiği değerlerin sağlamlığı onun bulunduğu yeri gösterir. Sağlam değer yargıları olmayan, geçmişin irfani değer yargılarını bozarak taklit eden medeniyetler kendini tükettiği gibi insanı da tüketir. Bu bağlamda bir toplumun kadına bakışını, kadının o toplumdaki gelişimini ve konumunu anlamak için bazı göstergeler vardır. Bunlardan biri belki de en önemlisi edebiyattır. Kadınların yaşamları ile ilgili birinci el kaynakların çok yakın zamanlara dek bulunmadığı düşünüldüğünde, edebiyat yapıtlarının kadın tarihini yansıtmada ne denli vazgeçilmez olduğu açıklık kazanmaktadır. Hayatın gerçekliğine paralel yapıdaki roman ve hikayedeki gerçeklik, kurmacanın kendi içinde tutarlı ve gerçekçi olmasında esastır ve kurmaca eser, hayatın gerçeklerini kendi iç gerçekliği haline getirerek sunar.

Cumhuriyet öncesinden sonrasına genel olarak Türk kadın edebiyatçılarının[387] “duruş”larına gelince; Halide Edip’ten bugüne kadın öykücüler bir iki istisna dışında toplumsal ve bireysel anlamda korumacı bir tutumla sıradan insanları, kırılgan ruh yapıları, ayrıntılarda zenginleşen günlük yaşantıları, aşk, dostluk ve fedakârlıkla yüklü ilişkileri, geçmişe özlemleri, geleceğe umutlu bakışları, kayıpları ve kazançlarıyla ama her hâlükârda geniş bir yüreğin, engin bir gönlün, sınırsız bir aşkın ve tarifsiz bir vefanın sahipleri olarak hikayelerine taşımışlardır. Tabii bu öyküleme ve kurgulamada kadınların incelik, dikkat, sezgi, zerafet, merhamet gibi ontolojik kazanımlarının yani kendiliğinden verili değerler payını da göz ardı etmemek gerekir. Nitekim, kadının masallardan başlayan “tahkiye etme” kabiliyetini öne çıkarmak, bir üstünlük olarak değilse bile bir artı fark olarak da dikkatlere sunulmalıdır.

Popüler edebiyat nitelemesiyle Kerime Nadir ve Muazzez Tahsin Berkant 1930’lu ve 1950’li yıllarda dönemin roman yazarları arasında özellikle aşk romancıları olarak öne çıkarlar. Bir çeşit romanslar da diyebileceğimiz aşk romanlarında olay örgüsü, kadınların gündelik toplumsal problemleri, kadın dayanışmasının önemi, bir macera etrafında şekillenmekle birlikte kurmacalarının odağında erkek kahraman ile kadın kahraman arasındaki aşk ilişkisi vardır. ‘Yüksek’ edebiyatın kurtuluşçu cepheye, inkılaplara ve modernist ideolojiye ilgisiz kaldığı bu yıllarda birbiri ardına gelen ve Anadolu’nun her köşesine yayılarak okuma ve kitap kültürüne ivme katan bu romanlarda bir anlamda, Ömer Türkeş’in de altını çizdiği “Cumhuriyet kuşağının âdâb-ı muaşeretinin manifestosu” olduğudur. Bu iki ismin temsiline popüler aşk romanları bağlamında bugünün penceresinden bakarsak, reklam ya da film yıldızlarında vücut bulan romans kahramanları, mevcut ideolojilerle örtüşen geçerli kadınlık kodlarının oluşturulmasında temel işleve sahip oldukları noktasıdır.

1950’lerden 1970’lere artan bir ivme ile, bir bakıma kadın yazarların yargılarını daha açık söyleme döneminin başladığı söylenebilir. Kuşak çatışmaları ve dünya görüşü eksenindeki değişim ve dönüşüm kadının gözünden anlatılır. Kadın yazarlar dünyayı yargılarken, kendilerini de yargılamakta, başka bir bakış açısı ve dayanışma duygusu istemektedir. Kadın yazar sayısında büyük artışın olduğu 70’lerde özgürleşme sürecindeki bilinçlenme/bilinçlendirme mücadelesindeki kadını siyasal, toplumsal, entelektüel, tinsel, duygusal, etik açılardan bütün olarak kavrayan, kadınlık bilincini ve dişil öznelliği yansıtan, cinsel farklılığı kadının bakış açısıyla sunan ve cinsiyetler arasındaki simetrik iktidar ilişkisine dair eleştirel farkındalık sergileyen romanlar yazıldı. Özellikle Sevgi Soysal, Füruzan, Adalet Ağaoğlu, Leyla Erbil, Erendiz Atasü, İnci Aral, Pınar Kür... toplumsal cinsiyeti eleştirdikleri kadar kadın cinselliğini de tema edindiler.

Edebiyat bağlamında, “kadın” sözcüğüne vurguyla herhangi bir tasnifin yapılmasını doğal bulmayanların büyük yekun tutmasına karşılık, ilk zamanlardaki “çok azlık”tan, şimdi “çokluğa” geçiş sürecinde 1980’den itibaren kadın öykücülerin sayısında, erkek öykücüleri geride bırakan bir artışın gerçekleştiğini görürüz. Bütün bunların sebebi olarak toplumsal değişim süreciyle ve modernleşmeyle paralel ekonomik gelir düzeyinin yükselmesi, eğitim imkanlarının, üniversite mezunlarının sayısının artması, kadının gerek iş gerekse sivil hizmetler aracılığıyla sosyal hayata daha hızla katılması, kamusal alanda yer alması, kendini ifadeye ihtiyaç duyması, erkek egemenliğine, siyasal baskılara karşı tepki göstermesi gibi nedenler gösterilebilir.

1970’ler ve özellikle 1980 sonrası edebiyatta kadın olarak yazma ve kadınlığını yazma eğilimi daha güçlü bir ivme kazanmıştır. Kadınların ortaya koyduğu edebiyat ataerkil düzenin yazılmamış kurallarıyla kuşatılan kadının bireyleşim sürecini, var oluşunu tamamlayabilme, kendini yeniden kurma ayrıcalıklarını kullanma, kendilik sınırlarını belirleyebilme adına imkan ve imkansızlıklarını bilme/algılama gayreti içerisinde gerçekleştirir. Ortaya konulan ürünler genel çizgileriyle evdeki baskı ve sosyal yaşamın ataerkil düzeni, kadının kendilik değerlerinin oluşum aşamasında kendini ve yaşamı sorgulaması ve bir fark ediş dönemine dönüşmesi ile sonuçlanır. Hem kadınlığını koruyabilen, hem toplumsal meseleler hakkında söz söyleyebilen, hem erkekle eşit olan, hem de eşit olurken farklılığını da devam ettirebilen bir söylemin geçerliliği devam ederken, 2000’lere baktığımızda bunun çok daha karmaşık bir sorun haline geldiğini görüyoruz. Bütün bu tartışmalara gerekçe olan yaklaşımlara, algı biçimlerine, ideolojilerin etkisine, kadınlık deneyimlerini merkeze alarak yazmayı sürdürenlere rağmen bir oto-sansürün, daha yazmadan kendini denetlemenin kadın edebiyatçılarda önemli bir mesele olduğu söylenebilir.

Başlangıçta, edebiyatta genellikle bir misyon gibi algıladıkları feminist düşünce Türk kadın yazarlarının 20.yüzyılın ortalarından bu yana gittikçe artarak sayıca ve nitelik yönünden seslerini daha belirgin bir şekilde duyurmasıyla kendi içinde belli bir değişim göstermiştir. Öğrenim hakkını kazanma, kafa gücünü, ekonomik bağımsızlığını elde etme mücadelesi aynı zamanda kadının kadınlık yeteneğini de kaybetmeme, meslek sahibi olmanın yanı sıra anne ve eş olma şansının da toplum ve devlet tarafından desteklenmesini isteme yolunda ilerlemiştir. Bütün bu oluşum ve yapılanmalarda kullanılan dil ve gerçeklik de; biyolojik kimlik/anatomik cinsiyet ve psikolojik kimlik/sosyal-cinsel tür arasında kendi olma mücadelesinin yansıması biçiminde yer bulacaktır. Birçok yazardan kimi alışılagelmiş kadın kimliği dışında kadın olmanın anlamını, kimisi gerçek kadın kimliğini sorgulayan, arayan, acı çeken kadını yazarken “feminen” söylem, bir kısmı da “feminist” söylem içinden kalem ürünleri ortaya koymuşlardır.

Dolayısıyla kadınların kimlik mücadeleleri, süreç içinde hayatın içindeki kadın olma durumu ile kesişerek ortaya çıkmaya başlamıştır. Bu anlamda altını çizebileceğimiz bir diğer husus 1980’lerden sonra kendisine geniş bir yer açan İslamî kesimde de ağırlıklı bir kadın yazar olgusunun yer aldığıdır. Mesela, İslami edebiyat açısından bakıldığında yaygın olarak erkeklerin yazdığı, kötü yola düşmüş çoğunlukla kadınların bir şekilde doğru yolu bulmasını, hidayete ermesini anlatan metinlerle ortaya konan klişeleşmiş bir yaklaşımdan farklı olarak 1980 sonrasında Şule Yüksel Şenler’le başlayan roman ve özellikle de hikaye türü anlatılarda bireysel sesler olarak öne çıkan isim kadrosu içinde Cihan Aktaş, Nazan Bekiroğlu, Fatma K. Barbarosoğlu… gibi isimler kadınların edebiyatı bağlamında görünür olmuşlardır. Kadın kalemlerin, erkeklere göre tahkiyedeki artı farklılıkları onlara dini, ahlaki ve milli değerleri işlemede olumlu rol sağlıyor mu, sorusunun cevabı noktasında bunu “amaç” edinilmesi durumu edebiyatla çelişir. Feminizm safında duranlarla birlikte bu tür hareketlere itibar etmeksizin, gelenekle de sağlam bağlar kurarak yerli öykücülüğü önemli yerlere taşıyan kimi kadın öykücülerimize tahkiye eylem ve sonuçlarıyla edebi planda daha yakından bakıldığında yakın dönemden Ayfer Tunç, Fatma K. Barbarosoğlu ve Nazan Bekiroğlu gibi bazı isimleri örneklemek mümkün...

Roman türüne gelince; her romanın gerçekliği kendi içinden, yazarın sanatından ve okuyucunun algı dünyasından hareket ederek şekillenen bir yapıdır ve esas olan yazarın okuyucuya sunduğu metindir. Bu metnin üretimi yazarın özelliği ile doğrudan ilişkili olup bu bakış açısı her türlü toplumsal olaya, kültürel değişime, psikolojik etkileşime, aileye, çevreye vb. bağlı olarak şekillenir. Kurmaca (roman, hikaye) öznel olduğu için yazarın eğitim durumu, cinsiyeti, yaşı, ırkı, ideolojisi, kültürü, geçmiş deneyimleri üretimine farkında olarak ya da olmayarak etki eder. Yazarın içinde bulunduğu zaman dilimi ve toplumsal-tarihsel bağlam da metinlerin üretim sürecinde rol oynamaktadır.

Dil, söylem, kadın, edebiyat... [388] Bütün bunların değerlendirilmesi için de diyebiliriz ki; Doğa ile savaşımında korku, engel ve baskılarla karşılaşan insan, önce toplumsallığı ve dili keşfetmiş sonra da çeşitli araç gereçlerle hayatını kolaylaştırmanın yollarını aramıştır. Yaşamını kolaylaştırırken tanrılarını yaratan insan, aynı zamanda kendisini ve yapıp ettiklerini gelecek zamanlara taşıyacak olan ölümsüzlük arayışına girmiş ve bunu “sanat”la taçlandırmıştır. Bu bağlamda “bir söz sanatı” olarak “edebiyat” da doğmuş ve çeşitli ölçeklerde gelişmeye başlamıştır. İnsanın kendini ifade etme biçimlerinden biri olan yazma eylemi, dünyayı nasıl kavradığının, hayatı ve insanları algılayış biçiminin de bir aynasıdır. Birçok sanat dalında olduğu gibi yazmayı iş edinenler bu aynadan hem kendilerini hem de içinde yaşadıkları toplumu göstermeye çalışırlar.

İnsanlığın iki cinsinden biri ve yarısı olan kadın, ilkel toplulukların ana-erkil düzenlerinde baskın bir olgu ve varlık olarak mevcut sözel kültürü taşıyan unsur iken; hayatın her alanında olduğu gibi edebiyatta da erkek egemenliği bu sürecin doğal sonucu olagelmiş, zaman çizgisinde ilerledikçe edebiyatın öznesi erkek, nesnesi ise kadın olmuştur. Ancak kadının varlık bilinci, farkındalığı ve savaşımı özellikle geçtiğimiz yüzyılda yükselirken, bu yükseliş farklı ivmelerle varlığını, etkisini sürdürmüştür.

Hem “kadın” hem de “edebiyat” kavramlarının “insan” kadar eski olmalarının yanında her ikisinin bir arada kullanıldığını ve kavramlara yüklenen anlamların çeşitliliğine bunları yorumlama farklılıklarını da eklersek; konunun boyutları, zenginliği ve etkileşiminin nereye varacağını kestirmek pek kolay görünmemektedir. Kadınların toplumsal, siyasal yaşamdaki etkilerinin artmasıyla 20. yüzyılda edebiyat alanına girmeye başlayan “kadın edebiyatı” ya da “kadın ve edebiyat” konusu dünyanın birçok ülkesinde olduğu gibi ülkemizde de çok tartışılan ve bir türlü içinden çıkılamayan sorunlardan biri olarak belirmiş, 21. yüzyılda da tartışılan konulardan biri olarak belirtildiği gibi varlığını sürdürüyor olacaktır... İki büyük kavram “kadın”ı ve “edebiyat”ı bir araya getiren ve yaşamın önemli bir gerçekliği olan bu konunun bu belirli genel tanımlamaların dışında ele alınmasıyla tanımlanmaya başlayan “kadın edebiyatı” konusu, dünyada yaşanan politik gerçekler ışığında giderek daha çok tartışılacak bir alan açmıştır. “Kadın ve edebiyat” kavramıyla anlatılmak istenen bir başka boyut ise; kadın edebiyatçıların edebiyata kattıklarının, edebiyattaki durumlarının ele alınması ya da kadınların edebiyatta nasıl yer aldığının incelenmesidir. Çünkü; kadın-edebiyat ilişkisi söylem bağlamında edebiyat sadece kültürün bir yansıması olarak değil, aynı zamanda kültürü oluşturan söylemsel bir uygulama olarak görmesinde aranmalıdır.

Kadın edebiyatı yalnızca kadınlar okusun diye yaratılmaz; kadın yazar yaratma enerjisini kadınlık bilincinde bulduğu için bir zorunluluk olarak doğar. Edebiyatı, cinsiyet ayrımcılığı konusundan uzaklaştırmak gerekir. İnsanlığın genel ürünü olan edebiyat da edebiyatçı da ele alınırken ölçüt olarak cinselliğin kabullenilmesi hatta öne çıkarılması kadın cinsini aşağılayan bir yaklaşımdır. Kadınlara seslenen, onların okuyacağı, okuyucusu kadın olan edebiyata; “kadın edebiyatı” demek insanlığın büyük birikimi olan edebiyatın anlamını daraltmak demektir. Erkekler kadar kadınların yaşadıkları da, edebiyatın işlenmeyi bekleyen malzemesidir ve asıl önemli olan, insanlığın ortak birikimini edebiyata katabilmektir. Bütün bunlarla birlikte “kadın edebiyatı” kavramının, kadının kendisini var etmesinin göstergesi olarak yüceltme kaygısı taşıdığı gözden uzak tutulmamalıdır. İnsanlığın diğer yarısı olan bir cinsin edebiyattan dışlanmasına karşı, bir tepki olarak bu adlandırmanın olumlu bir anlam içerdiği ve bir tanımlama getirdiğini de göz önünde bulundurmak gerekir.

Türk edebiyatında; kadın edebiyatını ve kadınların edebiyatını -konunun çevresinde dönen tüm çelişkili tartışmalarla birlikte- öne çıkartan yalnızca kadın yazarların çabaları değildir. 20. yüzyılda kadın hayatlarının geçirdiği somut aşamalar ve kadınlığın toplumsal imgesindeki farklılaşmalar, üretilen yeni mitler, beklentilerin ve mitlerin gerçeklerle çatışmaları, bu karşıtlıkların cinsler arası ilişkileri nasıl etkilediği, inanç sistemleri, kamusal alan ve sosyal etkileşim içinde özellikle yüzyılın ikinci yarısında erkeklerin yarattığı edebiyatta yeterli karşılığını bulamamıştır. Kadın edebiyatını ve kadınların edebiyatını önemli kılan biraz da bu eksikliktir.

Kişisel bir cesarettir yazmak ve kadın duyarlılığında daha yoğundur.

Kadın duyarlığı ile erkek duyarlığı elbette çok farklıdır ve hiç şüphesiz bir temayı sadece yazarın cinsiyeti belirlemez. Kadın olsun, erkek olsun şair, yazar, sanatçı temaya bir şekilde eklemlenecek, dilini kuracak ve kendini üretime katacaktır.

Kadın hayata katıldığı yerdeki zorluğu sanatta, özelde edebiyatta da yaşar. Her şeye rağmen, yine de ata-erkil bir dil içinde bir nevi hapsolan kadınlar için sözü edilen ata-erkil dil düzeninin değiştirme sürecinde edebiyat/yazın en yetkin araçtır. Feminist bir yazın anlayışı da, edebiyatın içerdiği çeşitli ataerkil tuzaklar karşısında yeni bakış açıları kazandırmayı amaç edinmektedir. Dolayısıyla, eşitlikçi düşünceyle kadın hareketlerinin başlangıcına ilham veren 18. yüzyıldan itibaren kadının erkeğin karşı kutba yerleştirdiği “öteki” olarak nitelendirilmesini irdeleyen, sorgulayan ve farklı bakış açıları ortaya koyan bir eleştiri olarak, edebiyat eleştirisine asıl katkısı edebiyat eleştirmenlerini “kadın imajı, kadınlık ve erkeklik kurguları” üzerine düşünmeye, bu konuya farklı pencerelerden bakmaya zorlamak olmasında aranmalıdır. Bu bağlamda örneklersek; kadının kendi içine baktığı “kadın edebiyatı”nı ele alan Jale Parla, Peride Celal’in 1954-1990 arasında yayımlanmış psikolojik üçlemesinin (Üç Kadının Romanı, Üç Yirmidört Saat, Kurtlar) özellikle üçüncüsünü kadın hallerini, “kadın ruhu”nu deşmeye dönük öncü bir cesaret denemesi olarak konumlandırır. Parla, “kurt” ve “hastalık” metonimileri üzerinden ve her kuramsal mukayese fırsatını kullanarak Kurtlar romanının gerçekten zenginleştirici bir okumasını yaparken, hem anlatı yapısını kadınlık üzerine kuran, hem de kahramanları hep kadınlar olan yönüyle, çift sesli kadın edebiyatının bir prtotipine işaret eder. Dolayısıyla, hem çevrelerinde, dış gerçeklikte, hem hayallerinde ve iç dünyalarında yaşayan kadınların iç seslerinde, hatta beden dillerinde bambaşka metinler, hayaller, olasılıklar, korkular, içsel gerçeklikler, öğrenilen kadınlık bilgisi vardır. Kadının, dili konuşurken aslında dil tarafından konuşulduğunu, ürettiği anlamların çoğunun kendi eserleri olmayıp bilinçdışı olarak dilde aktarılan koşullar altında gerçekleştirdiğini de bu iç sesler gösterdiği vurgusu dikkat çekicidir.

“Kadın olmakla sözcükler arasında, yaklaştıkça uzaklaşan bir yükselti gibi uzak bakışa derli toplu, açık seçik ve somut görünen, yakınlaşınca, hele içine girince sis gibi dağılan ve ele gelmeyen bir ilişki var.” gibi söylemlerde olduğu gibi kadın olmanın yeterli, kadınlığın her şeye bedel sayıldığı marjinal kabullerin dışında kadın ve edebiyat ilişkisinde, Türk edebiyatına son 60 yılı ve özellikle de 1980 sonrası 30 yıllık evresinde kadın yazarların öz, içerik ve biçim açısından son derece önemli bir ivme kattığını, nicelik ve niteliğin kat sayısını artırdığını söylemek yerinde olacaktır. Bu anlamda edebiyatın toplumsal cinsiyetteki bazı eşitsizliklerin yansımasını bulduğu ve görünür kılındığı bir alan olduğu kadar, aynı zamanda edebiyatın bunların dışındaki yorumların olduğunu gösteren bir alan oluşturan varlığı önemlidir.

İki tam gün işini bir arada yapmaya çalışan kadın yazarların işi gerçekten zor ama bu zorluk, yazarlar tarafından çoktan aşılmaya başlandı. Onların yazın dünyasına girmesiyle suskun, kapalı, ezik kadının kimliği değişiyor. Son dönem edebiyatımızdaki kadın artık Halide Edip’in kadınlığını bastıran, tayyörüyle eğitim ordusunun başına geçen ideallerin kadını olmanın dışında kendi kimliğine her yönüyle sahip çıkmayı istiyor. Sadece kutsal ana, sadık eş, eğitim öncüsü, düşlerdeki sevgili olmak istemiyor ve yüzyıllardır erkekçe tanımlanmış bir dünyayı yeniden tanımlamaya ve yorumlamaya girişiyor. Dünyaya, tarihe, doğaya kadın gözüyle bakmayı keşfediyor. Hayata yeniden biçim vermek, var olmak isterken dilini yeniden kuruyor ve bunun için öykü anlatıyor; bir anlamda Binbir Gece Masalları’nın benzersiz anlatıcısı Şehrazat gibi hayatta kalmak, varlığını kanıtlamak için yazıyor... Bir başka ifadeyle; erkek için edebiyat/yazın bir iktidar sorunuysa, kadın için ölüm-kalım sorunu olarak gerçekliğini kurmaya çalışıyor, diyebiliriz. Psikolojik, sosyolojik faktörlere baktığımızda sözel kültürde yer alan kadının yazılı kültürde çok net olmadığını ve bunun görsel kültüre de iyi bir biçimde aktarılamadığını görürüz. Kadın konusunda araştırmalar olmasına rağmen kadına dair bilgimiz az ve ayrıca, kültürel kodlar içindeki kadının tam olarak çözülebildiği söylenemez... Tezer Özlü`nün lirik ve marazi kadınları, Suat Derviş`in vesikalı yarimleri, Sevim Burak`ın gururlu kadınları, Füruzan’ın yoksul anneleri ve kızları, Nazlı Eray`ın orfeleri, Ayla Kutlu`nun kaçak göçmen kuşları, Perihan Mağden`in annesine küsmekle meşgul genç kızları, Sevgi Soysal’ın Tante Rosa’sı, Cihan Aktaş’ın ‘ağzı var dili yok Şehrazat’ları… bu kodların sadece bir bölümünü oluşturuyor.

Kadın yazarların edebiyata girişi, kadınları düşsel bir yaratık olmaktan kurtarıp yere indirmiştir. Sessiz olmaları öğütlenen, yüzyıllardır kendilerini ifade etme yolları daraltılan, günümüzde bile tıkalı kalan kadınlar yazarak kendilerine bir ifade yolu bulmakla kalmadılar, yeni bir kimlik edindiler.

Edebiyat ait olduğu çağın dilinden ve gerçekliğinden beslenir. Kadınların dışa vurduğu dil, bugün mağdurun dilidir. O yüzden hikaye ve romanlardaki kadın kahramanların kaderi, sokaktaki kadınların kaderinden bağımsız bir yol izlemez... Nitekim, edebiyat hayatın bir izdüşümüdür. Nabokov’un dediği gibi; “romanda asıl hadise kahramanlar arasında değil, romanı yazanla okuyan arasında geçiyor.”

Kadın yazarlar, kadın sorunlarını, kadın-erkek eşitliğini, kadın bakış açısını Türkiye’nin gündemine sokması bakımından başarılı sayılmasına rağmen bir kimlik kaynağı oluşturma konusunda aynı derecede sayılmıyor. Bütün bunlara rağmen toplumda kadının içinde bulunduğu sorunları geniş perspektiften ele almış, modernizmin yıkıcılığının farkında ve onunla yüzleşmeyi göze alan yazarlar, kapitalizmin sinsi tuzaklarının aileyi nasıl yok ettiğini geniş açıdan işleyerek modern bireyin içine düştüğü ölümcül yalnızlığı gözler önüne sermişlerdir. Sürekli tüketen, taklit eden, sömürülen, yönlendirilen kitlelerin nasıl kendi varlıklarının farkına varmaları gerektiği; dine, aileye, geleneğe sırt dönmenin, kaosun, cilalı hayat tarzının, değersizleştirmenin konu olarak ele alınması edebiyatın gündeminde de yerini almış durumda. Ancak yine, de tüm dünya genelinde hüküm süren ata-erkil anlayış, kadının edebiyatta olduğu kadar popüler kültürde, hatta haberlerdeki yer alış biçimleriyle veya kadınların temsillerine ayrılan kısıtlamalarla pekiştirilmeye ve yeniden üretilmeye devam ediyor. Erkek hegemonyasının yeniden inşasına hizmet eden bu anlayış ve yaklaşım gerçeğin işleniş biçimiyle doğru orantılı olarak yönünü korumaya devam ediyor.

Günümüzde kadın edebiyatçılar, kadının yaşadığı baskıdan mekansızlığa; modernleşmeden fanatizme uzanan geniş bir açıdan bireysel, sosyal ve evrensel konuları eserlerinde işlerken, çeşitli sosyal kesim ve inanç mensuplarından kadınların var oluş mücadelesiyle birlikte ait olduğu çevrenin çarpık düşünceleri ile yüzleşme durumunu da sergilemekteler... Kadın duyarlılığını farklılaştıracak, derinleştirecek bir akla ve bilince ulaşmak; kadının sınırlarının, bir anlamda da sınırsızlığının farkına varması ile mümkündür.

Bütün bu söylemin içinden son söz olarak; “Hayatın şarkısı salt kadın dili ile elbette yaratılabilir ama bu şarkının kadın ve erkeğin ortak diliyle yaratılması bütün insanlığın problemidir” derken, unutmamalı ki “çocuğun, sütün ve dilin üreticisi kadındır”.

Oturum Başkanı: Sayın Karaca’ya teşekkür ediyoruz.

Öğleden evvel şahane bir yönetim altında tebliğler dinledik. Bir musiki sanat eseri icrasında saz eserleri soliste ne kadar uyumlu eşlik ederse o solistin eseri o kadar parlak o kadar güzel ortaya çıkar. Bazı şartlarda saz eserlerinin susması solistin tek başına sesini duyurması lazımdır ki ben bu ikinci metodu tercih ediyorum zaman darlığı sebebiyle. Böylece solistlerimiz kendi sesleriyle buyursunlar.

Evet, Dr. Hilal Hanım. 15 dakika efendim.

Buyurun.

[384] http://www.belgeler.com/blg/t9b/kadinlararasi-konusma-surecinde-toplumsal-cinsiyetin-dil-uzerinden-sergilenmesi-the-performance-of-gender-in-the-conversations-of-women

[385] Kayahan Özgül, “Türk Edebiyatında Kadın Ağzı”, Edebiyat Güncesi, S. 14, s.3-7.

[386] http://bianet.org/bianet/sanat/128457-kadın dili üzerine

[387] Nesrin Tağızade Karaca, Edebiyatımızın Kadın Kalemleri, Vadi Yayınları, Ankara 2006.

[388] (Bkz.) Nesrin Kula-Demir, Discourse analysis of two magazines intended for young girls/ Genç kız dergilerinin söylemsel çözümlemesi: iktidar, ideoloji ve kimlik. http://findarticles.com/p/articles/mi_hb1390/is_1-2_5/ai_n29153749/

BATIDAKİ YAYINLARIN “MÜSLÜMAN KADIN ALGISINA” ETKİSİ ÜZERİNE BAZI NOTLAR

Dr. Hilal GÖRGÜN

Araştırmacı-Yazar

Giriş

21. yüzyılın başlarını yaşadığımız şu yıllarda batıda kadın, çeşitli zaviyelerden basılı ve görsel yayının gözde konularının başında gelmektedir. Bunlar içerisinde Müslüman kadına ayrılan pay, ilk bakışta az gibi görünse de, etkileri açısından hiç de azımsanmayacak bir konumdadır. Her şeye rağmen Müslüman kadın hakkında yapılan yayınlar tarihi süreç içerisinde sürekli artış gösteren bir grafiğe sahip olmuştur.

Konumuzun aslında pek çok yönü var: Müslüman kadın roman, hikâye gibi edebi, yani hayal unsuru olan yayınların konusu olabildiği gibi, tarihi araştırmaların, güncel belgesel veya magazin yayınlarının da konusu olmuştur/olmaktadır. Dolayısıyla bütün bu geniş yelpazeye yayılan “kadın hakkındaki yayınlar” o alanların olumlu veya olumsuz bütün özelliklerine ortaktırlar. Aslında başlığımız “Batıda Müslümanlar hakkında yapılan yayınların Müslüman algısına etkisi” şeklinde olsaydı bizim açımızdan pek de bir şey değişmeyecekti. Çünkü kadınlar hakkında söylenenler, şu veya bu formda erkekler ve genel olarak Müslümanlar hakkında oluşturulan söylemin bir izdüşümünden ibarettir. Demek oluyor ki biz burada konuyu daraltmış da olmayacağız; sadece genel bir tavrın nispeten özel bir konudaki görünüşünü işaret etmeye çalışacağız.

Modern dönemin bir “imaj”, bir “söylem”, bir “görünüş” çağı olduğu ve imaj kadar söylemin de hakikati ikame eden bir konumda olduğu dikkate alındığında, bizim burada Müslüman kadının kendisi hakkında değil de, onun nasıl “gösterildiği” ve bu “gösterim”in nasıl bir “algıya” dönüştüğü; bunun ötesinde bu algının nasıl siyasallaştırılarak kullanıldığı üzerinde durmamız, “modern duruma” post-modern bir bakış olarak da ifade edilebilir.

Birçok alanda olduğu gibi kadın konusunda da genellikle dikkate alınmayan bir husus, modern Batı toplumları ve devletlerinin bir ilim ve basın-yayın siyaseti güttükleri ve bunun da, “reel politika” ile sürekli paralellik arz ettiğidir. Bir söylem olarak Tarih de, her dönemde siyasal ve toplumsal ihtiyaçlar/talepler göz önüne alınarak sürekli yeniden inşa edilen bir “anlatı”dır. Mesela son zamanlarda “imaj” araştırmaları adı altında geliştirilen, geçmişte batılıların “İslam düşmanlığı” ile var oldukları tezi de, -bir alman tarih felsefecisinin terimlerini kullanacak olursak- gelecek olarak inşa edilmiş bir geçmiş (vergangene Zukunft) inşasının örneğidir.

Biz burada “imaj” konusu özerinde durmakla birlikte, nispeten siyasi kaygılardan uzak, anlama ve anladığını ifade etmeye yönelik olduğunu düşündüğümüz bazı örnekleri de dikkate alarak, bu alandaki söylemlerle ilgili genel değerlendirmelerde bulunacağız. Şunu hemen söylemekte fayda görüyorum: Müslüman kadının literatüre girişi, gittikçe artan bir şekilde –tam da imaj çağının mahiyetine uygun olarak- resim/görüntü veya görüntüye ulaşılamadığı yerde tahayyül gücünün kullanılarak, daha çok göze hitap eden bir tarzda gerçekleşmiştir.

Kadının gündeme getirilişinin ana hatları ile dört farklı formunu tefrik etmek mümkündür. Bu formlar belli ölçüde tarihi bir sıraya, bir kronolojiye denk düşseler de, genellikle çağdaştır; yani bu dört formu, günümüzde de temsil eden yeterince yayın bulmak mümkündür. Bu formları ilk bakışta dönemler olarak ele almak daha anlaşılır olduğu için, tercih edilebilir bir anlatım şekli olarak gözükmektedir. Ancak buradaki dönemlerin tarihi bir çizgi olarak değil, bazen birbiri içine geçmiş, bazen de birbirini kapsayan “söylem formları” olarak anlaşılması gerektiğinin altını çizmem gerekiyor.

Birinci dönemi, kısaca Osmanlının idealize edildiği dönem olarak isimlendirebiliriz. Bu dönemdeki söylemde ön plana çıkan tasvir ciheti, mahremiyetine riayet eden, bu yönden ahlak ve fazilet timsali olarak nitelenen Müslüman kadındır.

İkinci dönemin söyleminde ise daha çok lale devri ve sonrasında yine Osmanlı sarayı ve saray çevresine yönelen ilgiye bağlı olarak oluşan, haremde eğlence ve zevk unsuru olarak kadın ön plana çıkmaktadır.

Üçüncü dönemde ise artık batılıların işgal ettikleri yörelerde yaşayan, ancak hayat tarzları itibariyle sömürgecilerin tasarrufu dışında kalan, mahremiyeti dolayısı ile “tehlikeli”, denetlenemediği için bir “risk unsuru” olarak algılanan kadın vardır. Modernleştirme işte bu kadının “tahriri”/“hürleştirilmesi”/liberalleştirilmesi/ emansipasyonu olarak anlatılır.

Nihayet içinde yaşadığımız dönemde yaygın bir şekilde inşa edilen, “baba-kardeş-koca baskısından kurtarılarak” modernleştirilmesinin tamamlanması gereken “zavallı kadın” vardır.

Tabii bütün bu söylemleri hakikat zannederek, bunu içselleştirerek, kendisini bunlardan biriyle özdeşleştirerek, kendisine bu gözle bakan; bu söylemlere hadisler ve Kur’an-ı Kerim’den gerekçeler bulan “Müslüman feministleri”, döneme bağlı olarak bunlardan biri ile irtibatlandırmanın mümkün olduğunu burada hatırlatmaya gerek görmüyorum.

Şimdi kısaca bu dönemleri ve söylemleri bazı örnekler üzerinden kısaca açıklamak istiyorum:

I. Birinci söylemin önemli örneklerinden birisini Georgius de Hungaria, -yani Macar George- Osmanlı topraklarında yirmi yıl süreyle esir olarak yaşamış, hürriyetine kavuşup İtalya’ya döndükten sonra 1481’de yaşadıklarını anlatan bir kitap kaleme almıştır. Osmanlıların 15. yüzyıl sosyal yaşantıları hakkında kaynak değeri taşıyan bu eserin bir bölümünü kadınlara ayırmıştır.[389] Bu bölüm ilginç bir şekilde “Türk Kadınlarının ahlaklı oluşları hakkında” başlığını taşımaktadır. Macar George bu bölümde Türk Kadınlarını Hristiyan kadınlarla mukayese ederek, onları mahremiyetlerine riayet eden fazilet timsali şahsiyetler olarak anlatmaktadır. “Türkiye’deki kadınların her cihetten namuslarına düşkün oluşlarına şahit olmak, buna karşılık Hristiyan kadınların utanmadan giydikleri kılık kıyafetleri ve lanet olası âdetlerini görmek beni gerçekten şaşkınlığa itiyor” ifadelerini kullandıktan sonra Türk kadınlarının ev içindeki ve dışındaki davranışlarından takdirle bahseder. Daha sonra Martin Luther’in yazılarında da gördüğümüz bu tavrın, sadece o döneme has olmadığını ve her dönemde bu tarz bir söylemin örneklerinin bulunduğunu söyleyebiliriz.

II. İkinci söylem 18. yüzyılın başlarından itibaren batıdaki İslamiyet ve Müslüman algısının şekillenmesinde önemli rol oynayan ve bir tür “oryantalizm” olarak nitelenebilecek, -belki Edward Said’in ele aldığı oryantalizm öncesi daha naif bir oryantalizm olarak nitelemek daha doğru olabilir- bir formu olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu söylem de hiç şüphesiz Müslüman kadın algısının oluşmasında mühim bir fonksiyon üstlenmiştir.

Burada oryantalistlerle onlardan önce İslam coğrafyasında gezip dolaşan seyyahların Müslüman kadın anlatımları birbirinden çok da farklı olmadığı için bunları birlikte ele almanın uygun olduğunu düşünüyorum. Gerek seyyahların, gerekse bu dönemdeki oryantalistlerin eserlerinde Müslüman kadın bir mekânla, yani haremle özdeşleşmiş bir şekilde ele alınıyordu. Harem batılı için gizemli bir yerdi. Örtüsü altındaki Müslüman kadın da öyle. Çünkü her ikisi de kendisi için ulaşılamaz durumdaydı.

18. yüzyıldan itibaren Avrupa’da başlığında harem kelimesi taşıyan kitaplar yayınlanmaya başladı ve bu okuyucuların da çok ilgisini çekti. Bu ilginin günümüzde de devam ettiğini görüyoruz. Madem harem ve Müslüman kadın batılı için ulaşılamaz durumdaydı, o halde o kadar kitabı dolduran “bilgi” nereden geliyordu. Harem hakkında yazılanların çoğu fantezi ürünü olmakla birlikte, bu konuda batılı kadının üstlendiği rolün de hakkını vermek gerekir. Müslüman kadınları ve haremi yakından tanıma imkânına kavuşan ve şahit olduklarını kaleme alan ilk batılı muhtemelen Lady Mary Worthley Montagu’dur (1689-1762). Eşi 1716’da İngiltere’nin Osmanlı sefiri olarak atanan Lady Montagu iki yılını İstanbul’da geçirdi. Bu sırada Osmanlı haremine girme imkanı da oldu ve İngiltere’deki arkadaşlarına İstanbul izlenimlerini anlatan pek çok mektup yazdı. Bu mektuplar vefatından sonra yayımlanmış ve defalarca basılmıştır.[390] Bu mektuplar ilk defa haremin içinden yazan bir kadının düşüncelerini göstermesi açısından önemlidir. Lale Devri’nde İstanbul’da bulunan Lady Montagu Osmanlı kadınlarını Avrupalı hemcinslerinin mahrum kaldığı özgürlüklere sahip kadınlar olarak görüyordu. Haremdeki ihtişam ise açıkçası onu cezbetmişti. Montagu bir oryantalist değildi. Doğu hakkındaki görüş ve fikirleri oryantalizmin ve sömürgeciliğin süzgecinden geçtikten sonra oluşmamıştı. Osmanlının o sırada hâlâ dünyanın en güçlü devleti olduğu göz önüne alınırsa[391] onun saraydaki Osmanlı kadınından hayranlıkla bahsetmesini anlamak daha kolay olacaktır.

Oryantalist söylemde ise Müslüman kadın neredeyse tamamen fantezi ürünü olarak kitaplarda ve tuvallerde yerini alır. Bunlara göre “çok eşli bir cinsel hapishaneye kapatılmış harem kadını, Hristiyan olmayan Doğu’yu niteleyen sapkın cinselliğin ve despotik iktidarın iç gıcıklayıcı olduğu kadar acınacak bir simgesiydi.”[392] Osmanlı haremi hakkında küçük bazı bilgi kırıntıları üzerinden fanteziler üreterek uzun süre, hatta günümüze kadar harem hakkında asılsız, mesnetsiz pek çok dedikodunun yayılmasına neden olmuşlardır. Kendisi de harem hakkındaki eserindeki pek çok bilgiyi oryantalistlerden alıntılayan Alev Lytle Croutier oryantalizmi Batılı hayal gücünün yaratıp, Batılı sanat biçimlerinden yararlanarak ifade ettiği bir Doğu kavramı, yani fantezi ve düşlerin Doğu’su olarak görür. Ona göre Batılı oryantalistlerin çoğu yalnızca düş kurmakla yetinip, kendi ülkelerinden dışarıya adım bile atmadan kendi Doğu âlemlerini hayallerinde yarattılar. Ancak pek azı Doğu’ya kadar giderek hayallerle gerçekleri bağdaştırmaya cesaret ettiler.[393]

Doğuyu görmeye gidenlerden birisi de Alexis de Tocqueville’di. 1841 yılında Fransızlar tarafından yaklaşık on yıl önce işgal edilmiş olan Cezayir’i görmeye gitti. Uzaktan gördüğü şehri şöyle tasvir etmektedir: “Her şey nasıl bir özel hayatları olduğunu açıkça ortaya koyuyor. Mimari, sadece iklimin sıcaklığıyla açıklanamayacak ihtiyaçlarını ve âdetlerini gözler önüne seriyor. Müslüman ve Şark uluslarının siyasi ve toplumsal halini mükemmel bir şekilde gösteriyor: Çokeşlilik, kadınların eve hapsedilişi, siyasi hayat denen şeyden eser olmadığı, insanları kapalı kapılar ardında yaşamaya ve tüm ruhsal tatmini ailenin özel yaşantısında aramaya mecbur eden zorba ve şüpheci bir yönetimin hüküm sürdüğü açıkça görülüyor.”[394] Ancak Tocqueville’in de gördüklerini anlamaya yetecek altyapısının olmadığı anlaşılıyor.

Oryantalist tasvirlerin çoğunda haremdeki kadınlar padişahın gözdesi olmak için birbiriyle sürekli yarışan objeler olarak yer alırlar. Bu tasvirler ne yazık ki günümüzde bile kabul görmekte, Müslüman kadını küçük düşürücü şekilde gündeme getirilebilmektedir. Mesela ABD’de bir magazin dergisi olan Maxim’in Ocak 2001 sayısındaki bir köşe yazısının başlığı “How to Start a Harem: When It’s Time to Sheik Your Booty and Chase Some Veil”[395] (Bir haremi nasıl oluşturabiliriz: Ganimetlerinin şeyhi olma ve örtüyü düşürme zamanı gelince) başlığını taşımakta ve daha başlığından itibaren harem, şeyh, örtü gibi İslam dünyasıyla özdeşleşmiş kavramları cinsellikle ilgili bir kontekst içerisinde ele almaktadır. Yazar buradaki fikirleri Alev Lytle Croutier’in Harem: The World Behind the Veil[396] isimli kitabından aldığını ifade etmekte ve burada harem hakkında hakiki bilgilere dayandığını iddia etmektedir. Böylece fantazilere tarihsel bir dayanak da bulmuş olmaktadır. Fakat işin ilginç olan tarafı Croutier de kitabındaki bilgileri eleştirdiği[397] oryantalistlerin kitaplarına dayandırmaktadır. Yani bir zamanların hayal unsuru kitapları ve çizimleri bugün “kaynak” olarak kullanılmakta ve günümüzde yaşayan insanların hayatlarını etkileyebilmektedir.

Başlığında “harem” kelimesini taşıyan kitaplar batıda her zaman çok satmıştır. Bunun son örneklerinden birisi olarak hatıra-roman tarzında yazılmış New York Times’ın çok satanlar listesine giren[398] ABD’li yazar Jillian Lauren’in Some Girls: My Life in a Harem[399] başlıklı kitabıdır. Burada Bruney Sultanı’nın gönüllü cariyesi olduğunu iddia eden yazarın yaşadıkları roman tarzında anlatılmıştır. Kapak resmi olarak kitabın ilgi görmesi için benzeri pek çoğunda yapıldığı gibi yazarın sadece gözleri açıkta kalan örtülü bir resmi konmuştur. Böylece harem ve Müslüman kadın eşleştirmesi tekrar göz önüne serilmiş olmaktadır. Benzeri bir durum 2011 yılı içerisinde Almanya’da yaşanmıştır. Katja Schneidt isimli 40 yaşlarında bir hanım bundan yaklaşık yirmi yıl önce bir Türk’le geçirdiğini iddia ettiği dört yılı hatıra-roman tarzında kitaplaştırmış ve bu kitap kısa süre içerisinde çok satanlar listesine girmiştir. Kitabının ismi Gefangen in Deutschland (München: MVG Verlag 2011), yani Almanya’da tutsak. Kitabın kapağında bir öncekinde olduğu gibi yazarın başı örtülü bir resmi yer almaktadır. Kitapta arkadaşıyla yaşadığı sıkıntılar anlatılmakta ve bunlar genelleştirilerek belli bir kültüre mal edilmektedir. İşin garip olan tarafı bu hanımın cüsseli korumalar eşliğinde (güya eski arkadaşından korkusundan) resmi veya özel pek çok TV programına davet edilerek konuşturulması ve onun üzerinden İslam ve kültürünün sorgulanmasıdır.

Son yıllarda Müslüman kadın hakkındaki oryantalist bakış açısına eleştirel yaklaşarak özellikle Osmanlı’daki kadının sosyal statüsünü ortaya koymayı hedefleyen çalışmaların sayısı da artmaktadır. Bunlara örnek olarak Reina Lewis’in Türkçeye de tercüme edilen kitabı Rethinking Orientalism: Women, Travel and the Ottoman Harem’i verebiliriz.[400] Yazar okuyucunun dikkatini çekmek amacıyla kitabının başlığına harem kelimesini yerleştirdiğini itiraf eder ve hedefinin Osmanlı kadınlarının toplumsal ve kültürel taşıyıcılıklarına yönelik disiplinler arası bir yaklaşım geliştirmek ve bunu yaparken de Osmanlı kaynaklarını kullanarak klasik Oryantalizmin paradigmasının diğer yüzünü gösteren “yerli” kültürel taşıyıcılığın bir örneğini de sunmak istediğini belirtir.[401] Yazarın yerli kaynakları ise II. Sultan Abdulhamit’in hariciye nazırı Nuri Bey’in kızları Zeyneb Hanım, Melek Hanım, Rum asıllı Demetra Vaka Brown (The Unveiled Ladies of Stanboul, 1908 yazarı), Halide Edip ve Grace Ellison (Zeynep ve Melek hanımların editörü ve An English Woman in a Turkish Harem, London 1915, yazarı) tarafından kaleme alınan kitaplardır.

Lewis’in bu hanımların anlatımından ortaya koyduğu tabloya göre Osmanlı kadını aslında kültürel ve siyasi faaliyetlerle meşgul olmuş, Osmanlı coğrafyasında veya bunun dışında oluşan bir sosyal ağa metinsel ve toplumsal olarak bağlanmıştır. Lewis, kadınların nüfuz alanı olan haremi siyasi taşıyıcılığın ve kültürel üretimin bir mekânı olarak ortaya koyarak harem hakkındaki klasik oryantalist bakış açısının da dışına çıkmış olur.

III. Üçüncü dönemde ise artık batılıların işgal ettikleri yörelerde yaşayan kadınların modernleştirmesi yapılacaktır. Sömürgeciliğin tipik özelliklerinden birisi sömürdükleri topraklardaki insanları aşağılamaları ve onları “ilkel”, “tembel”, “geri” vs. gibi sıfatlarla damgalayarak onların kendi geleneklerinden koparak modern ileri topluluklar safına “yükselmek” için çaba göstermelerini sağlamaktır. Şu veya bu şekilde Batı’nın “üstünlüğü” altında ezilen Müslüman topluluklar bu aşağılayıcı konumundan çıkmak için bazı egemenlik araçlarını özümsemek, hasımla özdeşleşmek ve onun gücünü arzulamak durumunda kalmıştır. Batının elindeki tekniklere sahip olmak, ekonomik açıdan kalkınmak vs. hep özlenen gelişmeler olmuştur. 19. yüzyıldan beri Batılı gibi “kalkınma ve ilerleme ideolojisi” devletlerin resmi ideolojisi haline geldiği gibi münevver tabakanın kahir ekseriyeti de bu ideolojinin peşinden sürüklenmektedirler.[402] İlerleme ve gelişme zihniyetinden en fazla mustarip olan kesim kadınlar olmuşlardır. Sömürgeciler tarafından Müslüman kadınların konumu, Avrupa uygarlığının İslam coğrafyasında yerleştirilmesinin önünde çok ciddi bir engel olarak görülmüştür.[403] Kötü, istenmeyen çağrışımlar uyandıran eski harem hayatı, yerini kendini çocuklarının eğitimine adayan yeni bir anneler kuşağına bırakmalıydı. Modern eğitim ise önce görünür ve ulaşılabilir olmayı gerektiriyordu.[404] Bütün bu düşünceler artık yeni yetişen genç kuşaklar tarafından kabul ediliyor, bunlarla ilgili plan ve projeler hazırlanıyordu. Müslüman kadın hakkında kitap yazanların başında Mısırlı Kasım Emin gelir. Emin’e göre Mısırlı erkekler, Avrupalı erkeklerin yaptığı gibi ülkelerindeki kadınların durumunu inceleyecek olurlarsa, kadınların kendi geriliklerinin ve yıkımlarının sebebi olduğunu göreceklerdi.[405]

Sömürgeciler sömürdükleri toplumlardan ve topraklarından azami istifade etmek ister.[406] Bunun için eğitim, denetim ve disiplin önemli vasıtalardandır. Fakat İslam coğrafyasının kendine mahsus mimarisi ve yaşam tarzı sömürge yönetimlerinin nüfuz ve denetimini zorlaştırdığı gibi onların nüfusa ve onun üretim gücüne ilişkin verilere ulaşmasını neredeyse imkansız kılıyordu. Bu yüzden Kavalalı Mehmet Ali Paşanın İngiliz danışmanlarından John Bowring İngiltere hükümetine yazdığı raporda şöyle şikayet etmekteydi: “Nüfusun büyüklüğüne ilişkin hiç olmazsa doğruya yakın bir tahmin yapmak, toplumun yarısını denetim güçlerinin gözünden saklayan İslami kural ve âdetler yüzünden iyice zorlaşıyor. Her evin bir haremi var ve bu haremlerin hiçbirine ulaşılamıyor.”[407]

19. yüzyılın sonu 20. yüzyılın başlarına gelindiğinde ise durum epeyce değişmiştir. Sömürge yönetimlerinin uyguladıkları yöntemler meyvelerini vermeye başlamış ve artık “içeriden” bir hareket başlamıştır. Avrupalılar arasında sömürgecilik yarışının had safhaya ulaştığı bir dönemde İslam dünyasında yavaş yavaş kıpırdanmaya başlayan kadın hareketleri batı dünyasının da dikkatini çekmiş ve bu konu hakkında makale ve kitaplar yayımlamaya başlamışlardır. Bu dönemde haremin dışına çıkmış olan Müslüman kadının çabaları batılılar tarafından “takdir” edilmekle birlikte biraz da küçümsenmektedir. Mesela Fatma Mükerrem isimli bir hanım Almanya’daki bir gazetede Türk kadınının durumunun düzeltilmesine yönelik tekliflerini içeren bir yazı yayımlar.[408] Dönemin meşhur oryantalistlerinden Martin Hartmann da bu yazıyı değerlendiren bir makale kaleme alır.[409]

Fatma Mükerrem Hanım üç sayfada kadının eğitimi, evlendirilmesi ve evlilerin ihtiyaçlarının giderilmesi konusundaki tekliflerini dile getirir. Kızların evlendirilmesi ile ilgili teklifi bugün dünyanın her yerinde uygulanan bir metottur: Evlilik bürolarının kurulması. Hartmann bunu şu şekilde ifade eder: “Evlilik için bizi önce gülümseten[410] yeni bir yol aranır: Evlilik bürosu; şu anda uygulanmakta olan görücü usulü katlanılamaz bir durumdur; bunu Türklerin kendileri de anladı (krş. Menzel’in Islam I, s. 205’te tercüme ettiği Die Notschreie [yardım çığlıkları]. Tanışma ve görüşme şimdilik kamuoyunun hissiyatıyla bağdaşmaz. Bu sebepten bütün uygunsuzluğuna ve tehlikelerine rağmen teklif dikkate değerdir”. Hartmann makalesinde; Türk hanımların çıkardığı “Kadınlar Dünyası” dergisini ve çeşitli kadın derneklerini değerlendirir ve bunların “eski dünya görüşüne” mi, “ittihatçı” görüşe mi yakın durdukları konusunda fikir yürütür. Hartmann’ın yazısının hemen ardından ise Willhelm Feldman Türk kadın cemiyetlerini ve bunların başındaki hanımları tanıtır.[411] Bu söylemde daha görünür olmuş olan Müslüman kadın artık halledilmesi gereken “mesele” olarak görülmektedir.[412]

Nihayet içinde yaşadığımız dönemde yaygın bir şekilde inşa edilen, “baba-kardeş-koca baskısından kurtarılarak” modernleştirilmesinin tamamlanması gereken zavallı kadın.

IV. Dördüncü dönemde/söylemde Müslüman kadın kendisini “modern dünyanın” kucağında bulur, fakat “kurtuluşu” henüz daha tam anlamıyla gerçekleşmemiştir.

Tebliğimizin başından beri Müslüman kadından bahsediyoruz, bundan sonra da devam edeceğiz. Ancak bir mekân değişikliğine gitmek durumundayız, zira şimdi Avrupalının hakkında konuştuğu kadın büyük ölçüde İslam ülkelerinde yaşamıyor, Batıya göç etmiş azınlık topluluklarının bir bireyidir artık.

Batıda çoğunluğun azınlık halindeki Müslümanlara karşı daha katı bir tavır takınmasını sağlamak amacıyla kendi kültürlerinin bu “yabancı” kültüre daha üstün olduğu gösterilmeye çalışılır. Buna göre Yahudi-Hristiyan kökenlere indirgenerek “Leitkultur” ilan edilen bu batılı kültür, batıda - hatta dünyada - yaşayan bütün topluluklar tarafından bir üst kültür olarak kabul edilmeli ve kendi kültüründen buna uymayan unsurlar bertaraf edilmelidir. Her ne kadar burada açık olarak bir ırktan bahsedilmese de bu tavır bize çok da yabancı değildir. Sömürgeci batılı devletlerin kolonilerindeki “ilkel” topluluklara “medeniyeti” götürdüklerini çok iyi biliyoruz. Buna göre demokratik bir toplumda “nasıl bazı fikirler diğerlerinden daha etkili ise, bazı ‘kültürel biçimler’ de diğerlerine nazaran hâkim durumdadırlar.” Kültürel liderliğin bu formu, Gramsci’nin hegemonya adını verdiği şey olup, sanayileşmiş Batı’daki kültürel yaşamı anlamak isteyen herkes için vazgeçilmez bir kavramdır.[413] Fakat “egemenlik” anlayışını da içinde barındıran bu tür kültürel üstünlük duygusunun ırkçılığa dönüşebileceği tehlikesine meşhur filozof Theodor W. Adorno daha 1955 yılında dikkat çekmiştir. Savaş sonrasında değişen şartlarda ırkçıların dil değiştirerek “ırk” yerine “batı kültürünü” koyduklarını ifade eden Adorno’nun kendi ifadeleriyle “faşist milliyetçiliğin bütün Avrupa’yı saran bir şovenizme dönüşmesi nadirattan değildir… Pek sevilen kültür kelimesi, ayıplanan ırk tabirinin yerine geçer, fakat zalim hükümranlık iddiası için bir paravan olmaktan başka bir şey değildir.”[414]

Avrupa’da yetişen veya daha sonradan buraya çeşitli nedenlerden dolayı gelen Müslüman kökenli olmakla birlikte İslam karşıtı bazı yazarlara son zamanlarda Avrupa’da çok itibar gösterilmiştir.[415] Kadın hakları savunucusu olarak gösterilen bu yazarların ortak yanı İslam düşmanı olmaları ve Müslüman kadınların, meşruiyetini İslam dini ve kültüründen alan baskılara maruz kaldıklarını iddia etmeleridir. Avrupa’da kadın haklarını savunmak şüphesiz takdir edilecek bir durumdur. Fakat bu baskının sadece belli bir din, kültür ve gelenekle irtibatının kurulması ve bunun neticesinde de kadınların hakları savunulurken bütün bu dinin, kültürün ve geleneğin olduğu gibi sorgulanarak, ona mensup olanların da töhmet altında bırakılması sonucunu ortaya çıkarmaktadır. Bu da farklı olana karşı kin ve nefretle yaklaşılmasına neden olmakta ve zihinlere “baskı ve şiddet uygulanmasına neden olan kültürün” baskı altına alınması gerektiği fikrini yerleştirmektedir. Batıda bugün Müslümanların karşı karşıya olduğu başörtüsü ve minare yasakları bu zihniyetin bir türevi olarak görülebilir.

Hâlbuki yine batıda yapılan pek çok çalışmadan çıkan sonuçlar incelendiğinde Müslüman kadınların yakın çevresinden gördüğü şiddet toplumda çoğunluğu oluşturan Alman kadınlardan çok da farklı değildir.[416] Fakat her nedense “içeriden” verilen bu “otantik bilgilere” pek çok makam tarafından özel bir değer atfedilmiş ve bunlara büyük itibar gösterilmiştir. Bu yazarlar Müslümanlar hakkında tertip edilen resmi veya gayrı resmi çeşitli toplantıların ve programların vazgeçilmez konuşmacıları olmuş, resmi makamların ve kamuoyunun Müslüman kadın algısında önemli rolleri olmuştur. Öyle ki bu durum araştırmacı pek çok Avrupalı yazarı da rahatsız etmiş ve onları eleştirel yazılar kaleme almaya itmiştir.[417]

2000’li yılların başlarında batıda Müslümanlarla ilgili yargıya taşınan bazı olayların medyatik bir şekilde basına yansıması Müslüman kadın algısı üzerinde etkili olan unsurlardan birisi olmuştur. Bununla ilgili olarak gündemde uzun süre tutulanların başında başörtüsü, namus cinayetleri ve zorla evlilik gibi konular gelmektedir. Görsel ve yazılı basında Müslüman kadın genellikle yargıya intikal etmiş adli vakalar üzerinden gündeme gelmekte, ancak bu umuma teşmil edilerek bütün bir İslam toplumu töhmet altında bırakılmaktadır. Çoğunlukla da sadece toplum değil, İslam dininin kendisinin bu problemlerin kaynağı olduğu iddia edilmekte ve dini hiçbir eğitimi olmayan şahıslardan aktarılan yorumlar İslam dini olarak sunulmaktadır.

Diğer yandan Batıda İslam ülkelerinde yaşayan, ancak İslam karşıtı tavırlar içerisinde olan kişi, kurum ve kuruluşlara çeşitli maddi-manevi destekler sağlanarak bunların Batı kamuoyuna tanıtılması için çok çeşitli imkânlar sağlanmıştır. Kadınlarla ilgili olması açısından buna bir örnek vermek istiyorum. Peygamberimizin (s.a.s.) “Cennet anaların ayakları altındadır” hadis-i şerifinin değerini anlamaktan bile yoksun bazı çevreler “ayaklarımızın altında cenneti değil, yeri istiyoruz” (Boden unter meinen Füssen, nicht den Himmel) başlığıyla Berlin’de Akademie der Künste’de 12 Kasım 2009 - 3 Aralık 2010 tarihleri arasında bir sergi açmışlardır. Kadınlara ait bazı resim ve video çalışmalarının yer aldığı bu sergide bizi nelerin sergilendiğinden ziyade seçilmiş olan başlık ilgilendirmektedir. Verilmek istenen imaj şudur: Türkiye’deki kadınlar dini gerekçelerle haklarından mahrum bırakılmaktalar, onlar da hak arayışlarını Batıya taşımakta ve Almanya da resmi, yarı resmi veya gayrı resmi kuruluşlarıyla bunlara destek olmaktadır. Bu tür faaliyetlerin sayısını çoğaltmak mümkündür.

Ayrıca Almanya’da devletin çeşitli kurumları tarafından hazırlatılan raporlar Müslüman kadınlar hakkında yanlış algılara neden olabilecek şekilde düzenlenmektedir. Mesela Alman Aile Bakanlığı tarafından “zorla evlendirme” hakkında hazırlatılan bir raporun[418] gerek düzenlenme şekli gerekse yorumlanışı ve kamuoyuyla paylaşılma şekli başlı başına bir skandaldır. Zira bu raporu Aile bakanı Christine Schröder 9 Kasım 2011’de düzenlenen bir törenle azınlıklardan sorumlu kurumun başında bulunan Maria Böhmer’e medya eşliğinde takdim etmiştir.[419] 2011 yılında yayımlanan raporun girişinde bunun 2008 yılında 830 danışma bürosunda 3443 şahsın sorgulanması sonucunda hazırlandığı ve bu şahıslardan %60’ının zorla evlendirilme tehdidiyle karşılaştıkları, %40’ının da zorla evlendirildiği ifade edilmektedir. Ayrıca bu şahısların %14 ile %43 gibi bir oranının çok sayıda büroya gittiği, dolayısıyla mükerrer sayımların olduğu da itiraf edilmektedir. Bu tür araştırmalardan yola çıkılarak politikalar geliştirilmekte ve genel olarak “göçmen kökenliler”, özelde de Türkler arasında zorla evlendirmelerin “çok yaygın” olduğu gibi bir sonuca gidilmektedir. Bu çalışmadan yola çıkacak olursak; 1. Almanya’da yaşayan yaklaşık üç milyon Türk bulunmaktadır. 2. Bu bürolara gelenler zaten danışma amacıyla gelmiş ve kendilerini belli bir tehdit altında hissetmekte veya zaten evlendirilmiş bulunmaktadırlar. 3. Farklı danışma bürosuna giden fertler defalarca mükerrer olarak sayılmış, dolayısıyla eldeki sayılar bilinçli olarak abartılmıştır. Almanya’da bilgisayar ortamında çalışıldığı ve verilerin bir havuzda toplandığı göz önüne alındığında sayının kasıtlı olarak abartıldığını düşünmek yanlış olmayacaktır.

Almanya’da son yıllarda Müslüman kadınların sıkça gündeme gelme sebeplerinden birisi de namus cinayetleridir. Birkaç medyatik olaydan veya roman tarzında ele alınmış bazı biyografik eserlerden yola çıkarak yapılan yayınlar Müslüman kadınları sürekli yakınları tarafından ölüm tehdidi altında yaşayan fertler olarak göstermekte, dolayısıyla erkekleri bu fiile iten unsurun yukarıda da değindiğimiz gibi yetiştikleri dini/kültürel çevre olduğu iddia edilmekte ve dolayısıyla sürekli İslam dini ve kültürü sorgulanmaktadır. Bu sorgulamaların vardığı nihai nokta da İslam düşmanlığı olmaktadır.

Zorla evlilik sorunuyla da ilişkilendirilen namus cinayetleri konusunda elde –benim bildiğim - istatistiki olarak yapılmış sadece bir çalışma bulunmakta bu da 1996-2005 yıllarını ihtiva etmektedir.[420] BKA’nın Deutsche Forschungsinstitut’e yaptırdığı bu çalışmaya göre on yılda işlenen namus cinayetlerinin sayısı 78’dir. Bu rakamın bu yıllar içerisindeki oranı bilinmemekle birlikte BKA’nın 2010 yılı verileriyle bir karşılaştırma yapılabilir. Buna göre Almanya genelinde 2010’da insan hayatına yönelik 3000 suç işlenmiş olup, bunun 700’ü cinayet suçudur.[421] Bunların kaçının namus cinayeti olduğu ise bilinmemektedir. Bunu 2010 yılında kamuoyunun dikkatini çekecek bir namus cinayeti işlenmemiş şeklinde de yorumlayabiliriz. Fakat Alman medyasının tavrına bakınca durum tam tersi bir görüntü aksetmektedir. Burada kesinlikle zorla evlilik veya namus cinayetleri konusunu hafife aldığımız gibi bir mana çıkarılmaması gerekmektedir. Ancak Almanya’da yaşayan Müslüman kadınların meselelerini diğer kadınlarınkinden ayırarak onların sadece bu bağlamlarda gündeme getirilmelerinin real politik gerekçesi olup olmadığını sormak gerekir.

Peki, bu konuların abartılarak gündeme gelmesi/getirilmesi Alman devletine nasıl bir fayda sağlayacaktır? Bunun cevabı Almanya’nın uyguladığı yabancıların uyumu politikalarında aranmalıdır. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanının her Almanya ziyareti sırasında oradaki Türklerin Alman toplumuna uyumuna karşı olmadığını, fakat asimilasyona karşı olduğunu belirtmesi de bu bağlamda manidardır. Burada şunu belirtmekte fayda vardır: Almanya’da Türk/Müslüman çocukların gittikleri okullarda gençlere yönelik olarak zorla evlendirmeye karşı uyarılmaları konusunda programların düzenlenmesi söz konusudur. Buralarda irdelenen ve sorgulanan sadece zorla evlilik değil, bunun öncülü olduğu iddia edilen “görücü usulü evlilik” ve bundan sorumlu tutulan dini/kültürel çevredir. Müslüman gençlerin kendi kültürlerinden uzaklaşarak “hâkim kültüre” ayak uydurmaları hedeflenmektedir. Bunun esas itibariyle Türkiye’den yapılan evlilikler yanında, gençlerin yirmili yaşlarda evlenmeleri neticesinde Alman siyaseti açısından arzu edilmeyen, kendi dilini ve kültürünü muhafaza etmeye çalışan aileler oluşturmasının bir tehdit olarak algılanması gibi garip bir faktörün olup olmadığına bakmak gerekir. Bu noktada “schwache Geschlecht/zayıf cins” olarak nitelenen kadınlar/genç kızlar üzerinden aile hayatı ve akraba dayanışmasının çözülmeye ve bu yolla asimilasyona açık hale gelmiş, sadece emeğini satarak varlığını satan “bireyler” üretilmeye çalışıldığı gibi bir intiba ortaya çıkmaktadır.

Bu bağlamda kadınların sorunlarına çare aramak adı altında, Müslüman/Türk kadınının kendi başına karar veremeyecek şekilde, ya erkek, ya da ailenin egemenliği altında ezilen “zavallı”, “sorunlu” bir varlık olduğu görüntüsü sürekli gündemde tutulmaktadır ki, devlet kadınları/kızları anne ve babalarından, kocalarından kardeşlerinden ve nihayet yakın veya uzak akraba ve dindaşlarından koruyan bir hâmi konumunda gösterilmektedir.

Oturum Başkanı- Dr. Hilal Hanım’a teşekkür ediyoruz.

Oturum Başkanı - Teşekkür ederiz. Tebliğlere geçiyorum.

“Din ve Kadın Konulu Akademik Çalışmaların Özgünlüğü ve Sahiciliği Sorunu.” Dr. Necdet Subaşı’nın tebliği. Buyurun, hocam.

[389] Tractatus de moribus, condictionibus et nequicia turcorum/ Traktat über die Sitten, die Lebensverhältnisse und die Arglist der Türken, terc. Reinhard Klockow, Köln, Weimar, Wien: Böhlau Verlag, 1994, s. 245-247.

[390] Lady Mary Wortley Montagu, The Letters and Works of Lady Mary Wortley, ed. Lord Wharncliffe, I-III, London: R. Bentley, 1837; Türkçe tercümesi: 1717-1718’de Türkiye, terc. Reşad Ekrem Koçu, İstanbul 1939.

[391] Bk. Nabil Matar, Turks, Moors and Englishmen in the Age of Discovery, New York: Columbia University press 1999.

[392] Reina Lewis, Oryantalizmi Yeniden Düşünmek: Kadınlar, Seyahat ve Osmanlı Haremi, terc. Beyhan Uygun-Temiz, Şeyda Başlı, Kapı Yayınları, İstanbul, 2004, s. 20; Ayrıca bk. Edward Said, Oryantalizm, trc. Selahaddin Ayaz, İstanbul: Pınar, 1989, s. 300 vd.

[393] Alev Lytle Croutier, Harem: Peçeli Dünya, çev. Mehmet Ali Kayabal, Yılmaz Yayınları, İstanbul 1990s. 172.

[394] Alexis de Tocqueville, ‘Notes du voyage en Algérie de 1841’, Oeuvres completes, gen. ed. J. P. Mayer, c. 5, Voyages en Angleterre, Irlande, Suisse et AIgerie, ed. J. P. Mayer ve André Jardin (Paris: Gallimard, 1958), part 2, s. 192. Burada alıntılandığı yer. Timothy Mitchell, Mısır’ın Sömürgeleştirilmesi, İletişim, İstanbul 2001, s. 113-114.

[395] Michael Dojc, “How to Start a Harem: When It’s Time to Sheik Your Booty and Chase Some Veil.” Maxim, January 2001; ayrıca bk. http://mikedojc.com/relationships/rel_archive.php?id=33 (28.11.2011 trihinde ulaşıldı)

[396] Michael Dojc, “How to Start a Harem: When It’s Time to Sheik Your Booty and Chase Some Veil.” Maxim, January 2001; ayrıca bk. http://mikedojc.com/relationships/rel_archive.php?id=33 (28.11.2011 trihinde ulaşıldı)

[397] Harem Peçeli Dünya, s. 172.

[398] http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9503E3DF173EF933A05756C0A9669D8B63&scp=4&sq=Jillian%20Lauren&st=cse

[399] London: Penguin Books, 2010.

[400] Reina Lewis, Rethinking Orientalism: Women, Travel and the Ottoman Harem, London 2004; tercümesi: Oryantalizmi Yeniden Düşünmek: Kadınlar, Seyahat ve Osmanlı Haremi, terc. Beyhan Uygun-Temiz, Şeyda Başlı, Kapı Yayınları,İstanbul 2004.

[401] Oryantalizmi Yeniden Düşünmek, s. 13-14.

[402] Bk. Hilal görgün, “Ortadoğu’da Sömürgeleşme Süreci: bir Zihniyet Analizi”, Ortadoğu: Kaos mu, Düzen mi? Konferansı 9-10 Ocak 2004. Bildiriler, TATAV, İstanbul 2004, s. 169-184.

[403] The Earl of Cromer, Modern Egypt, New York: Macmillian, 1908, II, 538-39. Ayrıca bk. Judith E. Tucker, Women in nineteenth-century Egypt, Cambridge University Pres, London 2002.

[404] Mitchell, Mısır’ın Sömürgeleştirilmesi, s. 198-202.

[405] Kasım Emin, el-Mer’etü’l-cedide, Mısr: Matbaatüş’Şa’b, 1329/1911, s. 1 vd.

[406] Mesela 19. yüzyılda Mısırlı kadının çeşitli alanlarda çalıştırılmasıyla ilgili olarak bk. Judith E. Tucker, Women in nineteenth-century Cambridge, Egypt 2002.

[407] Mitchell, Mısır’ın Sömürgeleştirilmesi, s. 98. Raporun tümü için bk. John Bowring, ‘Report on Egypt and Candia’, Great Britain, House of Commons, Sessional Papers, 1840, vol. XXI, s. 1-227.

[408] Vossische Zeitung, No. 70, 8 Şubat 1914.

[409] “Die Türkische Frau”, Die Welt des Islams, II/1 (1914), s. 15-20.

[410] Evlilik bürosu başka bir yazara göre “iğrenç” (verwerflich) olmakla birlikte yine de geçici olarak “aşağılayıcı” görücü usulünden iyidir. Bk. Charlotte Lorenz, “Die Frauenfrage im Osmanischen Reiche”, WI, VI/3-4 (1918), s. 87.

[411] Wilhelm Feldmann, “Die Türkischen Frauengesellschaften”, a.g.e. 20-21.

[412] Charlotte Lorenz, “Die Frauenfrage im Osmanischen Reiche”, WI, VI/3-4 (1918), 72-214.

[413] Edward Said, Oryantalizm, s. 22.

[414] „Nicht selten verwandelt sich der faschistische Nationalismus in einen gesamteuropäischen Chauvinismus […] Das vornehme Wort Kultur tritt anstelle des verpönten Ausdrucks Rasse, bleibt aber ein bloßes Deckbild für den brutalen Herrschaftsanspruch.“, Theodor Adorno, „Schuld und Abwehr“, Theodor Adorno, Rolf Tiedemann (ed.), Gesammelte Schriften, c. 9/2: Soziologische Schriften II, Frankfurt a.M. 1997, s. 276 vd.

[415] Bunlar hakkındaki bazı çalışmalara örnek olarak bk. Birgit Rommelspacher, “Islamkritik und antimuslimische Positionen am Beispiel von Necla Kelek und Seyran Ateş”, Thorsten Schneiders (ed.), Islamfeindlichkeit: Wenn die Grenzen der Kritik verschwimmen, Wiesbaden 2010, s. 447-469.

[416] Bundesministerium für Familie, Senioren, Frauen und Jugend, Lebenssituation, Sicherheit und Gesundheit von Frauen in Deutschland, Bielefeld 2004.

[417] Mesela Thorsten Schneiders (ed.), Islamfeindlichkeit; Birgit Rommelspacher. “Ein Feminismus voller Hass”, http://www.woz.ch/artikel/print_18856.html[29.11.2011 11:17:59].

[418] Bundesministerium für Familie, Senioren, Frauen und Jugend, Zwangsverheiratung in Deutschland– Anzahl und Analyse von Beratungsfällen, Hamburg 2011.

[419] Burada şunu belirtmekte fayda görüyorum: Federal Almanya Aile Bakanı göreve gelmeden çok daha önce başlattığı, Almanya’da yaşayan göçmenler arasında “Alman düşmanlığı” olduğu ve bunun sürekli bir artış gösterdiği iddiasını bakan olduktan sonra da devam ettirmiş ve toplum arasına başka bir fitne tohumu atmaktan çekinmemiştir.

[420] Dietrich Oberwittler, Julia Kasselt, Ehrenmorde in Deutschland, Luchterhand 2011.

[421] a.g.e., v.

DİN VE KADIN KONULU AKADEMİK ÇALIŞMALARDA ÖZGÜNLÜK VE SAHİCİLİK SORUNU

Dr. Necdet SUBAŞI

Diyanet İşleri Başkanlığı Strateji Geliştirme Başkanı

Din ve kadın konulu akademik çalışmaların özgünlüğü ve sahiciliği, söz konusu çalışmaların dayandığı epistemolojik temeller dikkate alınmadan ele alınamaz. Her etkinlik belli bir zihniyet yapısı, bu yapıyı kurumsallaştıran kültürel akışkanlıklar ve kuramsal düzeyde birer meşrulaştırma aracı olarak öne çıkan ideolojik kabuller eşliğinde şekillenerek anlam kazanır. Kadın konusunu din bağlamında ele alan çalışmalar da bu mekanizmalardan bağımsız değildir. Ancak güçlü entelektüel arayış ve çıkışlar bu etki alanlarını zorlayabilir, rutin ya da ucube yönelimler karşısında akl-ı selime başvurarak özgün ve sahici yaklaşımların doğmasına vesile olabilir.

Bir Problematik Olarak Kadın ve Din

Türkiye’de kadın konusunun din bağlamını da ihmal etmeksizin daha derinlikli olarak ele alınıp tartışılabilmesi için, bütün bu ilgilerin yeni bir problematik içinde sorgulanmasını mümkün kılan 1980’li yılları beklemek gerekmiştir. Bu yıllara damgasını vuran ve küresel etkilere de açık olan ekonomik, siyasal ve kültürel gelişmelerin açığa çıkardığı sinerjiyle, dinin verili bilim dünyası nezdindeki itibarı gözden geçirilmiş, nihayetinde yeni bir gerçeklik olarak fark edilmeye başlanmıştır.

Türk modernleşme politikalarında İslam, 1980’li yıllara gelinceye kadar çoklukla eski rejimin koruyucu halkası olarak değerlendirilmiş ve onun bir dini sistematik olarak gündelik hayattaki içkin rolleri hakkında genellikle iç güvenlik kaygılarından hareketle üretilen sınırlı bir ihtiyaç analizi yapılmıştır. Belli bir düzeyde toplumsallık kazanmış hemen her bağlam ve konuda olduğu gibi kadın konusunda da İslam, açıkça arkaik bir söylem çetelesi kabilinden resmedilerek itibardan düşürülmeye çalışılmış, belirlenen stratejilerde “dinselliğin geri çekilişi” başat tema olmuştur.

Kemalist modernleşme projesinde kadın, çağdaşlaşma idealinin gerçekleşmesi için adeta seferber edilir (Göle, 1991; Kandiyoti, 1997; Arat, 1998; Durakbaşa, 1989). Türk modernleşmesi otoriterdir ve bu projede ana hedef yeni bir ulus inşa etmektir. Ancak bu yönelimin cinsiyet kurgusu başından beri muğlak olmuştur. İdealize edilmiş modern kadın temsili yeni rejimin idolleri arasında yer alır ve bu temsil, eski rejimle yeni rejim arasındaki belli başlı gerilimlerin kimi uç noktalarını kadın bedeni üzerinden deşifre eder. Bununla birlikte kadının yeni medeniyet tasavvurunun tipik bir öznesi olarak öne çıkarılması, kuramsal bir netlik kazanma çabası içinde olan feminist tezlerle hiçbir benzerlik taşımamaktadır (Sancar, 2004).

Bugün din ve kadın konulu çalışmaların bilim dünyasında görmeye başladığı ilgide gözlenen artış her şeyden önce dinin bir araştırma nesnesi olarak kabul edilmeye başlamasıyla ilgilidir. Böylece dinin gündelik gerçekliğin başat bir teması olarak kendini hissettirmeye başlaması akademide de yeni bir karşılaştırma edebiyatının doğmasına yol açmıştır. 1980’li yıllara gelinceye değin din konusunda akademide revaç bulan ana eğilim, onu eski rejimin bakiyesi olarak görmek ve bunun bir gereği olarak da biteviye onu zemmetmekle sınırlıydı.

Türk modernleşme projesinde dinle sürdürülen kesintisiz ihtilaf, kendini sürekli güncelleyen müdahaleci ve karşıt bir dile tabidir. Polemikten eleştiriye din konusunda yapılan hemen her değerlendirme, sonuçta adli bir celse havasında kendini var etme çabası güder. Esasen bu görüntü, akademi dünyasının gerçekte olması gerekenin çok uzağında bir noktada olduğuna işaret eder.

Dinin Türk modernleşme projesinin temel argümanlarını takip edecek bir şekilde değerlendirilmesindeki radikal isteklilik, 1980’li yılların sosyo-politik şartlarında kısmen çözülmeye başlar. Dinin küresel ölçekte sahip olmaya başladığı sosyo-politik itibara paralel olarak entelektüel söylem ve yönelimleriyle tanınan kişilerin toplumda dinsel olanın hesaba katılmasına yönelik ilgilerindeki artış, dini her halükarda göz ardı etmekten yana bir tutum geliştiren geleneksel yaklaşımların direncini kırmakta etkili olmuştur.

Bugün din ve kadın konulu çalışmaları, mevcut arka plan bilgilerini göz ardı ederek değerlendirmek eksik olacaktır. Söz konusu çalışmalardaki temel öncül ve örüntülerden hareket edildiğinde erken dönem akademik çalışmaların pek çoğunda dinin bir ekstrem söylem olarak ele alındığı görülür. Böylece dinsel bakış açılarının ürettiği kadın algısı da sonuçta aynı söylemsel düzenin bir parçası olarak görülecek ve reddedilecektir.

Bu bağlamda eklenmesi gereken başka bir husus da dine yönelik eleştirilerdeki sınır tanımazlıktan kaynaklanan bilişsel şiddetin özgün, nesnel ve bağımsız çalışmaların önünü kapatmaktaki etkisidir. Karmaşık dini ve kültürel çelişkilere yetkinlik sorunları da eklendiğinde, kadın konusunu dinsel bir bağlamda ele alma konusundaki çabalar da savunmacı bir perspektife teslim olmaktadır.

Aslında Kemalist modernleşme projesinde dinin sınırları bellidir ve bu sınırlılık içinde eğer asıl olan “asrileşmek” ise akademiden beklenen kadını mütemadiyen “gerileten” bu kuşatmayı yarmasında kendisine bilimsel destek sunmaktır. Sonuçta modern kadın algısının oluşturulmasında tercih edilen, dinin her tür görünürlüğünü ortadan kaldıracak ya da onu görmezden gelecek yeni bir yaşam kalıbı üretmekten ibaret olacaktır.

1980’li yıllardan itibaren görece bir ivmeyle kadın gerçeğini dinsel bir müktesebatı da içine alacak bir şekilde incelemeye dahil eden yaklaşımlar bugün hissedilir bir düzeyde çeşitlilik kazanmaya başlamıştır. Türkiye üniversitelerinde gerçekleştirilen din ve kadın konulu çalışmalarda üç temel perspektif yer yer kuruluş devrinin hissiyatını da hatırlatan yeni çözümlemelerle kendini ortaya koymaya başlamıştır:

1. Din ve kadın konulu araştırmalarda dini, sorgulanması ve reddedilmesi gereken bir “merci” olarak görmekte ısrarcı bir bakış açısı bugün de varlığını sürdürmeye devam etmektedir. Aydınlanmacı-pozitivist retoriğin ürünü olan bu yaklaşımlarda din eleştiri ve kritikten çok suçlama ve tezvir yoluyla ele alınmakta, en iyimser sayılabilecek örneklerinde bile dinin gündelik temsilleri batıl, akıl dışı, hurafe ya da din dışı sayılarak reddedilmektedir. Bu bakış açısında dine özünde materyalist olan yaklaşımlar içinden bakılmakta ve din-kadın ilişkileri aynı ideolojik zemin içinde seküler bir radikalizme tabi kılınmaktadır (Örn. bkz. Krş. Arsel, 2006; Arat: 2001).

2. Buna karşılık din-kadın ilişkilerini hiçbir kritiğe tabi tutma gereği duymaksızın tam bir teslimiyet içinde ele alan yaklaşımlar da beyanlarını bütün bu iddiaların dışında ve karşısında kalmaya özen göstererek temellendirmektedir. İslam’a yöneltilen soruları geleneğin içinde kalarak cevaplamayı önceleyen bu çalışmalarda asıl olan İslam’ın bilgi köklerine duyulan sadakati her fırsatta dile getirmektir. Modern eleştiri ve saldırılar karşısında bu dil, savunmacı bir retorikle muarızlarıyla baş etmeye çalışmaktadır (Örneğin bkz. Topaloğlu, 2008; Ateş, 1996; Karaman, 2010).[422]

3. 1980’li yıllardan itibaren gündeme gelen ve asıl bu dönemde farklı bir güzergâh üzerinden kendine bir yol bulmaya çalışan yeni bir çözümleme arayışına da özellikle dikkat etmek gerekir. Bu çözümlemelerde ise asıl olan modern fikir ve eğilimlerin etkisiyle kadın konusunun bir problematik olarak ele alınması ve sonuçta da bu bilgi akışının doğurduğu sorulara cevap bulma çabasıyla yakından ilgilidir. Daha çok feminist teorilerin etkisiyle şekillenen bu söylemlerde kadınlık dünyası “erkek egemen bir yapı”dan kurtarılmaya çalışılmaktadır. Bu söylemlerde din, söz konusu yapıyı tahkim eden bir unsur olarak değerlendirilmektedir.

Bununla birlikte akademik platformlardaki çeşitlilik söz konusu olduğunda feminist etkileşim ağının, iki ayrı güzergâh üzerinden ilerleyerek “laik” ve “dindar” müntesiplerine ulaştığı görülmektedir. Bu güzergâhlarda dini, kadını başından beri biteviye edilginleştiren sorunlu bir fenomen olarak tanımlayan yaklaşımlar kadar ona ilişkin yorumları esas olarak dinî özden uzaklaşma şeklinde yorumlayan yaklaşımlar da mevcuttur. Dini kendi aslına rücu ettirecek özgün bir okumanın sonuçta kadınlarla erkekleri eşit birer varlık olarak tanımlama konusunda yeni birtakım olanakları devreye sokabileceği iddia edilmektedir. Bu çerçevede ortaya çıkan ve baskın bir şekilde gerçek ve sahih bir dinin erkek egemen bir dile asla ram olamayacağını iddia eden feminist teolojiler de akademide yer almaya çalışmaktadır.[423]

Akademik Feminizm

Kadın olgusunu feminist teoriler ekseninde ele alan hissiyatın üniversitelerde kendine bir yer açmayı başarması oldukça yenidir. Kişisel düzeyde çoğu feminist söylemlerle buluşmuş bilim kadınlarının öncülük ettiği bu ilgi son tahlilde bugün “akademik feminizm” (Sancar, 2003) şeklinde tanımlanan yeni bir durumdur. Ağırlıklı olarak üniversitelerde oluşturulan kadın çalışmaları merkezleri aracılığıyla ortak bir dil kurmaya ve örgütlenmeye çalışan bu yönelim, ürettiği çalışmalarla kadın sorunlarının çözümünde klasik ve modern feminist teorilerin katkılarını akademiye taşımaktadır. Kadının özgürlüğü, erkek karşısında eşitliği ya da baskın bir kimlik beyanı olarak dişiliğinin ayrımcılığa maruz kalmaması gibi farklı konu başlıklarıyla feminist akademisyenler, çoğu pozitivist-materyalist öncüllerden beslenen yaklaşımlarıyla din alanını sorgulamakta, çoğu indirgemeci/ideolojik öngörülerle ilerleyen bir eleştiri politikte sınırlı kalarak özel olarak İslam’ı kadının mevcut varlığını derinlemesine pekiştiren ve kötürümleştiren hegamonik bir aygıt olarak yansıtmaktadırlar.

Hareketin dine karşı tutumu, sadece kadın varlığını tarih içinde biricik özne ilan etmekle sınırlı değildir. Esasen teorinin Aydınlanmacı-pozitivist referanslardan beslenen yapısı içinde kadının dünyasını kurtarma konusunda dine karşı ümitvar olmayı sağlayacak hiçbir veriden söz edilemez. Yahudi-Hristiyan geleneklerinde içkin kadın statüsünün ana kalıp dinsellik olarak teşhir edildiği bu çıkarımlarda İslam’ın da bu eleştirilere dahil edilmesi artık yaygın bir usûl olarak kabul görmektedir.

Kadının “erkek egemen” bir dünyanın ürettiği algılar içindeki durumunu gözden geçirmeye, bu durumu kadının lehinde olmak şartıyla değiştirmeye kendini adayan ve genellikle tarafgirlik düzleminde sorunları müzakere eden akademik feminizmde din, çoklukla bu fiili düzeneği besleyen kurucu bir temel olarak tasvir edilmiştir. Kadının cinsiyet temelinde ikincil bir statüye ikna edilmesinin dinlerin aşkın öğretileri sayesinde ancak mümkün kılındığının vurgulandığı bu tasvirlerde, kadını eşitlik temelinde yeniden “yaratacak” bir paradigmanın her şeyden önce mevcut dinlerle hesaplaşmayı göze almasının kaçınılmaz olduğu vurgulanmaktadır. Akademik feminist söylem çeşitliliğinin Batı literatürüne eklemlenerek ürettiği edebiyatı da bu bağlamda ele almak gerekir (Tekin, 2004, Şişman 2011).

İki Feminist Yönelim

Türkiye örneğinde üniversite ortamlarında ortaya çıkan ve kadının dinsel statüsünün tartışılıp sorgulandığı iki temel yönelim literatür üretmede gecikmemiştir. Çoklukla feminist teorinin izini takip eden ve kadın-din ilişkiselliğini bu teorik arka planı takip ederek yorumlayan çalışmalarda asıl olan mevcut laik/seküler müktesebata tabi olmaktır. Nihayet, araştırma merkezlerindeki kadın çalışmaları da ister örtük ister açık olsun bu yönde çeşitlenmektedir. Kadının mevcut konumunun sorgulandığı bu incelemelerde dinin belirleyici pozisyonuna da sık sık atıfta bulunulmaktadır. Feminist teorilerin sınırları içinde gezinen bu inceleme alanı “kendine özgü feminizmler” üretmekten de geri durmamaktadır. Türkiye’nin mevcut sosyo-kültürel gerçeklikleri içinde feminizmin anlam ve ağırlığının kısıtlı olmasından kaynaklanan bir hassasiyet, örtük çıkışlara imkân veren yeni retoriklerin önünü açmaktadır.

Modernleşme ve batılılaşma politikalarındaki din karşıtı şiddetin sınır tanımaz varlığına rağmen İslam verili zihniyet yapıları söz konusu olduğunda hâlâ emsalsiz bir role sahiptir. Toplumsal sorunları İslam temelinde tartışmak pek çok noktada gündelik gerçekliği göz ardı etmemeye zorlamaktadır. Bu bağlamda feminist söylemin kuramsal düzeyde hâlâ dar bir akademik çevreyle ilişkilendiriliyor olabilmesinin sebeplerinden biri bu söylemlerin halk katındaki karşılıklarının birer din karşıtı girişim olarak algılanmasından kaynaklanmaktadır. Toplumda yaygın İslam anlayışı, geleneksel yorum ve uygulamalar üzerine oturmaktadır.

Feminist yaklaşımlar, din-toplum ilişkileri içinde kadının konumunu değerlendirirken eleştirilerini doğrudan dine yönelterek toplumun kök hafızalarıyla çatışmaya girmektedirler.[424] Bununla birlikte yaygın feminist eğilimlerin akademi bağlamında ürettikleri edebiyat, kadını İslami teoloji içinde ele almaktan çok sosyolojik ve antropolojik görüntüleri içinde ele almaktan yanadır. Bu çalışmalarda ağırlıklı olarak İslamcı yönelimlerin kadın algısı üzerinde yoğunlaşmak daha çekici gelmektedir. Bu bağlamda örneğin türban, ele alınan konular arasında başta gelmektedir (Değişik örnekleriyle, Acar, 1993; Arat, 2001; İlyasoğlu, 1994; Özdalga, 1998; Subaşı, 2000). Yanı sıra müslüman kadının statüsü, dinsel kadın algısı, kölelik ve cariyelik vs. gibi çoğu sosyolojik temalara ağırlık veren betimleyici çalışmalara da yer verilmektedir. Bu çalışmaların dayandığı entelektüel zemin her şeyden önce modernleşme politikalarında içkin pozitivist-materyalist söylemlerle örtüşmektedir. Türk modernleşmesinin kurucu değerlerine eklemlenmiş akademik söylemlerde din, feminist kadın algısının yaygınlaşmasına karşı bir filtre işlevi gören dinle hesaplaşmaya ağırlık vermektedir.

Bu yöndeki çalışmalarda din arkaik bir dünya görüşü olarak değerlendirilir. Kadının edilginleştirilmesi konusundaki sosyo-kültürel bağlam eleştirilse de asıl sorgu din üzerinden yapılır. İslam’da kadının statüsünün ne olduğu konusunda kışkırtıcı bir entelektüel ve akademik muhayyile yerine çoğu ikincil kaynaklardan beslenen bir kritik çabasıyla sorun tanımlanmaya çalışılır. Gündelik hayata yansıyan ekstrem görüntüler, medyatik bilgiler, indirgemeci/ideolojik ön kabullere teslim olmuş bir retorikle din “akademik saldırı”ya maruz bırakılır. İslam’ın insan ve dünya tasarımına kendi referans silsilesine başvurmaksızın kolaycı itiraz ve eleştirilerin rahatlıkla yöneltildiği bu alanda nesnellik kaygısı güden çalışmaların ortaya çıkması için hazır kabullerden ve bildik sorgulamalardan uzaklaşmak gerekecektir.[425]

İslami Feminizm

İslamcı feminizm kavramı, İslam kültürü içinde gelişen bir olguya; entelektüel müslüman kadınların din ve gelenek içinde kadının durumunu tartışan çalışmalarında dile getirdikleri yaklaşımlara, kısaca müslüman kadınların birey olma çabalarına işaret etmektedir (Güç, 2007, 2008. Ayrıca bkz. Tohidi, 2004; Bora, 2010). Güç’e göre 20. yüzyılın sonuna doğru entelektüel Müslüman kadınlar, Müslüman dünyadaki kadın sorunlarını batılı feminist söylemi de dikkate alarak tartışmaya başlamış ve böylece, İslam kültürü içinde feminist söylemden dolaylı olarak etkilenen yeni bir kadın söylemi ortaya çıkmıştır.

Güç’e göre, bu çabaların yansıması, entelektüel Müslüman kadınların daha çok din ve gelenek içinde kadının durumunu ele aldıkları çalışmalarında yansımasını bulmaktadır. Ona göre bütün bu yaklaşımlar, batılı feminist söylem ile bağlantılı olarak değerlendirildiği için bazı temel soruların araştırılması gerekir:

İslamcı feminist söylem, müslüman kadınların bizzat inşa ettiği bir söylem mi yoksa batılı feminizmin silik bir kopyası mıdır?

Bu bağlamda 19. yüzyılda sistemleşen feminist söylem İslam kültürünü hangi noktalarda ve nasıl etkilemeye başlamıştır?

Bu süreçte batılı feminizmle işbirliği yapan oryantalizm, sömürgecilik ve milliyetçilik gibi birtakım faktörler de göz önünde bulundurulduğunda mevcut durumu nasıl değerlendirmek gerekir?

Bu söylem, kendine has bir teoloji üretebilecek midir? (Güç, 2007, 2008).

Türkiye’de, Müslüman dindar kadının modernlik ve feminizm tartışmalarının kıyısında kendine özgü bir yaşam alanı inşa ettiği söylenemez. Sekülerleşmede hissedilen yoğunluk tüm toplumsal yapı ve kategorileri farklı şekillerde de olsa etkilemeye devam etmektedir (Şişman, 2005). Kadını dinsel terminoloji ve yorum gelenekleri içinde açıklama arzusunda olan akademik çalışmalar ağırlıklı olarak ilahiyat alanında yer almaktadır.[426] İlahiyatçı kadın araştırmacıların öncülük ettiği bu çalışmalarda akademisyenin referans dünyası teolojidir (Krş. Toker, 2005). Türk modernleşme projesine her zaman kuşku ve ihtiyatla yaklaşan İslamcı yönelimlerin öteden beri dile getirdikleri eleştiriler kadın sorununun ele alınışında da kendini göstermektedir. İslamcı bakış açısı genel Müslüman eğilimlerinden kısmen bağımsız olarak geleneği sorgulamaktan çekinmemekte, bu çerçevede başta kadın olmak üzere modern dünyanın sorunsallaştırdığı hemen her konuda alternatif bir söylem geliştirmeye yönelmektedir. İslamcı söylemlerin Batı ve medeniyet eleştirisi, gelenek içinden bir dil kurma yerine genellikle modern paradigmaların kurucu mantığıyla bütünleşen bir eşleştirme siyaseti gütmektedir. Çağdaş eleştiri-politiğin kadın bağlamında ortaya koyduğu popülist din eleştirisi karşısında gelenek eleştirilmekte, sahih ve gerçek İslam’ın bu eleştirilerden müstağni olduğuna hüküm verilmektedir.[427]

Akademik dünyada İslam eksenli kadın çalışmalarında egemen olan dil, laik-feminist söylemlerin popüler-gündelik dil içinde ürettikleri dile yakınlık taşır. Türkiye’de feminist söylemlerin çoğu kez pozitivist-materyalist söylemlerle aynı hizada dile getirilmiş olması tez ve argümanlara “İslami kesim”in doğrudan sahip çıkmasını zorlaştırmıştır (Ramazanoğlu, 2002). Kadın eksenli duyarlılıkların feminist çözümlemeleri dışarıda bırakarak kendine bir alan açmasından söz edilemez. Bu bağlamda akademik feminizm altında gelişen çalışma alanlarının İslami duyarlılıklar taşıyan bilim çevrelerine yansıması İslami feminizm başlığı altında olmuştur (Merçil, 2009; Güç, 2008; İngün, 2005). Ancak yine de ifade etmek gerekir ki kavramın Müslüman akademisyenler tarafından kullanımında her zaman çekinceler olmuştur. Yukarıda da belirtildiği gibi feminizmin düşünsel köklerinde içkin muhteva bu kavramın kullanımında her zaman dikkat isteyen bir mesafe bilincini gerektirmiştir.

Bununla birlikte özellikle Müslüman akademisyenlerde kadın konusunun ele alınışında iki önemli tarzın geliştiğini belirtmek gerekir:

Bunlardan birincisinde kadın din ilişkisi tartışmaya açılırken feminist teorilerin gündeme getirdiği sorular temel hareket noktası olarak seçilir. Aslında gerçekleştirilen feminist söylem ve yönelimlerin bir şekilde İslamlaştırılmasıdır. Türkiye’de İslami ya da İslamcı feminizm konusunda dikkat çekici teorik bir çıkış henüz gerçekleşmemiş olmakla birlikte mevcut yayınlarda gözlenen problematik bu iddiayı doğrulayıcı işaretlere sahiptir (Tuksal, 2000; Fidan, 2006; Bilgin, 2005).[428]

Bu bağlamda öne çıkan çalışmalarda Türkiye’de baskın İslami geleneklerin kadın konusunda ortaya koyduğu fiiliyat İslam’ın temel metinlerinden hareketle sorgulanır. Başta Kur’an olmak üzere sünnet ve diğer referanslar hermeneutik bir okumaya tabi tutularak mevcut gerçekliğin “İslami öz”le kurduğu iddia edilen bağı sarsılmaya çalışılır. Bu durum nihayet “gerçek İslam” tartışmalarıyla buluşmayı sağlar. Gerek hermeneutik dikkat gerekse disiplinler arasılığa gösterilen ilgi son tahlilde klasik usul geleneği içinde kadını din karşısında “edilginleştiren yaklaşımlar”ı ele almada enstrümantal katkı sağlar. Böylece dini gelenek tartışmaya açılırken, bu gelenek içinde “ötekileştirilen kadın”ı kurtarıcı bir referans olarak da Kur’an’ın yeni okunuşuna müracaat edilir (Durmuşoğlu, 2007; Gürhan, 2011).

Güç’ün “İslamcı feminizm” başlıklı çalışmasında da belirttiği gibi, İslamcı feminist söylem, “İslam kültür kontekstinde gelişen entelektüel müslüman kadın yazınında yer alan ve birey olma çabalarını da yansıtan yaklaşımların bütünü olarak görülebilir. Bu söylemin tedrici metot yer almaktadır. Bu yaklaşımları dile getiren düşünürler, ataerkillik ve toplumsal cinsiyet konularına özel bir önem vermektedirler. Onlara göre, Kur’an’da nazil olduğu toplumdan yansıyan kimi ataerkil yaklaşımlar olmakla birlikte kadının toplumdan geri kalışının asıl sorumlusu gelenektir. Geleneğin ataerkil karakteri noktasında ortak bir yaklaşıma sahip olan entelektüel Müslüman kadınlar, Asr-ı Saadet döneminin eşitlikçi yapısına özellikle atıf yapmışlardır. Aynı zamanda bu söylemde, vahyin geldiği toplumda yaptığı değişikliklerin Tanrı-insan, insan-insan, kadın-erkek ilişkisinde başlattığı değişimin neden kadınlar lehine gelişmeye devam etmediği de araştırılmaktadır. Bu kadın bilinçliliğinin ortaya çıkışında kimi dış faktörler etkili olmuş olsa da bu söylem kendi dinamiklerini inşa edebilecek potansiyele sahiptir. Belki de aşılması gereken ilk engel, genel olarak “öteki”nin ve özelde ise batılı feminist söylemin üstenci tavrıdır. Sosyal bilimciler, batı-dışı toplumlarda görülen kadın bilinçliliği örneklerini feminizm başlığı altına dahil etmekte oldukça aceleci davranmaktadırlar. Bu tanımlama, yapılmak istenen çalışmalar için kolaylaştırıcı bir faktör olmakla birlikte farklı toplumsal yapılarda görülen olguları oldukları gibi değil olmaları beklenildiği gibi görmeye neden olabilmektedir. Feminist düşünce, sıkı sıkıya bağlı olduğu Batı düşünce geleneği, felsefesi ve yaşam biçiminden ayrı düşünülemez. Dolayısıyla yeni bir feminizm olarak adlandırılan olgu, bu tanımlama ile belki de analiz edilme ihtimalini yitirmektedir. Zira daha önceden içi doldurulmuş olan bir düşünce sistemi ile adlandırılmış olmak Müslüman kadın aydınların hem kendilerine bakışlarında hem de kendilerini ifade edişlerinde bir farklılık yaratabilir. Diğer yandan İslamcı feminizm üzerindeki tartışmaların çoğunda bu kullanımın doğru olup olmadığı, kimin tarafından ortaya atıldığı ele alınmıştır. Bu tarz yaklaşımlar ise İslam ülkelerinde ve kültüründe gelişmekte olan yeni söylemin varlığını ortaya koymayı güçleştirmektedir. Her ne şekilde tanımlanıyor olursa olsun pek çok açıdan farklı dinamikleri içinde barındıran yeni bir kadın yazını gelişmektedir” (Güç, 2008).

İkinci olarak da, kadının İslam geleneği içindeki konumuna feminist arka plan desteğiyle üretilen eleştiriler karşısında bu bağlamda üretilen düşünceleri usul ve yöntem açısından müzakereye davet eden, dolayısıyla bu noktadaki çıkışları bütünüyle olmasa bile pek çok noktada sorunlu bulan akademik çalışmaları hatırlatmak gerekir. Bu tür çalışmalara öncülük edenlerin genellikle erkek olmaları dikkat çekici olmakla birlikte eleştirilerinde öne çıkan ana tema, İslam’ı modern feminist bir gramere tabi tutanların sosyolojik gerçekliği ihmal etme pahasına bunu gerçekleştiriyor oldukları iddiasıdır. İslam’ın temel nasslarına sadakatle ortaya çıkan bir yaklaşımın bütün bir geleneği son tahlilde göz ardı etmekle sonuçlanabilecek bir tercihinin sonuçta topyekûn İslam medeniyetine karşı ciddi bir saldırı olduğu vurgulanmaktadır. Bu çerçevede kadının konumunun İslam’ın anahtar kavramları içinde ele alınması önerilmekte, özellikle adalet ve eşitlik prensibinin “içerden” bir okumayla yeniden değerlendirilmesinin gerekliliğine işaret edilmektedir (Karslı, 2003; Hatemi, 1995).

Sonuç olarak Türkiye’de kadın sorununu din temelinde ele alan çalışmaların kendi aralarında oldukça farklılaşmış köklerden beslenen eğilimleri hakkında bugün bir “özgünlük” ve “sahicilik” tartışması başlatmak erkendir. Henüz bu konuya ilişkin çalışmalarda bir yöntem inşa edildiği söylenemez. Tartışmalar derindir ve konu medeniyet tasavvurundan aidiyet problemine kadar hemen her alana sarkan derin imalara sahiptir.

Kaynakça

Acar, Feride (1993), “İslâmcı İdeolojide Kadın”, Çev. Özden Arıkan, Çağdaş Türkiye’de İslâm, Ed. Richard Tapper, İstanbul: Sarmal, ss. 205-236.

Arat, Necla (2001), Siyaset, Kadın ve İrtica, İstanbul: Kendi Yayını.

Arat, Yeşim (1998), “Türkiye’de Modernleşme Projesi ve Kadınlar”, çev. Nurettin Elhüseyni, Türkiye’de Modernleşme ve Ulusal Kimlik, Ed. Sibel Bozdoğan, Reşat Kasaba, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt, ss. 82-98.

Arsel, İlhan (2006), Şeriat ve Kadın, 16.b., İstanbul: Kaynak.

Ateş, Süleyman (1996), İslam’da Kadın Hakları, İstanbul: Yeni Ufuklar.

Berktay, Fatmagül (2000), Tektanrılı Dinler Karşısında Kadın,2.b., İstanbul: Metis.

Bilgin, Beyza (2005), İslam’da Kadının Rolü -Türkiye’de Kadın-, İstanbul: Sinemis Yayınları.

Bora, Aksu (2010), “Hatırlananlar ve Unutulanlar: İslam Coğrafyasında Modernleşme ve Kadın Hareketleri” Bilig, Sayı: 53, ss. 51-66.

Bora, Tanıl (2005), “Analar, Bacılar, Orospular –Türk Milliyetçi-Muhafazakâr Söyleminde Kadın-”, Şerif Mardin’e Armağan, Der. Ayşe Öncü, Orhan Tekelioğlu, İstanbul: İletişim, ss. 241-281.

Durakbaşa, Ayşe (1989, “Cumhuriyet Döneminde Kemalist Kadın Kimliğinin Oluşumu” Tarih ve Toplum, Cilt: IX, Sayı: 51, ss. 39-43.

Durmuşoğlu, Kadriye (2007), Dinî Gelenekte Ötekileştirilen Kadın, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bursa: Uludağ Üniversitesi.

Fidan, Hafsa (2006), Kur’an’da Kadın İmgesi, Ankara: Vadi.

Göle, Nilüfer (1991), Modern Mahrem, İstanbul: Metis.

Güç, Ayşe (2007), Feminist Söylemin İslamcı Kadın Yazarlar Üzerindeki Etkisi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bursa: Uludağ Üniversitesi.

Güç, Ayşe (2008), İslamcı Feminizm: Müslüman Kadınların Birey Olma Çabaları, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 17, Sayı: 2, ss. 649-673.

Gürhan, Nazife (2011), “Kadın Bakış Açısıyla Kur’an’ı Yeniden Okuma Denemesi”, e-Şarkiyat, Sayı: 6, ss. 112-124.

Hatemi, Hüseyin (1995), İlahi Hikmet’te Kadın,3.b. İstanbul: İşaret.

İlkkaracan, Pınar (Der.) (2003), Müslüman Toplumlarda Kadın ve Cinsellik, Çev. Ebru Salman, İstanbul: Metis.

İlyasoğlu, Aynur (1994), Örtülü Kimlik -İslâmcı Kadın Kimliğinin Oluşum Öğeleri-, İstanbul: İletişim.

İngün, Özlem (2005), Feminizm ve İslam İlişkisi –İslami Feminizm-, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bursa: Uludağ Üniversitesi.

Kadın Özel Sayısı (1991), İslami Araştırmalar, Cilt V, Sayı: 4.

Kadın Özel Sayısı (2000), İslamiyat, Cilt: III, Sayı: 2.

Karaman, Hayrettin (2010), İslam’da Kadın ve Aile, 4.b., İstanbul: Ensar.

Kandiyoti, Deniz (1997), Cariyeler, Bacılar, Yurttaşlar, Çev. Aksu Bora, Fevziye Sayılan, İstanbul: Metis.

Karslı, İbrahim H. (2003), Kur’an Yorumlarında Kadın -Sosyo-Kültürel Çevrenin Kur’an Yorumlarındaki Yansımaları-, İstanbul: Rağbet.

Kırbaşoğlu, Hayri (1991), “Kadın Konusunda Kur’an’a Yöneltilen Başlıca Eleştiriler”, İslami Araştırmalar, Cilt: V, Sayı: 4, ss. 271-283.

Merçil, İpek (2009), “İslam ve Feminizm”, Cinsiyetli Olmak -Sosyal Bilimlere Feminist Yaklaşımlar-, Ed. Zeynep Direk, 2.b., YKY, İstanbul, ss. 106-117.

Özdalga, Elisabeth (1998), Modern Türkiye’de Örtünme Sorunu: Resmi Laiklik ve Popüler İslâm, çev. Yavuz Alogan, İstanbul: Sarmal.

Ramazanoğlu, Yıldız (2002), “Feminizmin İslâm’la Karşılaşması: Mesafeli Duruşun Kökeni.” Tarih ve Toplum, Cilt: XXXVII, Sayı: 219 ss. 68-73.

Sancar, Serpil (2003), “Üniversitede Feminizm –Bağlam, Gündem ve Olanaklar-, Toplum ve Bilim, Güz, sayı: 97.

Sancar, Serpil (2004), “Otoriter Türk Modernleşmesinin Cinsiyet Rejimi” , Doğu-Batı, Cilt: II, sayı: 29.

Subaşı, Necdet (2000), “80’li Yıllarda Örtünmenin Anlamı”, İslâmiyât, Cilt: III, Sayı: 2 (Nisan-Haziran), ss. 61–70.

Şişman, Nazife (2005), Küreselleşmenin Pençesi İslam’ın Peçesi, İstanbul: Küre.

Şişman, Nazife (Erişim 2011), “Türkiye’de Çağdaş Kadınların İslamcı Kadın Algısı”, http://www.turkiyedebasortuluolmak.com/?cat=5.

Tekin, Mustafa (2004), Kadın ve Kamu –Türkiye’de Aydın Kadınlara Göre Din ve Kadın-, İstanbul: Açılım Kitapları.

Tohidi, Nayerek (2004), “İslami Feminizm Tehlikeler ve Ümit Vaad Eden Unsurlar”, Çev. İhsan Toker, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: 11, ss. 279-289.

Toker, İhsan (2005), Bir Yapılaşma İlişkisi Olarak Kadınlar ve Din –Başkent Kadın Platformu Örnek Olayı-, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi.

Topaloğlu, Bekir (2008), İslam’da Kadın, 20.b., İstanbul: Ensar Neşriyat.

Tuksal, Hidayet Şefkatli (2000), Kadın Karşıtı Söylemin İslâm Geleneğindeki İzdüşümleri”, Ankara: Kitabiyat.

Wedud-Muhsin, Amine (2000), Kur’ân ve Kadın, Çev. Nazife Şişman, 2.b., İstanbul: İz.

Yeğenoğlu, Meyda (2003), Sömürgeci Fanteziler -Oryantalist Söylemde Kültürel ve Cinsel Fark-, İstanbul: Metis.

Oturum Başkanı: Necdet Bey Hocamıza çok teşekkürler. Bir soru sorayım: Bu çalışmalar hakikaten sahici mi?

Dr. Necdet Subaşı: O konuda benim akademik terbiyem böyle bir sonuca varmaya izin vermez ama şunu söyleyebilirim: Henüz daha bütün yaygın perspektifleri zorlayan özgün biraz milliyetçi bir dil kullanmak zorunda kalacağım. Biraz bizim yerel dinamiklerimizi de hesaba katan, kendi hikâyemizi de işin içine katan bir bakış açısının yeterli bir motivasyona sahip olmadığını söylüyorum. Çünkü biz de çok acımasızız yani böyle konularla uğraşanları hiç affetmeyiz. Bunun da farkındayım.

Hocam, herhalde siz önayak olmalısınız bu konularda.

Oturum Başkanı: “Özgün” ve “sahici” terimleri işin mahiyeti icabı taklit sonucu değil mi zaten? Bu kavram bir yerden taklit olarak gelmiş değil mi? Böyle bir durumda nasıl özgün ve sahici olarak vasıflandırılabilir?

Dr. Necdet Subaşı: Burada söz konusu olan Sayın Hocam, özgünlüklerin ve sahiciliğinden çok bunun bir sorun olarak öne çıkarılmasıdır. Zaten bu başlık zarif bir şekilde dönüştürülmüştür, özgünlüğü ve sahiciliği değil özgünlüğü ve sahiciliği sorunu olarak alınmıştır.

Oturum Başkanı: Peki efendim böylece artan dakikayı da ilave etmiş olduk Necdet Bey’e.

Efendim eğer burada yönetim makamında bulunan kişi herhangi bir şekilde ağzını açmadan konuşacaksa demin makine formunu tekrarlıyorum yani burada 90 dakikalık zaman ayrılmış, düğmeye basacaklar hemen yirmi bir deyince öteki başlayacak, kırk birinci dakikada bir üçüncüsü başlayacak. Hiç ara vermeden 10’ar dakikalık sürelerle müzakereler yapılacak. Toplamı 90 dakika eder. O zaman burada bir adamın istihdamına hiç gerek yoktur. Makine bu işi halleder ama oturumda 90 dakika ayrıldıktan sonra konuşmacılara da toplamı 90 dakika olan görev verilirse bu muhaldir. Buna bizim dalımızda muhal derler. Bir şeyi muhale talik etmenin de muhal olduğunu söylerim ben. Onun için 15 dakikaya indirme kendiliğinden taayyün eden bir uygulama tarzıdır.

Oturum Başkanı: Efendim, müzakerelere hiç ara vermeden başlıyoruz.

Şimdi, Fatma Barbarosoğlu Hanımefendi’nin mazereti sebebiyle bulunamayacağı söylendi. Onun yerine Doç. Dr. Ahmet Turan Alkan Hocamız bu konuşmayı yapacakmış.

Sevgili Hocam aynı mantıkla 5 dakikalık süreniz var.

[422] Her şeye rağmen bu dilin hiç de yekpare olmadığını unutmamak gerekir. Bora’nın da vurguladığı gibi (2005), değişik söylem ve ideolojik dağılımıyla bu terkip, kadın konusunu dinden kültüre, nostaljiden ütopyaya oldukça farklılaşmış bir zeminde takdim etmektedir.

[423] Amine Wedud-Muhsin, bu yöndeki yaklaşımların dünya ölçeğinde bilinen öncü isimleri arasında yer almaktadır. Ona göre, Kur’an’daki pek çok “sorun” gibi kadın sorunu da tarihseldir. Wedud-Muhsin’e göre (2000), kadın konusunun geleneksel okunuşu başından beri sorunludur ve Kur’an’ın inzalindeki yerel ve kültürel bağlam, kadının gerçekliğini inkâr etmek adına açıkça göz ardı edilmektedir. Ona göre sırf bu nedenle bile Kur’an’ın literal okumasından vazgeçilmeli, Fazlurrahman’ın geliştirdiği metodolojiden hareketle Kur’an’ın ruhuna odaklanarak yeni kurucu ilkeler belirlenmelidir (Ayrıca bkz. Gürhan, 2011).

[424] Sadece Türkiye örneğinde değil İslami gelenekle içli dışlı tüm ülkelerde kadın sorunlarının ele alınışında karşılaşılan temel yaklaşımlar aynı öncüllerden hareketle kurulmaktadır. Oryantalist söylem içinde kurgulanan “sömürgeci fantaziler” (Yeğenoğlu, 2003), Batılılaşma politikalarının bir gereği olarak kendi gelenekleriyle çatışma süreci yaşayan Müslüman toplumlarda bir örnek söylem kalıbı olarak ilgi görmeye devam etmektedir (Bora, 2010; İlkkaracan, 2003).

[425] Bu çerçevedeki yaklaşım ve düşünceleri temsil değeri taşıyan bir çalışmaya işaret etmek yerinde olacaktır. Fatmagül Berktay’ın doktora tezi olarak hazırladığı “Tektanrılı Dinler Karşısında Kadın” başlıklı çalışması (2000), yukarda sözü edilen özellikleri içselleştiren yaklaşımlarıyla önemlidir. Yazar kitabında kadının mevcut ikincil konumunun dinler marifetiyle haklılaştırıldığını iddia etmektedir. Ona göre her üç tek tanrılı din, kadının ikincilliğini doğal kabul ederek bunu onun bedeninin denetlenmesinin meşru gerekçesi saymakta ortak tavır almaktadır. Ona göre bu ortaklık, tarihsel ve coğrafi olarak üç geleneğin de aşağı yukarı aynı ya da birbirine yakın topraklarda ve benzer maddi koşullarda benzer gereksinimlere yanıt olarak doğup gelişmeleriyle açıklanabilse bile, ilginç olan, bugünkü ifadelerinde de kadınlara ilişkin tutum ve anlayışı odak almalarıdır. Berktay’a göre günümüzde “Protestan” ve “İslâmcı köktendincilik”ler de kadının konumu ve denetimi üzerinden yoğunlaşmakta ve kendilerini toplumsal cinsiyet ve kadının “doğru” toplumsal rolü aracılığıyla meşrulaştırmaktadırlar (Berktay, 2000).

[426] Nitekim çoğunluğunu ilahiyatçı akademisyenlerin oluşturduğu İslâmi Araştırmalar ve İslâmiyat gibi dergilerde kadın sorununu din ekseninde ele almak ve tartışmak üzere özel sayılar hazırlanmış, bu bağlamda farklı görüş ve düşünceleriyle bilinen akademisyenler sorunu kendi zaviyelerinden değerlendirmişlerdir (Krş. Kadın Özel Sayısı, 1991, 2000).

[427] Bu bağlamda kadın konusunda Kur’an’a yöneltilen eleştirilere cevap aranmakta (Örn. bkz. Kırbaşoğlu, 1991), İslami talepkârlıklar zinciri içinde birer yük olarak algılanan geleneksel kadın algısı sorgulanmaktadır (Örn. bkz. Güç, 2007).

[428] Hidayet Şefkatli Tuksal’ın akademik çevrelerde ilgi uyandıran çalışması müslüman geleneğinin, Kur’an’ın yeni bir okumasıyla sorgulanmasını önermektedir. Tuksal’ın 1998’de tamamladığı “Kadın Aleyhtarı Rivayetler Üzerinde Ataerkil Geleneğin Tesirleri” başlıklı doktora tezinde gelenekle kadın sorunları temelinde hesaplaşma arzusu çıkar. Şu cümlesi onun sorunu hangi düzeyde ele aldığını yansıtır: “Fıtraten sorunlu olarak yaratılan kadın, bu defolu yaratılışla kulluk müsabakasına neredeyse hükmen mağlup bir statüde başlamaktadır.” Ona göre,

“İnsan türünün kadın cinsini -yaratıldığı öz, yaratılış biçimi, fıtratı, insani değeri gibi hususlarda- normal ve asıl insan olarak kabul edilen erkek cinsinden farklı ve aşağı gören ve bu ikincil standarda uygun bir şekilde tanımlayan rivayetler incelendiğinde Kur’an’ın temel ilkelerinin esinlediği öngörünün ışığında şöyle bir kanaat oluşmaktadır: Bu tür rivayetlerin tümü, onları üreten ve nakledenlerin içinde bulundukları sosyo-kültürel yapının en belirgin vasfı olan ataerkil yapılanmanın kaçınılmaz sonuçları olarak ortaya çıkmış bulunmaktadır.”

Yine ona göre,

“Hadislerin önemli ölçüde belirleyici bir role sahip olduğu geleneksel İslâm anlayışında –kadınlar hakkındaki olumsuz rivayetlerin etkisi ile – kadın, çocuktan biraz akıllı, köleden biraz özgür kabul eden bir zihniyet hâkimdir. Başlangıçta toplumsal kabuller ile rivayetler arasında meydana gelen etkileşimin, daha sonra fıkhi ekollere sirayet etmesi, oradan da yaptırım gücü taşıyan hukuki kararlar olarak tekrar topluma dönmesi ile kadın aleyhinde, hem altyapıdan hem de üstyapıdan beslenen fasit bir dairenin oluştuğu söylenebilir. Bu yapı sebebiyle, yüzyıllar boyunca çok şey değişse de, kadın konusundaki olumsuz söylem, günümüze kadar gelebilmiştir.”

Nihayet bu söylem,

“Sadece tarihi bir malzeme olarak kitaplarda kalmamakta, modern çağın dayatmalarına karşı, alternatif bir kimlik ve alternatif bir hayat tarzı arayan Müslümanları da derinden etkilemektedir. Ancak, Kur’an’ın ve Sünnetin, tarihsel döneme dayanan boyutlarının ortaya konması çalışmaları sonucunda, ilahi olanla tarihi olanın, ideal olanla olgusal olanın konumlarının belirlenmesi umulmaktadır. Kur’an ve Sünnet ancak bu çabalar sonucunda gerçek anlamda, kılavuz ve referans olma konumlarına kavuşmuş olacaktır.”

Tuksal, bu kaygılarından hareketle İslâm geleneğinin en önemli vesikası olarak gördüğü hadis rivayetlerinde, çeşitli haberler sebebiyle varlığı hissedilen kadın aleyhtarı tutumların kökenleri ve tezahürleri hakkında bir araştırmaya yönelmiştir.

MÜZAKERE:
Doç. Dr. Ahmet Turan ALKAN

Gazeteci-Yazar

Evvela tebliğ tekniğine dair bir gözlemimi sizlerle paylaşmak istiyorum. Ben de gençken bu tür toplantılarda bulundum ve hep aynı şey oldu, şimdi de aynı şey cereyan ediyor. 15 dakikalık bir süreyi genellikle konuşmacılarımız yetiştirmekte zorlanıyorlar çünkü çok daha uzun bir metin hazırlamışlar. 15 dakika muazzam bir süredir bir fikri ifade etmek bakımından. Zaten tebliğin de yani mübalağa etmiyorum her tebliğin bir paragrafa sıkıştırılabilecek kadar özgün muhtevası vardır. Onu gözden kaçırmamak lazım diye düşünüyorum. Bunu Nesrin Hanım için değil diğer tebliğci arkadaşlar için de söylüyorum.

Bu 15 dakikalık metni okumak da ayrı bir problem olarak karşımıza çıkıyor. Çünkü okurken diksiyona dikkat etmek, vurguları yapmak, dinleyiciye asıl önemli olanın ne olduğunu hissettirmek gibi meseleler ayrı bir teknik gerektiriyor.

Kongreler, sempozyumlar, paneller bir tebliği veya bir metni seslendirmek bakımından uygun, pratik yerler değil. Bunu bila-fasıla iki buçuk saat ders verme rekorunu hâlâ elinde bulunduran emekli öğretim üyesi olarak söylüyorum. Kongreler için metin hazırlanırken daha lübbü’l-lüb bir konuşma metni hazırlanmalı. Ona mutlaka daha geniş referanslarla işaret eden ana metni de kongreye verilmeli diye düşünüyorum. Gelelim Nesrin Hanım’ın tebliğine.

Nesrin Hanım kabaca bahsettiğim sebepler yüzünden tebliğinin benim için en merak uyandırıcı kısımlarını “burayı geçmek zorundayım, burayı geçmek zorundayım” diye ertelemek durumunda kaldı. Mesela “Edebiyatta Özel Bir Kadın Dili Alınabilir mi?’ başlığını ben zevkle dinlerdim veya “Kadın Dili”, “Kadın Ağzı” gibi başlıkları çok merak ettim. İnşallah bunun yazılı metnini okur istifade ederiz.

Kadınların sınırlarının olmasının aslında bir avantaja dönüşebileceği konusu çok dikkatimi çekti. Bu da açılmaya muhtaç bir husustu, bunu da ima ile geçmek zorunda kaldı. Onu da merak ettim.

Kadınların daha az saldırgan bir dil, daha iyi bir dinleyici oldukları konusu uzun uzun düşüncelere dalmama sebep oldu yani bildiklerim ve hatırladıklarım beni teyit ediyor mu etmiyor mu diye uzun uzun düşündüm. O esnada bazı şeyleri kaçırmış olabilirim.

Kerime Nadir ve Muazzez Tahsin Hanım’dan bahsetti ve zannediyorum şöyle dedi: Çok fazla da edebi değer taşımamakla birlikte bu hanımlar cumhuriyetin modernleşme projesini orta sınıflara taşımakta başarılı oldular. Ben gene de bunu aleyhte bir ifade sayıyorum ve onların hakkında böyle konuşulmasına da gönlüm razı olmuyor. Çünkü vaktiyle ben bunların hepsini satır ve satır okumuş, çokça zaman da hislenmiş bir insanım.

Genç akademisyen arkadaşlarıma belki bir şeyi hatırlatmak isterim. Bu vesile ile de sevgili yönetici ağabey hocamın bir tespitine işaret etmek fırsatı bulacağım. Kendisi araştırmacı yazarlar var, incelemeci yazarlar var, tarihçi yazarlar var, sosyolog yazarlar var derken…

Oturum Başkanı: Biri daha var Hocam; araştırmadan yazarlar var.

Doç. Dr. Ahmet Turan Alkan: Ben ondan bahsedeceğim. Ben okumadan yazar sınıfına mensup bir insan olarak bir de akademisyen yazarlar var demek durumundayım.

Akademisyen yazarların elinden illallah sevgili hanımlar ve beyler. Çünkü bizde akademi Türkçesi berbat bir Türkçedir yani akademi yayınlarının Türkçesi kötü bir Türkçedir. Lisansüstü eğitim süreçlerinde akademik üslup konusuna dikkat çekildiğine çok az şahit olmuşumdur. Ecnebilerin yazdığı fevkalade güzel okunan kitapları leblebi, çekirdek gibi okunan kitapları gördükçe diyorum ki niçin biz de aynı şeyi yapamıyoruz, niçin bizim akademik yayınlar bu kadar kaknem ve dikenli?

Kendimi de yeteri kadar yerdiğim için bu hususta müsterihim. Sözlerim burada sona eriyor Sayın Başkan. Arz ederim.

Oturum Başkanı: Efendim Hocamıza çok teşekkür ediyoruz.

İşte, bakınız biraz önce benim ifade ettiğim arızaların birine daha şahidiz şu anda. Sayın Hocam tebliğci, müzakereci, katılımcı ve yayınevi temsilcilerinin sonuç bildirgesine girmesini istedikleri konulara ilişkin bilgi notlarını değerlendirmek üzere raportörlere iletmelerini istirham ediyoruz, arz ederiz. Bu tebliğ sürelere dâhil değildir efendim.

MÜZAKERE:
Yard. Doç. Dr. Mary Lou O’Neil ŞİMŞEK

Kadir Has Üniversitesi Öğretim Üyesi.

İlk önce herkesi selamlıyorum.

İlk önce Dr. Hilal Görgün’ü tebrik etmek istiyorum, çok güzel bir sunumdu bence. Bir de onun söylediklerinin aslında çoğuna katılıyorum ve Amerika’da aynı şeyi görüyorum. O yüzden Amerika ile bir bağlantı kurmak istiyorum mümkünse. Bir de birkaç örnek vermek istiyorum kendi tecrübemden.

Amerika’da bence çok büyük bir problem var. Amerika’da tek tip Müslüman kadın fikri çok yaygın. Biz galiba çeşitliliği görmüyoruz ya da anlamıyoruz. Aslında daha doğrusu çoğu Amerikalılar bir Müslüman’ı tanımıyor ve tanımayacak büyük ihtimalle. O yüzden medya da neyi gösterirse onların anlamı oradan geliyor. O büyük bir problem. Çünkü genelde medyada Müslüman kadınlar Arap kökenli, kara çarşafla, bazen yüzü kapalı bazen açık bir resim gösteriliyor. Biz bunu görüyoruz bütün hayatımızda başka bir şey görmüyoruz.

Tabii ki kadınlar zavallı, ezilmiş bir şekilde gösteriliyor. Farkında olmadan biz o fikirleri içselleştiriyoruz.

Bununla ilgili ben ilk dersi Malezya’da aldım. Tatile gittim, orada otobüse bindim. Ufak bir kasabadaydım. Okul çıkışı zamanında bir sürü kız okuldan çıkmış otobüse bindiler. Tabii hepsi okul forması ile ve başörtüsü ile. İlk defa onu görüyordum. Bir kız yanımda oturdu direkt benimle konuşmaya başladı ve İngilizce konuşuyordu. Açıkça söyleyeyim şaşırdım. Böyle merhaba, nasılsınız, tatiliniz nasıl gidiyor, o tip bir konuşma başladı. Ben o kıza sordum ilerde ne olmak istiyorsun? Kız bana bakıp direkt hiç düşünmeden ben Teksas Üniversitesine gidip muhasebe okumak istiyorum.

Tabii, ben sadece İngilizce biliyordum. İlk defa yurt dışına çıkıyordum, ilk defa bir Müslüman insanı tanıyordum. O yüzden açıkça söyleyeyim onu beklemiyordum. Bayağı şaşkın kaldım ama o kızı tebrik ettim tabii ki.

Birçok Amerikalılar benim gibi. Büyük bir problem bence.

Son bir örnek: Son birkaç haftadır internetten bazen Amerika’daki televizyon programlarını seyrediyorum. Yeni bir program çıkmış birkaç hafta önce. İsmi All American Muslim, Yüzde 100 Amerikalı ve Müslüman anlamına geliyor. Bu bir reality program, yeni başlıyor. İlk şov geçen hafta yayına girdi. Beş tane Müslüman aileyi takip edecekler ve onların hayatını gösterecekler. İlk defa Amerikan televizyonunda böyle bir program çıkacak. Ben birkaç klibi seyrettim. Bu aileler birbirinden çok farklı. Böyle çeşit çeşit Müslüman aileler diyebilirsiniz ve çok ilgimi çekti.

Umarım çok popüler bir program olacak ve seyirciler bunu seyredip Müslümanların çeşitliliğini görebilecekler ve bu özellikle tek tip Müslüman kadın fikri değişmeye başlayacak.

Sözlerime burada son veriyorum.

Teşekkür ederim.

Oturum Başkanı- Evet, Sayın Mary Lou’ya biz de teşekkür ediyoruz.

Son müzakerecimiz Prof. Dr. Ejder Okumuş.

MÜZAKERE:
Prof. Dr. Ejder OKUMUŞ

Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

“Kadın: Kitabımda insan, imanımda insan, derunumda insan-ı zişan.

Adı yoktur demek İslam’da kadının, hakikat değil tersine su-i zandır.”

Öncelikle hürmetler ediyorum, saygılarımı arz ediyorum. Çoğumuz bu dizelerde ifade edilen hususlara herhalde iman ediyoruzdur ama gerçek hayat burada tartışılan konularda çok açık bir biçimde ortaya konduğu gibi değil. İslam adına kadınla ilgili söylenen problemlerde ve yaşanan tecrübelerde birçok konunun ortaya koyduğu gibi hiç de gerçeğin böyle olmadığını gözlemliyoruz.

Aslında Necdet Hocam konuşurken elindeki metne göre çok daha net, çok daha anlaşılır, çok daha güzel şeyler söyledi. Esasen benim belki de ifade etmek istediğim şeyleri kendisi sözlü olarak söylemiş oldu. Metni belki burada yaptığı konuşma üzerinden bir kez daha değerlendirecektir.

Burada bildirinin başlığı aslında ne söylenmek istendiğini net bir biçimde ortaya koyuyor: “Din ve Kadın Konulu Akademik Çalışmaların Özgünlüğü ve Sahiciliği Sorunu.”

Necdet Bey bildirisinde, Türkiye’de kadın konusunu din temelinde veya bağlamında ele alan akademik çalışmaların özgünlüğü ve sahiciliğini ele almaktadır. Konu, başlığından da açıkça anlaşılabileceği gibi oldukça netameli, problematik ve kendi içinde birçok sorunun sorulmasına yol açacak kadar belirsiz bir sorunu tartışmaya açmaktadır.

Sayın Dr. Necdet Subaşı’nın bildirisinde öne çıkan hususlar şu şekilde tespit edilebilir:

1. Din ve kadın konulu akademik çalışmaların özgünlüğü ve sahiciliği söz konusu çalışmaların dayandığı ideolojik ve epistemolojik temeller dikkate alınmadan ele alınamaz. Her etkinlik belli bir zihniyet yapısı, kültürel alışkanlıklar ve kalıcı değerler haritası içinde şekillenir. Kadını din bağlamında ele alan çalışmalar da bu mekanizmalardan bağımsız değildir. Ancak güçlü entelektüel çıkışlar bu etki alanlarını zorlayabilir, rutin ya da ucube yönelimler karşısında akl-ı selime başvurarak özgün ve sahici ürünlerin doğmasına vesile olabilir.

2. Türkiye’de kadın konusunun dinle birlikte ele alınıp müzakere edilebilmesi için, bütün bunların yeni bir problematik içinde ele alınmasını mümkün kılan 1980’li yılları beklemek gerekmiştir. Bu yıllara damgasını vuran ve küresel etkilere de açık ekonomik, siyasal ve kültürel gelişmelerin açığa ortaya çıkardığı enerji, dinin bilim dünyası nezdinde de bir gündelik gerçeklik olarak keşfini kolaylaştırmakla kalmamış, yanı sıra bu bağlamda değerlendirilebilecek pek çok fenomenin de yeni bir inceleme nesnesi olarak ele alınmasına fırsat vermiştir.

3. Bugün din ve kadın konulu çalışmaları, mevcut arka plan bilgilerini göz ardı ederek değerlendirmek eksik olacaktır. Söz konusu çalışmalardaki temel öncül ve örüntülerden hareket edildiğinde erken dönem akademik çalışmaların pek çoğunda dinin bir ekstrem söylem olarak ele alındığı açıktır. Dolayısıyla dinsel bakış açısının ürettiği kadın algısı da sonuçta aynı sorunun bir parçası sayılarak görülecek ve reddedilecektir. Aslında Kemalist modernleşme projesinde dinin sınırları bellidir ve bu sınırlılık içinde eğer “kadının asrileşmesi” arzu ediliyorsa yapılması gereken onun kendisini “mütemadiyen gerileten” bu kuşatmayı yarmasına destek olmaktır. Esasen modern kadın algısının oluşturulmasında başından beri yapılan da dinin her tür görünürlüğünü göz ardı edecek yeni bir meşruiyet kalıbı üretmekten ibaret olmuştur.

4. Dine yönelik eleştirilerdeki sınır tanımazlıktan kaynaklanan bilişsel şiddetin özgün, nesnel ve bağımsız çalışmaların önünü kapatmaktaki etkisidir. Öte yandan karmaşık dini ve kültürel çelişkiler, yetkinlik sorunları kadın konusunu dinsel bir bağlamda ele alma konusundaki çabaları da savunmacı bir perspektife mahkûm etmiştir.

5. Türkiye üniversitelerinde gerçekleştirilen din ve kadın konulu çalışmalarda üç temel perspektif yer yer kuruluş devrinin hissiyatını da hatırlatan yeni çözümlemelerle kendini göstermektedir:

a. Din ve kadın konulu araştırmalarda dini, sorgulanması ve reddedilmesi gereken bir “merci” olarak görmekte ısrarcı bir bakış açısı bugün de varlığını sürdürmeye devam etmektedir. Aydınlanmacı-pozitivist retoriğin ürünü olan bu yaklaşımlarda din eleştiri ve kritikten çok suçlama ve tezvir yoluyla ele alınmakta, en iyimser sayılabilecek örneklerinde bile dinin gündelik temsilleri batıl, akıl dışı, hurafe ya da din dışı sayılarak reddedilmektedir. Bu bakış açısında dine özünde materyalist olan paradigmalar içinden bakılmakta ve din kadın ilişkileri de aynı ideolojik zemin içinde seküler bir okumaya tabi tutulmaktadır.

b. Buna karşılık din-kadın ilişkilerini hiçbir kritiğe tabi tutma gereği duymaksızın tam bir teslimiyet içinde ele alan yaklaşımlar da beyanda bulunmaya devam etmektedir. İslam’a yöneltilen soruları geleneğin içinde kalarak cevaplamaya çalışan bu çalışmalarda aslolan İslam’ın bilgi köklerine sadakattir. Modern eleştiri ve saldırılar karşısında bu dil, savunmacı bir retorikle muarızlarıyla baş etmeye çalışmaktadır.

c. 1980’li yıllardan itibaren gündeme gelen ve asıl bu dönemde farklı bir güzergâh üzerinden ilerlemeye başlayan yeni bir çözümleme arayışına bilhassa dikkat etmek gerekir. Esasen bu tebliğin amacı da bu güzergâhta üretilen çalışmalar üzerine bir değerlendirme yapmaktır. Bu çalışmalarda aslolan modern fikir ve eğilimlerin etkisiyle kadın konusunun bir problematik olarak ele alınması ve sonuçta da bu bilgi akışının doğurduğu sorulara cevap arama çabasıyla yakından ilgilidir. Daha çok feminist teorilerin etkisiyle şekillenen bu yönelimlerde din ve kadın alanını “erkek egemen bir tasavvurdan kurtarma” çabası yer almaktadır. Akademi söz konusu olduğunda feminist teori iki ayrı güzergâh üzerinden kendi tezlerini laik ve dindar müntesiplere ulaşmaktadır. Hiç kuşkusuz dini, kadını edilginleştiren bir öge olarak tanımlayan yaklaşımlar kadar mevcut din yorumlarını esas özden uzaklaşma ve yozlaşmayla özdeşleştiren ve bu çerçevede sahih dinin gerçekte eril bir nitelik taşımaması gerektiğini savunan feminist teolojiler de aynı çerçevede akademiye nüfus etmeye çalışmaktadır.

6. Feminist yaklaşımlar, din-toplum ilişkileri içinde kadının konumunu değerlendirirken eleştirilerini doğrudan dine yönelterek toplumun kök hafızalarıyla çatışmaya girmektedirler. Bununla birlikte yaygın feminist eğilimlerin akademi bağlamında ürettikleri edebiyat, kadını İslami teoloji içinde ele almaktan çok sosyolojik ve antropolojik görüntüleri içinde ele almaktan yanadır. Bu çalışmalarda ağırlıklı olarak İslamcı yönelimlerin kadın algısı üzerinde yoğunlaşmak daha çekici gelmektedir. Bu bağlamda örneğin türban ele alınan konular arasında başta gelmektedir. Yanı sıra müslüman kadının statüsü, dinsel kadın algısı, kölelik ve cariyelik vs. gibi çoğu sosyolojik temalara ağırlık veren betimleyici çalışmalara da yer verilmektedir. Bu çalışmaların dayandığı entelektüel zemin her şeyden önce modernleşme politikalarında içkin pozitivist-materyalist söylemlerle örtüşmektedir. Türk modernleşmesinin kurucu değerlerine eklemlenmiş akademik söylemlerde din, feminist kadın algısının yaygınlaşmasına karşı bir filtre işlevi gören dinle hesaplaşmaya ağırlık vermektedir.

7. İslamcı feminizm kavramı, “İslam kültürü içinde gelişen bir olguya; Müslüman kadınların birey olma çabalarına işaret etmektedir. Bu çabaların yansıması, entelektüel Müslüman kadınların din ve gelenek içinde kadının durumunu ele aldıkları çalışmalarında ifadesini bulmaktadır. Bu yaklaşımlar, batılı feminist söylem ile bağlantılı olarak değerlendirildiği için bazı soruların araştırılması gerekir: İslamcı feminist söylem, Müslüman kadınların bizzat inşa ettiği bir söylem mi yoksa batılı feminizmin silik bir kopyası mıdır? Bu söylem, kendine has bir teoloji üretebilir mi? Bu sorulara giden yolda ilk adım, 19. yüzyılda sistemleşen feminist söylemin İslam kültürünü hangi noktalarda ve nasıl etkilemeye başladığını sorgulamak olacaktır. Bunun için de etkileme sürecini, bu süreçte batılı feminizmle işbirliği yapan oryantalizm, sömürgecilik, milliyetçilik gibi birtakım faktörleri de göz önünde bulundurarak değerlendirmek gerekir. 20. yüzyılın sonuna doğru entelektüel Müslüman kadınlar, Müslüman dünyadaki kadın sorununu batılı feminist söylemi de dikkate alarak tartışmaya başlamışlardır. Böylece, İslam kültürü içinde feminist söylemden dolaylı etkilenen yeni bir kadın söylemi ortaya çıkmıştır. Bu yeni söylem, kadın çalışmaları sahasına katkı yapan bir literatür de oluşturmaya başlamıştır. Son yıllarda, entelektüel müslüman kadınların din ve gelenek içinde kadının durumunu tartışan çalışmalarında dile getirdikleri yaklaşımlar İslamcı feminizm olarak adlandırılmış ve bu entelektüel müslüman kadınlara da İslamcı feminist denilmiştir”.

8. Türkiye’de, Müslüman dindar kadının modernlik ve feminizm tartışmalarının kıyısında kendine bir yaşam alanı inşa ettiği söylenemez. Sekülerleşmede hissedilen yoğunluk tüm toplumsal yapı ve kategorileri farklı şekillerde de olsa etkilemeye devam etmektedir (Şişman, 2005). Kadını dinsel terminoloji ve yorum gelenekleri içinde açıklama arzusunda olan akademik çalışmalar ağırlıklı olarak ilahiyat alanında yer almaktadır. İlahiyatçı kadın araştırmacıların öncülük ettiği bu çalışmalarda akademisyenin referans dünyası teolojidir (Krş. Toker, 2005). Türk modernleşme projesine her zaman kuşku ve ihtiyatla yaklaşan İslamcı yönelimlerin öteden beri dile getirdikleri eleştiriler kadın sorununun ele alınışında da kendini göstermektedir. İslamcı bakış açısı genel Müslüman eğilimlerinden kısmen bağımsız olarak geleneği sorgulamaktan çekinmemekte, bu çerçevede başta kadın olmak üzere modern dünyanın sorunsallaştırdığı hemen her konuda alternatif bir söylem geliştirmeye yönelmektedir. İslamcı söylemlerin Batı ve medeniyet eleştirisi, gelenek içinden bir dil kurma yerine genellikle modern paradigmaların kurucu mantığıyla bütünleşen bir eşleştirme siyaseti gütmektedir. Modern eleştiri-politiğin kadın bağlamında ortaya çıkardığı din eleştirisi karşısında gelenek eleştirilmekte, sahih ve gerçek İslam’ın bu eleştirilerden müstağni olduğuna hüküm verilmektedir.

9. Akademik dünyada İslam eksenli kadın çalışmalarında egemen olan dil, laik-feminist söylemlerin popüler-gündelik dil içinde ürettikleri dile yakınlık taşır. Türkiye’de feminist söylemlerin çoğu kez pozitivist-materyalist söylemlerle aynı hizada dile getirilmiş olması tez ve argümanlara “İslami kesim”in doğrudan sahip çıkmasını zorlaştırmıştır. Kadın eksenli duyarlılıkların feminist çözümlemeleri dışarıda bırakarak kendine bir alan açmasından söz edilemez. Bu bağlamda akademik feminizm altında gelişen çalışma alanlarının İslami duyarlılıklar taşıyan bilim çevrelerine yansıması İslami feminizm başlığı altında olmuştur. Ancak açıkça ifade etmek gerekir ki kavramın Müslüman akademisyenler tarafından kullanımında her zaman çekinceler olmuştur. Yukarda da belirtildiği gibi feminizmin düşünsel köklerinde içkin muhteva bu kavramın kullanımında her zaman dikkat gerektirmiştir. Bununla birlikte özellikle Müslüman akademisyenlerde kadın konusunun ele alınışında iki önemli tarzın geliştiğini belirtmek gerekir. Bunlardan birincisinde kadın din ilişkisi tartışmaya açılırken feminist teorilerin gündeme getirdiği sorular temel hareket noktası olarak seçilir. Aslında gerçekleştirilen feminist söylem ve yönelimlerin bir şekilde İslamlaştırılmasıdır. Türkiye’de İslami ya da İslamcı feminizm konusunda dikkat çekici teorik bir çıkış henüz gerçekleşmemiş olmakla birlikte mevcut yayınlarda gözlenen problematik bu iddiayı doğrulayıcı işaretlere sahiptir.

Bu bağlamda öne çıkan çalışmalarda Türkiye’de baskın İslami geleneklerin kadın konusunda ortaya koyduğu fiiliyat İslam’ın temel metinlerinden hareketle sorgulanır. Başta Kur’an olmak üzere sünnet ve diğer referanslar hermeneutik bir okumaya tabi tutularak mevcut gerçekliğin “İslami öz”le kurduğu iddia edilen bağı sarsılmaya çalışılır. Bu durum nihayet “gerçek İslam” tartışmalarıyla buluşmayı sağlar. Gerek hermeneutik dikkat gerekse disiplinler arasılığa gösterilen ilgi son tahlilde klasik usul geleneği içinde kadını din karşısında edilginleştiren yaklaşımları ele almada enstrümantal katkı sağlar. Böylece dini gelenek tartışmaya açılırken bu gelenek içinde “ötekileştirilen kadın”ı kurtarıcı bir referans olarak da Kur’an’ın yeni okunuşuna müracaat edilir.

İkinci olarak da, kadının İslam geleneği içindeki konumuna feminist arka plan desteğiyle üretilen eleştiriler karşısında bu bağlamda üretilen düşünceleri usul ve yöntem açısından müzakereye davet eden, dolayısıyla bu noktadaki çıkışları bütünüyle olmasa bile pek çok noktada sorunlu bulan akademik çalışmaları hatırlatmak gerekir. Bu tür çalışmalara öncülük edenlerin genellikle erkek olmaları dikkat çekici olmakla birlikte eleştirilerinde öne çıkan ana tema, İslamı modern feminist bir gramere tabi tutanların sosyolojik gerçekliği ihmal etme pahasına bunu gerçekleştiriyor oldukları iddiasıdır. İslam’ın temel nasslarına sadakatle ortaya çıkan bir yaklaşımın bütün bir geleneği son tahlilde göz ardı etmekle sonuçlanabilecek bir tercihinin bütün bir İslam medeniyetine karşı ciddi bir saldırı olduğu vurgulanmaktadır. Bu çerçevede kadının konumunu İslam’ın anahtar kavramları içinde ele alınması önerilmekte özellikle adalet ve eşitlik prensibinin “içerden” bir okumayla yeniden değerlendirilmesinin gerekliliğine işaret edilmektedir.

10. Sonuç: Türkiye’de kadın sorununu din temelinde ele alan çalışmaların kendi aralarında oldukça farklılaşmış köklerden beslenen eğilimleri hakkında bugün bir “özgünlük” ve sahicilik” tartışması başlatmak erkendir. Henüz bu konuya ilişkin çalışmalarda bir yöntem inşa edildiği söylenemez. Tartışmalar derindir ve konu medeniyet tasavvurundan aidiyet problemine kadar hemen her alana sarkan derin imalara sahiptir.

Sonuçtan başlarsak, her ne kadar kadın konusunda din temelli akademik araştırmalarda özgünlük ve sahicilik tartışması başlatmanın erken olduğunu söylese de Necdet Beyin aslında başlığın da ima ettiği gibi bu tartışmayı başlattığı, hatta özgünlük ve sahicilikten uzak olduğunu çağrıştıran vurgularda bulunduğunu söyleyebiliriz.

Esasen bildiride böyle bir başlık altında sahicilik konusu ayrı ama özgünlük konusunu ele almanın oldukça önemli olduğu ve Türk akademiyasının din-kadın konusuna dair araştırmalarının özgünlük durumunun tartışılmasının, bizi bu konuda dikkat çekici soru ve sorunların olduğu gösterilmeye çalışılmaktadır.

Bu özgünlük konusunun ele alınmasının önemli olduğunu düşünüyorum. Çalışmaların özgünlüğü özgür ortamlarda düşünmek, araştırmak ve bilim yapmakla mümkün olduğu ön kabulünden hareket edilirse, son zamanlara kadar Türkiye’de özgün araştırmaların ortaya çıkmasını bekleyebileceğimiz özgür bir toplumsal, siyasal ve akademik ortamdan bahsetmeyi imkansız kılan, hadi en azından güçleştiren bir durumun olduğu anlaşılacak veya kabul edilecektir. Ayrıca özgürce yapıldığı varsayılabilecek din bağlamlı kadın çalışmalarında çok önemli bir husus, Necdet Beyin işaret ettiği gibi o çalışmaların kendi toplumumuzun, kendi toplumsal yapımızın, kendi inanç, düşünce ve dinimizin bağlamından beslenmeyen kaynaklara dayanarak yeni bir kadın kimliği oluşturmaya, bir tür İslamî feminist kadın anlayışıyla hareket eden bir kadın tipi meydana getirmeye matuf olmaları hususudur.

Türkiye’de genel olarak kadın konusu ve özel olarak din temelli kadın konusundaki akademik araştırmaların özgünlüğünü zorlaştıran hususlardan biri de, temelleri Türkiye’nin modernleşme, sekülerleşme veya çağdaşlaşma serüveninde bulunabilecek bir reddetme anlayışının mevcudiyetidir. Türkiye’de bu reddetme anlayışından dolayı toplumun neredeyse bütün kesimlerine müdahaleler yapıldı. Toplumun bünyesi, kültürü, dini, inancı, zihniyet dünyası, tarihi vd. tahribata maruz bırakıldı. Yapay bir zemin oluşturulmaya çalışıldı. Kadın merkezli bir modernleştirme çabası içinde daha çok propagandist, ideolojik söylemlerle kadına yaklaşıldı ve yeni tip kadın ikame edilmeye çalışıldı. Böyle olunca gerçekte kadın konusunu ele almanın bizzat kendisi yapay hale geldi. Elbette bu sorunun ayrıntılı bir biçimde ele alınması ve tartışılması şarttır. Daha ileri çalışmalara ihtiyaç vardır.

Oturum Başkanı- Ejder Okumuş Hocamıza da teşekkürler. Vaktin çok darlığı sebebiyle ben tebliğci hocalarımıza ikişer dakikalık son söz teklifinde bulundum. Hâlâ kullanma hakkına sahiptir Hanımefendi. Kullanacak mısınız?

Buyurun efendim.

TEBLİĞCİLERİN MÜZAKERECİLERE CEVAPLARI

Doç. Dr. Nesrin TAĞIZADE KARACA

Ankara Başkent Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

Evet, iki dakikada belki teknik olarak… Bir de çok farklı bir düzenlenme şeklinden söz etmeliyim ben organizasyonun. Tebliğ sahiplerinden sonra müzakerecilere yarı yarıya süre ayrılmış. Gerçi geriye çekildi gördüğümüz gibi süreler.

Bizim oturumumuzu tenzih ederim, her müzakerede ikinci bir korsan tebliğ gibi araştırmalar ya da sunumlar dinledik. İki gündür ben çok sıkı takip ediyorum. Tebliğin paralelinde kim yer alsa da bir kısmı bambaşka içeriğe sahip. Dolayısıyla, çok alışkın olmadığımız bir düzenleme biçimine şahit olduk. Belki bu da bir yöntem, öğrenmemiz gereken bir şey var.

Bir de halktan sıradan bir katılımcıya hitap etmiyor, belli ki çok özel bir grup buraya gelip izleyenler. Dinleyicilere neden soru hakkı ya da katkı hakkı, eleştiri hakkı gibi bir şey olmuyor ben onu çok merak ediyorum açıkçası.

Böyle bir şeyin daha verimli olacağını düşünüyorum.

Metnimde Sayın Ahmet Turan Alkan Hocamızın aslında satır aralarında, ben anlatımlı kadın anlatımının çok öne geçtiğini söylemeye çalışıyorum. Muazzez Tahsin’ler, Kerime Nadir’ler bizim de yani benim neslimin de başucu kitaplarıydı tabii ki. Ama burada bir öteleme yok kesinlikle.

Şunu söylemeye çalışıyorum: Popüler edebiyat, yüksek edebiyat gibi ayrımda kim bilir popüler edebiyatın çok daha büyük hizmetleri vardır aslına bakarsanız. O anlamda onları düşük göstermek gibi bir eğilimi değil ama belli bir ideoloji ve hayat biçimine, görünürlülüğe hizmet ettiklerini de herhalde yadırgamayız.

Söylemek istediklerim bu kadar Hocam.

Teşekkür ederim.

Oturum Başkanı: Teşekkürler.

Evet, Hilal Hanım.

MÜZAKERE:
Dr. Hilal GÖRGÜN

Araştırmacı-Yazar

Benim tebliğimde sürekli Batı gündeme geldi. Tebliğimde hep Batı ve Avrupa dünyasından bahsettim. Tabii eksik kalan bazı noktalar oldu. Onlardan kısaca bahsetmek istiyorum. Mary Hanım hatırlattı bana. Daha doğrusu metnimde var. O metni tamamen okuduğu için daha iyi değerlendirebilecek durumdaydı ama şimdi burada eksik kalan bazı şeyler oldu.

Medyanın son zamanlarda Avrupa’da belirli bir imajın ortaya çıkarılmasına Müslüman kadının imajı yaratılması, inşa edilmesi konusunda çok büyük bir rolü oldu.

Ben birkaç tane örnek vermek istiyorum. O örnekler gerçekten önemli. Önceden otobiyografik kitaplar kaleme alan ve İslam’a eleştirel yaklaşan bazı hanımların kitapları en çok satan listelerine sokuldu ve ondan sonra bu kadınlar televizyon televizyon bütün yayınlarda rol aldılar ve bütün kongrelerde, sempozyumlarla belirli bir imajın yerleşmesi için gayret sarf ettiler.

Daha sonra çok ilginç olan bir şey, daha çok yeni yaşadığımız bir şey olduğu için bunu burada zikretmek istiyorum. Kasım ayı içerisinde daha gelmeden önce seyrettim. Bir hanım kitap yazıyor çok kısa sürede, en çok satanlar listesine giriyor ve tekrar bu kadın bütün televizyonlarda dolaşıyor. Kitabının başlığı “Almanya’da Tutsak”.

Bu, Almanya’da tutsak bir Türk ile arkadaşlık yapmış. Yirmi yıl sonra bu yaşadıklarını hatıra –kendi ifadesi- türünde yayınlıyor ve daha sonra da bunun üzerinden bütün insanları Almanları uyarmak istediğini söylüyor, Türkler ve Müslümanlar yani yabancılar konusunda.

Buradaki bu inşâ faaliyetinin ferdî bir şey değil gerçekten sistematik olarak üretildiğinin üzerinde durmak istiyorum.

Akademik çevrelerde bu şeyler yapılırken, Müslümanlar hakkında değerlendirmeler yapılırken burada iki şahsın ismini vermek istiyorum: Alen Turan ve Jürgen Habermas, Türkiye’de de çok iyi tanınan şahsiyetler ve ne kadar özgürlükçü düşündükleri bilinir fakat bunlar Müslümanlar söz konusu olduğu zaman bu özgürlüklerin sürekli daraltılması yönünde siyasilere yön vermişlerdir. Bunların bizim burada da çok iyi bilinmesi gerekiyor.

Diğer nokta biz kendi evimizin içine bakarken biraz da mahallemizde de neler oluyor onu görmemiz gerekiyor. Türkiye’yi ve İslam dünyasını evimizin içi olarak düşünüp de Avrupa’yı ve diğer ülkelerin de mahallemiz olduğunu düşündüğümüzde o mahallelerde neler olup bitiyor kadınlarla ilgili, kadınların durumuyla ilgili ve özellikle de kadınlara, bu çocuklara ve gençlere yönelik neler oluyor? Nasıl onlar bizi, Müslümanları gündemlerine alıyorlarsa bizim de bunları gündeme alıp bu konularda da kafa yormamız gerek. Batı’daki kadının durumunu burada kongre konusu yapabilmemiz gerekiyor.

Sözlerime burada son veriyorum.

Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Evet, Hoca Hanıma teşekkürler.

Necdet Bey Hocam buyurun.

MÜZAKERE:
Dr. Necdet SUBAŞI

Diyanet İşleri Başkanlığı Strateji Geliştirme Başkanı

Sayın Başkanım; aslında benim çok fazla söyleyecek bir şeyim yok. Ben her şeyi söylemiştim zaten. Bildirimde yazdım ama Ejder Hoca benim metinden bir pasaj aktarınca bir noktaya işaret etmek gereği duydum.

Bu, kendi hikâyemi derinleştirmek için paylaştığım bir şeydir. Biraz da Ahmet Turan Bey’in dile getirdiği şeyleri çok önemsiyorum. Hepimizin o vurgulardan kendine bir hisse alması gerektiğine inanıyorum.

Doğası gereği akademik dil soğuktur. Akademik dil üzerinden insanlarla temas kurmak her zaman kolay değildir. Akademik dili gevşek bırakırsanız akademide yer alamazsınız ama o dili çok soğuk tutarsanız bu sefer de insanlarla iletişim kuramazsınız. Onun için şöyle bir formülü sürekli takip etmek gerekir diye düşünüyorum: Akademik metni elden geldiğince derin entelektüel, akademik sunumu da elden geldiğince sıcak yapmak gerekiyor. Yoksa bu dil bu topluma hiçbir şekilde ulaşmaz.

Hepimizin buna ilişkin kendi tecrübelerimiz var. Çok özel uygulamalarımız var. Kimsenin kimseye tüyo verme hakkı yok ama doğrusu bu metinlerdeki emeğin de adrese ulaşması, toplumda gerekli karşılığı bulması için biraz daha sıcaklığa ihtiyacımız var çünkü çok soğuk bir millet olmaya başladık.

Teşekkür ederim.

Oturum Başkanı: Efendim ben de bir cümle ile oturumu bitireyim,

Bize ayrılan 90 dakikayı eksiksiz kullandık.

Hepinize selamlar, saygılar.

DÖRDÜNCÜ OTURUM:

KADIN KONULU DİNÎ YAYINCILIKTA GELECEK İÇİN PERSPEKTİFLER

Oturum Başkanı: Prof. Dr. RAŞİT KÜÇÜK

Konu : Kadın Okuyucu Profili ve Kadın Yayınlarında Arz Talep İlişkisi
Tebliğ : Esma ÜRKMEZ

Konu : Kadın Konulu Dini Yayınların Geleceği (Tespitler ve Öneriler)
Tebliğ : Emine EROĞLU

Konu : Günümüz İslamî Nitelikli Kadın Dergilerinde Kadına Bakış
Tebliğ : Halise ÇİFTÇİ

Konu : Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Kadın Konulu Yayınları
Tebliğ : Dr. Yüksel SALMAN

Müzakereciler : Dr. Melike GÜNYÜZ

Nazife ŞİŞMAN

Dr. Ülfet GÖRGÜLÜ

Rahime BEDER ŞEN

Sunucu: “Kadın Konulu Dinî Yayıncılıkta Gelecek İçin Perspektifler” başlıklı 4’üncü oturumu yönetmek üzere mikrofonu Din İşleri Yüksek Kurulu Üyemiz Prof. Dr. Sayın Raşit Küçük Hocamıza bırakıyorum.

Buyurun Hocam.

Oturum Başkanı: Teşekkür ederim.

Değerli misafirler, değerli katılımcılar; iki gün devam eden sempozyumun son oturumunu inşallah vakitlice bitirmeye çalışacağız. Doğrusu ben kendi açımdan şanslı bir oturum yöneticisi olacağıma inanıyorum. Çünkü konuşmacıların hepsi editör, yazar. Bu bir şanstır ve onlar hem zamanın kıymetini hem kısa zamanda çok şey ifade etmeyi iyi becerirler.

Şimdi, konuşmacılarımı davet ediyorum:

Esma Ürkmez Hanımefendi, Emine Eroğlu Hanımefendi, Halise Çiftçi Hanımefendi ve Dr. Yüksel Salman bu oturumun konuşmacıları olacaklar.

İlk konuşmacımız “Kadın Okuyucu Profili ve Kadın Yayınlarında Arz Talep İlişkisi” konusunu konuşacak olan Esra Ürkmez Hanımefendi.

Ben hiç uzatmadan kendilerine sözü bırakmak istiyorum.

Buyurun.

KADIN OKUYUCU PROFİLİ VE KADIN YAYINLARINDA ARZ TALEP İLİŞKİSİ

Esma ÜRKMEZ

Editör

1. Yayıncılar ve Kadın Okurlarla Bir Fikir Alışverişi

Türkiye’de kadınlara okuma-yazma öğretilmesi, kadınların yüksek öğrenime girmesi ve çalışma hayatına katılımları ile ilgili yıllar içerisinde kademeli olarak birçok kampanya yapıldı. Gerek devlet gerekse sivil toplum temelinde yapılan bu kampanyalarla oluşan toplumsal gündem, okuma yazmanın yanı sıra kadınlara kendi gündemlerini kurma, öğrenme ve fikirlerini ifade etme konusunda motivasyon desteği kazandırdı; hem de kadınların okuma, fikir beyan etme, çalışma ve günlük hayata katılmaları konusunda ülke erkeklerinin fikrinin değişmesinde rol oynadığını düşündüğümüz bir kamuoyu yarattı. Kültür Bakanlığı tarafından 2011 yılında 26 ilde 6.212 kişi üzerinde gerçekleştirilen “Türkiye Okuma Kültürü Haritası” araştırması Türk insanının okuma tablosunu gözler önüne sermektedir. Çalışmamızda mülakat verilerinin yanı sıra bu araştırmadan temel olarak yararlanacağız. Türkiye’de bu ankete katılanların %60,83’ünün “Kitap okumak için yeterli zamanım yok” demesi[429] sanıyoruz ilk veri olarak zihnimizi berraklaştırır. Ama kitap okuyan kişilerin %74,72’sinin kitap okuma alışkanlığını kendim kazandım demesi hem umut verici, hem de okurun yalnızlığını netleştirici bir ifadedir. Bu araştırmanın kadınların okur olarak durumu ve ilgileriyle ilgili önemli veriler sunmaktadır. Türk kadın okuru % 60,8 ile basılı materyallerden en çok kitabı okuduğunu belirtmiştir. Yılda 5 ve 5’ten az kitap aldığını belirtenlerle birlikte düşünüldüğünde araştırma katılımcılarının %64,8’i kitap satın almıyor. Yıllık ortalama kitap sayılarına bakıldığında ders kitapları dışında en çok 7-24 yaş grubu satın alıyor. Kadınların %47,6’sı, erkeklerin %46,3’ü halk kütüphanelerinden faydalanmanın ücretsiz olduğunu bilmiyor.

Bu veriler okuma konusunda genel bakışımızı az da olsa oluşturmaktadır. Türkiye’de kadınların ve özelde ev hanımlarının en çok dini kitap okuduklarını belirtmeleri de dikkat çekicidir.

2. Araştırmanın Gerekçesi

Kadınların okuma tercihleri ve kültürleri konusunda yayınevleriyle ve bizzat kadın okurlarla katılımcı gözlem yoluyla derinlemesine mülakatlar yapmak istedik. Bu çalışma, okuma-yazma öğrenmiş, örgün ve yaygın eğitim almış ülke kadınlarının en üst grubu olarak kabul edebileceğimiz akademik kariyer yapan, düzenli olarak kitap okuduğunu ifade eden, okuma gruplarına katılım tecrübesi olmuş ve dini yayınlarla küçük yaşlardan itibaren karşılaşmış bir grup kadın okur kitlesiyle okuma sıklıkları, kitap seçme ve satın alma stilleri, okumada ilgi alanlarının neler olduğu, okuma tercihlerinin büyüme serüvenlerinde nasıl bir çeşitlenme arz ettiği konusunda derinlemesine yapılan mülakatlardan oluşmaktadır. Tersine bir bakış olarak erkek ve kadın okurla kitap satışında, seminerlerde, fuarlarda muhatap olan ve onlar için kitap üreten kadın-erkek yayıncıların konuya nasıl yaklaştıkları, kendilerini ve kadın kitleyi zihinlerinde nasıl ve ne yönlerde tasnifledikleri, kadınların okuma serüvenleri, alışkanlıkları ve okuma kültürleri konusunda neler düşündükleri de ikinci aşamada bu çalışmanın araştırma alanını oluşturmuştur.

3. Araştırma Grubu Ve Mülakatlar

Araştırmaya 19-48 yaş aralığında 15 kadın okur ve dini yayınlar ve genel kitleye hitap eden kitaplar üreten 15 yayıncı katılmıştır. Kadın okurlardan birisi sosyo-ekonomik olarak kendisini düşük seviyede, ikisi yüksek gelir grubunda tanımlamış, diğer on üç kişi kendilerini orta gelir düzeyinde konumlandırmışlardır. Araştırma grubu olarak kadın okurlar, İmam Hatip Lisesi ve İlahiyat Fakültesi öğrencisi, din eğitimi veren Diyanet İşleri Başkanlığı ve MEB personelleri, örgün eğitimde dini eğitim almamış ama dini yayın okuduklarını ifade eden sivil toplum, özel şirket ve akademide görev alan başörtülü ve açık kadınlardan oluşmaktaydı.

Araştırmaya katılan yayıncılardan ikisi özellikle çocuk yayıncılığı yaptıklarını belirtmiş, diğer on üç kişi kendilerini dini yayınlarda en az bir marka sahibi ve diğer alanlarda da kitap üretici firmalar olarak konumlandırdılar. Dini yayınlar konusunda alanda en az beş yıl deneyimli 10 farklı yayınevinden kadın-erkek yayınevi yetkilileri, yayınevi editör, satış ve pazarlama elemanları araştırmanın diğer bir ciheti olan kadın okur profilinin özelliklerini bizimle paylaştı, kadınlar konusunda dini yayıncılıkta neler yapılabilir, fikir beyan ettiler.

Nitel araştırma tekniklerinden yola çıkan bu çalışma başlangıcında bir hipotezden yola çıkmamış, dini yayın okuyan kadın okurlara ve onlar için kitap üreten yayıncılara kadınlar ve kitaplarla ilgili olarak sorulabilecek temel soruların yanı sıra sohbet sırasında konuyu geliştirici kişisel örneklemelere dair sorularla gerçekleştirilmiştir. Tebliğin ek bölümünde bu sorular paylaşılacaktır. Araştırmamız dini yayınların kadın okurun ve yayıncıların hayatında dünü, bugünü ve yarını konusundaki öznel düşünceleri, eleştirileri ve teklifleri dini yayınlar kongresinin sayın katılımcılarıyla geleceğe yönelik bir vizyon oluşturma çabası temelinde konumlandırılmıştır.

Tüm katılımcılarla on dakikadan az olmamak kaydıyla yazılı materyal olmaksızın derinlemesine mülakatlar yapılmış, zihnimizde belirlediğimiz bazı soruların yanıtlarının yanı sıra konunun genişlemesine olanak tanınarak yayıncılarda kadın okur kitlesinin, kadın okurlarda ise dini yayınlar ve yayıncılar hakkında kişisel tarihlerde bulunan zihinsel çağrışımlar da öğrenilmek istenilmiştir. Araştırmamız belli bir tezden hareket etmemiş, kendi zihinsel bakışımızı onaylamaktan çok farklı yaşlardaki kadın okurlar ve kadın-erkek yayınevi yetkililerinin birikimlerinden istifade edilmesi düşüncesi öncelenmiştir. Mülakatlardaki konuyu geliştirme açısından hareketle tebliğimizde de bazı tasniflemelerle konuyu anlatma girişiminde bulunacağız.

4. Kadınlar Neden Okumak İster Ve Onları Ne Teşvik Eder?

1996 yılında yapılan bir araştırma, yeterli düzeyde okuma sonucunda kişilerin kendilerini algılama şekillerinin değiştiğini ve kendilerine yönelik saygılarının arttığını göstermiştir.[430] Aynı şekilde okumanın motivasyon ve sağaltıcı etkisi ile ilgili birçok farklı araştırma Biblioterapi kavramını gündeme taşımış ve üzerinde yapılan çalışmalarla okumanın psikolojik ve fizyolojik olarak sağaltıcı etkisini gözler önüne sermiştir.[431] Kadın okurlara yönelttiğimiz ilk sorular onları kitap okumaya teşvik eden motivasyonun ne olduğunu anlamaya yönelikti. Okurlar okumalarını teşvik eden en önemli sebepler olarak merak, çevrenin teşviki, ortamda bahsedilenden uzak kalmama isteği, problemleri çözme ihtiyacı, mesleki gereklilik, kişisel rahatlama aracı olması, yapamazsın, bilemezsin şeklinde gelebilecek itirazlara karşı bir tamamlanma ve saygı görme isteğini gösterdiler.

Kadın okurların cevaplarına yorum eklemeden kısa kısa paylaşalım:

“Okumamı akademi teşvik ediyor, kendimi geliştirmem gerekiyor genel anlamda.”

“Çok övülen bir kitabı merak edebiliyorum ya da herhangi bir ortamda kitap konuşulduğunda o zaman daha çok okumalıyım diyorum.”

“Arkadaşlarla kitap tahlili yapmak kitap okumaya teşvik eden önemli unsurlardan biri. Bir konuyu merak edip araştırmak da teşvik ediyor.”

“İhtiyaç, merak ve problemler teşvik eder.”

“Çevremde okuryazar kimselerin olması, ihtiyacıma uygun nitelikli eserler bulabilmem, mesleğimin sürekli okumalarla desteklenmesinin gerekmesi, okumanın bir boş zaman etkinliği değil bir gereklilik olduğuna inanmam beni teşvik ediyor.”

“Gündem, hayatı anlamlandırarak okuma çabası, entelektüel meraklar beni teşvik ediyor.”

“Akademik çalışma çerçevesinde bir kitabı okumak çoğu zaman kitabı daha hızlı sürede ve daha analitik bir bakış açısıyla okumama vesile oluyor. Kişisel beğenim çerçevesindeki okumalarımda ise, kitabın dilinin güzelliği ve taşıdığı felsefi derinlik arttıkça benim de okuma isteğim artıyor. Böyle durumlarda bir yazarın diğer eserlerini okumak ya da aynı özellikleri taşıyan ve benzer konuları tartışan başka kitapları araştırıp okumak devamında geliyor.”

“Kitap fuarları, entelektüel tartışma ya da araştırma ortamlarının teknik gereklilikleri, dönemsel nostaljik temayüller-duygusal salınımlar (anıları tazeleme ihtiyacı gibi), bir de hayati gereksinimler, okumadan nefes alamama gibi beni okumaya itiyor.”

“Ben kitapçı bir babanın çocuğuyum. Dolayısıyla kitap okumak benim için en başta geliyor.”

“Kitap okumak istekle alâkalı. Vakitsizlikle çok alâkalı olduğunu düşünmüyorum. İhtiyaç duyup duymamakla da alâkalı olabilir. Mesela benim için illa roman değil bir makale bile okusam okuyup da başka bir dünyaya geçtiğim zaman kesinlikle bu benim için terapi gibi oluyor. Okuma aynı zamanda bir dinlenme alanı ve zamanıdır.”

“Türkiye’de benim çevremde çokca okuyan bir kız güruhu görüyorum. Özellikle bizim camia özelinde konuşacak olursak. Bunu arkadaşlarla da konuşuruz. Siz cahilsiniz, siz okumazsınız, bilmiyorsunuzu o kadar içselleştirmişiz ki İmam-Hatip’teyken ya da daha küçükken. Bir şeyin lafı geçecek ve ben onu bilmeyeceğim korkusu ya da korkudan ziyade bu içselleştirilmiş bir davranış hâline geldiği için her şeyi okumak, her şeyi bilmek, herkesten çok bilmek, parmakla gösterilmek, ne çok okuyorsun sen nasıl bir başörtülüsün cümlesini duymak istemezken bile duyduğunda hoşuna gidiyor olmak alttan alta bizim psikolojik bir sıkıntımız diye düşünüyorum. İçinden geldiği için mi yoksa kendine bir rol çizip ben bu roldeyim bu roldekiler bunu yapar biçip o roldekiler mi bunu yapar diye sorarsan onun ayrımına varmam imkânsız. Geriye dönük bir okuma yapmam imkânsız çünkü.”

5. Kadınlara Göre Kitap Okumayı Engelleyen Şeyler

Aile ve çocukları, günlük meşgaleler gibi “evsel telaşlar”, iş hayatlarındaki yoğunluk, teknolojik araçların vakitten çalması, kitap fiyatlarının pahalı olması, bazı yayınlara ulaşabilme imkânının zor olması, “aktüel tüketim zihniyetinin tarihi ve hayati bütün prensiplerin önüne geçmiş olması (hızlı düşün-kullan-tüket-at mantığı).

Okuyan kadınların çoğu kitap okumanın insanda başlayıp biten bir şey olduğunu, engellenebileceğini düşünmüyorlar. Ancak hemcinsleri konusunda farklı fikirleri var. Kendi dillerinden aktaracak olursak:

“Kadınların birçoğu kendine çekidüzen verme gereği hissetmiyor. Toplumun kendine verdiği rol çok kolay çünkü. Dış görünümü düzeltmek toplumda yer sahibi olmaya yetiyor çünkü.”

“Dar çevremde gördüğüm ve iş hayatında karşılaştığım birçok kadının iş eğitimini aldıktan sonra kitap okumayı bir rutin olarak görmekten ziyade ihtiyaç olduğunda ya da çok canı sıkıldığında zaman oyalayıcısı olarak görme eğilimi var. Okumuşunda da belli bir eğitim almış grubun dışındakilerde de gözlüyorum bunu ve okumaya aşırı bir temayül olduğunu da zannetmiyorum.”

6. Popüler Bir Algının Sınanması, Kadınlar Mı Daha Çok Okur, Erkekler mi?

a) Yayıncılara göre kadın okur profili ve kadınlar-erkekler meselesi:

Okuma oranı, yaş, sosyo ekonomik durum temelinde kadın okuyucularını değerlendiren yayıncılar, genel kanaat olarak dini yayınlarda da genel konulu dizilerde de diziye göre farklılık arz etse de kadın okuma kitlesinin çok yoğun olduğunu düşünüyorlar. Mülakat ifadelerine genel olarak bakılacak olursa;

Kadın okur kitlesi yayıncılara göre en az %40’tan başlıyor ve %70’e kadar çıkabiliyor. Bazı yayıncılar ise yüzdelik olarak bir rakam verilemeyeceğini ama “kadın kitlesinin çok yoğun olduğunu”, “üniversiteli öğrencilerin”, “15-35 yaş aralığındaki kadınların”, daha entelektüel bir algıya hitap eden akademik, tasavvufi ve inceleme kitaplarında “20 ve üstü” yaş grubunun yoğun olarak kitaplarını satın aldıklarını ifade ettiler.

Yayınevlerinin çoğu yaptıkları yayınların cinsine göre belli yaşlara hitap ettiklerini, “özel bir yaş grubuna yoğun olarak çalışmadıklarını”, dizilere göre farklı yaş, eğitim ve sosyo-ekonomik tercihlerin belirginleştiğini belirttiler.

Yayınevleri okuma yoğunluğunda okul döneminin etkili olduğunu ama sadece üniversite mezunlarının değil yoğunluklu olarak okuma skalasının lise ve üstü şeklinde belirlenebileceği fikri yoğunluk kazanıyor. Üniversitelilerin kitap okumaya yaklaşımlarını bir dini yayıncı, “Üniversiteliler çok okur evet, ama öğrencilik dönemlerinde çok okuyorlar. Okul döneminde yoğun görüştüğümüz arkadaşlar birkaç yıl sonra bir daha hiç ortada görülmeyecek şekilde kayboluyor, ziyarete bile gelmeyecek kadar alandan kopuyorlar.” şeklinde ifade ettiler.

Yine farklı dini gruplarda hizmet eden, sosyal çalışmalar yapan ve çalışan kadınların diğer kadın gruplarına göre kitap alma ve tahmini okuma miktarlarının çok daha fazla olduğu ortak görüş olarak ifade edilmiş ve bir yayıncı bunu, “Okumayan hizmet yapamaz. Hizmetten çıkıp çoluk çocuğa karışmış insanlar da okumuyor.” şeklinde dillendirdi.

Kadınların okumasına küçüklük temayüllerinden başlamanın fikir edinme konusunda bizi olumlu yönlendireceğini düşündük. Görüştüğümüz bir çocuk yayıncısı kız çocuklarının okumasıyla ilgili şunları söyledi:

“Kızlara daha çok kitap alındığını düşünüyorum. Erkek çocuklarında bilgisayara yönelme ve fiziksel aktiviteler daha çok. Fuarda en tipik alıcımız kızına kitap alan bir anne. Kızına kitap alan baba bile değil maalesef. Ve anne ve kız beraber kitabı okuyorlar, ikisinin de heyecanından belli ki kitapları tanıyorlar kitapları, ikisinin paylaştığı bir alan oluşmuş bunu görüyoruz. 12 yaştan sonraki kitaplara baktığımda da arza bakarak bunun böyle olduğunu tahmin ediyorum.”

Okuma konusunda ağırlık kadınların daha çok okuduğu ya da başka bir açıdan bakacak olursak daha çok kitapla ilgili aktivitelere yöneldiği, daha çok satın alma yaptığı ve daha çok kitap tavsiye ettiği yönünde görüş belirttiler. Kesinlikle kadınlar diyen birçok dini yayıncı bunun sebepleri şöyle tasniflenebilir:

“Vakıf, sohbet ve dini hizmet çalışmalarına daha çok kadınlar katılıyorlar ve materyal olarak da kitapları kullanıyorlar.”

“Okumayı görme şansımız yok, ama kadınlar alışverişin bir parçası olarak daha çok kitap satın alıyorlar. Okumasalar bile önem veriyorlar. Kitaptan bir şey öğrenebileceklerine dair bir inançları var.”

“İş saatleriyle konu yakından ilgili. Erkeklerin kafası daha dağınık, kadınlar daha odaklı ve vakitleri var, bunun için daha çok onlar okuyor.”

Kadın kitlesi çok yoğun. İmza kuyruklarının, kitap alanların büyük oranı ya ev hanımıdır, ya öğrencidir ya da çalışan hanımlardır… Artık Türkiye’de insanlar kitap okumuyor diye kimsenin söylememesi gerekiyor. Taşrada belki çok yoğun okuma yoktur veya insanların ekonomik durumlarının rahat olduğu yerlerde daha azdır.”

“Erkeklerin daha geniş okuma sahaları olduğunu düşünüyorum. Ancak sayıca sanki kadınlar daha fazla gibi.”

“Tüm Türkiye coğrafyasını düşündüğümüzde sanırım erkekler çoğunluktadır.”

“Erkek okur bir miktar daha fazladır bence.”

“Kadın erkek ayrımı yapmak nereden baktığınıza bağlı. Muhafazakâr kadın profilinde en azından İstanbul’da çok var bu, kadın okuma grupları var. Yıllık dersler belirlenip toplu kitaplar alınıp okunuyor. Bireysel okumanın dışındaki kitlesel hareketler var. Ya da vakıfların mesela bilim sanat vakfının kayıtlı okuma, alan uzmanlığı eğitimleri var. Oralardaki kayıtlara bakmak lazım ama yoğunluğun kadınlar olduğunu düşünüyorum. 2000 öncesinde kadınların sokakla olan ilişki biçimiyle de ilgili bir durum bu. 90’larda kadınlar kafeye gittiğinde sorun oluyordu. Muhafazakâr kesimin sosyal davranışları, siyaset ve ekonomiyle beraber çok hızlı değişen bir yapısı var.”

b) Kadın okurlara göre kadın erkek okumaları farklı mıdır, kim nasıl okur?

Türkiye Okuma Haritası araştırmasına göre kadınların %86,2’si Türkçe yazılmış kitap okumakta, %35’lik bir dilim çevirileri tercih etmektedir. Kadınların ve erkeklerin kitap okumasında ciddi bir farklılık bulunmamakta, kadınlar yılda 7.3 kitap okurken erkekler yılda ortalama 7.1 kitap okumaktadır. Edebi türlerde kadınlar %34,9 romanları, %28,4 öyküleri, %10,5 şiirleri tercih etmekte ve kalan yüzdelik dilimde diğer edebi türleri okumaktadırlar. Aynı şekilde erkeklerde edebi türlerde %32,5 roman, %25,8 öykü, %9,9 şiir öne çıkmakta, bunları deneme, eleştiri, mizah, gezi-anı ve tiyatro izlemektedir.

Araştırmamızda kadın okurlar, kim daha çok okur sorusundan çok erkeklerle konular ve okuma biçimleri üzerine bir açıklama ve karşılaştırma yapmayı önemsediler. Genel görüş erkeklerin ve kadınların ilgi alanlarının farklı olduğu, erkeklerin daha toplumsal, siyasi ve tarihi okumalar yaptıkları, kadınlarınsa daha kendilerine dönük, problem çözücü ve duygusal okumaları sevdikleri yönünde oldu. Kadınlar kendilerinin okumadıklarının düşünülmesi konusunda rahatsızlar. Ancak iş kadın erkek meselesi ile de irtibatlı olunca kadınların okuma arka planları daha rahat ortaya çıktı ve bazı problemlerini de dile getirdiler. Tebliğimize bu konuda ilginç açılımlar getirebilecek birkaç yorumu direk alıyoruz:

“Kadınlar kendilerine dokunan konularda okuyorlar ama erkekler ilgilerini çok çeken şeyleri mesela spor arabalar, tarih vb dış alanları okuyorlar.”

“Kadınlar daha çok kendilerini ilgilendiren konuları okur. Erkekler para mevki siyaset politika gibi toplumsal alanları.”

“Okumayı seven kadın ya da okumaya meyilli erkek yoktur. Kitap okumayı seven insan vardır bence.”

“Erkek okuryazar oranı veya yüksek okul mezunu erkekler daha fazla olduğuna göre kitap okurlarının da erkeklerden fazla olması beklenir.”

“Okumaktan beklentisine göre ayrılabilir veya benzeşebilir. Gündelik, pratik, kadınlık ve erkeklik hâllerinin ihtiyaçları söz konusu olduğunda kadın ve erkek okuma biçimleri ihtiyaca göre farklılaşabilir. Kavramsal okumaları (ne demekse?) yapabilecek düzeyde olduktan sonra kadınların da erkeklerin de okuma biçimi benzeşebilir. Kadınların, kendilerini ve erkekleri tanımlayan, ilişkiler üzerine tavsiye veren kitapları okuma sürekliliğinin daha çok olduğunu, genelleme yapacaksak erkeklerin de tarih, kavramsal analiz yoluyla yazılan kitapları daha çok ve sürekli okuduklarını tahmin ediyorum.”

“Erkeklerin daha analitik okuduklarını düşünüyorum. Kadınların okuma süreleri çok daha uzun olabiliyor. Sorumluluk açısından daha yaygın bir alanda aktif olduklarından zaman problemi yaşıyorlar.”

“Türkiye’de bir bakış var. Hayatım boyunca bu imajı aşmaya çalıştım. Aptal sarışın tipi ne okur diye sorulup onun yanıtı olan bir sektör var. En okumuş seçimde bile var. Bayanlar güzelliği mesela önemsiyor ama niye önemsiyorlar, onu alıp giyip kullanmak en önemli şey hâline getiriliyor. Sürekli fiziği önceleyen bakış düzenli verilince yeni gelen nesil de onu birincil kabul ederek büyüyor. Görünümün ötesine geçen bir şey olma modeli bayanlara çok fazla çizilmiyor. Bu okumaya da yansıyor. Güzel giyindiğim günle normal giyindiğim gün öğrencilerin beni dinleme kapasitesi değişiyor.”

“Eğitimli kesimde bile kendi arkadaşlarımız hiç okumuyorlar. Kendi alanımızda bile gelen kitaplara öylesine bakıyorlar. Kadın-erkek. Kitabın kalitesinden dolayı değil de başka özelliklerinden dolayı tamam seçelim kararı veriyorlar. Okumanın çok bireysel ve kişiye özel olduğunu düşünüyorum.”

“Kadınlar daha çok okuyor ya da kadınlar okuduklarını daha çok etrafa belli ediyor da olabilirler. Okuldaki öğretmenlerden 7-8 kişilik grup güncel roman ve kitapları okuyup onun üzerinde bir cafede yemekle birlikte tartışıyorlar. Düşünüyorum erkekler böyle bir faaliyette bulunurlar mı, kesinlikle bulunmazlar. Bu da okumuyorlar anlamına gelmez. Okuyorlardır ama okuduklarını pazarlamıyorlardır bu şekilde.”

“Her iki kategoride kişisel okuma biçim farklılıkları da olmakla birlikte fıtraten düşünsel analiz yeti ve beyin merkezlerini kullanma teknikleri açısından birçok alt birim sıralanabilir. (Erkek beynini, kadın beyinciğini daha verimli kullanır, kadındaki detaya görece fazla önem atfetme, erkekte büyük resme odaklanma temayülleri gibi..) Okunan kitabın türüyle de alakalı olduğu gibi (romanla makale arasındaki ilerleme hızı farkı) cinslerin ihtiyaçları da süreyi belirler. Örneğin ben erkeklerin hızlı okuma tekniklerini kadınlardan daha çok kullandıklarını düşünürüm çünkü onlar metne sonuç odaklı yaklaşırlar. Ancak kadınlarda bu satır aralarının, ana fikirden daha çok tercih edilir olması şeklinde açığa çıkar. Dolayısıyla ‘geniş anlamda verimlilik açısından’ erkekler , ‘dar anlamda verimlilik’ açısından kadınlar öne çıkar.”

“En azından eşim ve kendi okumalarımı kıyaslayabilirim. Bir kadın, bir eş, bir anne olarak eve dair sorumluluklarım var ve ilginç olarak ben ‘ev’de olduğum zamanlarda zihnimi bu sorumluluklardan soyutlayamıyorum. Masanın başına ve bilgisayarımın başına oturmam ve eve-çocuklara dair yapılacak bir işin zihnimi talan etmesiyle masadan kalkmam bir oluyor. Bu yüzden bütün okumalarımı ve çalışmalarımı ofisime ve okulun kütüphanesine taşımış durumdayım. Oysa eşim, çoğu zaman evdeki bütün keşmekeşe, onun da sorumluğu olan bazı bekleyen işlerin varlığına rağmen, bilgisayarının başına geçip çalışabiliyor, kendisi için gerekli okumaları yapabiliyor. Toplumsal bilinç dışının yüklediği kadın ve erkek rollerinin farklı bir tezahürü de bu olsa gerek.”

“Çoğunluk erkekler okumaya düşkün. Sebep; kadınlar nefsî, dünyevî rahatlıklarına, eğlenmeye, el işi yapmaya, gün güneş gezmeye ve en çok da televizyon önünde vakit harcamaya kitaptan fazla düşkün. (Tahsilli, tahsilsiz fark etmiyor) Kadınlarımız takvim yapraklarını yeterli buluyor. Araştırma, deneme seven hiç yok gibi çevremde. Fıkhi konuları bile bilgisayar yerine müftülük telefonlarından öğrenmeyi tercih ediyorlar. En çok yemek, el işi kitaplarına rağbet var. Hikâye, roman. Tabii dini yayınlar...”

“Erkek arkadaşlarım edebi şeyler ve kurgu okumak istemiyorlar. Birinin kurguladığı ve hayal gücüyle yazdığı bir şey onlara çok cazip gelmiyor. Bunu da açık açık söylüyorlar. Bence daha çok siyaset ve kişisel gelişim kitaplarına eğiliyorlar. Günü takip etmeyi tercih ediyorlar ve hatta çoğu kitap okumuyor. Kadınlar benim yaşımda da olsa (45 yaşında) daha çok okuyor ve edebiyata daha dönükler.”

“Kadınların az çok neler okuduğunu tahmin ediyorum. Erkekler kadınlar kadar romanları takip etmiyorlar. Kadıköy sahaflarda seri pembe dizi romanları satılan bir kitapevi var. Sürekli kadınlar giriyor çıkıyor. Ben geçen hafta 5-6’yı okudum, bana ne verirsiniz bu hafta falan. Baktım aşk romanları. Sonra şunu düşündüm, okunan şeyin niteliği gerçekten önemli. Okuduğunuz şey gerçekten ütopikse ve gerçekle bağdaşamayacak kadar kurguysa bu sefer ne oluyor insanlar zihinlerinde kurdukları şeyleri yaşamıyor ve onlara erişemiyorlar. Bu sefer de ilişkiler de bozuluyor, problemli kişiliklere dönüşüyoruz.”

Araştırmaya göre Türkiye’de kitaplar genellikle satın alma yoluyla temin ediliyor. Arkadaşlarıyla kitap değiştirme kadınlarda ve yaşamının büyük kısmını kentte sürdürenlerde daha fazla.

7. Kadınlar Nasıl Kitap Seçer, Ne Okur?

a) Yayıncı gözlemleri

Yayıncıların ifadelerinden hareketle kadınların kitap seçimlerini şöyle tasnifleyebiliriz:

Tavsiye: “Kadınlar tek kitap alacaksa bile sistemli raf kontrolü yapıyorlar. Kitabı satan kişilerle konuşup tavsiye istiyorlar.”, “Fuara ya da kitapçıya kadar gelmiş, önünde onlarca kitap olsa bile birisine güvenerek kitabı almak istiyorlar. Gazete, arkadaş tavsiyeleri veya internette bahsedilen kitap onlar için öne çıkıyor.”

Yaş ve ihtiyaçlar: “Kadın kitlede 15-45 yaş gidip gelen bir kitle var. Dizilere göre konular değişiyor. 15-30 roman, kurgu yine 20-40 arası kişisel gelişim, aile, eğitim kitapları önceleniyor. Kendilerinde eksik kaldığını düşündükleri şeyleri tamamlamaya çalışan bir kadın grubu oluşuyor.”

Duygusal ve anlık tercihler: “Popüler kitapları okuyan kadınlar çoğunlukta. Kapağı güzelse içi güzeldir mantığından hareket ediliyor. Anlık güdüsel tercihler de olabiyor, düşünülmüş sistematik tercihler de, ama sonuçta istekleri daha duygusal yönde.”

Yönlendirilme: “Bazı yayıncılara göre kadın okur üzerinde kitap seçme sultaları var. Grup hâlinde dolaşma, abla ya da cemaat ne derse sadece onu satın alma davranışı gözleniyor. Kitap sanki patlayıcı bir madde gibi, kötüsü iyisi hemen seçilecek ve asla bazıları eve girmemesi gereken şeyler gibi ele alınıyor.”

Kadınların okuduğu alanlarsa yayıncıların gözünde çok belirgin. Neredeyse tüm yayıncılar kadınların anlatı ve romanlardan hoşlandıklarını belirtti. Özellikle aile içi problemleri anlamaya, eşlerle entegre olma çabasına yönelik kitaplar revaçta. Eğitim ve kişisel gelişimin yanı sıra çocuk bakımı, zayıflama, yemek gibi ihtiyaçları halletmeye yönelik kitapları da gözden geçiriyor ve en az bir tane bulunduruyorlar. Nadiren tarih, sosyoloji, siyaset ve “daha zihinsel çaba gerektiren” kitaplara eğiliyorlar. Dini yayınlarda ise dua ve vird kitapları, ilmihaller, iç dünyaya yönelik tasavvuf eserleri, son dönemde özellikle dini kadın şahsiyetlere yönelik roman ve biyografi çalışmaları tercih ediliyor. Çocuk kitaplarının çoğunu da kadınlar alıyor ve çocuklarına veriyorlar.

Türkiye Okuma Haritası’na yine bir göz atarsak, Türkiye’de kadınların (%64,6) ve yaşamının büyük kısmını kentte geçirdiğini belirten katılımcıların diğerlerine oranla daha çok tavsiye üzerine kitap okudukları bulgusuna ulaşılmış. Kitap seçiminde kitabın adının 7-24 yaş grubunda ve kentte yaşayanlarda diğer gruplardan daha önemli olduğu görülmektedir. (Kadınlar %25 kitap adını önemsiyorlar.) Dergi ve gazetelerin kitap eklerini inceleyerek satın alma ise 45-54 yaş grubunda, erkeklerde ve yaşamını büyük şehirde sürdüren bireylerde daha yüksek.

b) Okurun hoşlandığı konular

Söz konusu araştırmada Türkiye’de %19,5 ile en çok edebi türler okunurken bunu %18,3 ile dini yayınlar takip etmektedir. %16,2 eğitim, %13,8 tarih okunduğu belirtilmiştir. Din konulu kitapları kadın kitlesi içerisinde ev hanımları ağırlıklı tercih etmekte (32,6), genel olarak kadınların %19,7’sinin en çok dini kitap okuduğu ifade edilmektedir. Kadın okurlara kendilerini hangi konularda geliştirmek istedikleri ve okumayı tercih ettiklerini sorduğumuzda büyük oranda yayıncılarla paralel ifadelerde bulundular. Kadın okurların kendi ifadeleriyle dile getirirsek “güncel konular, edebi yayınlar, kadın yazarlar, aile, evlilik, çocuk, fikri yönde kendilerini geliştirmek, gündemi takip etmek” gibi kategorilendirmeler bulunuyor. Bunun yanı sıra kadınlar ihtiyaçlarına yönelik okumayı yoğunluklu olarak tercih ettiklerini belirttiler. Özellikle mesleki yeterlilik ve dini konularda zihinlerindeki soruları cevaplamak onlar için önem arz ediyor. Okurların cevaplarından bazıları şöyle:

Farklı fikirler ve yeni bilgiler edinmeye ihtiyaç duyuyorum. Bunun için de fikir kitapları okumaya çalışıyorum.”

Ben yazar seçiyorum, kim ne yazdı, yeni olarak ne çıktı, bu konuda meraklıyım.

“Üniversiteye kadar düşünce ağırlıklı okumadım. Roman hikaye yoğunluklu okudum. Kitap tercih etmeyi çok sonra öğrendim. Ortaokulda daha farklı kitaplar okudum. Bir kere okudum hidayet romanlarından. Huzur sokağını okudum. Üniversitede farklı insanlarla karşılaşmaya başladığım için daha farklı düşünce kitaplarına da yöneldim. Demokrasi vb konular. Felsefeye bulaşmadım.”

“Okumalarımı ihtiyaçlarıma göre takip ederim. Dini kitapları da akademik hayat öncesinde okurdum. Konu belirleyip alıyordum, şimdi kendi çalışmalarıma odaklandı. Kitap alımında da günceli ve kaliteyi takip ediyorum. Konunun uzmanlarının kitaplarını okuyamasam bile kitaplığımda bulundurmayı önemserim.”

“Hikaye, roman, dini kitaplar… Bir dönem okuduğum kişisel gelişimleri ayırdım dönüp bakmayacağım. Kadınlara yönelik güzellik yemek hiçbir zaman kütüphaneme girmiyor.”

“Hikayeler ve romanlar vazgeçilmezimdir. Okuduğumdan sıkıldığımda da onlara dönerim beni okumaya heveslendirirler. Akademik kitaplar, biyografiler, tarih kitapları ilgi alanım. İlgimi çeken her türlü kitabı okurum.”

c) Okurlar ve dini yayınlar

Neredeyse bütün kadınlar dini kitap deyince önceliği tefsire verdiler. Dini yayınları zihinsel olarak kategorize etmede oldukça başarılıydılar. Mezhepler, modernizm, ilmihal, tasavvuf, İslâm âlimleri ve sahâbelerin yaşamı, hadis, ahlâk, tefsirler, konulu tefsir çalışmaları, dinler tarihi, mitoloji, itikadi prensipler, ayet-sünnet bütünlüğünün pratik hayata yansıma biçimleri, cinsiyetim ve medeni durumumun dindeki yeri, görev ve sorumluluklarının yanı sıra belli konulara odaklanmış okurlar vardı:

“İbadetlerle ilgili detaylı bilgi veren ve basitleştiren kitaplar görsel açıdan zenginleştikçe insanlara daha çok hitap etmeye başlıyor. Çok yararlı olduğunu düşünüyorum.”

“Özellikle psikoloji ve din konularını karşılaştırma veya eşleştiren kitapları tercih ederim.”

“Çocuklar için yapılan dini yayınlar çok yerinde ve yararlı geliyor bana. Onlarda iyi gayretler ve faydalı çalışmalar olduğunu düşünüyorum.”

28 Şubat biz İmam-Hatip’te okurken oldu. Öncesinde ciddi bir dini kitap okuma eğilimi vardı. Bir taraftan klasikler, diğer taraftan dini romanlar ve dini ideolojik kitaplar, ablaların yönlendirmeleriyle İslâm ve demokrasi, İslâm ve egemen düzen, İslâm’ın modern dünyaya bakışı gibi kitaplar okurdum. Şimdi objektif baktığımda çocukları belli bir yere kanalize etme amaçlı kitaplar bunlar ve ben bunlardan bir hayli okumuştum. 28 Şubat sonrasında da okudum ama ciddi bir kırılma oldu. Üniversite sınav telaşı girince de klasiklere popüler romanlara geri döndüm ben. Şu anda basılan dini kitaplara da bakmaya çalışıyorum. Bizim camiadaki dönüşümleri kitaplar üzerinden de okumaya çalışıyorum aynı zamanda. Dinimizdeki önemli kadınları psikolojik açıdan tahlil etmeye yönelik kitaplar olsun, peygamber dönemini farklı açılardan değerlendirmeye çalışan kitaplar olsun bunlar aslında hem İslami kesimdeki dönüşümü göstermektedir. Kadın kitaplarının popülerliği feminist söylemin gücünden kaynaklanıyor mesela. İslamcı kadınlardaki feminist tonun ağır basmaya başlamasından kaynaklanıyor. Tabi içi insana mesaj verme kaygısıyla ve mantık hatalarıyla dolu kadın kitapları yok artık. Mesela ‘Kadının Adı Yok’a nazire ‘Müslüman Kadının Adı Var’ kitabı vardı. Geçen bir yerde tekrar rastladım çok güldüm. Hani Ayşe’nin içkili ortamdaki boğuntusunu anlatan ama Ayşe’nin değil yazarın konuştuğu kitaplar. Sen orda bana bir şey anlatıyorsun belli. O dönemin doneleriydi belki bunlar. Belki de bu dönemde İslâmi roman dediğimiz mesaj kaygılı romanlar yok. Daha farklı İslâmi kimlikteki kızlara merak salan kişilerin kitapları var şimdi. Ama içlerindeki başörtülü ve açık kızın anıları kitaplar ile ilgili kendi görmek istedikleri yerden bakarak başörtüsünü okumaya çalışan çalışmalar. Kadın üzerinden okuma yapmak zaten her yerde içselleştirilmiş bir yaklaşım olduğu için her şey yayınlanıyor.”

Kadın okurlarla yapılan mülakatlarda konu dine geldiğinde genel bir sıkıntılı cevaplama gözleniyordu. Öncelikle çok genel cevaplar veriyor, ancak ikinci üçüncü soruda yaklaşımlarını dile getirmeyi tercih ediyorlardı. Yayıncılık yönlendirmelerinden rahatsız, kişisel isteklerle zaman zaman çatışan okuma serüvenleri olmuş ve bir kısmı dini yayın piyasasına güvenlerini yitirmişti. Örnek grubun, erken yaştan itibaren dini yayınlar içeren kütüphanelerde sıkça bulunduğu ve ellerinden, çevrelerinde de okunan birçok dini yayın geçmesine bağlı olarak eleştirel ve yayıncılara seslenen cümleleri oldu. Bu cümleleri kongrenin özel kitlesiyle paylaşmanın yararlı olacağına inanıyorum:

Artık takip etmiyorum: “Açıkçası dini yayınları çok iyi takip etmiyorum. Ancak disiplinler arası çalışmalar daha çok ilgimi çekiyor.”, “Evimizin kütüphanesinde karşılaşıyorum sadece. Benim kütüphanemde yok açıkçası. Elime alıp baştan sona hiç okumadım. Hani sahabelerin hayatlarına bakmak ve birkaç kişiyi bölüm bölüm okumak dışında.”, “Elimden çok geldi geçti. Gençlik ve namaz kitabı, dini romanlar hatırlıyorum. Cemaat yayınlarını çok okudum. Ama o okuduğum dönem lise en fazla üniversite 1-2 falandı. Ondan sonra okuduklarım içerisinde meal, ilmihal, tefsir vb şeylere bugün de bakıyorum ama ayet ve hadis kaynaksız yazılmış dini yayınlar benim artık hiç ilgimi çekmiyor ve kütüphanemdeki o yayınların da tamamını bir yerlere verdim şu anda. Ama o dönemde benim için en değerli kitaplardı. Bu da kişisel gelişimin bir ürünü ve göstergesi. Dönemsel yayınlar da çok dini yayınlar arasında. Yayıncılar birçok yayını gözden geçirmeli. O kitapları okuyan birçok genç bundan etkileniyor, bu göz önünde bulundurulmalı.”

Dini bakışımla çatışıyorlar: “Dini bakışımla dini kitaplar arasında çok bağlantı göremiyorum. Mesela merak edip elime alıyorum, merak ettiğim konular var. Ama okurken okumak istemediğimi fark ediyorum. Örnek veremeyeceğim direk ama bazı örnekler, bakış açıları beni rahatsız ediyor. Herkes kendisine göre bir bakış açısından dini yorumluyor diye düşünüyorum. Objektiflik ve tolerans konusunda kaygılarım oluyor okurken. Kimileri olayı böyle sadece ucundan ucundan anlatıyor, kimileri de çok keskin çizgiler çiziyor. Ben de aradığım tarzda yazarları çok arayıp bulamadığım için de okuyamadım yani.”, “Ben din eğitimimi aileden aldım. Hâlâ da almaya devam ediyorum. Din eğitimimi din kitapları üzerinden değil de okuduğum birçok kitaptan öğrendiğim birçok şeyin de katkıda bulunduğuna inanıyorum. Ya destekleyecek ya öğrendiğimi sorgulamama neden olacak birçok cümle geçiyor okurken. Onlar vesilesiyle araştırıyorsun bile. Evdeki eğitimin de yeterli olmadığını söyleyeyim. İşte o zaman başvuru kitabı aramaya başlıyor insan. Baştan sona okusaydım bir ilmihali tabi bazı konularda adamakıllı bilgilere sahip olurdum ama dilleri de okutmuyor.”

Mülakat sırasında dini yayınlar ve kütüphanelerden bahsederken “Neler gitti neler kaldı?” şeklinde esprili bir soru sordum okurlardan birisine. “Hani kolay olacaktı hani pratik olacaktı sorular, tüm hayatımızı sorgulatıyorsun” yanıtını almak en ilginç mülakat anekdotlarından birisi olmanın yanı sıra aslında dini yayınlara verilen büyük önemin de bir göstergesi oldu.

8. Dini kitaplarda kadın okurlar ne istiyor, yayıncılar ne düşünüyor?

a) Kadın okurların dini yayınlar konusundaki düşünceleri ve yayıncılardan talepleri

Kadın okurlarla sohbetlerimizde ağırlıklı olarak dini yayınlar alanının gelişmesi için neler yapılabilir, istekleri ne yöndedir sorusuna cevap aradık. Kadın okurlar en başta şimdiye kadar yayınlanan kitaplar konusunda yeniden gözden geçirmeler yapılarak yeni baskılarının hazırlanmasını talep ettiler. Yine taleplerin büyük bölümü modern hayatın ihtiyaçlarına cevap verecek dini yayınlar bulunamamasına dairdi. Bilinen konularda yanlış cevaplar veren kitapların yayından kaldırılması istendi. Basit ve yeterince araştırmadan yazılmış, kopyala yapıştır kitapların karşısında olduklarını belirttiler. Liyakatli kişilerden daha çok kitap yazmalarını istediler. Kitapların ağır dillerinin daha anlaşılır hâle getirilmesini yayıncılardan talep ettiler. Kitaplarda reçete verme anlayışından yazarların kurtarılmasını vurguladılar.

Bakışlarını kendi cümlelerinden ifade edelim:

Dini yayın yapanlar ve yazarlar da kendilerini eleştirmeli: “Eleştiriye kapalı olmak her yere yansıyor. Eleştiriye ne kadar açıksak değişme ihtimalimiz o kadar fazladır. Dini yayınlar için de böyle olduğunu düşünüyorum. Ben bir araştırmacı olsam ve bir başkası bunu eleştiriyorsa kafa yormalıyım ki gerçekten paylaşmak istediğim bir şeyler varsa, insanlara bunu anlatıyorsam neden daha iyisi için uğraşmayayım? Hukukta yaşadığımızda böyle kanunlar aynı görünüyor ama uygulamalara baktığımızda bir hâkimin dediğini başka birisi aynı kanunla farklı yorumluyor, dini yayın meselesi de aynen böyle. Bu insanın ne yaşamına ne inancına halel vermez. Aksi taktirde inadına söylenen ve birbiriyle o kadar çok çelişen bir yayın anlayışı oluyor.”

Yanlışlar giderilmeli: “Üniversite son sınıfta yapılan kes kopyala tarzı tezlerin devamı olarak kes kopyala kitaplar… Tam anlamıyla ihtiyaçları karşılayabilecek anlamda yorumlar ve cevaplar bulamıyoruz. Bu zor tabii ki çünkü yorum yapılacak en riskli alandır din. Ama liyakati olan din adamlarımızın, ilahiyat hocalarımızın bile kitaplarında güncellenmiş meseleler göremiyoruz. Tam anlamıyla motomot, bu böyledir bakışı.” , “Kopyala yapıştır tekniği ile genelde tekrardan ibaret, eski âlimlerin dokunulmaz kabul edilmesi, tabuların olması dini kitaplara da onları okuyanlara da zarar vermiştir. Örf ile dinin birbirine girmesi, kişilerin örfi ve nefsani değer yargılarını din kisvesi ile İslâmî camiaya dayatmaları. Eğer İslâm’da en önemli değerlerden birisi de aile ise, bu zamana kadar gelen, bazı erkek hoca efendilerin canlarının istediğini meallere tıkıştırıp, bazı ayet ve hadislerin ya da peygamber ahlâkında olan değerlerin, kenara köşeye sıkıştırılması ya da sümen altı edilmesi düzeltilmelidir.”

İhtiyaçlar önemsenmeli, kalite ve edebi yaklaşım gençlerde ve yetişkinlerde artırılmalı: “Daha kaliteli güncel olayların romanları içinde bilgi sunulması gerek. Çocuklar için dini yayınların albenisi artırıldı ve faydalı oldu. Kadınlar için de buna ihtiyaç var.”

“İnsanların dikkatini çeken fantastik romanlarda eksik olunduğunu düşünüyorum, gençlerin ilgisini çekecek sürükleyici ve etkileyici dini yayınlar bulmak imkânsız.”, “Pek çok dini yayını çağ dışı buluyorum. Hâlâ gençlere yönelik kitapların konuları, menkıbe ve rivayet menşeli... Zamanımızın insanına konu ve teknik bakımından hitap etmekten uzak.”

“Dini hassasiyeti olan insanları rencide etmemek lazım. Herkesin samimiyetine inanmak zorundayız bu ayrı bir konu ama bunun ötesine geçebilmek gerekiyor.”

“Eskiden çok daha ağır dilli kitaplar vardı, muhtasar ilmihaller filan. Bunlar açıp da kelimelerini anlamakta zorlandıkları kitapları okumak istemiyordu insanlar. Bu alandaki çeşitlenme, farklı konulu ilmihaller filan çok hoşuma gidiyor. Dilleri biraz daha akademiden kopup biraz daha halkın diline yaklaşsa çok daha verimli olur.”

“Öğrenciler en güncel fetvaları bulabilecekleri kitaplar istiyorlar. Mesela saç boyamak haram mı, erkeklerle çıkmak çok mu günah gibi birçok sorular soruyorlar. Çocuklara da yüklenemiyorum o kadar başka bir dünyadan geliyorlar ki kestirip atma bakışıyla bir sonuç çıkmıyor. Çocuğun bize sorduğu soruya tek bir cümleyle cevap vermek hiçbir şeyi çözmüyor ve bir şey ifade etmiyor. Bunun bir altyapıya taşınması gerekir. İkna edici, neden başörtüsü kullanıyoruz, neden namaza erken alıştırmak gerekir gibi genel sorulara, bunu okudum anladım, yapıyorum ya da yapamıyorum seviyesine getirebilecek kitaplara ihtiyaç var.”

“İleri yaş için de modern dünyanın ikilemlerindeki tavırlara dair ama didaktik bakışı biraz daha geride bırakan ve empati temelinde kitaplara ihtiyaç var. İnsanı merkeze alan, vakalar üzerinden yorumlar yapan. Derinlemesine inceleyen dini kitaplar da gerekiyor.”

Kanıtlama çabaları artık bırakılmalı: “Bu alanda yazılmış birçok kitabın dini ispatlama kanıtlama çabası var. Bu büyük bir eksiklik. Dinin ispatlanmaya ihtiyacı yoktur. Sadece doğru ve düzgün tebliğ edilmesi gerekir.”

Yanlış içerikler denetlenmeli: “Dini konuların zamanın ruhuna uyarlanamaması, uyarlanmaya çalışırken ya başka dinlerin ya da çeşitli akımların etkisinde kalarak mümkün olduğunca çok kişiye ulaşmak etki uyandırmak amacıyla özden feragat edilmesi, konuların genelde ihtiyaca binaen seçilmeyip o günün satış anlayışına göre belirlenmesi.”

Modern yayıncılık anlayışını takip etmeli: “Kendini günümüz pazarında, modern yayıncılık çerçevesinde iyi ifade edemediğini düşünüyorum.”, “Kadın sahabe hayatlarına mesela ben çoğunlukla pragmatik ve ders materyali olarak bakıyorum. Yoksa çok da okur muydum bilemiyorum. Birçok alanın kendine ait videosu, materyali, çizelgeleri vb şeyler var. Bizim alana bakıyorum birileri bir şeyler yapmaya çalışıyor, sunumlar da hazırlanmaya çalışılıyor yeterli değil, daha doğrusu etkili değil, yayıncılar, çocuklar ve gençlerin yanı sıra yetişkinlerde de buna çalışmalı.”

Uzmanlaşmalar artırılmalı: “Yayıncılıkta uzmanlaşmalar bence kaliteyi artırıyor. Aynı tarzda yayın yapma hem okur kitlesini yakalamayı, hem de farklı konulara değinmeyi getiriyor. Okur açısından çeşitlilik eleştiriliyor ama sorgulayıcı olmalıyız.”

Kadınlar için yeni alanlar açılmalı: “Bayan müftü yardımcıları bile yeni yeni var. Kadın erkek ayrımı olmasa da bayanların kendi problemlerine bile ciddi anlamda yaklaşmamaları bir problem bence.”

Farklı alanlardan kişiler dini kitap yazmalı: “Dini yayınların doğru okumaya daha çok ihtiyacı var. Her biri ayeti farklı bir açıdan tefsire talip samimi arzularla kaleme alınmış olsa da, katman katman hazineler barındıran Kitap’a teğet geçmiş hissi de oluşturabiliyor. Dönemimiz gibi eserlerimiz de sığlık problemi yaşıyor. Özellikle İlahiyat Fakültesi eğitimi mantığından kurtarılmasının faydalı olabileceğini düşünüyorum. Bakışın berraklaşması örgün eğitimin defolarından kurtulmakla mümkünse, bu mesele ilahiyatçıların tekelinde olmamalı. Üzüldüğüm başka bir mesele de; pozitif ilmin uhrevi ilimle bir türlü harmanlanamaması. Tek bir kaynaktan akan bu ırmakların hep bir sebeple ve kalın hatlarla ayrılmış olması.”

Karşılaştırmalı eserler artırılmalı: “Dini karşılaştırmalı olarak anlatan eserler olsaydı okurdum. Hem İslâm’da tarihi bir okuma, dönem karşılaştırmaları hem de din karşılaştırmaları. Bu tür yayınlarda aklında olan ama senin tanımlayamadığın soruları orada görüyorsun ve çözüm arıyorsun. Cevabı bulamasan bile kafa gıdıklayan kitaplar olması dinamik tutuyor. Kuru kuruya bilgi ve kaynak veren kitaplardan hoşlanmıyorum.”

b) Yayıncıların gelecek vizyonunda kadın alanıyla ilgili düşünceleri

Görüştüğümüz yayıncıların hepsi kadınlarla ilgili yeni yayınlara ihtiyaç olduğunu vurguladılar ve bu konuda yapılabileceklerle ilgili görüşlerini bizimle paylaştılar. Görüşler şu alanlarda yoğunlaştı:

Kadın sahâbe örnekleri önemli: “Kadın sahabe (ya da dini figür) romanlarının ve ilmihal kitaplarının daha çok kadınların ilgisini çekeceğini düşünüyorum. Verimli olur mu bilemem. Ama deneyip sonuç alan yayınevleri oldu. Özellikle Muhteşem Yüzyıl dizisinden sonra, Hürrem faktöründen hareketle, İslâmi kadın figürün başrol oynadığı romanların satışında bir hareketlenme olduğunu gözlüyorum.”

Pozitif ayrımcılığa ihtiyaç var: “Kadınlara özgü bir yaklaşım geliştirmek mümkün. Dindar kadınların (veya dinî konulara ilgi duyan kadınların da diyebiliriz), ciddi anlamda bir pozitif ayrımcılığa ihtiyacı var. Böylesi bir yaklaşımın çok verimli olacağı söylenebilir.”

“Öncelikle Kur’an’ın genellikle erkek-egemen anlayışla tefsir edildiğini, kadın dünyasının çok öncelenmediğini düşünüyorum. Örneğin hayızlı kadının ibadetlerindeki kısıtlama konusu çok tartışmalı. Her kadının hayatının neredeyse % 25’i ibadetten/dinden kopuk geçiyor. Hangi meal olduğunu hatırlamıyorum ama, bir mealde “Sana hayızdan sorarlar. De ki, o bir pisliktir” şeklinde tercüme görmüştüm. İbarenin aslı “hâzâ ezâun” hâlbuki. Çok net bir şekilde, “o eziyetli bir hâldir” şeklinde anlam verilmesi gerekiyorken, alakasız bir yorum yapılmış. Bunun İsrâiliyat olduğu kanaatindeyim. Bu basit örnek bize, Kur’an ve Kadın ilişkisinin yeniden elden geçirilmesi gerektiğini gösteriyor. Dinin niye erkek-egemen hâle getirildiği sorgulanmalı. Bu işin temeli, Kur’an ile başlıyor. Kadınların yaşamları, giyim-kuşamları, sosyal hayattaki konumları çağın gereklerine göre epey değişti. Buradan meşru daire içinde, onların ihtiyaçlarına göre nasıl yorumlar yapılabilir diye düşünmemiz gerekiyor. Bu çerçevede de yayıncılara iş düşüyor. Konuya ilişkin yapılan çalışmalara pozitif ayrımcılık uygulamamız gerekiyor.”

Yayınlar tek tipten kurtarılmalı: “Kişisel kanaatime göre, geniş kitlelerin homojen hâle gelmesinde fayda yok. İnsanlar bazen yanlışta da ittifak edebiliyor. Bunun sosyal, siyasal, ekonomik, konjonktürel pek çok nedeni var. Ancak farklılıkların olması, doğruya ulaşma adına ciddi yarar sağlıyor. Bu sebeple, kitlelerin tek-tip/benzer şekilde düşünmesi, davranması gibi bir arzunun, yanlış olduğu düşüncesindeyim.”

Sadece kadın yayınevi: “Sadece kadınlara yönelik olarak yapılandırdığımız bir yayınevi var. Toplumun çekirdeği aile. Aile yapılandırılmazsa toplum mahvolur.”

Arz, talep, misyon dengesi kurulmalı: Ciddi bir çizgiyle çizilemeyebilir ama bu bir gölge de olsa kadınlara yönelik bir arz bakışı var. Her şey taleple örtüşüyor. Ama yayıncılık tabii ki bir misyon meselesi, onun dengesini kurmak gerekiyor. Sağduyulu bir yayıncılık yapmak istiyorsanız bu dengeyi tutturabilmeniz lazım. Bazen talep yönüne kayabiliyoruz, bazen tamamen misyonumuz temelinde yayın yapıyoruz. Hem insanların taleplerini karşılayabilmek, hem doğru bildiğiniz olması gereken bakışı sunabilmek.”

Sadece kadına odaklanmamak gerekli: “Yayınevi bazında belki dergi düşünülebilir ama bilfiil kadın erkek ayırt eden yayınevi mantığı olamaz. Yayınevi tüzel kişiliğini düşündüğümüzde her kitleye ayrı kategoriler olmak zorundadır zaten, ticari bir anlayış kitleyi bilmeyi gerektirir.”

9. Sonuç

Yaptığımız araştırma üzerinde alanda çalışan yayıncılar, yazarlar ve araştırmacılar için bir örnek niteliğinde sunuldu. Bu araştırmanın yorumlanabilmesi ve üzerinde geniş açılımların yapılabilmesi aynı alandaki daha geniş çalışmalarla mümkün olabilecektir. Ben araştırma sırasındaki gözlemlerimden hareketle kısa ve okurlar gibi öznel bir değerlendirme ile görüşlerimi özetlemek isterim.

Fatma Barbarosoğlu, bir köşe yazısında “Yatay okuyucular ve dikey okuyucular” sınıflandırmasını yaparak kadın okurlarla ilgili gözlemlerinden bahsetmekte. Yazıda toplumdaki ana kitlenin yatay kitap okuyucusu olduğunu yani kitap okuyucusundan çok kitap alıcısı olduğundan bahsetmiş, “Kim okuyor bu kitapları?” sorusuna verilecek cevap ile “Kim alıyor bu kitapları?” sorusuna verilecek cevabın insanı ayrı yere götüreceğini not düşmüştü. Yayınevlerinin kısa bir sürede fazla baskıya yüklenmesi, bir süre sonra kaliteli de olsa kitapların unutuluvermesini “medyanın alışveriş cadısına tâbi olan” ve “gazetenin kendisine çizmiş olduğu yaşam izleğini takip edenler, takıldıkları mekânlarda ellerinde yeni çıkmış top on listesinden kitaplarla görünmeyi önemsiyor. Kitap satın alıp okuyucu olmamak bu izleğin en ayırt edici özelliği” cümleleriyle ifade etmişti.[432] Mülakat ifadelerinden ve konu ile ilgili yaygın görüşten hareketle Türk kadın okurunun yatay okumalardan dikey okumalara geçmeye ihtiyacı olduğu söylenebilir.

Fikrimizce toplumdaki kadın okurların nitelikli okumaları onların desteklenmesi, fikirlerini paylaşabilecekleri ortamların artırılması, nitelikle okunabilirlik arasında kadınlar için dengenin tutturulabilmesi ile mümkündür. Özellikle büyük şehirlerde artmakta olan kadın okuma grupları ve Sivil Toplum Kuruluşları çerçevesinde konulu okumalar yapan kadın araştırmacıların artması, ihtiyaçlara uygun çözümlerle kitap yayınlama konusunda umut vermektedir. Bu temelde okuma gruplarında okunan kitapların gözden geçirilmesi, toplantı sırasındaki görüş ve tartışmaların kayda alınmasıyla çalışma dokümantasyonlarının çıkartılması, grup içi ve gruplar arası özendirme faaliyetleriyle sayılarının artırılmasının yanı sıra bu gruplarla ilgili lokal araştırma ve anketlerin yapılması kadın çalışmalarının yeni bir boyutu olarak göz önünde bulundurulmalıdır.

Eğitim hayatından sonraki dönemde kültürel olarak beslenmiş birçok kadın, daha çok mesleki okumalara ya da ihtiyaçları gidermeye yönelik aile, çocuk, psikoloji gibi alanlarda okuma yapmaya yoğunlaşmaktadır. Burada Türkiye’deki okuma kültürü ile ilgili Prof. Dr. Orhan Okay’ın şu cümleleri bakışımızı doğru bir alana taşımakta yardımcı olabilir: “…ekmeğin karın doyurması için üretilmesi ihtiyaç ve zarurettir de ona göz ve damak zevkini okşayacak ilavelerle kültür başlar. Okumada da herhangi meslek sahiplerinin kendi alanlarında bilimsel ve mesleki yayınları okumaları, yenilikleri takip etmeleri tabiidir ve zaruridir. Bu tür okumalar okuma kültürü değildir. Asıl okuma olarak sanat eserlerini, bir düşüncenin ürünü olan eserleri kast ediyoruz.”[433] Türkiye’deki öğretmenler üzerine yapılan bir araştırmanın şu verilerine bakmak bu tablonun oluşması konusunda bizi gayretimizi artırmaya sevk edebilir: 2002 yılında Ankara merkez ilçelerinde yapılan bir araştırma 127 öğretmen üzerinden bölgedeki 19.701 öğretmen örneklenmiştir. Bu öğretmenlerin yanıtlarına göre okuma sıklığı konusunda %37, 8 hiç okumadığını ifade etmiş, %30,7 iki ayda bir kitap ve daha az okuduğunu, %22,8 ayda 1 kitap okuduğunu ve % 8,7 ayda bir kitap ve daha fazla okuduğunu belirtmişlerdir. Bu tabloyla hiç okumayan ve zayıf okuma alışkanlığına sahip öğretmenlerin sayısı %68,5 gibi ciddi bir orana ulaşmaktadır.[434] Bu temelde tarihin farklı dönemlerinde birçok yazarın ifade ettiği gibi okuma kültürünü temele alan bir okur olma durumu her zaman azınlıkta kalmaya devam edeceği düşünülebilir.[435]

Diğer taraftan vakti olan birçok kadın kendi toplumsal algısında sorun çıkartmayacak “hafif” okumalarla yetinirken vakitsiz ama idealist birçok kadın okur da dar vakitlerinde bile tâbiri caizse toplumsal eleştirileri yenebilmeleri için gerekli malzemeye yönelmekte ve kendilerini yeterli kılacak okumalar yapmaktadırlar. Görüşmelerimizdeki ifadelerin de umudunu verdiği bu düşünce, bizi kadınların edebi zevklerinin gün geçtikçe geliştiği, okuma kriterlerinin ve sorgulayarak kitap alma ve ona vakit vermeye yönelik anlayışlarının arttığı kanaatine taşımaktadır.

Hidayet Şefkatli Tuksal, I. Dini Yayınlar Kongresi’nde dinî alanda kadın-erkek ayrımının ötesinde, mirasımız yakından incelendiğinde bir şablonla karşılaşıldığını ve tek tipleştirici, kadının erkek üzerinden algılandığı bir yayıncılığın yaygın olduğundan bahsetmiş, ön yargılarımızdan kurtularak, Türkiye’deki kadın manzarasını iyi tahlil ederek, istatistikleri görerek ve bugüne kadar yayınlanmış kitaplardaki sorunları gözden geçirerek sorumluluk sahibi bir dinî yayıncılığa yönelmenin gerekliğinin altını çizmiştir.[436] Bugün akademik yayınların gerçekçi ama ağdalı dili mi, edebileşen dini kitapların içeriksizliği mi sorusuna muhatap kalan günümüz kadını yeni çıkışlar aramaktadır. Günümüz bilinçli kadın okuru, kendisi adına ihtiyaçları bilinmeden, geldiği nokta çözümlenmeden hızlıca çalışılmış kitapları ya reddediyor ya da hayatının erken dönemlerinde okuyup sonrasında geçtiği yollardaki vakit kaybı materyallerinden birisi olarak ifade ediyor. Yanlış tercihlerin yarattığı hayal kırıklıkları ya da tek yönlü dinî bakışlardan kurtulma isteği yeni alanlara kanalize olmasına, zevklerine ve entelektüel düzeyine göre çeşitliliği çok daha fazla olan, dini yayınların dışındaki, kitapları okumaya ağırlık vermesine yol açıyor. Elbette bu günümüz insanının ve tabii ki kadınının zihnindeki dini sorunları, sorgulamaları ve çözüm arayışlarını hallettiği anlamına gelmiyor. Sorunlarını onu anladığını düşündüğü, hayat tarzı benzeşen ve kendi sorunlarına çözüm bulmuş kişilerin bire bir sohbetlerinde, konferans ve eğitimlerde ve daha özgür bir yayın alanı olan internette yaptığı aramalarla çözmeye çalışıyor. Bugünün çalışan, okumuş ve modern hayatın her alanına muhatap kadını dinin hayatının her yönünde aktif çözümler sunması için yeni bakış açıları ve özgün çalışmalar bekliyor.

Görüştüğümüz yayınevlerinin neredeyse tamamında kadın personelin istihdam edilmesi, yayınevi yetkililerinin kendi tasniflerinden hareket edersek, farklı yayınevlerinde “tasarım”, “editör”, “genel yayın yönetmeni”, “halkla ilişkiler”, “basın”, “kurucu üye”, “çevirmen”, “redaktör” bölümlerinde çalışan kadınlar bulunmakta idi. Bir yayın grubunun eklediği “Aile dergisi” bölümünde ise “neredeyse tüm çalışanların kadın” olması yayıncılığın geleceğinde kadına yönelik nitelikli kitapların artacağının güzel bir habercisi gibidir.

Son olarak yaptığım çalışmada kadınlarda sıkça gözlemlediğim, sorularımız karşısında önce zihinlerinde sivrilmiş olmayan bir ayrımı yaptıkları, sonrasında kadın odaklı cevaplar verme eğiliminden bahsetmek isterim. Tasniflerimizi yayıncılık alanında ihtiyaçların farkında olarak yapmak ve ticari düşünmenin yanı sıra insanî olanda kalma ve yapay gündemler oluşturmamanın da önemli olduğunu düşünüyorum. Nitekim kadın tasnifi ile yayınlanan kitaplara ilgilerini sorduğumuzda görüştüğümüz kadın okurlar yapay gündemlerinden rahatsız olduklarını ve bu yayınların kadına ait aksesuarların bir diğeri olarak önlerine sunulduğunu ifade etmişlerdir.[437] Bu temelde kurucusu ve genel yayın yönetmeni olarak görüştüğümüz bir yayıncı hanımın kendisine yönelttiğim, “Yayınevinde kadınlar ve kadınlar için kitap” sorularına verdiği cevapla tebliğimi noktalamak isterim. “Yayınevinde emeği kadın erkek diye ayırmıyorum. Hiçbir konuda cinsiyet gerçeğini önüme koyarak çalışmıyorum, anlamıyorum ve düşünmüyorum. O nedenle ben bir yayıncıyım, bir kadın yayıncı değilim. Ben bir insanım ve neredeyse 20 saat çalışan bir insanım. Bugün yayınevimiz Türkiye’de özel bir yere gelebilmişse bunu insani yaklaşımına ve nitelikli çalışma anlayışına borçludur.”

Oturum Başkanı- Ben de çok teşekkür ediyorum. Mümkün mertebe vaktince bitirdi tebliğini ve çok önemli olduğuna hakikaten inanıyorum söylenen şeylerin. Çok güzel de malzeme olduğunu biliyorum.

Zaten bu tür toplantıların temel amaçlarının en önemlilerinden biri de bunların kalıcı metinler hâline gelmesidir yani burada konuşulanlar onların sadece bir bölümüdür. Konuşma bir vesiledir belki açılım sağlanabilsin diye.

Ben çok geniş bir tebliğ olduğunu sayfalarına bakarak görüyorum. İnşallah o faydalı tebliği ileride okuyacağız.

Çok teşekkür ederim tekrar.

Şimdi, hiç vakit geçirmeden “Kadın Konulu Dinî Yayınların Geleceği, Tespitler ve Öneriler” başlıklı tebliğini sunmak üzere Emine Eroğlu Hanım’a söz veriyorum.

Buyurun.

[429] Türkiye Okuma Kültürü Haritası, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 2011.

[430] Smith ve Calhoun araştırmalarından aktaran, Dökmen, Üstün, Okuma Becerisi, İlgisi ve Alışkanlığı Üzerine Psiko-sosyal Bir Araştırma, Milli Eğitim Bakanlığı, Ankara 1994, s.89.

[431] Dökmen, a.g.e., s.40-42.

[432] Barbarosoğlu, Fatma, “Yatay Toplumun Yatay Okuyucuları”, Yeni Şafak Gazetesi, 25/06/2004.

[433] Okay, Orhan, “Okuma Kültürü”, Okuma Kültürü ve Okullarda Uygulama Sorunları Toplantısı, MEB Yayınları, Ankara 2007, s.37.

[434] Yılmaz, Bülent, Okuma Alışkanlığında Halk Kütüphanelerinin Rolü, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1993.

[435] Yılmaz, Mehmet, Türk Dili ve Edebiyatı Öğrencilerinin Okuma Profili Üzerine Bir İnceleme, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sivas 2008, s.30-32.

[436] Tuksal, Hidayet Şefkatli, “Dini Yayıncılıkta Kadın Söylemi/Yorumu”, Türkiye I. Dini Yayınlar Kongresi Tebliğleri, Ankara 2004, s.263-268.

[437] - “İçeriklerinin korkunç derecede zayıf olduğunu, pazarlama tekniklerinin artık modern dünyanın bile terk etmeye başladığı cinsiyet rolleri üzerinden yürütüldüğünü görüyorum.”

- “Modayı takip için yazılmış, genel geçer, herkesin ihtiyacına cevap veremeyen kitaplar olduğunu düşünüyorum.Cinsiyete yönelik yazılan kitapların kimi zaman insan olmak ortak paydasını ıskalayıp kadını, ancak erkeğe göre tanımlamak konumlamak gibi bir zararı olabilir.”

- “Bunlar genellikle çizilen kadın imgesinin yanına aksesuar olarak eklenen kitaplar. Bunlar benim kendimi kadın olarak adlandırmam açısından çok da ihtiyaç duymadığım şeyler.”

KADIN KONULU DİNİ YAYINLARIN GELECEĞİ / TESPİTLER VE TEKLİFLER

Emine EROĞLU

Editör

“Kadın” konulu “dini yayın” dendiğinde, doğası gereği yazar/eser düzleminde ele alınması gereken yayıncılığı keskin çizgilerle kategorize edip cinsel bir tasnife tâbi tutmak gibi bir tuzağa düşmemek için kadını, Allah’ın ona bahşettiği farklılıkların yayın hayatına bir “doğurganlık” olarak sirayeti / katkısı üzerinden anlatmayı tercih edeceğim. Modelimi kurmayı düşündüğü üniversiteye, Mısır’daki el-Ezher Üniversitesi’ne telmihen, “ezher müzekker bir kelime olduğu için, doğurgan olması mülahazası ile müennes bir kelime seçerek Medresetü’z-Zehra ismini veren Bediüzzaman Said Nursi’den aldım.

Yayıncılık entelektüel bir sermayenin yönetimi işidir ve “sosyal kayıpların ölçülemezliği” prensibine tabidir. “Takdir edersiniz ki bir işi yapmamanın ya da gerekli bir girişimden kaçınmanın, ölçülmesi hiç de kolay olmayan toplumsal maliyetleri vardır. Finansal kayıpları ölçmek zor değil. Tarlasını ekmeyen, fabrikasını çalıştırmayan kişinin ne kadarlık bir kazançtan vazgeçmiş olduğu rahatlıkla hesaplanabilir. Ekonomistler bilir onu. Bir evin kiraya verilmemesiyle sahibinin ne kadarlık kira gelirinden yoksun kaldığını herkes çıkarabilir. Ama aynı durum yüzünden toplumun daha iyi yaşama imkânına göre uğradığı kayıplar hesaba sığmaz. Diyeceğim o ki; toplumsal kayıplar, finansal kayıplarda olduğu gibi hesaplanamaz; anlama çabasının konusu olabilir ancak.”

Aynı şekilde entelektüel kayıplar da hesab edilemez, ancak bir anlama çabasına konu olabilirler. Büyük Veli Zünnûn Mısrî’nin (ks) tavaf ederken şahit olduğu ve hatıralarında naklettiği, Kâbe örtüsüne yapışmış halde Allah’a seslenen bir kadının öykülere konu edilmeyişinin kaybını... Kadın muhaddisler ve mutasavvıflar hakkında yapılmış çalışmalardan haberdar olamayışımızın kaybını... Kütüphanelerimizde Osmanlıca metinler halinde duran nice el yazmalarından çağdaş yazarların habersizliğinin kaybını... İslam coğrafyası ile kesilen kültürel ilişkilerin kaybını... Çevirilerini yapıp uluslar arası piyasalara sunamadığımız için yerel kalan eserlerin okura, yazara, yayıncıya ve ülkeye yaşattığı kaybını... Kim hesap edebilir?

Anlama çabasına konu teşkil edecek bu kayıpları ölçerken kaçınılmaz olarak zıddıyla yani var olanla hükmederiz. Bu anlamda Sibel Eraslan’ın Hadis-i Şerif’te ismi geçen, Cennet kadınlarının sultanları unvanıyla tanıdığımız “müminlerin anneleri”ni roman formunda yazması, Nazan Bekiroğlu’nun Hz. Havva ve Züleyha’yı edebi bir kurguyla bize anlatması, Fatma Barbarosoğlu’nun Fatma Aliye’yi araştırma safhasını da tek başına üstlenerek kaleme getirmesi yapılabilecekler için birer kilometre taşı niteliğindedir. Elbette kayıplarımızı ölçmek için de... Aynı şekilde gelenekle modernlik arasında sıkışmış “mümin bir kadın” olmanın problemlerini etkili bir dille bize anlatan Nazife Şişman, Cihan Aktaş, Yıldız Ramazanoğlu gibi isimler bu alanda yapılabileceklerin bir mikyasını oluşturmaktadır.

Edvinsson dilimize “Şirket Boylamı” ismiyle çevrilen kitabında entelektüel sermayeyi kastederek “rekabet üstünlüğünün doğasında fizikselden cisimsiz olana doğru, görülebilir olandan görünmeyene doğru, görülmüş olandan görülmemiş olana doğru bir kayış gerçekleşmiştir. Değer yaratmanın doğası bir paradigma değişikliği geçiriyor. Soru, bunun ne türden bir paradigma değişikliği olduğudur” der.

Zannediyorum değer yaratmanın doğası fizikselden cisimsiz olana doğru kayarken bu paradigma değişikliği, Allah’ın ona bahşettiği mahiyetin derinliği ile kadını entelektüel hayatın verimliliğine doğru çekecektir/ çekmektedir. Kadın yazarların, kadın kahramanların, kadına ait meselelerin bütün zenginliği ile yayın verimliliğine, daha da öte edebi verimliliğe evrildiği bir sürecin içerisindeyiz.

Bu paradigma değişikliğini görmek zorunda olan sadece yayıncılar değil aynı zamanda bu ülkenin yapısal sermayesini oluşturan üst kurumlardır. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın da dahil olduğu bu üst kurumlar öncelikle tarihi malzemenin bilinir kılınması için çaba sarf etmelidirler. Başta kutsal kitapların zikrettiği, beşeri tarihin bize intikal ettirdiği mümin kadın yaşamlarının birer araştırma konusu olması, bu yaşamların tarihi malzemeden süzülüp çıkarılması, haklarında akademik tezlerin hazırlanması, biyografiler yazılması için sistemli bir süreç başlatılmalıdır. Bu süreçte akademik araştırmalar her anlamda desteklenebilir, akademisyenlere burs verilebilir, araştırmacılar yurt dışına gönderilebilir, hatta teşvik için ödül bile konulabilir. Bu gayret, malzemenin açığa çıkması ve romancıların/öykücülerin önüne düşmesi için ilk basamağı oluşturur. Aksi takdirde romancıyı aynı zamanda bir araştırmacı yazar kimliğine büründürmemiz gerekir ki, bu durumun alanı ne nispette daraltacağı aşikardır.

İkinci basamak İslam dünyası başta olmak üzere tüm ülkelerde biriken malzemenin sıkı bir takiple elenerek dilimize kazandırılmasıdır. Bu gayreti tümüyle yayıncılara bırakmak sadece haksızlık olmaz, yapılması gerekenleri ötelemek olur. Bunun için evleviyetle güçlü bir mütercim kadrosu yetiştirilmelidir. Yayın dünyasında yaygın dillerin haricinde edebi çeviri yapabilecek yetkin mütercim bulma sıkıntısı yaşanmaktadır. Halâ yayıncılar için Farsçadan, Urducadan, Boşnakçadan hatta Arapçadan çeviri yapabilecek, dini terminolojiye vakıf dil zevki olan mütercim bulmak mümkinatın en müşkil olanlarındandır. Osmanlıca eserlerin Latinizesi ve sadeleştirilmesi bile ciddi bir yetkinlik meselesidir. Biz kendi kütüphanelerimizde İslam kadınlarına ilişkin yazılı hangi kaynakların bulunduğunu ve malzemenin niteliğini henüz bilmiyor, sadece öğrenmeye çalışıyoruz.

Cumhuriyet tarihi boyunca ilişkilerimizin kopuk olduğu İslam dünyası ile ümmet bilinci etrafında bir araya gelebilmek, kültürel bağların yeniden inşasını zaruri kılmaktadır. Bu anlamda geçişkenliğin sağlanabilmesi için bir karşı çeviri faaliyeti de başlatılmalıdır. Bir yayıncı olarak ülkemizdeki üretimlerin İslam dünyasında takdirle ve beğeniyle karşılanacağına inancım tamdır. Bütün sosyal/entelektüel kayıplara rağmen İslam coğrafyasına nispet edildiğinde ülkemizdeki entelektüel verimliliğin gerek edebi eserler, gerek ortaya konulan fikirlerin irtifaı açısından ümit vaad edici olduğunu görmezden gelemeyiz.

Bu arada İslam dünyası derken sadece Arap âlemini kastetmediğimi belirterek Sovyetler Birliği sonrası ortaya çıkan Türk ve Müslüman ülkelerdeki yayın boşluğunun da altını çizmek isterim. Bu boşluk ortak değerler üzerine bina edilerek ve sağlıklı süreçler oluşturularak hızla doldurulmalıdır.

Ayrıca İslam’a karşı tüm dünyada artan ilgi göz önünde bulundurularak, gayrimüslimlerin İslam’ı öğrenmek için başvuracakları kaynaklar konusunda aktif olunmalıdır. İslam’da kadının yeri, değeri, kimliği Müslim’in de gayrimüslimin de İslam’ı tanırken en çok sordukları sorular, en çok merak ettikleri konular arasında yer almaktadır. İslam’ı ona yakışır bir dille anlatılabilen, bizi varlık ve anlam mertebelerinin en üst seviyelerine taşıyabilen metinler farklı dillere çevrilmeli ve saha boş bırakılmamalıdır.

Kültür Bakanlığının sinema, müzik, sanat, çeviri destek fonları oluşturması gibi Diyanet İşleri Başkanlığı da bünyesinde fonlar oluşturabilir, hatta örgütsel, kültürel işbirlikleri ile uluslar arası fonlar da teşkil edilebilir. Bu fonlardan birisi çeviri destek projesi olarak işletilebilir. Yurt dışında faaliyet gösteren yayıncılar Türkçeden kendi dillerine kadın konulu dini yayınlar çevirmek istediklerinde bu fonlara müracaat edebilirler. İslam dünyasında kullanılmakta olan fonlardan yayıncılar haberdar edilebilir. Resmi prosedürlerin işletilmesi kolaylaştırılabilir. Kahire fuarına katılan yayıncılar bilirler, Fransa’nın çeviri maliyetlerini kendisi karşılamak suretiyle Fransızcadan Arapçaya çevirtip Mısırlı yayınevlerine yayımlattığı kitaplar fuar alanı içerisinde tek başına bir holü dolduracak kadar fazladır.

Zannımca Diyanet İşleri Başkanlığı’nın elindeki en büyük imkânlardan biri her yıl Ramazan ayında İstanbul ve Ankara’da düzenlenmekte olan kitap fuarlarıdır. Okurun çok yoğun bir ilgiyle takip ettiği bu fuarlar ciddiyetle ele alınmalı ve en azından İstanbul Diyanet Fuarı İslam dünyasında faaliyet gösteren yayınevlerinin katılımı ile uluslar arası bir hüviyete büründürülmelidir. Fuara çağdaş yazarlar davet edilebilir. Ortak etkinlikler düzenlenebilir. Arapça Farsça İngilizce dini yayın katalogları hazırlanarak Türkiye’de üretilen kitapların uluslar arası pazarlara arzı çabası sergilenebilir. Yine bu bağlamda Başkanlık, Tahran fuarından Dubai fuarına kadar İslam dünyasında düzenlenen tüm fuarlara iştirak edebilir, stant açabilir, yazar ve yayıncı götürebilir, düzenleyeceği kadın konulu kültürel etkinliklerle yazarların tanışıp kaynaşmasını, yerli yazarların İslam dünyasındaki bilinirliklerinin arttırılmasını sağlayabilir.

Diyanet İşleri Başkanlığı’ndan beklenen önemli bir hizmet de tüm dini referanslı kitaplarda olduğu gibi kadın konulu dini yayınlarda yazar, yayıncı ve okura danışmanlık hizmeti verilmesidir. Bu hizmet, mukaddesata hürmet çizgisi içerisinde sahih eserlerin neşrine ve dini yayıncılığın sağlıklı bir zemin üzerine oturtulup geliştirilmesine zemin hazırlaması bakımından önem arz etmektedir.

Kitaplar, içerikleri itibariyle ince elenip sık dokunurken, dini eserler usta kalemler tarafından ele alınırken zarf mazruf uyumu göz ardı edilmemeli, yayıncılığın tüm imkânları kullanılarak uluslar arası bir baskı kalite ve çeşitliliği oluşturulmalıdır. Geleneğe ittibaen, hat, ebru, tezhib, minyatür gibi İslam sanatlarının kitaplarda kendini göstermesi, ya da kitapları göstermesinin yolu açılmalıdır. Yayıncılık matbu metinlerden ibaret görülmemeli, sesli görüntülü, dijital yayıncılığın imkânları göz ardı edilmemeli, okura ulaşmanın tüm yolları sonuna kadar değerlendirilmelidir.

Bütün bunları, tevhid akidesi etrafında, hayatı parçalamadan bir bütün olarak ele alarak yapmak durumundayız. Elbette ki Diyanet İşleri Başkanlığı devlet adına serbest piyasa ile rekabet etmeye çalışan kitaplar yayımlamayacak, oluşturduğu yayıncılık ilkeleri, strateji ve politikaları ile dini yayınların önünü açacaktır.

Malumunuz, toplum enerjisi yaşamın bütün alanlarına aynı biçimde yayılmaz, yoğunlaştığı, odaklandığı yerler vardır. Yayıncılık entelektüel çabanın yoğunlaştığı, toplum enerjisinin doğruya kullanıldığı, heder edilmekten kurtarıldığı bir alan olmalıdır. Ülkemizin en değerli sermayesi gelişen sosyal ve entelektüel sermayesidir. Kadın konulu dini yayınlarda geldiğimiz nokta bir yol haritası çıkarmayı gerekli kılacak kadar önemlidir. Yoksa aynı problemlerle sürekli yüzleşmek ve aynı şeyleri konuşmak, aynı fasit dairelerde devinip durduğumuzun alâmeti olduğu için kayıplarımızın sadece büyüklüğüne işaret eder.

Hepinizi saygıyla selamlıyorum.

Kaynakça:

LEIF EDVINSSON, Şirket Boylamı, Türk Henkel Dergisi Yayınları, İstanbul 2002.

EBUBEKİR EROĞLU, Çalkantı ve Dalga, Timaş Yayınları, İstanbul 2009.

Dr. Zeynep Türk/ Yard. Doç. Dr. Haluk Bengü, Entelektüel Sermaye, NOBEL KİTABEVİ, Adana 2010.

JOHN FIELD, Sosyal Sermaye, Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2010.

Oturum Başkanı- Ben de konuşmacı kardeşimize teşekkür ediyorum. Hem gerçekten çok güzel, teklifler getirici ve yükümlülükler verici çeşitli kurumlara, şahıslara hatta yayınevlerine, her birimize. Bu nitelikli tebliği dolayısıyla teşekkür ediyorum. Hem de çok güzel bir zaman kullanımını bize sağladığı için de teşekkür ediyorum.

Şimdi, sözü “Günümüz İslamî Nitelikli Kadın Dergilerinde Kadına Bakış” başlıklı tebliğini sunmak üzere Halise Çiftçi Hanım’a bırakıyorum.

Buyurun Halise Hanım.

GÜNÜMÜZ İSLAMİ NİTELİKLİ KADIN DERGİLERİNDE KADINA BAKIŞ
KADININ YAZIYLA TANIŞTIĞI OSMANLI’NIN SON DÖNEMLERİNDEN BUGÜNE UZANAN SÜREÇ

Halise ÇİFTÇİ / Ümmügülsüm TAT

Editör / Editör

1. Osmanlı İmparatorluğu’nda Kadının Kamusal Alanla Tanışması

Osmanlı İmparatorluğu’nda 19. yüzyıl sonunda yaşanan batılılaşma süreci kadınların toplumsal konumlarını sorgulamalarına yol açar. Bu dönemde kadın hakları gündeme gelmeye ve kamusal alandaki tartışmalarda ‘kadın’ merkezi bir rol işgal etmeye başlar. Eş zamanlı olarak Osmanlı kadınları çeşitli dergi ve gazeteler aracılığıyla da kendilerini ifade etmeye çalışırlar.

18. yüzyıl dünyada olduğu kadar Osmanlı Devleti sınırları içinde de kadının konumunun tartışıldığı, yeniden düşünüldüğü bir dönüm noktasıdır. Lale Devri’nde Batı ile geliştirilen ilişkilerin bir sonucudur aslında Osmanlı topraklarındaki kadın algısına çizilen çerçevenin değiştirilmesi. Daha çok toplumun üst kesiminde kadın başlığı altında olumlu gelişmeler yaşanırken, gerçek anlamda kurumsallaşmış düzenlemelerin gelmesi için kadınların Tanzimat’ı beklemesi gerekmektedir.

1820’lerin sonuna kadar nüfus sayımında yalnızca erkekleri sayan devlet, nüfus sayımının ‘eli silah tutan erkeklerin sayımı’ olmanın yanı sıra toplum yapısını da gösteren bir analiz olduğunu fark etmiş ve 1844 yılında kadınlar ve erkekler ilk kez ‘vatandaş’ hanesinde erkeklerle beraber sayılmıştır.

1843 yılında ilk defa kadınlar Tıbbiye Mektebi bünyesinde ebelik eğitimi almıştır. 1847 yılında kız çocukları da erkek çocukları gibi mirastan eşit pay alma hakkını kazanmış, 1859’da Kız Rüştiyeleri kurulmaya başlanmıştır. 1876 yılında hazırlanan anayasa kız ve erkek çocuklarına ilköğretimi zorunlu kılarken, eğitim alan kadınların ilerleyeceği, ilerleyen kadınların söz sahibi olabileceği de hesaba katılmıştır. 1870 yılı ise Osmanlı Devleti’nde ilk ‘Kız Öğretmen Okulları’nın açıldığı tarih olması açısından oldukça önemlidir.

2. Kadınların Haklarını Kazanmasında Bir Dönüm Noktası: Öğretmenlik

Cumhuriyet kurulduktan sonra da pek çok kadının benimseyeceği ‘öğretmenlik’ daha o günlerde genç kızlara ‘ideal bir meslek’ olarak sunulmuştur. Kadınların ücretli işçi olarak çalışma hakkı ise Sanayi Devrimi’nin etkilerinin Osmanlı topraklarına gireceği yıllara, yani 19. yüzyılın sonuna rastlamıştır.

1886 yılında daha kapsamlı bir programla ‘Kız Mektepleri’ ‘Kız Sanayi Okulları’na dönüştürülmüştür. 25 Eylül 1913 tarihinde kız rüştiyeleri 6 yıllık kız ilkokulları haline getirilmiş ve bu okullar il, ilçe merkezlerinde yaygınlaştırılmıştır. 1913-1914 yılları arasında kızlar için ilk lise olma özelliğini taşıyan İstanbul İnans (Kız) Sultanisi kurulmuş, 1915 yılında İstanbul Üniversitesi’nde haftada dört gün kadınlar için düzenli konferanslar verilmeye başlanmıştır. Aynı yıl konferanslara yoğun katılım nedeniyle kadınlar için ilk yükseköğrenim kurumu kurulmuştur.

Darülfünun’un ilk öğrencileri kız liseleri ve kız öğretmen okullarında eğitim almış, geleceğin öğretmen hanımlarıdır. 1919 yılında Darülfünun’dan ilk mezun olan kadın Şükufe Nihal’dir. Osmanlı Devleti’nin eğitim sistemi dönemin genç kızlarını devlet okullarında eğitim almaya teşvik etmiştir. Meslek olarak öğretmenlik, onların ev hayatı ve toplumsal hayat arasında sıkışmaması için bir geçiş dönemi uzmanlığı olarak önerilmiş; devlet kendi kızlarını eğitecek öğretmenleri yine kendisi yetiştirerek eğitim sisteminin temelini güçlendirmiştir.

Öğretmen kadın tanımı beraberinde entelektüel kadın tanımlarını getirmiş, yıllar geçtikçe farklı kimlikler kazanacak kadınlar o tarihten itibaren kendisini göstermiştir.

3. Meşrutiyet’in İlanı

Abdülhak Hamid “Bir toplumun uygarlığı kadının konumuyla ölçülür” diyerek Osmanlı Devleti’ndeki kadının toplumsal yerini özetlemiştir. 1908 Devrimi’nden sonraki sahne de Abdulhak Hamid’i haklı çıkaracak cinstendir. Çünkü devrimin hemen ertesinde toplumun her kesiminden gruplar ‘kadının sosyal konumunu yükseltmeye’ taliplidir ve bunu bir vazife olarak görmektedir. 17 Aralık 1908 tarihinde kadınlar Parlamento’nun açılışını izlemiştir. Illustrated London News gazetesi resmigeçit törenini izleyen kadınların eskiz çizimine gazetede yer vermiştir.

I. Meşrutiyet’le başlayan toplum içindeki kadına bakışın değişimi II. Meşrutiyetle daha da farklılaşmış, kadınların ‘birey’ olma mücadelesi II. Meşrutiyet’in ilanıyla hızlanmıştır. Yaklaşan savaşların, kaybedilen toprakların, dünyada yaşanan değişimlerin uzağında o yıllarda Osmanlı topraklarında kadının tarihi değişimi yaşanmaktadır. Bilgilendirilmek, kendilerini ifade etmek, taleplerini iletmek isteyen kadınlar kadın dernekleri ve kadın dergileriyle konuşarak, anlatamadıklarını yazarak, toplantılar düzenleyerek dile getirmiştir. Değişimin öncülerinin üst sınıf kadınlar arasından çıkması da 20. yüzyıla kadar karşılaşılan pek çok harekette olduğu gibi gayet doğaldır.

19. yüzyılın ikinci yarısında sosyal ve hukuki değişimler ev hanımlarının sokağa çıkmasını sağlamış, kadınlar kamusal alanla tanıştırılmıştır. Kamusal alanla tanışma, topluma karışma aslında kadının siyasallaşma serüveninin de ilk adımıdır.

1914-1918 yılları arasında ‘Dünya Savaşı’na katılan Osmanlı Devleti’nde yaşanan kayıplar ve yaralanmalar nedeniyle erkek işgücü azalmış, erkeklerden boşalan koltukları kadınlar devralmaya başlamıştır. Dünya savaşları hastanelerde, postanelerde kadın memurların görünürlüğünü çoğaltırken, kadının hem iş yükü, hem ev yükünü arttırmıştır.

4. Kadın Dergileri

O güne dek eş ve anne kimliğiyle toplumda saygın bir yeri olan kadın, memur oldukça, öğretmenlik diplomasını eline aldıkça kendi içinde de yeni toplumsal konumunu sorgulamaya başlamış ve eskisine benzemeyen hayatına dair duygularını, düşüncelerini, kafasındaki soru işaretlerini başka kadınlara da duyurmak için yazıya, edebiyata, kalem ve kâğıdın büyülü buluşmasına yönelmiştir.

Yürürken yoldaki ayak izlerini önemseyen ve kız kardeşlik vurgusunu hiç yitirmeyen Osmanlı kadınları birbirlerinin öyküleri kadar Batılı kadınların da siyasallaşma öykülerini önemsemiş, okumak ve yazmak bu anlamda onların dünyaya açılmasına, dünyaya kalplerini açmaya zemin oluşturmuştur.

Osmanlı Devleti’nde kadının toplumsal rollerindeki değişimin duraklarından birisi de kadın dergileridir. 1868 yılında Terakki Dergisi ilk kez kadın okuyucularının mektuplarını yayınlamış, fakat yazar kimliklerini saklı tutmuştur. Bu mektuplarda kadınlar kendi bilinmezlerini de sorgulamaya başlayınca, bir yıl sonra 1869’da aynı gazete tarafından pazar günleri Terakki-i Muadderat dergisi çıkartılmaya başlanmıştır.

Kadının toplumsal yerinin eleştirildiği ve Batı’daki kadınlardan haberlerin yer aldığı bu dergiyi 1886 yılında yayın hayatına başlayan Şukûfezar takip etmiştir. Arife Hanım’ın önderliğinde çıkan Şukûfezar’ın yazar kadrosu tamamen kadınlardan oluşmaktadır. 1895 yılında ise edebiyat ömrü on üç yıl olacak Hanımlara Mahsus Gazete yayınlanmaya başlamıştır. Bu gazetede daha çok toplumun üst kesiminden bürokratların kızları ve entelektüel kadınlar yazmaktadır.

1908 yılında çıkmaya başlayan Demet Dergisi ise siyasi bir kadın dergisi olma özelliğini taşımaktadır. Kadınlar ilk kez siyasi yazılarını Demet’te yayınlatmaktadır. 1913 yılında yayınlanan Kadınlar Dünyası dergisi ise kadınlara hukuki haklarını anlatmaktadır.

Öte yandan kadınlar Meşrutiyet’in ilanıyla beraber kadın dergileri dışında da yazmaya başlamıştır.

5. Cumhuriyet Dönemi

Cumhuriyet dönemi ile birlikte ise kadın dergilerinin sayısında belirgin bir düşüş görülür. 1928-1940 arası yayınlanan kadın dergisi sayısı sadece 13’tür. Cumhuriyet’in ilk elli yılı boyunca az ve sınırlı sayıda kadın dergisinin varlığı görülür.

Yeni Cumhuriyet’in kurulması ile kadın dergilerinin, kadına dair faaliyetlerin formatı değişmiştir. Saçındaki topuzdan, ayağındaki topuklu ayakkabıya kadar ‘proje’ kadınlar tasarlanmış ve her alanda bu kadınları ön plana çıkartma uygulamaları başlatılmıştır. Bu dönemde muhafazakâr kadına öngörülen rol değişmiş; okuyan, araştıran, entelektüel birikimi olan kadın muhafazakârlıktan ‘arındırılmıştır’.

1930’lu, 40’lı yılları etkisi altına alacak bu durum 50’lerde de devam etmiş, Menderes döneminde kısmen azalmış olsa da dindar kadının toplumdaki temsiliyeti konusunda herhangi bir ilerleme kaydedilememiştir.

1960’larda ise Şule Yüksel Şenler nezdinde dindar kadının yazı serüveni yeniden başlamış; tarihin kendisini tekerrür ettiği anlardan bireysellikten kitleselleşmeye giden yol, dergilerin satır aralarından geçmiştir.

Şule Yüksel Şenler dergilerde, gazetelerde yazdığı yazılarla dindar kimliğine sahip pek çok insanın sıkıntılarını, ihtiyaçlarını dile getirmiş; vahyin ve örtünün yalnızca annelere, anneannelere indirilmişçesine yorumlandığı günlerde, güzel, akıllı, şık, kalemi kuvvetli bir yazar, bir hatibe olarak milyonların karşısına çıkmıştır.

Üstelik Şule Yüksel Şenler’in kaleme aldığı yazılar, yalnızca kadınlara değil erkeklere de yol göstermesi açısından önemlidir. Şule Yüksel yazdığı yüzlerce cevap, cevapladığı sayfalar dolusu mektupla ‘Aslını inkar etmeyi, yozlaştırılan değerlere sahip çıkmayı ve en çok da başörtüsünü’ kendisine has vurgularla anlatmış; il il, ilçe ilçe dolaşarak Anadolu’nun Batı hayranlığı ile yetiştirilen gençlerine dindar kadının toplumdaki yerini anlatmıştır. Pek çok kişinin bunalımda olduğu, pek çok kişinin çıkış yollarını arayıp bulamadığı o günlerde genç bir kız bir uyanış hareketini omuzlarında taşımaya gönüllü olmuştur.

6. Kırılma Noktası

a) 1960 ya da bu ülkenin ‘yeni kızları’

1960’yılından sonra kentleşme ile birlikte muhafazakârların köylerden şehirlere, kasabalardan metropollere uzanan hayatları; büyük kentleri de dindarlıkla tanıştırmıştır aslında. O yıllardan sonra Anadolu’nun kızları üniversiteye gitmeye başlamıştır. Fakat içinde bulunulan konjonktürün etkisinden olsa gerek, o yılların kadın yazarlarında, kadın hareketlerinde, kadının el izinin değdiği satırlarda fazla siyasal, fazla çeviri kokan bir var oluş tarzı benimsenmektedir. Hükümetler, sosyo-ekonomik dengeler, değer yargıları sık sık değişirken ve dünya kalkınma hamleleri ile farklı arayışlara girerken; Türkiye başındaki örtüyü omuzlarından sarkıtan, uzun pardesüler giyinen ve ‘mü’mine’ profilini temsil etmekte herhangi bir sakınca görmeyen kızlarla tanışmıştır… Bu ülkenin yeni kızlarıyla… Doğu ve Batı arasındaki dengeyi korumaya çalışan bu kızlar; daha çok İslam dünyasından çeviri eserler okumuş ve dergilerde bunu yansıtmışlardır.

b) 1980’ler

Ancak 80’lerle birlikte diğer dergilerin yanı sıra ‘Kadın dergisi endüstrisi‘ de gelişme gösterir.

Kadın dergileri medya holdinglerinin yeni ilgi alanı olur. Popüler kültürün alabildiğine etkin olduğu, hatta ana haber bültenlerinin de söz konusu kültürün hegemonyasına girdiği bu dönemde popüler kültüre hizmet eden pek çok kadın dergisi de piyasada boy göstermeye başlar.

Dönemin kadın dergilerinin kadın kimlik ve rolleri temsilinde de değişimler olur. Yemek, nakış, örgü gibi konularda yoğunlaşan geleneksel kadın dergileri varlığını sürdürürken, şehirde yaşayan kadına hitap eden ve burjuva, liberal söyleminin şekillendirdiği kadın dergilerinin de sayısında büyük artış görülür.

Bu tip dergilerde tüketim alışkanlıkları değiştirilmek istenmekte, ‘kullan at’ felsefesi yaygınlaştırılmakta, tüketim alabildiğine körüklenmektedir. Kadınlar bir güzelleşme metaforuna doğru itilirken, alınacak güzellik ürünleriyle neredeyse sihirli değnekler vaad edilmektedir. Aile vurgusu geri plana itilirken, kentli kadın profili oluşturma çabaları alabildiğine yüksek bir seyir izlemiştir.

Bu dergilere örnek olarak verebileceğimiz; Kadın, Kadınca, Elele, Rapsodi, Marie Claire, Vizyon gibi yerli, Cosmopolitan, Votre Beaute, Prima Dona, Amica, Options gibi yabancı kadın dergileri ard arda piyasaya sürülür.

Bunların dışında ve ötesinde Mektup, Kadın ve Aile gibi dergilerse diğerlerinden farklı kimlikleriyle apayrı bir yerde durur. Onlar İslam dininin değerlerine göre oluşturulan bir kadın kimliğini temsil etme iddiasındadırlar.

Mektup, daha radikal bir çerçeveyi kendisi için çizerken Kadın ve Aile, kadını idealist yaklaşımlarla ele almayı yeğler. Aile vurgusu özellikle ön plandadır. Kadının eş olma, aileyi kurma, koruma ve özellikle annelik vasıfları yüceltilir. Ötekileştirme ve yabancılaşmaya karşı bir duruş da dikkat çekicidir.

Tüketim kültürü ve ben merkezli yaşantılar alabildiğine eleştiri konusu yapılır. Moda da bunlardan biridir. Dergi ile birlikte verilen giyim kalıplarında özellikle harmani, abaye ya da robadan elbiseler dikkat çeker. Kıyafetlerin resmedildiği çizimlerde kadınlar başörtülü ancak yüzü olmadan resmedilir. Çizimler de zaten karakalem ve oldukça basit olarak yapılır. Henüz tüket at felsefesi yeni yeni toplumda filizlenmesine rağmen, bu düşünceler şiddetle eleştirilir. Tutumlu olmak, evde üretici konumda olabilmek önemsenir.

Diğerkamlık, toplumsal paylaşma ve yardımlaşma, komşuluk, geleneklere bağlılık, tüketim kültürüne karşı koyuşun altı da hassasiyetle çizilir.

Örneğin; Kadın ve Aile’de bindallıdan batılı beyaz gelinlik anlayışına geçilmesi kıyasıya eleştirilir ve ‘bizim gelinimiz olun’ başlıkları atılır. Gelinlik örneğinden yola çıkılarak toplumun kendi değerlerine yeniden sahip çıkması gerektiğinin altı çizilir ve batıyı taklit ederek bir yerlere varılamayacağı vurgusu sıklıkla işlenir.

7. Kadın ve eğitim

İslami değerler çerçevesinde çizilen kadın kimliğinin önemsendiği bu dergilerde, kadının eğitimli olması konusu üzerinde özellikle durulur. O dönem için üniversite eğitimi dindar kadının kendini ispatlama çabasında önemli bir unsurdur.

Kadının eğitimli olmasının özellikle aile, çocuk ve toplum için önemi de sıklıkla vurgulanır. Kadının asli görevi anneliktir ve eğitim yalnızca çalışmak amacıyla değil, çocukları daha iyi yetiştirebilmek amacıyla da yapılmalıdır görüşleri özellikle işlenir. Ayrıca alınan eğitim, İslam’ı tebliğ amacıyla da kullanılmalıdır, merkezli yazılar da ağırlıklı yer işgal eder...

Altı çizilmelidir ki... 1980’li yıllar aynı zamanda yaygınlaşan tesettürün ve kuvvetli bir biçimde uygulamaya konulan başörtüsü yasaklarının ilk yıllarıdır... 80’ darbesinden sonra başörtülü öğrencilerin okullara alınmayışı, hatta bahçe kapılarından geri çevrilişi büyük tepkilere yol açar.

Kenan Evren’in başörtülü öğrencilerin hem başlarını örtüp hem de okuma isteklerine karşın ettiği, ‘Eskiden tarak mı varmış, tarak olmadığı için kadınlar başlarını örtermiş’ sözü dini yayınlarda ve özellikle dini içerikli kadın dergilerinde tepkiyle karşılanır.

Kadın ve Aile Dergisi’nin her sayısında özellikle başörtüsü yasağı protesto edilir. Buna en bariz örnek ‘Başörtüsü Allah’ın emridir’ kapaklı Kadın ve Aile Dergisi’dir.

Özellikle büyük kentlerde tesettüre yönelik baskıları protesto eden ve genellikle üniversite öğrencilerinin oluşturduğu bir kadın hareketliliği dindar kadınların kendini ifadelendirdiği dergilerle birlikte kendini gösterir.

O güne kadar dört duvar arasına sıkışmışlıkla suçlanan, kafes ardında profili resmedilen dindar kadınlar üniversite kapılarını zorlamakta, açlık grevleri, yürüyüşler düzenlemekte öte yandan kendilerini dini kadın dergilerinde dillerinin döndüğü oranda anlatmaktadırlar. Bazı kesimler, üniversitelerde öğrencilerin çeşitli eylemler yaparak türban yasağının kaldırılmasını talep etmelerinin o güne dek elde edilen laiklik kazanımlarına bir saldırı olduğunu düşünürler. Dindar çevrelerse eğitimin bir hak, başörtüsünün de Allah’ın emri olduğu yönündeki savlarını da dile getirmektedirler. Hasılı kamuoyunda türban / başörtüsü yasağı tartışmaları hız kesmeden devam eder.

8. Kadın ve çalışma hayatı

O dönemi içerden yaşamış biri olarak üniversite okuyan kızların bir adım sonrasında ne yapacakları sorularının bizde (Kadın ve Aile Dergisi’nde çalışan ve yazanlarda) hep ucu açık olduğunu hatırlıyorum... Bir söyleşide ‘Üniversite kapılarını zorlayan kızlar gün gelip çalışma kapılarını da kendi güçleriyle zorlayacaklardır. Kendilerine sunulmayan yolları kendilerinin bulacağı alternatif yollarla açacaklardır. Üstelik yoğun bir dip dalgasıyla Anadolu’dan kopup gelen bu genç kızlar belli bir kemmiyete ulaşacaklar ve o zaman bugün nasıl kadının eğitim hakkını konuşuyorsak yarın da görünen o ki çalışma haklarını ve çalışma hayatında kapılara dayanan genç kızları konuşacağız... ‘dediğimizi de unutmuş değilim.

O dönemde başörtülü genç kızların okumaları konusunda dindar çevreler büyük ölçüde hemfikirken ve bu genç kızlara destek verirlerken, hatta siyasi söylemlerde de türban, başörtüsü ağırlıklı yer işgal ederken, çalışma hayatına kadının katılması konusunda bir fikir birliğinden söz edilemez. Kadın ve Aile’de kadının evde çalışma imkânları oluşturması, çalışma hayatının kadın, aile ve çocuk üzerindeki olumsuz etkileri gibi konular sıklıkla ele alınan konular arasında yer alır.

Göle; Modern Mahrem/133 Kadın ve Aile Dergisi’nin kadının çalışma hayatında yer alması konusundaki görüşlerini şöyle özetlemiştir; “Derginin yazarı kadının mutlaka çalışması gerektiği gibi bir düşünceyi kabul etmediğini, kadının asıl görevinin çocuk yetiştirmek olduğunu ifade etmiştir. İlim öğrenmenin farz olduğunu belirten yazar, kadının çocuğunu en iyi bir şekilde yetiştirmek için bir şeyler öğrenmesi gerektiğini savunmaktadır. İslami kadın dergilerindeki genel eğilim bu yöndedir. Kadının geleneksel eş, anne, ev kadını rolleri ön plana çıkarılmakta kadının ev dışı çalışmasına pek sıcak bakılmamaktadır. Hatta batılı kadının çalışarak elde ettiği bireysellik eleştirilmektedir.”

Göle ayrıca okumak için üniversite kapılarını zorlayan genç kızların okul sonrası için aynı istekli tavırları takınmamalarını bir çelişki olarak görür; “Örtünen öğrencilerin üniversite eğitimi almaları ancak çalışma hayatına sıcak bakmamaları bir çelişki oluşturmaktadır. Bu öğrencilerin dine sadakatleri ile mesleklerine duydukları heves arasındaki çatışma, batı modernizmi eleştirisi ya da geleneksellik eleştirisi şeklinde karşımıza çıkmaktadır. “(Göle; Modern Mahrem/138)

Oysa ortada çelişki falan yoktur. Bu dindar genç kızlar henüz kamusal alanda yeni yeni görünürlük kazanmışlardır ve onların bu görünürlükleri üzerinden koparılan fırtına daha ileri adımlar için cesaretlenmelerinin ve düşünmelerinin önündeki en önemli engeldir... Henüz aşılması gereken ‘üniversitelerde başörtüsü özgürlüğü’ konusu vardır...

Kentli ve okumuş dindar kadınların İslami alanda seslerini yükselttikleri bir dönem olarak bu dönemin altı çizilmelidir. O yıllara kadar kırsal kesime itilmiş olan İslami kimlik artık kentlerde ve modernizmin kaleleri olan üniversitelerde başörtülü ve dindar kızlar aracılığıyla fark edilen ve yükselen bir değer olarak tartışma konularının odağına oturur.

9. Kadın kimliği

O yılların çokça söz konusu edilen bir diğer tartışma konusu olan feminizm eleştirileri de dini içerikli dergilerde sıkça yer alır. ‘Kadının Adı Yok’ kitabıyla öne çıkan ve feminizmin görünen yüzlerinden biri olan Duygu Asena ve onunla aynı görüşü paylaşan etkin bir feminist grubun gür çıkan seslerine karşın bu dergilerde kadın haklarının İslam hakları ile bağlantılı olarak ele alındığı görülür.

Kadının medya üzerinden ve popüler kültür aracılığıyla metalaştırıldığı, sömürüldüğü, teşhir edildiği vurgusu dini içerikli kadın dergilerinin ana konularındandır. Örneğin; Kadın ve Aile Dergisi’nde lastik ile kadın arasında reklam ilişkisi kurulması kuvvetle eleştirilir.

Kısaca Müslüman geleneksellik ve batı modernizminin eleştirisi arasında alternatif oluşturmaya çalışan dindar kadınlar, kadın ve erkek arasındaki eşitsiz konumun İslam’dan kaynaklanmadığı, toplumsal olduğu üzerinde dururlar. Nilüfer Göle İslam’ın kadın haklarına engel olmadığı yönünde ileri sürülen bu savları şöyle dile getirir:

“İslam’ın kökenine, özüne dönüldüğünde kadın erkek eşitliğinin var olduğu savunulur. Bu görüşe göre uygulamada ortaya çıkan cinsiyetler arası eşitsiz rol dağılımları ve kadınların ezilmesi İslam’ın gerektiği gibi tatbik edilmemesinden kaynaklanmaktadır. İslamiyetin özünde kadınlara ve erkeklere eşit haklar tanındığı, kadının eğitim haklarına sahip olduğu gibi ev içi sorumlulukların da erkeklerle paylaştırıldığı ileri sürülür. İslami kaynaklardan destek alarak cinsiyetler arası eşitlik fikrinin İslamiyet’e yabancı olmadığı görüşü işlenir.” (Göle; Modern Mahrem 137/139)

“İslam’da yemek yapmak, ev işleriyle uğraşmak dini bir görev değildir. Yani İslam dininde sen şunları yapacaksın, bey de para kazanacak, eve bakacak diye bir şey yoktur.

Bunları kadın sadece sadaka olarak yapar. Eğer kadın bu işleri yapıyorsa lütuftur. Bu, erkeğin teşekkür etmesini gerektirecek bir davranıştır. Erkeğin maddi gücü, varlığı yerindeyse kadının her zaman kendi malıyla, kendi sermayesiyle ticaret yapma hakkı vardır, erkek buna karışmaz. Kadın kazandığı parayı kendi gereksinimleri doğrultusunda harcar.” (Göle; Modern Mahrem/139)

Bu noktada birbirine karşıt görünen geleneksellik ile mücadeleci bir duruşun yan yana oluşu kamuoyunda ciddi tartışmalara yol açar... Dindar, başörtülü genç kızların merkezinde olduğu bu tartışmalar, kutuplaşmalara varan boyutta İslam ve laiklik üzerinden cereyan eder. Örtünen öğrenciler İslamı geleneksel şekilde yaşayan Anadolu ailelerinden gelmekle birlikte kendileri İslam yorumları, eğitim düzeyleri ve bakış açılarıyla ailelerinden ayrılmakta ve kentli, okumuş, mücadeleci bir profil çizmektedirler.

10. Batı ve emperyalizm karşıtlığı

Dünya müslümanlarının mağdur ve mazlum oluşlarına hemen her sayıda dikkat çekilir. Filistin meselesi o yıllarda da gündemdedir. Kadın ve Aile Dergisi bu meseleye sayfalarında yer vermenin ötesinde ‘Sapan Taşları’ isimli etkinliğin tiyatrolaştırıldığı bir programla bu meseleyi gündeme bir kez daha taşır. 1980’li yıllarda yaşanan Afgan savaşı ve onun Türkiye’ye uzanan yansımaları da sıklıkla işlenen konulardır. Meral Maruf’la yapılan söyleşiler, Afganistan’dan göç edip Ankara Hacı Bayram Camii çevresine yokluk ve yoksullukla yerleşen göçmenlerle ilgili haberler de Kadın ve Aile’de yer alır.

11. Kadın Yayıncılığında Post-Modernizim

a) 1980’li, 1990’lı Yıllar

Türkiye’de kadın dergiciliğinde 1980’ler, 1990’lar ve 2000’ler birbirine hiç benzememektedir. Çünkü bu süreçte memleketin ve özelde dindar kadınların üzerinden darbeler, muhtıralar, e-bildiriler geçmiştir. Genç kızlık hayalleri; açılmayan üniversite kapıları, ikna odaları, ötekileştirilmeler, peruklar, tutulan tutanaklar arasında savrulup gitmiştir. Hayat, darbelerin üzerinden geçtiği herkes gibi onların da ruhlarında derin izler bırakmıştır.

1980’lerin memur kadınları yerini 1990’ların siyasetçi, yönetici, bürokrat kadınlarına bırakmış ve 2000’li yıllar geldiğinde hayatından postmodernizmin geçtiği kadınlar bu kez Hz. Hacer’den günümüze kadar uzanan ‘ev’ özlemini ruhlarında hissetmiştir.

Doksanların sonuna doğru Türkiye’de pek çok alanda değişen dengeler, kadınların kalbinde ve kaleminde uzun soluklu hesaplaşmalara neden olmuştur. Kadınlar bir bakıma ‘kadın’ olduğunu fark etmiş ve feminen etkilerin uzağında ‘ben ne yapıyorum?’ sorusunun ekseninde herkes kendi hayatını temize çekmiştir.

b) 2000’li Yıllar

Genelde kadınların, özelde ise kadın yazarların bireyselleştiği bir dönemdir. Daha önce bir grup, cemaat olarak hareket eden kadınlar artık kendi serüveninde, kendi hikâyelerinde başrol oynamak için yola çıkmıştır. Daha önce söylemleri siyasi ve sert olan kadın yazarlar bile annelikten, kadın olmanın inceliklerinden bahsetmiştir. Ülkemizin yaşadığı postmodern travmalar kadınları kendi evlerine, kalplerine götürmüş ve yıllardır mitinglerde, ev toplantılarında, parti çalışmalarında var oluş mücadelesi veren muhafazakâr kadınlar halıların altına süpürülmüş bir yalnızlıkla tanışmıştır. Postmodern yansımaların ardından dindar kadınlar ‘öteki’ yazarları okumuş, ‘ötekine’ bakmayı öğrenmiş ve bu süreç içinde kendi aralarında da ‘ötekileşmiş’ ya da ‘ötekileştirilmiştir’.

c) 2000’ler Başörtüsü yasakları ve kadın kimliği

Artık 2000’li yıllarla birlikte toplumda başörtülü genç kızların okumasına yönelik itirazlar cılızlaşmış, okumaları altında yatan nedenler ya da okumalarını gerekçelendirmek gibi çabalardan vazgeçilmiş, çalışma hayatına yönelmeleri de doğal bir süreç gibi sessizce kabul edilip itirazların uzağına düşmüştür.

Varılan noktada kimse dindar kadınların okuma ya da çalışmalarını uzun uzun tartışma konusu yapma konusunda istekli değildir...

Başörtüsü mücadelesi, mücadele edenleri de, karşı duranları da yormuştur. Cuma anneleri artık dua etmeyi bırakmış, özellikle 2000’li yıllarla birlikte, yavaş bir seyirle de olsa yasaklar ve başörtülü genç kızların yasaklarla olan kavgaları zayıflamıştır. Özelikle yaşadığımız bu dönemde başörtüsü yasakları özelikle üniversitelerde büyük oranda tedavülden kalkmıştır. Bu sürece ayna tutan dindar kadın dergilerinde de toplumdaki bu değişimler bire bir gözlenmiştir.

12. Kadın dergileri

Zaman Gazetesi’nin 2002 yılında yayın hayatına başlayan ve her hafta cumartesi günleri ‘ek’ olarak verilen Ailem Dergisi, 2007 yılında 250. sayısını yayınlayarak, yayın hayatına son verirken, Bizim Aile (1988….) , Semerkand Aile Dergisi (2005 Eylül ayı…), Şebnem Dergisi ( 2002….) ve Turuncu Dergisi (2003…..) yayın hayatlarını halen sürdürmekteler..

Bu dergilerde kadın İslami kimlik çerçevesinde resmedilirken, ev içi ve dışı roller, eğitim, anne olma, çocuk eğitimi, eşler arasındaki ilişkiler, evlilik, aile yaşantısı, çalışma hayatı da bu çerçeve dahilinde ele alınır. Kadının bireysel kimliği göz ardı edilmezken anne ve eş olma durumları da ihmal edilmez. Kapitalizm, ben merkezcilik, tüketim kültürü söz konusu dergilerde rağbet görmez. Geçmişten bugüne süzülüp gelen maddi ve manevi değerler asla göz ardı edilmez. Diğergamlık, komşuluk, hayırseverlik, iyilik, başkasının derdiyle dertlenme, kısacası ‘meselesi olma’ durumu daima ön plandadır.

13. Kadın dergilerinde moda

Bu dönemde artık başörtülüler arasında da tek tip olmaktan söz edilemez. Çarşaflı kadın sayısındaki belirgin azalışı, pardesü giyen kadın sayısındaki azalış takip eder. Artık başörtülü kadın ve genç kızlar arasında örtünerek görünürlükten uzaklaşmak fikrinin uzağına düşenlerin sayısı giderek çoğalmıştır.

Bireyselliğin tavan yaptığı bu dönemde tesettürlü moda olarak adlandırılan bir akımın da dergi olarak piyasaya/karşımıza çıktığı görülür. Ala ve Hesna tesettür moda dergileri olarak bu bağlamda söz konusu edilebilir.

14. İçerden Bir Bakışla Aylık Kadın Dergisi TURUNCU

Aylık Kadın Dergisi Turuncu 2003 yılında, her kadının farklı bir ötekileştirilme ameliyatına tutulduğu günlerde başlamıştır yayın hayatına. Genel yayın yönetmeninden fotoğrafçısına, yayın kurulundan abone temsilcisine kadar herkesin kadın olduğu bir dergidir. Dergi yazarlarının çoğunluğu muhafazakâr, dindar bir hayata sahiptir ve siyasi düşünceleri, sosyolojik bakış açıları birbirinden farklı olsa da yazdıkları yazılarda satır aralarında buluşabilmiş kadınlardır.

Avukat, akademisyen, öğretmen, mühendis, gazeteci, mimar gibi kimliklere sahip olan bu kadınların birçoğunun yolu kamusal alan sınırlandırmalarından geçmiştir. Ortak manevi değerlere sahip olmalarına rağmen; karakteri, duruşu, düşüncesi farklı tam 40 kadının her ay sabırla çıkarttığı bir dergidir Turuncu.

Turuncu yazarları Fatma Aliye Hanımın yalnızlığını yüzyıl sonra yaşamaktadır aslında. Çünkü ‘kadın’ sözcüğüyle anlattıkları tüm feminist söylemlerin aksine evinin, ailesinin, toplumun diğeri olan bir kadındır. Evinde lavaboları yıkarken Gazze’deki çocuklara üzülen, yüksek lisans tezini yazarken kayınvalidesini evinde misafir eden, çocuklarını annesine emanet edip cezaevindeki mahkumlara öykü dersi vermek için şehrin bir ucundan diğerine giden kadınlardır.

Turuncu yayınlandığı günden, ulaştığı 106. sayısına kadar kadınlara evini ve ülkesini toplamayı öğütlemiştir. Daha doğrusu örnek, ideal kadın protipleri yerine her kadını kendi hikayesi içinde benimsemiştir. Mektuplardan, çeyiz sandıklarından, hayatın misafir odalarından, yitirilen değerlerden bahseden bir dergidir Turuncu. Yazan ve okuyan kadının iyi günde kötü günde buluşmasıdır bir bakıma. Her ay Ankara’da, Atatürk Bulvarı’nda birbirini hiç tanımayan kadınların birbirine yazdığı küçük küçük mektuplardır. Gazete manşetlerinin, internet sitelerinin ‘kötüyü ve kötülüğü’ ifşa ettiği günlerde ‘iyiliği’ gösterir yalnızca. Her ay hazırlanan dosyalara bakıldığında siyaset, edebiyat, yemek, kitap, yeni yazarlar, yeni sergiler, güncel olaylar karşınıza çıkar. Bu kadınların erkeklerle derdi yoktur. Dahası bu kadınların birbiriyle derdi yoktur. Kul olmanın bilinciyle yaptıkları şey aslında tefekkürdür dergi satırlarında.

a) Anne Sözü Dinleyen Kızlar:

Üniversite öğrencisi kızların çalıştığı ve kızlarının öğrenciliğine, evliliğine, anne oluşuna şahit olmuş bir dergidir Turuncu. ‘Sen hâlâ annenin margarinini mi kullanıyorsun’ türünden sloganlara, uzaklaştırmalara karşı durarak anne ve kızlarının elinden tutar.Turuncu tüm kadınlara anneliği öğütlemekte ve ‘Anne sözü dinleyen kızların’ duasıyla yürümektedir.

Turuncu satırlarında kurumsallaşmadan, profesyonelleşmekten, liderlikten izler göremezsiniz. Onlar, dünya bahtına ayna tutmuştur. Onlar, büyük hırslarını ideallerle değiştirmiş kadınlardır. Bir bakarsınız Ortadoğu için ağlarlar, bir bakarsınız bir memleket türküsü söylerler, bir bakarsınız evlerinin içinden küçük bir kare ile dünyanın sırrını özetlerler ya da bir sabah dünyayı değiştirecek bir fikrim var diye birbirlerine telefon ederler. Turuncu tamamıyla gönüllülük esasına dayanan çalışma prensibiyle, kadın gruplarının birbiri ile çalışmasının çok zor olduğu günümüzde yaklaşık 40 kadını bir araya getirmeyi, ortak paydalarda buluşturmayı başarmıştır.

Hiç kimseye yüksek duvarların ardından bakmayan, kimse ile arasında sınır çizmeyen bir dergidir Turuncu. Yazarları, orta sınıf hayat standartlarının içinde doğmuşlar ya da büyümüşlerdir. Bir şekilde sıradan insanların hayatının ortasından geçmişlerdir. Yazılara bakıldığında ülke şartları, eylül yorgunluğu, bir annenin kızına öğüdü, yaz tatilinde sıkılan çocuk pozları, karne telaşı, bayram hazırlığı… Hepsi okunmaktadır.

“O zamanlar ki; bahçe duvarlarının beyaz kireçle badana edildiği, ıhlamur ağaçlarının sokağı sardığı, çiçek fidelerinin komşuların ellerinde ondan ona verildiği, kapı önünün çalı süpürgeleriyle süpürüldüğü, kapı eşiklerinin deterjanlı sularla sıkı sıkı silindiği, bahçelerde vita tenekelerine fesleğenlerin, pencere önlerine yoğurt kaselerine menekşelerin dikildiği, eve getirilen rızıklara göz hakkı değmesin diye bez poşetlere konulduğu, azın çoğa eklendiği, yokluğun varlık karşısında ezdirilmediği, hâlin sorgu sual edilmeden anlaşıldığı, hâl hatır sormanın kimseleri yormadığı zamanlarmış” (Turuncu, 2005 (28): 9).

b) Hem Doğulu hem Batılı bir kadın...

Bir kadının içindeki doğulu ve batılı iki ayrı sesin gün içindeki sohbeti gibidir Turuncu. Tarihe kayıt tutar, arka bahçelerde saklı tutulanı bilir, yeryüzüne her gece 7 kez Ayet-el Kürsi okur… Yazarları sinemayı, ülke siyasetini, yeni çıkan kitapları, kimlik arayışlarını sıkı sıkıya takip eder. Ama bunları yazılarında ‘ben bildim’ havasında yansıtmaz. Satır aralarına hayatın sızdığı dergidir Turuncu. Ya da omuz başından konuşmalardır.

“Kapitalizmin sert rüzgarlarında geçim derdine düşüp, savrulmamaya çalışırken kaybettik inceliklerimizi…Yolda karşılaştığımız komşumuz, selam verdiğimizde ya da gülümsediğimizde garip garip bakıyor artık. Aynı sokağın çocukları bile birbirini tanımıyor. Bakkalımızın adını bile bilmiyoruz (tabi hâlâ bakkalımız varsa). Babalarımız hep aynı berbere gider, annelerimiz bizi hep aynı kasaba yollardı. Kasabımız dolmalık kıyma ile köftelik kıymayı farklı verirdi. Ayakkabılarımızın uçları yırtılınca, ayakkabıcımıza götürür, pençe attırırdı annemiz. Anneannemizin yokuşunda kesilince nefesimiz, çocukluktan kalma bir komşu teyze kaynatılmış vişne suyu ikram ederdi” (Turuncu, 2005 (28): 16-17).

Manevi değerlerin korunduğu, ‘ev kızı’ deyiminin aşağılanmadığı, anne olmanın büyüsünün korunduğu bir dergidir aynı zamanda Turuncu.

“Modern zamanların kimi zaman baştan savma bir savunmayı andıran, kimi zamansa arada kalmışlığın üzüntüsünü ve çıkmazını bünyesinde barındıran ‘Ben ev kızı/kadını değilim!” cümlesini duymamış olanınız var mı?..Eski/yeni, hayal/gerçek çatışması diyebileceğimiz bu cümle okuyan kızın savunması olarak görülebilse bile çalışan kadının üzüntüsü olmuştur çoğu kez. İşyeri ve ev işlerinin altında soluk alamayan ‘başarılı iş kadını’ mükemmelliğini isteklerini yapamadığı geçmişine ve umutlarını ertelediği bugününe borçludur” (Turuncu, 2005 (23): 29).

c) Cumhuriyet Tarihinin 100. Sayısına Ulaşmış İlk Kadın Dergisi.

Tüketimin, her şeye sahip olma duygusunun zirveye tırmandığı günlerde, tüketim çılgınlığını eleştiren, reçellerden ve el örmesi kazaklardan bahseden belki de tek kadın dergisidir. Yazılara bakıldığında diğer kadın dergilerinin aksine cinsellik, moda, güzellik önerileri karşınıza çıkmaz. Onlar derginin satır aralarına bile gizlenmez. Türkiye’nin ve dünyanın derdiyle dertlenmiş bu kadınlar ölümden, hayatın geçiciliğinden, güzelliğin kader karşısında hiçbir değerinin olmadığından rahatça bahsederler.

“İçinizdeki boşlukları silikonlarla dolduramazsınız diye haykırsanız, ne kadar genç görünmeye çalışsanız da ölümü geciktiremezsiniz diye bizleri uyarsanız olur mu? Normal görmeye başladığımız şeylerdeki acayipliklere çevirseniz yüzlerinizi… Üstümüzdeki anlamsız baskılardan kurtarsanız bizi…Henüz, dışımıza değil de içimize ayna tutma vaktiniz gelmedi mi?” (Turuncu, 2006 (33): 21).

d) Kalbi kırık küçük bir kız çocuğu gibi.

Allah’a teslimiyetin okunduğu yazılardır aslında onlar. Yazılar çoğu kez bir dua ile tamamlanır, beyaz sayfalarda hesaba çekilen hayattır ve bir musalla taşına yazar gibi dikkatli, o kadar korkarak ve o kadar da gözü kara yazılar.

Ankara’da yayınlanan bir dergi olmanın etkisi de gözlenir. Aristokrasiden, protokolden uzaktır. Kalbi kırık küçük bir kız çocuğu gibidir. İşi ve evi, annesi ve kayınvalidesi, çocuğu ve kariyeri arasında hep sıkışmış ve hep sıkışacak olan kadınların kendini anlatma ve nefes alma yeridir bir bakıma.

“Çalışan kadınlar araftadır hep. İşi de evi de aynı zamanda idare etmeye çalıştık. Çocuğumuzu okula yollarken, toplantı notlarını hazırladık. Bilgisayar başında yazı yazarken, kuru fasulyeyi nasıl pişireceğimize karar verdik. Ama evimiz annemizinki gibi sütçünün geldiği günler yanık yanık süt kokmadı, ozon kokmadı haftalık temizliklerde, çocuğumuz geldiğinde evde olamadık, çorba yaptıysak salata yapmadık, ya da tatlı yaptıysak hoşaf…” (Turuncu, 2005 (32): 45).

Tarihin sinir uçlarında dokunur Turuncu. Öyle ağır başlı, kendi halinde bir tavrı vardır ama gerektiğinde, mikrofonlar kendisine uzatıldığında söyleyecek binlerce söze sahiptir.

“Neticede modern dünya; rengi açıkları, paralıları, kendi normlarına uygun güzelleri, Müslüman olmayanları, zulmüne rıza gösterenleri, kendisiyle aynı dili konuşanları sever, bunun için sadece İngilizce bilmek yeterli değildir” (Turuncu, 2005 (32): 11).

Yoksulun, fakirin, kimsesizin, hayatın misafir odalarına hiç giremeyenlerin hâlinden anlar. İdeal kadın tiplemelerinden uzaktır, prototiplerden korkar. Her yazar, yazı serüveni boyunca aslında kendi hikayesinde kırılma noktaları yaşar. Ankara’da kadınlar ve genç kızlar için bir okul olma özelliğini başarı ile yaklaşık dokuz yıldır koruyan ve Ankara başta olmak üzere ülkemizin ve dünyanın pek çok yerinde ‘güven’ sözcüğüyle anılan belki de tek kadın dergisidir. Turuncu kadının kalbini, örtüsünü, ruhunu, hayatını hep temiz tutmasını öğütler. Aileyi ve yuvayı önemser.

Türkiye’de ve dünyada kadın yazarlar, kadın yayınları marjinalleşme çabası içindeyken Turuncu alışılmışlığın, bilinmişliğin, sıradanlığın gölgesine sığınır. İçinde Allah lafzı olmayan her yazıdan çekinir. Şehirlerin ve insanların dua ile ayakta durduğu bir dönemde ‘duayı, kadere rızayı’ her şeyden çok önemser. Çoğu yazı Allah’a yazılmış mektuplar gibidir. Samimi yakarışlardır kalpten kaleme, Kulun kalbinden Rahman’a uzanan.

Hacı Bayram Camii’nin bahçesinden dünyaya bakmaktır Turuncu. Çok sıkılınca yeryüzüne dualar okumaktır. Turuncu Dergisi bir yazan ve okuyan kadınlar arasında bir kız kardeşlik halkası oluşturmayı başarmıştır.

Oturum Başkanı: Evet, çok teşekkür ediyorum.

“Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınlarında Yayın başlıklı tebliğ için Dr. Yüksel Salman Bey’e söz veriyorum.

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARINDA KADIN

Dr. Yüksel SALMAN

Dini Yayınlar Genel Müdürü

Giriş

Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayınları, Kurumun toplumu din konusunda aydınlatma görevinin temelini oluşturmaktadır. Bu yüzden Başkanlık, kuruluşundan itibaren yayın hizmetlerine özel bir önem vermiştir. Başkanlığın ilk yayını olan Merhum Ahmet Hamdi Akseki’nin “Ahlak Dersleri” adlı eserinin yayım tarihi Başkanlığın kuruluş tarihi olan 1924’tür. Başkanlık daha sonraki dönemlerde, basılı yayınların yanı sıra süreli, sesli ve görüntülü yayınlar hazırlayarak yayın çeşitliliğini artırmış ve yayın hizmetlerini genişletmiştir. Bugün Başkanlığımızın 10 ayrı serideki yayın sayısı 858’e ulaşmıştır. Son yedi yılda 300’ü yeni olmak üzere toplam 550 eserden 40 milyon basılarak okuyucuların istifadesine sunulmuştur. 28 milyon eser de kütüphaneler, okullar, cezaevleri ve Kur’an kursları başta olmak üzere yurt içinde ve yurt dışında ihtiyaç duyulan yerlere ücretsiz olarak dağıtılmıştır.

Diyanet İşleri Başkanlığı, yayınlarında İslam dininin iki temel kaynağı olan Kur’an ve Sünnete dayalı doğru bilgiyi esas almakta ve müslümanların 14 asırlık dini tecrübesini göz önünde bulundurmaktadır. Başkanlık, yayınlarıyla dinin sahih bilgisini toplumun bütün kesimlerine ulaştırmaya, bilginin dönüştürücü ve inşa edici rolünü dikkate alarak birey ve toplumun manevi dünyasını zenginleştirmeye ve iç huzurunu sağlamaya, toplumsal sorunlara dini açıdan katkı yapmaya, güzel ahlak ve erdem ilkelerine dayalı bir hayatı yaygınlaştırmaya, toplumun birlik, huzur ve dayanışma içerisinde yaşamasına katkı sağlamaya önem vermektedir. Yayın faaliyetlerinde günümüzün dini ihtiyaç ve beklentilerini ve çağdaş yayıncılık ilkelerini göz önünde bulundurmaktadır.

Başkanlık, toplumumuzun yarısını oluşturan kadınları din hizmetinin temel ögesi kabul etmekte, kadınların dini bilgi düzeylerinin artırılmasını, kadına yönelik ayrımcılık ve olumsuz davranışları önlemeyi din hizmetinin ayrılmaz bir parçası olarak görmektedir. Bu kapsamda kadın hakları, töre ve namus cinayetleri, kız çocuklarının eğitimi ve küçük yaşta zorla evlendirilmesi gibi konularda toplumsal duyarlılığı artıracak yayınlar yapmayı, temel ilke ve hedefleri arasında görmektedir.[438]

Başkanlığımız bu amaçla, kadın ve aile sorunlarıyla ilgili çalışmalar yürüten çeşitli kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapmakta, hac ve umre ziyareti yapan kadınlardan cezaevi ve sığınma evindeki kadınlara kadar hizmet yelpazesini genişletmektedir. Halkımızın bu alandaki problemlerini tespit etmek ve taleplerini dinleyerek çözüm önerileri sunmak ve gerektiğinde ilgili kurum ve kuruluşlara yönlendirmek üzere il ve ilçe müftülükleri bünyesinde Aile ve irşat ve Rehberlik Büroları açılmıştır. Ayrıca ‘Kadın ve Aileye Yönelik Çalışmalar’ adıyla bu alandaki hizmetlerini kitaplaştırmıştır. Başkanlığımız yeni idari yapılanma çerçevesinde de “Aile ve Dini Rehberlik Daire Başkanlığı” adıyla yeni bir daire başkanlığı ihdas edilmiştir.

2011 yılında kadınlara yönelik irşat faaliyetleri kapsamında konferans, panel, tv-radyo programı, sempozyum, seminer v.b 1740 “Sosyal ve bilimsel Faaliyet” gerçekleştirilmiş ve bu çalışmaların büyük bir kısmı kitaplaştırılmıştır.

26.10.2011 tarihinde Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ile Diyanet İşleri Başkanlığı arasında işbirliği protokolü imzalanmış ve bu protokolle; aile yapısının ve değerlerinin korunması ve gelecek nesillere sağlıklı biçimde aktarılması amacıyla ailenin güçlendirilmesi, aileyi ve aile içinde bireyi tehdit eden problemler hakkında toplumun bilgilendirilmesi, koruyucu, önleyici sosyal hizmetlerin etkinliğinin arttırılması, aile, kadın, çocuk, genç, yaşlı ve özürlü fertlerin bilinçlendirilmesi, sosyal destek sistemlerinin güçlendirilerek problemlerin çözümüne katkı sağlanması amaçlanmıştır. Bu kapsamda yer alan ortak projeler ve yayın faaliyetleri artırılarak devam edecektir.

Özellikle son yıllarda kadın ve aileye ilişkin din hizmetleri yanında, yayınlarımızda da hissedilir bir artış söz konusudur. Kadın konulu yayınlarımızdan bazıları şunlardır:

A. KADIN KONULU KİTAPLAR

1. Köle Kadın

Hasan Demir tarafından kaleme alınan eser, 1974 yılında Diyanet İşleri Başkanlığı’nın açtığı roman yarışmasında teşvik ödülü almaya hak kazanmıştır. “Köle Kadın”, 1915 yılında Kastamonu’da yaşamış, gönlü vatan sevgisi ile dolu tipik bir Anadolu kadının evlatlarını askere göndermesi ve çevresi ile örnek ilişkileri, sabrı, metaneti ve saygınlığı bir Anadolu kadını kimliği çerçevesinde anlatılmaktadır.

2. İslamiyette Kadın Öğretimi

Prof. Dr. M. Tayyip OKİÇ tarafından yazılan eser, 1978 yılında basılmıştır. Kadının İslam’daki yeri, Hz. Peygamberin kadınlara ders vermesi ve alime sahabiyeler hadis ve siyer kaynaklarına dayalı olarak ele alınmıştır. Eser, Hz. Peygamber dönemindeki kadın kimliğini, bu gün hâlâ bir sorun alanı olarak karşımızda duran kadınların eğitimini ve bilimsel faaliyetlere aktif olarak katılmasını ve kadının sosyal hayattaki konumu ile ilgili kıymetli bilgileri ele alan ilk müstakil eser olması açısından önem taşımaktadır.

3. Değişen Kadın

Başkanlığımızca “Dinî konular yanında, çeşitli toplumsal sorunlara kendi görev alanı perspektifinden ışık tutacak kitaplar hazırlamak” ilkesinden hareketle, 16 konuda “Sorunlarımız ve Sorumluluklarımız” adlı bir kitap serisi yayınlanmış ve bu seri kapsamında, Dr. Hafsa Fidan tarafından hazırlanan ‘Değişen Dünyada Kadın’ adlı eser okuyucuların istifadesine sunulmuştur. 2008 yılında basılan eserin üçüncü baskısı yapılmıştır.

Söz konusu eserde, “birey olma yolunda kadın, önyargıların kıskacında kız çocukları, eş olarak kadın, kadın anne olunca, şiddetin nesnesi ve öznesi olarak kadın, töreler ve çağdaş değerler arasında kadın, eğitim ve kadın, evrensel değerler ve kadın” başlıkları altında kadının yaşadığı zorluklara işaret edilmekte ve kadının bireysel ve toplumsal hayattaki konumunun güçlendirilmesi, kadına yönelik şiddet ve ayrımcılığın önlenmesi ayet ve hadislerden yola çıkarak, çözüm önerileri eşliğinde ele alınmaktadır.

4. Almanya’da Yaşayan Türk Kadınları

Eserde Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yurt dışı din hizmetleri kapsamında; Almanya’da yaşayan Türk kadınlarının durumları, sorunları, din ve diyanet algıları alan araştırması ile ortaya konmaya çalışılmıştır. Dr. Zekiye Demir tarafından hazırlanan eserde kadınlara yönelik din hizmetleri, iş, evlenme, aile yaşantıları, şiddet, boşanma nedenleri, vatandaşlık ve yaşam memnuniyeti, dini inanç, tutum ve ibadet hayatları ve Diyanet İşleri Başkanlığı’nın hizmetlerine bakışları sorgulanmıştır. Sahasında örnek sayılabilecek bu çalışma, ülkemizde kadın sorunlarını tespit etmek amacı ile yapılacak geniş kapsamlı çalışmalara rehberlik edecek niteliktedir.

5. Kadın ve Aile Yazıları

Başkanlığımızın süreli yayınlarında yer alan makalelerden bir seçki yapılarak, “İslam ve kadın, dindarlık, haklar, eşitlik, anne olmak ve günlük hayat” başlıkları altında hazırlanan ve 6 bölümden oluşan derleme niteliğindeki eser, Başkanlığımız yayınlarında kadınla ilgili güncel konulara temas etmesi ve bu alandaki sorunlara ilişkin yaklaşımı göstermesi açısından önemlidir. Söz konusu yazılarda İslam’ın kadına bakışı, günümüzde kadın sorunları, kadına karşı şiddet, kadının eğitimi, annelik vurgusu ve örnek Müslüman kadınlar üzerinden Müslüman kadınların eğitimi ve dini hayatları ele alınmaktadır.

6. Aileye İlişkin Sorunlar İstişare Toplantısı

Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığı tarafından 20-22 Aralık 2008 tarihlerinde gerçekleştirilen istişare nitelikli geniş katılımlı toplantıda ele alınan konuların kitaplaştırılmasından oluşmaktadır. Eserde aile hayatı, çocuk ve aileyi kuşatan tehditler ve boşanma konuları ve kadın sorunları ele alınmıştır.

7. Hz. Muhammed Niçin Çok Kadınla Evlendi

Mustafa Sadık Vicdani’nin sohbetlerinin kitaplaştırılmasından oluşan eser, İslam’ın kadına bakışı ve Hz. Peygamberin birden fazla evliliğine yapılan eleştirilere cevap vermek üzere hazırlanmıştır.

8. Kadın ve Aileye Yönelik Çalışmalar (Ankara 2010)

Eser 2007-2009 yılları arasında Başkanlığımızın kadına yönelik yaptığı çalışmaları ihtiva etmektedir.

9. İslam’a Giriş

Başkanlığımız, toplumun değişik kültür ve bilgi düzeyine sahip kesimlerine yönelik İslam’a Giriş adlı bir set hazırlamıştır. Ana Konulara Yeni Yaklaşımlar, Gençliğin İslam Bilgisi, Temel Esaslar ve Evrensel Mesajlar başlığı ile hazırlanan bu set kapsamında, özellikle Evrensel Mesajlar adlı eserde çağdaş sorunlar bağlamında İslam ve kadın konusuna geniş bir yer verilmiştir.[439] Bu eserde yer alan makalelerde Kur’an’da kadın, ailede erkeğin kavvam oluşu, kadının boşama hakkı, çok eşlilik, miras, şahitlik, kadının siyasi hayata katılımı, seçme ve seçilme hakkı, kadının çalışma hayatı ve örtünme konuları ele alınmaktadır. Kitapta İslam’ın kadın tasavvuru göz önüne alınarak, Kur’an ve hadisler perspektifinden kadının her şeyden önce birey olduğu gerçeği ön planda tutulmuş ve haklarının geliştirilmesini esas alan bir yaklaşım benimsenmiştir. Kadın hakları konusunda çağdaş yorumların da dile getirildiği söz konusu eserde, kadın ve erkeğin birlikte hayatın aktif öznesi olduğu gerçeği vurgulanmıştır.

Kadın konusunda hazırlanan müstakil kitap sayımızın yeterli olmadığını belirtmek isterim. Bundan sonraki süreçte kongreden elde edeceğimiz sonuçlar çerçevesinde eser sayımızı artırmak istiyoruz.

Ancak şunu ifade etmeliyim ki, Başkanlık olarak yayınlanmak üzere gönderilen kadın konulu eserlerde İslam’ın ruhuna ters düşen, kadını dışlayan, ikincil bir konuma iten yorumlar içeren ve bilimsel bir yaklaşımdan uzak olan eserleri gündemimize almıyoruz. Sadece kadın konulu yazı ve eserleri değil, Başkanlığımızın bütün eserlerini gerek Din İşleri Yüksek Kurulumuz gerekse yayın olarak biz, defalarca gözden geçiriyoruz. Bugüne kadar kurumun yayınlarında kadına bakışa ilişkin ciddi anlamda olumsuz bir tutumla karşılaşmadık ve eleştiri almadık.

Yayınlarımızda kadın haklarının korunması ve geliştirilmesi; eğitim, kültür, sosyal ve ekonomik konumunun güçlendirilmesi, hak, fırsat ve imkânlardan adil biçimde yararlanması ve iyi bir eğitim alma imkânına sahip olması gibi hususlarda haklarının korunmasını dile getirmekteyiz. Üzülerek ifade edelim ki genel piyasa koşulları içerisinde hazırlanan eserlerde de kadın ve din konulu özgün çalışmaların sayısı arzu edilen seviyede değildir.

Kongre boyunca ele alınacak konular ve ortaya çıkacak sonuçlar, Kurumun kadın konusunda yapacağı yayınların ana çerçevesini belirlemede de etkili olacaktır.

B. SÜRELİ YAYINLARDA KADIN

Başkanlığımız biri üç aylık, diğerleri aylık olmak üzere dört dergi yayımlamaktadır. Başkanlık, süreli yayınları ile İslam’ın aydınlık ve evrensel mesajını, güncel olayları ve günümüz şartlarını dikkate alarak bilimsel ölçüler içerisinde halkımıza ve yurt dışındaki vatandaş ve soydaşlarımıza ulaştırmayı amaç edinmektedir.

1. Diyanet İlmi Dergi

Diyanet İlmi Dergi üç ayda bir yayımlanmaktadır. 1956 yılında yayın hayatına başlamıştır. Hakemli bir dergi olup, yayın hayatını sürdürmektedir. Derginin 47. cildi yayınlanmıştır.

2. Diyanet Aylık Dergi

Diyanet Aylık Dergi 1968 yılında yayın hayatına başlamıştır. Özgüveni yüksek, bilgi donanımı ile alanında uzman din görevlilerinin yetişmesinde, ayrıca merkezle taşra arasındaki iletişimin sağlanmasında önemli katkıları olan aylık dergi, her yıl kendini yenilemeye çalışmakta ve gündemli olarak yayın hayatına devam etmektedir. Aralık 2011 tarihi itibariyle 251.sayısı neşredilmiş olacaktır.

3. Diyanet Avrupa Aylık Dergi

1999 yılında yayın hayatına başlamıştır. Ağırlıklı olarak yurt dışında yaşayan vatandaş ve soydaşlarımıza hitap etmektedir. Vatandaşlarımızın bulundukları ülkelerde dini ve mili değerlerini koruyabilmeleri, yaşatabilmeleri ve bulundukları topluma değer katan bireyler olarak kalabilmelerine yardımcı olmak üzere hazırlanmaktadır.

Diyanet Aylık Dergi ve Diyanet Avrupa Aylık Dergilerimizle birlikte son dört yıldan bu yana yılda dört adet ek verilmektedir. Her iki dergimizin 2007 yılı Mart sayısıyla birlikte “Gelenek ve Hakikat arasında kadın”, 2008 yılı Mart sayısıyla birlikte de “Kadın Dindarlığı” konulu ekler yayınlanmıştır.

Söz konusu eklerde; “Kadın Sorunlarının Kaynağı Din Değildir, Cinsiyet Kültürü ve Kadın Sorunu, İslâm ve Kadın Yazıları Üzerine, İslâm’ın Işığında Kadın, Vahiy Sürecinde Kadın, Kur’an’da Özgür ve Sorumlu Bir Varlık Olarak Kadın, Kur’an’da Kadın Portrelerinden Kesitler, Müminlerin Bilge Annesi: Hz. Aişe, Yen İçinde Kalmayan Kırık Kol, Dindarlığın Cinsiyetsizliği Üzerine, Kadın Dindarlığı, Kadın Dindarlığı ve Hakikatin Cinsiyeti, Kur’an’ın Kadına Mesajı, Kadın Dindarlığının Sosyolojik Yansımaları, Kadının Kendi Olması ve Kendini Bulması, Kadın Dindarlığı Algısal Bir Yanılgı mı,Yoksa Gerçeklik mi?, Kadın Dindarlığının Bilgi Boyutu, Hz. Âişe’den İslâm Aynasına Yansıyan Dindarlık” konularına yer verilmiştir.

Dergi eklerimizde, kadına yönelik olumsuz bir algı oluşturacak ifadeler bulunmamakta, kadına cinsiyet temelinde yaklaşımlar eleştirilmekte, kadın dindarlığının önemi ve bilgi boyutu dile getirilmekte, örnek kadın portelerinden yola çıkılarak İslam’ın kadına bakışı ele alınmaktadır.

Dergilerimizin gündem konuları toplumsal talep ve sorun odaklı hazırlanmaktadır. Özellikle kadın kimliği, hakları ve sorunları ve çözüm önerileri konularında eskiye oranla dergimizde daha fazla yer verilmektedir.

Diyanet Aylık Dergi’de 2003 yılı Nisan ayından itibaren, kadınla ilgili konuların da ele alındığı “aile” başlıklı bir köşe açılmıştır. 2006, 2007, 2008, 2009 yıllarında süreli yayınlarımızda kadına yönelik yazılarda ciddi bir artış olmuştur. Diyanet Aylık Dergi’de son 7 yılda yayımlanan kadın ve aile merkezli makalelerin sayısı 200’ün üzerindedir.

Süreli yayınlarımızda bir “kadın bakışı” vardır. Başkanlığımızın Diyanet Aylık, Avrupa ve Çocuk dergilerinin yayın mutfağındaki çalışma arkadaşlarımın çoğu hanımefendilerdir. Yine bu dergilerimizin koordinatörlüğü 15 yıldan bu yana hanımlar tarafından yürütülmektedir. Burada kendilerine teşekkür ediyorum.

Süreli yayınlarımızla ilgili her yıl düzenli olarak yaptığımız çok katılımlı istişare toplantılarına iştirak eden katılımcıların neredeyse yarıdan fazlası da yine hanımefendilerden oluşmaktadır.

Yayınlarımızda kadın konusunda İslam’ın temel ilke ve yaklaşımlarına ters düşen yazılara yer verilmemiştir. Savunmacı bir yaklaşımdan uzak kalmaya özen gösterilmiştir. Yerleşik kültürlerin, örf, âdet ve töre kaynaklı yanlış uygulamaların İslam’a mal edilmesinin yanlışlığı pek çok vesile ile dile getirilmiştir.

Kimi zaman, bu alanda Müslüman toplumların düştükleri hatalara dikkat çekilmiş, Kur’an-ı Kerim’in gönderilişinin üzerinden 14 asır geçmiş olmasına rağmen, Müslümanların kadın hakları ve kız çocuklarına karşı izlenen ayrımcılık konusunda, hâlâ Yüce Yaratıcı’nın kınadığı bir konumda olmamız; kızlarına karşı son derece yakın, şefkatli ve merhametli bir baba olan, kadınların dövülmesine, hor görülmesine, zorla evlendirilmesine ve geleneğin getirdiği haksız tutum ve davranışlara maruz kalmasına müsaade etmeyen Hz. Peygamberi yeterince örnek alamadığımızı ifade eden özeleştirilere yer verilmiştir.[440]

Yine kadın konulu yazılarda, kadının saygınlığını ve toplum içindeki konumunu güçlendirecek yazılara ağırlık verilmiştir. Kadın ve erkeği birbirinin karşıtı bir konuma düşürmeden, cinsiyet ayrımcılığına düşmeden ele almaya özen gösterilmiştir. Çünkü kadını özgürleştirme ve güçlendirme adına da olsa, kadını öz kimliğinden ve fıtratından uzaklaştıran, erkekle kadını bir mücadele alanı haline getirmek isteyen ve aileden koparan düşünce ve anlayışlar, hem kadını, hem de ‘meveddet ve rahmet üzerine inşa edilen’ aile kurumunu yıpratmaktadır.

Esasen, erkek ve kadını cinsiyet temelli ele almanın doğru olmadığı kanaatini taşıdığımızdan, bu kongrenin adı da “Kadın Yayıncılığı” değil, “ Kadın Konulu Dini Yayınlar” olarak belirledik.

Aynı şekilde aileyi, kadını sınırlayan bir bağlılık ve bağımlılık ilişkisi olarak gören bir anlayışa karşı, kadını aile içerisinde güçlendiren ve fıtri bir değer olan aileyi koruyan bir anlayışla hareket etmeyi önemsemekteyiz.

4. Diyanet İlmi Dergi

Diyanet İlmi Dergi’de de kadın ve aile konuları akademik bir dil ve yöntemle ele alınmış, Hz. Hatice, Hz. Aişe, Zeyneb b.Cahş, Ümmü Habibe, Ümmü Seleme, Safiyye Bint Abdilmuttalib gibi şahsiyetler üzerinden kadın hakikati vurgulanmaya çalışılmıştır.

Yine “Hz. Peygamberin Kadınlara Tavrı, Hz. Peygamberin Kızlarıyla İletişimi, Hz. Peygamberin Ziyaret Ettiği Hanım” v.b. makaleler üzerinden, Hz. Peygamberin kadınlara karşı tutum ve davranışlarıyla ilgili örnek davranış modelleri sunulmuştur.

Sonuç

Kadınlar yaşadıkları toplumun aynasıdır. Bir toplumun kadına bakışı, o toplumu anlamak ve geleceğini tahmin etmek için bize güçlü ipuçları verir. Ülkemizdeki kadın kitabiyatı da bize kadına bakışı ve kadın algısını resmetmesi açısından değerlidir.

Son yıllarda ülkemizde, kadınların maruz kaldığı töre ve namus cinayetleri, kadına yönelik şiddet, ayrımcılık, kız çocuklarının eğitimden yoksun bırakılması gibi sorunların temelinde sosyal, kültürel, ekonomik v.b. sebepler bulunmasına rağmen, zaman zaman bu sorunların dinden kaynaklandığı iddialarına karşı hep birlikte ortak bir tavır geliştirmeye ihtiyaç vardır.

Kadını ve haklarını savunma adına, kadını fıtratından ve doğal kimliğinden uzaklaştıran yaklaşımlar da doğru değildir. Elbette kadın sorunlarını besleyen yayınlara karşı hep birlikte etkili yayınlarla karşılık vermemiz gerekmektedir. Ancak, son yüzyıl İslam âlimlerinin özellikle oryantalistlerin kadın konusundaki ön yargılarına cevap olarak ortaya koydukları eserler hikmetli bir reddiye oluşturamamıştır.

Kadın konusu aktüalitesini korumaya devam ettiği sürece, din ve kadın konulu tartışmalar ve yayınlar da ilgi görmeye devam edecektir. Ancak kadın konulu yayınlarda, kısır tartışmaların girdabına girmeden, metodik bir yaklaşıma, popülizm, ticari beklenti v.b. kaygılardan uzak duran bir anlayışa ve bilimsel bir üst bakışa ihtiyaç vardır. Bu üst bakışla kadın yayıncılığı ele alındığında, kadını ikinci plana iten, kadının onur ve haysiyetini zedeleyen eserler tartışma konusu olmayacaktır. Aksi takdirde objektiflikten uzak, savunmacı ve tepkisel bakış açılarını içeren eserlerle yüz yüze gelmeye devam edilecektir.

Kadın konulu nitelikli yayınların çoğaltılması için ilgili devlet kurumları yanında, sağduyu sahibi yazarlara, yayınevlerine ve kadın çalışmalarında bulunan sivil toplum kuruluşlarına da görev düşmektedir. Kuşkusuz toplumun değişik kesimleri, ortak sorunlar karşısında dayanışma ve işbirliği içerisinde bulunduğu sürece sorunlar azalacaktır.

Artık günümüzde, toplumsal sorunların zararı ilk ortaya çıktığı yerle sınırlı kalmamakta, çözüme kavuşturulmadığı sürece adeta suya atılan taşın dalga dalga yayılması gibi tahribatını artırmaktadır.

Diyanet İşleri Başkanlığı olarak önümüzdeki süreçte kendi görev alanımızdan yola çıkarak, kadın sorunlarına ışık tutacak kitapların sayısını artırmayı hedefliyoruz. Yayınevleri ve siz kıymetli araştırmacı bilim insanlarının katkılarını bekliyoruz. Kadın ve aile konusundaki birikimlerinizi bizimle paylaşmanızı arzu ediyoruz. Tarih boyunca, güncel olduğu kadar, hassas olan bu konuda hep birlikte ortak bir duyarlılık oluşturabilir ve gerek devlet kurumları gerekse sivil inisiyatif birlikte hareket edebilirse bu alandaki sorunların giderek azalacağını düşünüyorum.

Ülkemizdeki yayıncı kuruluşlar, fuarlar ve benzeri etkinliklerle yeni ürünlerini okuyucu ile buluşturma ve yayıncılık alanındaki bilgi ve tecrübe birikimlerini paylaşma konusunda bir işbirliği içerisinde olmakla birlikte; özellikle dini yayıncılık yapan kuruluşların yayıncılık alanında ortak hassasiyetler oluşturma, işbirliğini geliştirme ve gerektiğinde ortak tavır belirleme hususunda yeterince birlikte hareket ettikleri söylenemez. Bu konuda yeni adımlar atmaya ihtiyaç vardır. Böyle bir organizenin, kadın konulu yayınlar alanında da iyileşmeye zemin hazırlayacağı kanaatindeyim.

V. Dini Yayınlar Kongresinin, önümüzdeki süreçte yapılacak kadın konulu yayınların niteliğinin ve sayısının artmasına, buradan çıkan sonuçlar çerçevesinde kadın konulu yayınlarda objektiflik, gerçeklik ve bu alana ilişkin sorunların çözümüne katkı sağlayan kalıcı eserlere zemin oluşturmasını diliyorum.

Oturum Başkanı: Ben de çok teşekkür ediyorum tam vaktinde konuşmasını bitirdiği için kıymetli Dr. Yüksel Salman arkadaşımıza.

Müzakereciler

Oturum Başkanı- Şimdi, hemen müzakereleri başlatmak istiyorum ve müzakereci kardeşlerimizden de 5 dakika içinde müzakerelerini yapmalarını özellikle istirham edeceğim.

Dr. Melike Günyüz’ü ilk olarak müzakere için davet edeceğim.

[438] Hizmetler ve Projeler (2003-2010), Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara 2010, s. 9.

[439] İslam’a Giriş, Evrensel Mesajlar, Ankara 2008, s.683-704.

[440] Kadın ve Aile Yazıları, DİB Yayınları, Ankara 2011, s. 122.

MÜZAKERE:
Dr. Melike GÜNYÜZ

Editör-Yazar

İslam dininin hayatın hiçbir cüzünü dışarıda bırakmayacak şekilde evrenle ilgili tüm algılarımız ve ilişkilerimizi kapsayan bir alan olduğunu hiç kimse inkâr edemez. Buradan hareketle Diyanet İşleri Başkanlığı’nın düzenlediği herhangi bir etkinliğin hizmet verme bağlamında tüm insanlığı kapsadığı ancak hizmet alanlar açısından kişisel tanımlamaların söz konusu olabileceği aşikârdır.

Konu kitap-okumak-entelektüel birikim, metni yeniden üretme, bilgiyi yayma noktasına gelince yukarıda ifade ettiğimiz gerçeklik daha da anlamlı hâle geliyor. Böyle bir kongreyi düzenlemenin anlamı burada tartışılan ve konuşulan konuların önem bakımından belki de önüne geçiyor. 2005 yılında düzenlenen Çocuk Kitabı Kongresi’nde alınan kararlara ve daha sonraki süreçte çocuk kitabı alanında yapılan yayınların değişimine, konu zenginliğine ve nitelik gelişimine baktığımızda, doğru zamanda doğru konuları tartışmanın gelecek vizyonu oluşturmak bakımından ehemmiyetinin bir kez daha altı çizilmiş oluyor.

Esma Ürkmez Hanım, üzerinde emek harcanmış bir tebliğ sundu bizlere. Özellikle okuma alışkanlığı edinmiş, okuma eşiği yüksek kadın okuyucuların beklentilerini sunması bakımından son derece kıymetli bir alan araştırması yapmış. Gönül isterdi ki bu çalışma, çok daha geniş ve istatistiki veriler elde edilebilecek şekilde yapılabilse ve genel birtakım ifadeleri ortaya çıkarması bakımından bizlere kaynaklık edebilse.

Sayın Ürkmez’in, Kültür Bakanlığı’nın hazırlamış olduğu ankette okuma alışkanlığı kazanmış bireylerin % 74,72’sinin bu alışkanlığı kendi kendilerine edinmiş olduğu bilgisini “okurun yalnızlığının netleşmesi” şeklinde yorumlaması kavramsal olarak sorunlu gözükmektedir. Okurun yalnızlaşması ne demektir? Okumak zaten bireysel olduğu kadar özgürleştirici bir eylemdir. Bu ifadeyi kişinin anne, baba, öğretmen, arkadaş ya da mensup olduğu grubun etkisi olmaksızın okuma alışkanlığı kazanması durumundan ziyade okuma eylemi sonucunda farklı düşünebilme ve hareket edebilme yeteneğinin gelişmesi, duygu dünyasının zenginleşmesi, sıradanlıktan uzaklaşması dolayısıyla duygusal ya da ruhsal olarak yalnızlaşması anlamında anlamak gerekir ki bu şekilde ifade ettiğimizde salt bir istatistik bilgisinden bir okur yalnızlığı sonucuna varmak anlamlı gözükmemektedir.

Kültür Bakanlığı’nın hazırladığı ankette düzenli okuma alışkanlığı olan kişilerin en çok okudukları kitap sıralamasında dini konular ikinci sırada gelmektedir(s.68). Birinci sırada yer alan edebiyat başlığı, daha alt kümelere ayrılarak roman, öykü, şiir, deneme, mizah, gezi-anı, tiyatro olarak ayrıca belirtilmişken dini içerikte nelerin yer aldığı belirtilmemiştir(s. 79). Bu üzerinde durulması gereken bir konudur. Zira bu okumalara acaba Arapça Kur’an okumaları da dâhil midir? İbadet maksadıyla yapılan okuma, Bakanlığın yaptığı bu araştırmada “okuma” kavramına dâhil edilmiş bir alan mıdır? Bilemiyoruz. Dolayısıyla Kültür Bakanlığı’nın ortaya koyduğu anket sonuçları ile Ürkmez’in yaptığı araştırma aslında sonuçları itibarıyla taban tabana bir zıtlık gözükmektedir.

Tebliğde yer alan “Bibliyoterapi” kavramına dikkat çekilmiş olmasını kayda değer bir yaklaşım olarak değerlendirmek gerekir. Özellikle hükûmetin farklı birimlerinin “Bilgi Toplumuna Geçiş” projelerini yürürlüğe koyduğu bugünlerde, okuma kültürünü yaygınlaştırma projeleri bağlamında bu kavram üzerinde durulmalı, geliştirilmeli ve üzerinde ilgililerce daha yoğun çalışmalar yapılmalıdır. Yayıncılıkta bir gelecek perspektifinden söz edecek bu metodun yaygınlaştırılması önemli gözükmektedir.

Esma Hanım’ın bu çalışması toplumun üst kademesinden sayılabilecek, yükseköğrenim gören, çalışan ve üreten, seçici okur olan dindar kadınları kapsamaktadır. Bu grubun dinî yayınları tüketen kadın okurların yüzde kaçını temsil ettiğini kestirmemiz çok güç. Fakat bu çalışmanın bizce birkaç bakımdan önemi söz konusudur. Şöyle ki:

1. Her ne kadar on beş yayıncı üzerinden yapılan bir araştırmanın genele şamil kılınamayacağı aşikârsa da yayıncılık doğası gereği gelecek vizyonu üzerine kurulu bir meslektir. Yayıncılar, gelecek inşasında rol alan aktörlerdir. Yayıncılık toplumun entelektüel seviyesini yükselten en önemli dinamolardan birisidir. Bu bağlamda yayıncıların bizce kendi alanlarıyla ilgili doğru tespitlerde bulunması Türk yayıncılığının birikimi açısından önemli bir sonuçtur.

2. Dünyadaki konjonktürel ve ideolojik gelişimlerin bir sonucu olan kültürel dinî yayıncılık bugünün entelektüel kadınlarının ortaya çıkmasına zemin hazırlamışsa da bugün bu kadınların talepleri ve dikkatleri daha derinlemesine ve objektif metinlere yönelmiştir.

3. Kadınların bugün talep ettikleri yayınları Türkiye’nin sosyolojik yapısından ve yine dünyadaki siyasi ve ideolojik hareketlerden bağımsız düşünemeyiz. Fakat bugünlerde neler olduğunu daha doğru analiz edebilmek için en az 20 yıla ihtiyacımız var.

4. Türkiye’de kadınlara yönelik dinî yayıncılık, geniş kitlelerin taleplerini karşılamak bakımından çeşitlenip renklenecektir. Nitekim 1500 yıllık bir dinî gelenekten söz ediyorsak, Kur’an cüzleri, tefsirler, hadis kitapları, ilmihal kitapları kaçınılmaz bir şekilde dinî yayıncılığın ana faaliyet alanı olarak devam edecektir. Fakat tebliğ Esma Ürkmez’in mülakatlarından da açığa çıktığı gibi bugünün kadınının en temel sorunu, günün ihtiyacına binaen güncellenmiş bir ilmihal talebidir.

5. En çok okunan kitap kategorisinde yer alan romanların dindar genç kızlar için karşılığı bir dönem hidayet romanları iken bugün hem bu dindar kesimin dünya ile daha yakın irtibat hâlinde olması hem de okuma kültürünün yaygınlaşması nedeniyle ilgi, tüm roman kategorilerine yönelmiştir. Hidayet romanlarını iman-toplumda kendine yer edinme-kabullenme üçgeninde değerlendirebiliriz. Oysa bugün gelinen noktada İslam tarihinin önemli kadın şahsiyetlerinin duygu ve eylem dünyasını anlamaya yönelik metinlere gösterilen ilgiyi; iç dünyayı zenginleştirme-derinlemesine bir bakış açısı-model alma üçgeninde ele alabiliriz. Bu da bize okuyan dindar kadınların kendilerini tanımlama ve gelecek belirleme noktasında nereden nereye geldiklerini göstermesi bakımından önemlidir.

6. Cumhuriyet dönemi boyunca erkek bakış açısı ile yazılan metinlerde resmedilen itaatkâr, iman sahibi, görünür olmaktan kaçınan, yetiştirdiği çocuklarla eserini ortaya koyan, pişiren, diken, doyuran kadından maddi ve manevi olarak görünür olmaya çalışan kadın tipolojisine doğru bir evrilme olduğunu yeni nesil kadın kitaplarından tespit edebiliriz.

7. Cemaatlerin kendi mensupları üzerinde okunacak metinleri belirleme gücü kaçınılmaz bir şekilde devam etse de özellikle 25 yaşı geçtikten sonra bu baskı azalmakta ve bireysel okuma serüveni başlamaktadır.

8. 30 yaş altı annelerin çocuklarına tercih ettikleri kitaplarda özellikle dinî-ahlaki metinlere ciddi bir şekilde yönelme olumlu bir yaklaşım gibi görülse de sosyolojik açıdan ciddi bir soruna işaret etmektedir. Zira kitapların kişinin bilgi düzeyine katkısı tartışılmazdır. Kurgusal bir metnin kişinin özellikle de çocuğun davranışını değiştiren doğrudan bir etkisi olmadığı aşikârdır. Çocuk açısından ahlaklı olmak ailede öğrenilen bir davranıştır. Özdeşim kuracağı ahlaklı karakterlerin bulunduğu kitaplarla muhatap olan bir çocuktan beklenecek yegâne değişim duygularının incelip dönüşmesidir, davranışlarının değil. Dolayısı ile doğrudan ilgili olmasa da dolaylı bir biçimde dindar kadınların da alıcısı olduğu değerlere ve nasihatlere odaklanan bir çocuk edebiyatı çizgisi kaygı vericidir.

9. Bu çalışmanın ortaya koyduğu sonuçlardan birisi de –17 yıldır yayıncılık yapan biri olarak benim gözlemim de bu yönde- artık yayıncılık yukarıdan aşağı değil, aşağıdan yukarıya doğru şekillenen bir sektör hâline gelmeye başlamıştır. Karşınızda ne istediğini bilen –hangi güllü Yasin’i alacağını bilen- yazarını ya da yavaş yavaş da olsa yayınevini tercih eden bir okur kitlesi ile karşı karşıyayız.

Saygılar sunuyorum.

Oturum Başkanı - Çok teşekkür ediyorum, sağ olun.

Şimdi, ikinci konuşmacımız Nazife Şişman Hanım.

Buyurun Nazife Hanım.

MÜZAKERE:
Nazife ŞİŞMAN

Yazar

Ben de hepinizi saygıyla selamlıyorum. Aslında uçağa yetişmek üzere şu an transfer edilmek üzere bekliyor arkadaşlar beni, o yüzden çok kısa konuşmaya çalışacağım ama herkes böyle söylüyor yine de uzuyor laf.

Ben Emine Eroğlu’nun tebliğinden çok istifade ettim. Tecrübeli ve ufuk açıcı bir tebliğ oldu. Zaten ufku açık bir yayıncı olduğu için geleceğe dair birtakım stratejilerden de bahsetti.

Bir taraftan ne yapılmalı sorusuna ahlaki ve dinî bir çerçeve çizdi ama bu çerçeveyi çizerken pazarın dinamikleri ile bu normatif hedeflerin nasıl mezcedilebileceğine dair pratik birtakım öneriler de sundu.

Geçmişte yaşayan kadınların hayatını konu alan, onları bize ulaştıran yayınlar da yapılmalı, diğer taraftan bugün yazılan eserlerin de uluslararası plana aktarılmasıyla ilgili birtakım projeler konusunda Diyanete de tekliflerde bulundu.

Tabii, ben yayıncı olmadığım için aslında bunun neresini müzakere edebileceğimle alakalı tereddütler yaşadım. O yüzden ben genel olarak konuya yaklaşım açısından metodolojik birtakım şeyler söylemek istiyorum.

Kadın ve yazı dedik, daha doğrusu kadın ve yayıncılık dediğimiz zaman biz hangisinden bahsediyoruz? Kadınlar tarafından yazılan eserlerden mi bahsediyoruz, kadınlar için yazılanlardan mı bahsediyoruz? Bu ikisi farklı boyutlar.

Bir de üçüncüsü ki zannediyorum dün tartışıldı, kadınları konu alan metinlerin ya da dinî metinlerde kadınların nasıl temsil edildiği, hangi imajlarla sunulduğu. Aslında bu üçünü bana kalırsa ayrı ayrı ele almak lazım. Bundan sonra belki bu girişten sonra ayrı ayrı ele alınabilecek daha ayrıntılı şey yapabilecek konular.

Bu son konuyla alakalı… Aslında hepsiyle ilgili söyleyeceğim şeyler vardı ama kadınların temsili konusunda bir iki noktaya işaret etmek istiyorum, dinî metinlerde kadınların temsili konusunda.

Aslında pek çok defalar hep vurgulamaya çalıştım yani benim de, pek çok arkadaşımın da bu konuda hemfikir olduğunu biliyorum, dinimizin dilini güncellememiz gerekiyor. Bu günün içinden konuşmak zorundayız. Zaten bu çabaya karşılık böyle bir organizasyon yapılmış durumda.

Sabahki oturumlardan da sanıyorum dün de buna benzer şeyler dile getirildi. Genelde kadın meselesi modernlik ve gelenek arasındaki bir gerilim alanı içinden konuşuluyor. Hâlbuki şunu biz kabul etmek zorundayız öncelikle: Biz modern bir durumu tecrübe ediyoruz yani bugünü yaşıyoruz. O yüzden bugün kadın meselesini konuşmak ithal bir fikir jimnastiği değildir. Bir kere öncelikle bunu kabul etmemiz gerekiyor. Kadın sorunu ile ilgili tarihimize baktığımızda oryantalist birtakım kalıp yargılarla bize sorulan sorulara cevap üretme şeklinde bir geçmişimiz var. Söylemsel düzeyde bugün feminizmin dili belirlediği, söylemi belirlediği bir baskın hegomonik söylem var ama böyle olması yani bu konuları tartıştığımız dilin hegomonik bir yapıya sahip olması bizim gerçeklik düzeyinden, gerçek sorunlardan bahsetmediğimiz anlamına gelmemeli.

Birtakım kadınlar aslında bir problem yokken feminizmden etkilenmiş de bunları konuşuyor gibi yaklaşamayız meseleye.

Her şeye rağmen bir taraftan maddi bir temeli var bunun yani iktisadi hayatta değişiklikler oldu, sosyal hayatta değişiklikler oldu. Bu nedenle de bizim yeni içtihatlar, yeni kadın-erkek ilişkileri ile ilgili yeni birtakım şeylere ihtiyacımız var. Cinsiyetin modern çağda nasıl temelleneceği ile alakalı yeni sorulara, yeni cevaplara ihtiyacımız var.

Diğer taraftan bir de bunu belirleyen söylemsel çerçeve var demin de bahsettiğim gibi. O yüzden İslam ve kadın meselesi çok sorunlu bir alan. Müslüman kadınlar dediğimizde gerilimli bir alandan bahsediyoruz hep. Dili güncellememiz gerekiyor, yeni yorumlar yapmamız gerekiyor ama dili güncellerken de biz sosyolojik bir gerçeklik tabanından da mı bahsediyoruz? İşte, kadınlar eziliyor, birtakım haksızlıklara maruz kalıyor. Evet, böyle bir vaka var mı? Var. Bu düzeyden mi konuşuyoruz yoksa metinler düzeyinden mi bahsediyoruz ya da tarihsel bir olgudan mı bahsediyoruz? Aslında bu konuları tartışırken çoğu zaman birbirine karıştırıyoruz biz. Metinden mi bahsediyoruz hayattan mı? Hani bir Müslüman’ın hayatında metinle hayat ne kadar birbirinden ayrılabilir o da ayrı bir mesele.

Şunu işaret ederek ben bitirmek istiyorum: Ataerkil fıkıh yorumu, ataerkil tefsir yorumu gibi birtakım şeylerden bahsederken biz esasen bugünün içindeki birtakım postmodern söylemlerden etkilendiğimizi de fark etmek zorundayız. Her ne kadar kadın meselesini konuşmak afakî bir mesele değil.

Bugün gerçekten sosyal gerçekliği olan, sosyolojik tabanı olan bir mesele olmasına rağmen kullandığımız dilin zaman zaman çağa teslim olan, bugünün sorunlarına teslim olan bir yapıya da evrildiğine dikkat etmemiz gerekiyor.

Mesela, sadece şunu söyleyerek bitireyim: Kur’an ve hadisi bugüne kadar hep erkekler yorumladığı için erkek egemen bir dil yorumu karşımıza çıkmıştır, şeklindeki kalıp yargının ben çok doğru olmadığını düşünüyorum.

Buradan şuraya varabiliriz: Bu ne anlama gelebilir sorusunu düşünmemiz gerekiyor. Bir günde bir çocuk çıkıp ‘anneye uf bile demeyin’ ayetini bugüne kadar sakallı, ak saçlı adamlar yorumladı; o yüzden ana babaya itaat diye bir şey çıktı. O hâlde çocuk haklarından bahsettiğimiz bir dönemde yaşıyoruz, Kur’an’ı bir de çocuk gözüyle okuyalım. Bu çok absürt bir şey gibi gelebilir size. Sadece meselenin kimlikler boyutunda parçalı etnik gruplar açısından yorumlamak anlamsızdır. Hani hep beyazlar yorumladığında beyazlara yontan, onların haklarını koruyan bir anlayışa yol açabilir ve bu bizi postmodern bir parçalanmışlığa götürebilir.

O açıdan eşitlikçi din anlayışı için mutlaka kadın bakış açısından bir yorum gerekir ifadesinin ne anlama geleceğini tartışmamız gerekiyor. Ben bu konuda bir şey söylemiyorum ama o kadar basit bir şey değil. Bu konuyu teorik çerçevede ve sadece bugünün içinden değil belki kompartımanlara ayırarak yani biz metafizik bir düzeyden eril ve dişil var oluştan mı bahsediyoruz yoksa sosyolojik zeminde kadınlık ve erkeklikten mi bahsediyoruz ya da tarihsel bir durumdan mı bahsediyoruz bunları birbirinden ayırarak ele almamız gerekiyor. O yüzden bu konuları ele alışta metodolojik bir sorunumuz var. O sorunu çözmezsek bir kargaşa hâkim oluyor yani neden bahsettiğimizi tam olarak anlayamıyoruz. O yüzden bundan sonraki toplantılar için benim naçizane önerim, bu kongre tabii genel bir perspektif çiziyor. Daha ayrıntılı, daha alt başlıklara indirgeyerek bu metodolojik farklara dikkat ederek daha ayrıntılı kongreler, sempozyumlar düzenlenmesi.

Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı- Ben de teşekkür ediyorum. Şimdi, Dr. Ülfet Görgülü Hanımefendi’yi davet ediyorum, üçüncü müzakerecimiz.

MÜZAKERE:
Dr. Ülfet GÖRGÜLÜ

Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

Teşekkür ediyorum.

Muhterem Başkanım, değerli katılımcılar; hepinize hayırlı akşamlar diliyorum.

Halise Çiftçi hanımefendi tarafından hazırlanmış olan “Günümüz İslami Nitelikli Kadın Dergilerinde Kadına Bakış” isimli tebliğin başında konunun Kadın ve Aile ile Turuncu olmak üzere iki dergi üzerinden ele alındığı belirtilmiştir.

Buradaki hazirunun özellikle hanımefendilerin pek çoğunun şu ya da bu şekilde tanışıp etkilendiği, ilgiyle takip ettiği kadın dergilerinden ismen de olsa bahsetmeyi bir okurun vefa borcu olarak görüyorum.

Tebliğde dini nitelikli kadın dergilerine 1980’li yıllardan hareketle atıfta bulunulmuştur. Oysa Cumhuriyet dönemi ilk kadın dergilerinden biri olma özelliğini taşıyan ve Hanımlar İlim ve Kültür Derneğinin yayın organı olarak 1976 yılında yayınlanmaya başlayan “Şadırvan” dergisini anmadan geçemeyiz. Dergi 12 Eylül’den sonra bir sayı daha yayınlayarak 1980 yılında ömrünü tamamlamıştır.

Her ikisi de 1985’te yayın hayatına başlayan Kadın ve Aile ile Mektup dergilerinin yanı sıra 1988’de ilk kez okuyucuyla buluşan “Bizim Aile” dergisini de birlikte anmak gerekir. İsminde “aile” kavramı geçse de bu da diğerleri gibi bir kadın dergisidir.

Sistematik ve istikrarlı bir şekilde yayınlanmaya devam eden ve özellikle 1980’li yıllara damgasını vuran bu dergilerin kadına bakışı dar bir çerçevede de olsa ele alınırken, tebliğin bize göre en büyük eksiği Turuncu dışında günümüz İslami nitelikli kadın dergilerine değinilmemiş olmasıdır. Bu bağlamda Yenibahar, Şebnem, Semerkant Aile gibi dergileri de burada zikredelim. Bu dergilerin, dergiyi sadece bir tüketim ve reklam aracı olarak görmeyip, içeriğinin okurlar üzerinde bırakacağı etki ve izlenimleri önceleyip önemsediklerini söyleyebiliriz.

Âlâ’yı istisna tutarsak. Zira o kendisini “güzel yaşam tarzı dergisi” olarak tanımlamakta, dış görünüşe önem vermekte ve modaya odaklanmış bir görünüm arz etmektedir- diğer İslami nitelikli kadın dergileri, popüler kadın dergilerinin kadın temsiline yani kadınları tüketime yönlendirme ve kadın bedenini metalaştırma işlevine muhalif unsurlar içermekte, kadının cinsel bir objeye dönüştürülmesine karşı bir söylem ve tavrı benimsemektedir.

Hem bu söylem ve tavır ile belirginleşen duruşları hem de kadınların kendini yetiştirip geliştirmesine yönelik olumlu işlevlerini teslim etmekle birlikte, kadın ve aile dergilerinin şöyle de bir etkisini vurgulamadan geçemeyiz. Bu dergiler kadının ilgi alanını bir yönüyle sadece aile ile sınırlamış, ev ve çocuğun sanki yalnızca kadına ait bir sorumluluk olduğu algısını pekiştirmiştir.

Bir kez daha tebliğe dönersek, kanaatimizce tebliğin temasını oluşturan ancak, içeriğinde yeterince vuzuha kavuşturulmadığı görülen en önemli husus; bir dergi/ler üzerinden “kadına bakış neyi ifade eder” sorusudur. Kadına bakış denildiğinde; insan/birey olarak kadın, evlilik, aile içi ilişkiler, annelik, kadın-erkek ilişkileri, kadın ve eğitim, kadına dayatılan roller, iş hayatı ve kariyer gibi temalar akla gelmektedir.

Günümüz dini nitelikli kadın dergileri bir bütün olarak bu perspektiften bir okumaya tabi tutulmuş olsaydı böyle bir çalışma, hem tebliğin hem kongrenin amacına daha uygun olabilir ve bizim önümüze de yeni ve farklı bir ufuk açabilirdi. Kendisinden uzunca söz edilen ve alıntılarda bulunulan Turuncu dergisi de “kadına bakış” noktasından bir okumaya tabi tutulmaktan ziyade, dergi ve yazarlarının genel tanıtımıyla bahse konu edilmiştir.

Dergiler sebat gerektiren uzun yürüyüşlerdir. Toplumlar gelip geçici gündemlerden ziyade kalıcı olan şeylere muhtaçtır ve dergicilik bunu mümkün kılmanın en uygun ve geçerli araçlarından biridir. Yıllar sonra siz, yıllar öncesinin bir dergisine gerek ilmi bir çalışma münasebetiyle gerek bugünkü probleminize bir çözüm üretebilme saikiyle yönelebilirsiniz. Rahmetli Cemil Meriç; “Bir devrin çehresini dergilerde bulmak mümkündür.” diyor. Tarihe bir dipnot düşmektir dergicilik.

Bir dergi çıkarmak, uzun soluklu bir dergi çıkarmak, güçlü finansal destek olmadan bu dergiyi yüzüncü sayılara taşımak hiç de kolay bir uğraş değil. Dergicilikteki bu mesai ve gayretleri sebebiyle değerli tebliğ sahibine teşekkür ediyor, hepinize saygılar sunuyorum efendim.

Oturum Başkanı: Ben de bu tamamlayıcı müzakeresi için kendilerine teşekkür ediyorum.

Son müzakerecimiz Rahime Beder Şen Hanımefendi’yi kürsüye davet ediyorum. Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü Eğitim Daire Başkan Vekili kendileri.

MÜZAKERE:
Rahime Beder ŞEN

Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü Eğitim Daire Başkan Vekili

Sayın Başkanım, değerli katılımcılar; hepinize iyi akşamlar diyerek başlamak istiyorum.

Dini Yayınlar Genel Müdürü Sayın Dr. Yüksel Salman Bey’in “Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınlarında Kadın” konulu tebliği ile ilgili olarak kendisine teşekkür etmek istiyorum.

Başkanlığı’n yayın politikası halkı din konusunda aydınlatmanın yanı sıra gündelik hayatta karşılaşılan sorunlara da ışık tutmaktır. Gerek ilmi yayınlarda gerekse süreli yayınlarda aynı politikadan hareket edildiği görülmektedir.

Başkanlığı’n halka hizmet yansımasıdır aslında yayıncılık anlayışı da. Özellikle son yıllarda başkanlık tarafından gerçekleştirilen faaliyetleri ve yayınları takdirle karşıladığımı belirtmek isterim.

Kadın konulu dini yayınlar veya Başkanlığı’n yayınlarında yer alan konuların içinde kadının yer alış biçimi de oldukça önemlidir. Buradaki bakış açısı, toplumsal cinsiyet eşitliğini önemseyen ve ön planda tutan bir bakış açısıdır. Yani kadını toplumun önemli bir unsuru olarak ortaya koyma amacı ve gayreti dikkat çekmektedir. Ayrıca kadınların hak ve fırsatlardan eşit bir biçimde faydalanması yönünde bir anlayışla hareket edildiği gözlenmektedir. Teşekkür ederim.

Oturum Başkanı: Ben de çok teşekkür ediyorum.

Efendim böylece bitirmiş olduk bu oturumu. Ben tabii hep konuşmacılara söz verdim. Oturum yönetenin konuşma gibi bir âdeti yoktur ama ben de her şeyin tenkit edilebildiği bir ortamda bu da tenkide açık olmak üzere bir paragrafı okumak istiyorum son olarak.

“İslam’da kadının başlıca hak ve vecibelerinden bahsederken evvela şunu söylemeliyiz ki İslam hukukunun bizatihi intibak ve icab-ı hâle göre inkişaf etmedeki kabiliyetine rağmen gerek komünist gerekse kapitalist garpta sosyal hayatın bazı kısımlarında bir kadının hakikatte ve tatbikatta faydalandığı hürriyeti İslam’ın kabulü bahis konusu olamaz. İslam, kadının makul bir varlık olarak kalmasını talep eder, ondan ne melek olmasını ne de şeytan olmasını bekler.” Prof. Dr. Muhammet Hamidullah.

Başkanlığımıza böyle bir konuyu seçtiği, bu yıl tertiplediği bu toplantı sebebiyle katkısı olan herkese ben de huzurlarınızda şükranlarımı sunuyorum ve hepinize hayırlı akşamlar diliyorum.

BEŞİNCİ OTURUM:

KATILIMCI DEĞERLENDİRMELERİ

Oturum Başkanı : Ayşe BÖHÜRLER

Değerlendirme : Prof. Dr. Rıza SAVAŞ

Değerlendirme : Doç. Dr. İbrahim Hilmi KARSLI

Değerlendirme : Prof. Dr. Şeyma GÜNGÖR

Değerlendirme : Dr. Zekiye DEMİR

Değerlendirme : Bedriye YILMAZ

Değerlendirme : Prof. Dr. Raşit KÜÇÜK

Değerlendirme : Cansever DOĞUZ

Değerlendirme : Emine Eravcı NOYAN

Değerlendirme : Prof. Dr. Mustafa ÜNVER

Değerlendirme : Fatma AKDOKUR

Değerlendirme : Salih Zeki MERİÇ

Değerlendirme : Erhan GÜNGÖR

Değerlendirme : Nevin MERİÇ

Değerlendirme : Muhammet ÇİFTÇİ

Değerlendirme : Sedanur SEZEN

Değerlendirme : Doç. Dr. Ahmet Turan Alkan

Değerlendirme : Şule Yüksel ŞENLER

Değerlendirme : Prof. Dr. Mehmet GÖRMEZ

Seminerler : Yard. Doç. Dr. Emine KESKİNER

Prof. Dr. Yasin AKTAY

Prof. Dr. Nevzat TARHAN

Sunucu: Değerli katılımcılar, kıymetli misafirler; Diyanet İşleri Başkanlığı Dinî Yayınlar Genel Müdürlüğü’nce düzenlenen Kadın Konulu Dinî Yayınlar Kongresi’nin üçüncü günü programına hoş geldiniz.

Şimdi, siz değerli katılımcıların görüş, teklif ve mülahazalarının değerlendirileceği oturumun moderatörlüğünü yapmak üzere Sayın Ayşe Böhürler Hanımefendiyi huzurlarınıza davet ediyorum.

Buyurun Ayşe Hanım.

Oturum Başkanı: Bismillahirrahmanirrahim.

Doğrusu üç gün boyunca yoğun bir tartışma oldu özellikle kadın konulu dinî yayınlar üzerine.

Şimdi, bu üç günlük tartışmanın sonucunda sorularımız, değerlendirmelerimiz, belki daha sonra yapılacak bir başka kongreye katkılarımız veya Diyanetin bu sürecin içinde bu sempozyumda ortaya çıkartacağı sonuçlara ilişkin yorumlarınız üzerine bir değerlendirme yapalım diye arzu etmiş Yayın Komitesi.

Ben üç gündür sempozyumu takip ediyorum ve Diyanetin şimdiye kadar yaptığı sempozyumların hepsini izlemiş birisi değilim ama izlediklerim içinde farklı sözlere, farklı yorumlara yer veren hatta bazen aykırı olabilecek yorumlara yer veren ve başka bir anlayışın, yaklaşımın izlerini gördüm. Ben kendi adıma tebliğlerin hepsinden son derece faydalandım. Bir değişimin özellikle dini doğru öğrenme, doğru anlatma noktasında bir değişimin bir adımı, adımlarından birisi olur diye düşünüyorum.

Herhalde salona söz vereceğiz. Arkadaşlar mikrofonlarıyla belirleyecekler.

Söz almak isteyenler, yorumda bulunmak isteyenlerden başlayalım.

Buyurun.

DEĞERLENDİRME:
Prof. Dr. Rıza SAVAŞ

Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Görevlisi

Kıymetli Başkan, değerli hocalarım, kıymetli dinleyenler; bu Kongre üç soruya cevap aradı.

1: Kadın konulu dinî yayınlarda neredeyiz?

2: Bu konuda ne yapalım?

3: Bunu nasıl yapalım?

Birinci soruya cevap için tarihsel süreç gündeme geldi. Bunu da tabii olarak Kur’an-ı Kerim’le başlattık.

Bugüne kadar kadın konusunda neler yazıldı bunun irdelenmesi gerekiyor idi. En azından böyle bir bilgiye ihtiyacımız olduğu ya da tespite ihtiyacımız olduğu ortaya çıktı diyelim.

Özellikle şu andaki konumu, kadın konusunda dinî yayınlar konusundaki durumumuzu tespit için Tanzimat’tan bu tarafa neler yaşandığı üzerinde duruldu. Ben de yıllar önce bu konuya biraz kafa yormuştum. Burada benim söyleyeceğim birkaç şey var: Tanzimat’la birlikte Namık Kemal Tasfir-i Efkâr’da 1862’de “Terbiye-i Nisvan Hakkında Bir Layiha” ve İbret’te “Aile” isimli bir yazı yazdı. O, kadının eğitim görmesi gerektiğine, görücü usulü ile evliliğin yanlış olduğuna ve kadınların dövülmesinin çirkinliğine dikkat çekti. Aynı devirde Ahmet Mithat, kadının olması gereken yerde olmadığını söyledi. İslam’ın Batı’dan daha çok kadın haklarına itibar ettiğini savundu. Tabii ki o gün tartışılan konulara aynı zamanda cevap olarak yazıldığı anlaşılıyor bunların.

Aynı dönemin yazarlarından Şemsettin Sami “Kadınlar” isimli kitabında yine bu konuyla ilgili görüşler serdetti. En çarpıcı görüşü kadının erkekten daha fazla eğitim görmesi gerektiğine dikkat çekti. İslam’ın kadına Avrupalılardan daha çok haklar verdiğini savundu. Kendisinden bahsedilen Fatma Aliye de bu konuyla ilgili iki önemli eser yazdı. Bunlardan bir tanesi 1893’te yayınlanan “Nisvan-ı İslam” yani İslam Kadınları, 1900’de yazmış olduğu “Taaddüd-ü Zevcât” isimli eserleri gerçekten bu konuyla ilgili çok önemli açılımlar moda tabirle meydana getirdi diyebiliriz.

Sayın Yıldız Ramazanoğlu’nun tebliğinde birtakım bilgiler vardı ben o kısımları atlıyorum. II. Meşrutiyet döneminde 1908 ve 1918 yılları arasında gerçekten bu defa kadının eğitiminin niteliği tartışılmaya başlandı yani neler okuyabilir. Nihayetinde bu tartışma sonrasında 1921’de kızlar erkeklerin sınıfında ders almaya başladılar. Hukuk fakültesine 1921-1922’de, tıp fakültesine 1923-1924’te kız öğrenciler alınmaya başlandı. Yine bu dönemde önemli bir adım da Osmanlı Devletinin 1917’de Aile Hukuku Kararnamesi diye bir kanun çıkarıp bu konularla ilgili en azından evlenme ve boşanmalarla ilgili konulara devlet el atmış oldu. 1919’da kaldırıldı bu kanun. Cumhuriyet dönemindeki kanunlarda bu kanuna atıflar bulunmaktadır.

Ben burada tabii ki Cumhuriyet döneminde kadının konumuyla ilgili bir yaklaşımda bulunmak istemiyorum. Cumhuriyete nasıl geldik? Burada özellikle İslamcıların görüşleriyle ilgili bir iki noktaya dikkat çekeyim ondan sonra ben bir ayetle ne yapmamız gerektiği konusunda sözü bitireceğim.

İslamcıların en radikali olan Musa Kazım, kadının çarşafsız dolaşmaması gerektiği noktasında bir kanun çıkarılmasını istedi. Musa Kazım’a göre kadın sadece orta seviyede bir eğitim görmelidir yani iptidai, rüşdi ve idadi. Daha yükseğine gitmemelidir.

Mehmet Akif “Müslüman Kadın” adıyla Ferit Vecdi’den çevirdiği kitapta görüşlerini ortaya koydu ve Süleymaniye Kürsü’sünde Batılıları ve batıcı görüşleri çok sert bir dille eleştirdi. O dönemde üçe ayrılıyor bu konudaki yayınlar ya da bu konuya yaklaşanlar İslamcılar, Batıcılar ve Türkçüler diye. Bu ayrım da çok isabetli değil ama artık, yerleşti diyelim.

Süleymaniye Kürsüsü’nden Batıcılara cevap veriyor Mehmet Akif yani o şiirinde cevap veriyor:

“Müslümanlıkta şeriat bunu emretmiş imiş:
Hem alır, hem de boşarmış; ne kadar sade bir iş!
Karı tatlı ki -yani hanımı boşamak- için bak ne diyor Peygamber:
‘Bir talâk oldu mu dünyada semalar titrer!’
İki evlense ne varmış... Bu yenir herze midir?
Vakıa bazen olur, dörde kadar evlenilir.
…
Karı dövmüş, boşamış... Emr-i ilâhî ne denir!
Bunların hepsi emin ol ki cehalettendir.”

Diye görüşlerini serdediyor.

Son olarak ne yapmamız gerektiği noktasında tabii ki fikirlerimiz var ama vakit olmadığı için, sadece bir ayeti kerime okuyacağım ve bitireceğim konuşmamı.

Nahl Suresi 97’nci ayeti kerime. Esteuzubillah, “Men amile salihan min zekerin ev ünsa ve hüve mü’minün” İster erkek ister kadın olsun kim salih amel işlerse, yararlı ve güzel bir iş yaparsa. “Fe le nuhyiyennehu hayaten tayyibeh” Ona güzel bir hayat, tertemiz bir hayat yaşatırız. “Ve la necziyennehüm ecrahüm bi ahseni ma kanu ya’melun” Onların yaptıklarının en iyisi ile onlara karşılıklarını veririz.” diye de kadın konusundaki yayınlarda ne yapmamız gerektiği noktasında bir ışık bize tutuyor bu ayeti kerime diye düşünüyorum.

Teşekkür ederim.

Oturum Başkanı: Teşekkür ediyorum.

DEĞERLENDİRME:
Doç. Dr. İbrahim Hilmi KARSLI

Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu Üyesi

Elhamdülillahi rabbi’l-âlemin vesselatü vesselamü âlâ resulina Muhammmedin ve âlâ alihi ve sahbihi ecmain.

Saygıdeğer Başkanım, değerli hanımefendiler, beyefendiler; hepinize saygılarımı sunarak sözlerime başlamak istiyorum.

Saygıdeğer başkanım, muhterem misafirler, hepinize saygılarımı sunarak sözlerime başlamak istiyorum.

Öncelikle konumuzla alâkalı klasik ve çağdaş tefsirlerle ilgili bazı tespitlerimiz olacaktır. Daha sonra da günümüzde bu sahada yapılacak çalışma ve yayınlarda dikkate alınması gereken ilke ve metotlarla ilgili bilgiler verilecektir.

Burada ileri sürülecek görüşlerden bazıları tekrar gibi görülebilir. Ancak doğruların tespiti ve teyidi anlamında bunların kayda geçirilmesinde fayda görüyorum.

Önce klasik tefsirlerden başlayalım:

Yapacağım değerlendirmelerin, genelleştirilmemesi yani bütün tefsir literatürüne mal edilmemesi gerektiğini şimdiden belirtmeliyim. Bunlar sadece yanlış gördüğümüz bir anlayışın tespitinden ibarettir.

Ancak belirtmeliyim ki, konuyla ilgili sunulan tebliğde mevzi bazı sapmalar, tefsir tarihinin genel bir fotoğrafı şeklinde ortaya konmuştur. Madalyonun diğer yüzüne pek dikkat çekilmemiştir. Kısaca istisnai bir eğilim genelleştirilmiş, genel olan da istisna şeklinde sunulmuştur, en azından benim kanaatim bu yöndedir.

Oysa konu, aceleci bir yaklaşımla, bazı spesifik örneklerden hareketle halledilecek türden değildir. Aksine gerek tefsir, hadis ve fıkıh külliyatında gerekse İslam kültür ve medeniyetinin diğer alanlarında sabırla sürdürülecek çok yönlü, derinlemesine araştırmalara ihtiyaç duyulmaktadır.

Değerli misafirler

Klasik tefsirlerle ilgili şu değerlendirmeleri yapmak mümkündür:

Bilindiği gibi vahyin rehberliği ve Hz. Peygamberin uygulamasıyla, kadın konusunda önemli bir sıçrama kaydedilmiş ve zihniyet değişikliği gerçekleştirilmiştir. Ancak, daha sonraları ortaya konulan tefsir literatürüne baktığımızda, yanlış bir kadın algısının izlerini müşahede ediyoruz.

Bu yorumların ortaya koyduğu fotoğraf, en azından günümüz mantalitesi açısından, tasvip edemeyeceğimiz bir görüntüye sahiptir. Bu, özellikle İslam tarihinin sonraki dönemlerinde yapılan tefsirlerde ve geniş hacimli olanlarında daha fazla dikkat çekmektedir. Bu bağlamda ayetlerin, kadınla ilgili yaygın telakkileri meşrulaştırıcı tarzda yorumlandığını tespit ediyoruz. Meselâ büyük müfessir Razî’nin tefsiri bu açıdan dikkat çeken bir özelliğe sahiptir. Kadın ve erkeğin birlikte zikredildiği ayetlerde, müfessirimizin sık sık bu ikisi arasında mukayeselere gittiği, erkeği üstün ve şerefli kadını ise ikincil bir konumda ele aldığı görülmektedir (Bk. Nisa, 11; Rum, 21; Şûrâ, 49-50). Benzer yaklaşımları diğer bazı müfessirlerde de görmek mümkündür. Bu tür yorumların yapılmasında şu hususların etkili olduğu anlaşılmaktadır:

a) “Kadının aklının ve dininin eksikliği” rivayeti etkili olmuştur. Adeta bu hadis, kadınla ilgili ayetlerin tefsirinde temel bir ilke gibi kullanılmıştır. Kadınla ilgili birçok konunun izahında buna başvurulmuştur. Hz. Peygamberin özel bir bağlamda söylediği anlaşılan ve değişik şekillerde yorumlanma ihtimali bulunan bu sözün genelleştirilmesi doğru olmamıştır.

b) Erkek ve kadının biyolojik, psikolojik ve dini mükellefiyetlerdeki farklılığı, erkeğin üstünlüğü ve şerefli olduğu şeklinde değerlendirilmiştir. Oysa insan ve diğer yaratıklar düzeyinde farklılıklar ilâhî bir kanundur. Yüce Yaratıcı, sadece erkek ve kadını değil, her bir insan bireyini birbirinden farklı yetenek ve istidatlarla yaratmıştır. Dolayısıyla bunu, bir üstünlük ve şerefli olma şeklinde değerlendirmek doğru olmamıştır.

c) Yanlış yorumlarda müfessirlerin yaşadıkları çağ ve coğrafyalarda yaygın, günümüz açısından olumsuz değerlendirdiğimiz kadınla ilgili örf, âdet ve algılar etkili olmuştur. Bunların asırlar boyunca tefsir literatüründe devam etmesinde, geleneğin otoritesi ve eleştirel aklın kullanılmaması belirleyici olmuştur.

d) Yine bu yorumların ortaya çıkmasında, tefsir faaliyetlerinin sadece erkekler tarafından yürütülmesi etkili olmuştur.

e) Ayrıca bu konuda Kur’an’ın temel ilkeleri ve kadın konusunda Hz. Peygamberin temel yaklaşımının dikkate alınmaması da belirleyici olmuştur.

Değerli katılımcılar

Tarihte kadın bağlamında üretilmiş yorumları genelleştirmemek gerekir. Bunu hem bütün tefsirlere teşmil etmek doğru değil, hem de İslam toplumlarının ortaklaşa paylaştıkları değer yargıları olarak görmemek gerekir. Burada erkek bakış açısının veya örf ve âdetlerin etkisi olabilir, ancak bu ileri sürüldüğü gibi kadınlara yönelik erkek merkezli cinsiyetçi bir yaklaşım değildir. Yani İslam tarihinde iddia edildiği gibi bir sindirme ve bir sömürme hareketinden bahsetmek mümkün değildir.

Tarihte gerçekleştirilen yorumları, kendi sosyo-kültürel bağlamları çerçevesinde değerlendirmek gerekir. Çünkü bu yorumların bağlantılı bulunduğu fikrî, ekonomik, sosyal ve kültürel unsurlar vardır. Bunların dikkate alınmaması, bir bütünlük içerisinde konuya yaklaşılmaması, kadına haksızlık yapıldığı sonucuna bizleri götürecektir. Dolayısıyla öncelikle yapılması gereken, bu yorumların oluşmasına zemin hazırlayan tarihsel arka planın anlaşılması, bu tür yorumlar zincirinin oluşmasındaki temel dinamiklerin keşfedilmesidir.

Kongrenin ilk günü, tefsir literatürü ve kadın bağlamında sunulan tebliğde modern dönem çalışmaları üzerinde durulmamıştır.

Konuyla ilgili şu tespitleri yapmamız mümkündür: Klasik tefsir kitaplarında, daha önce belirttiğimiz gibi, kadınla ilgili yanlış birtakım yorumlar yapılmış olabilir. Bütün bunlara bağlı olarak birtakım yanlış uygulamaların yapılması da mümkündür.

Günümüz açısından baktığımızda, bunların tespit edilmesi ve yanlışlara dikkat çekilmesi, hem ilmin hem de hakşinaslığın bir gereğidir. Kaldı ki şunu da belirtmemiz gerekir: Bugün yanlış gördüğümüz hususlar, geçmiş dönemlerde normal kabul ediliyordu. Çünkü modern dönemle beraber hak-hukuk ve kadın algısı değişmiştir.

Dolayısıyla günümüzde çokça yapıldığı gibi, konunun bir kadın-erkek karşıtlığı bağlamında ele alınması, cinsiyet ayrımcılığını çağrıştıracak ifadelerle dile getirilmesi, problemli bir yaklaşımı ortaya koyar. “Kadın aleyhtarı”, “kadın karşıtlığı”, “dinin kullanılarak erkeklerin kadınları sömürmesi” ifadeleri bunlardan sadece bazılarıdır.

Değerli misafirler

Kadınla ilgili birtakım yanlışları dile getirmek için illa da feminist kavram ve argümanları kullanmak gerekmemektedir. Ne var ki, bu açıdan, günümüzde ilahiyat sahasında yapılan çalışmalara baktığımızda, bunların en azından bazısında, bilimsel bir nesnellikten ziyade ideolojik bir yaklaşımın, erkeğe karşı kadını koruma ve savunma güdüsünün etkili olduğu görülmektedir.

Bunların bazısında, sanki erkek müfessirler veya fakihler, söz birliği etmişçesine kadının aleyhinde görüşler ileri sürmekte, onu itibarsızlaştırmak ve ona haksızlık yapmaktadırlar. Kanaatimizce ortada bir yanlışlık veya bir çarpıtma varsa, bu, yaşanan tarihsel şartların kadına reva gördüğü rol ve konumla ilgilidir. Müfessir veya fakih de sadece içerisinde doğup büyüdüğü kültürün etkisi altında kalmıştır. Dolayısıyla onun bu durumunu, kadın karşıtlığı şeklinde ifade etmek doğru değildir.

Diğer taraftan şu hususun da belirtilmesi gerekir: Ciddi eleştirilere muhatap olmuş ve cinsler arası çatışma merkezinde insanlık tarihini yorumlayan Feminist paradigma, ne derece sağlıklı bir perspektifi bizlere sunabilir?

Kaldı ki bu tür okumalarda, Kur’an’ın insanlık tarihini yorumlama tarzı ve bununla ilgili kavramsal çerçevenin göz ardı edilmesi, konunun eleştiriye açık diğer bir yönünü oluşturmaktadır. Kur’an’ın tarih felsefesinde zalim-mazlum, mustazaf-müstekbir kavramları vardır. Konu hiçbir zaman bir erkek-kadın mücadelesi ve cinsler arası rekabet bağlamında ele alınmamaktadır. Çünkü zulmün, haksızlığın ve sömürünün cinsiyeti yoktur. Nitekim Kur’an ister kadın isterse erkek olsun, yeryüzünde zayıf düşmüş, ezilmiş, horlanmış herkes uğrunda mücadele etmenin gerekli olduğunu söyler (Nisa, 34).

Diğer taraftan kadınla ilgili problemlere vahyin nasıl çözümler getirdiği ortadadır. Bunlar bize kadın konusunda nasıl bir yöntem izlenmesi gerektiği konusunda ipuçlarını da vermektedir.

Diğer bir husus da şudur:

Çağdaş çalışmalarda geçmiş müfessir ve fakihlerin örf ve âdetlerin etkisi altında kaldıkları eleştirisi yapılmaktadır. Erkek egemenliğini esas alan bir bakış açısına sahip oldukları iddia edilmektedir. Bu yaklaşım, tartışmalı bir durumu ortaya koymuyor mu? Yani, geleneğe bu eleştiriyi yapanlar, kendilerinin çok tarafsız ve objektif olduklarını mı iddia ediyorlar? Bu ne kadar doğru olabilir ki? Günümüz din bilginlerinin, modernitenin dayattığı egemen söylemden azade kalmaları mümkün müdür?

Elbette ki, böyle bir şey söz konusu değildir. Şu halde kadim müfessir ve fakihlere eleştiri getirirken, bizlerin de tarihsel şartlarla ve bakış açıları ile şartlanmış kimseler olduğumuz unutulmamalıdır.

Bir başka husus da şudur:

Kadın konusunda modern yorumcuların hepsinin buluştuğu ortak bir nokta vardır. O da, miras dağılımı, kadının şahitliği, çok eşlilik, vb. konularda, egemen söylemleri tasdik edecek şekilde veya onlarla uyum sağlayacak tarzda Kur’an ayetlerinin yorumlanmasıdır.

İşte bu nokta, çağdaş yorumcuların eleştiriye açık yönünü oluşturmaktadır. Çünkü bütün çabaların vardığı nokta, Batı kaynaklı egemen kabullerle mümkün olduğu ölçüde çelişmeyecek yorumların yapılmasıdır. Hatta nassın delalet açısından egemen kabullerle uyuşmadığı yerlerde “tarihsel okumaya” başvurarak nassların ontolojik ve belirleyici yapıları göz ardı edilebilmektedir.

Kısaca Kur’anî yorumlama çalışmalarında metotlar değişse de, söylenmek istenen şeyler esas itibariyle değişmiyor. Yükselen değerler, yeni arayışların harekete geçirici etkenini oluşturmakta ve yönünü tayin etmektedir. Diğer metodolojik unsurlar ise, yorum faaliyetinin bu doğrultuda gerçekleştirilmesinde etkin araçlar olarak kullanılmaktadır.

Yayınlarla ilgili sizlerle paylaşmak istediğim bazı teklifler de şunlardır:

Günümüzde klasik tefsirlerin tercüme edilip yayınlanması çabaları devam etmektedir. Mesela Ehl-i Sünnet çevrelerinde kullanımda olan neredeyse bütün tefsirler tercüme edilmiştir. Meselâ Razi, Ebu Suud, İbn Kesir, Kurtubî, Beydavî, Nesefi, Celaleyn tefsirlerini bu bağlamda zikredebiliriz. Ancak tercümelerde bir ayıklama söz konusu olmadığından, meselâ kadınla ilgili bugün kabullenilmesi mümkün olmayan bazı yorumlar okuyucularla buluşabilmektedir. Bu, bir taraftan kadın konusunda yeni bir dil ve söylem oluşturma noktasında çaba sarf ederken, diğer taraftan adeta bastığımız dalı kesercesine bir tutumu ortaya koymaktadır. Dolayısıyla şunu teklif ediyoruz:

Eğer klasikler illa da tercüme edilecekse, çağdaş okuyucu açısından problem oluşturabilecek izah ve tefsirlerin dipnotlarla bir kritiğe tabi tutulması gerekmektedir. Eğer bu yapılmazsa vebali mucip bir durum söz konusudur. Zira genel okuyucu kitlesinin, Kur’an’ın esas delaletiyle tefsirini ayırt edecek bir kültürü yoktur. Dolayısıyla yapılan tefsirleri dinin kendisi olarak görmektedir.

Bir başka husus da şudur: Bugün cinsiyet ayrımcılığı, kadına şiddet gibi yanlış birtakım uygulamalardan bahsedilmektedir. Bu durumun sosyolojik birçok sebebi vardır. Ancak konunun dini kültürümüzle ilgili yönleri de olabilir. Bu bağlamda Kur’an’ın ve hadislerin anlaşılması önem arz etmektedir. Çünkü bunlar, toplumun temel inanç ve amel kaynağıdır. Bu noktada bizim, herhangi savunmacı bir yaklaşıma girmeden, tefsir, hadis ve fıkıh kültüründeki birtakım yanlış yaklaşımları ortaya koyma, en azından bugün kabullenilmesi mümkün olmayan konuları ayıklama noktasında dürüst ve hakşinas olmamız gerekir. Çünkü esas alan Kur’an’ın bu konuda getirdiği temel değerler ve Hz. Peygamberin uygulamasıdır. Dolayısıyla bizler, koskoca bir tarihi “karalama” pozisyonunda olamayacağımız gibi onu “aklama” çabası içerisine de girmememiz gerekir.

Meselâ çokça okunan bazı dua kitaplarında aşağıdaki ifadeler geçmektedir: “Allahım! Bizi kadınların şerrinden koru”, Allahım! Bizi kadınlarından belasından koru”, “Allahım! Bizi kadınların fitnesinden koru”. Bu tür ifadelerin dualarda tek taraflı kullanılması, yani erkeğin şerrinden veya belasından bahsedilmemesi, kadın hakkında yanlış algılara sebep olmaktadır. Oysa kadın erkek için bir imtihan vesilesi olduğu kadar, erkek de kadın için bir fitne ve imtihan vesilesidir. Yayınlarda bu hususlara da dikkat edilmesi gerektiğini düşünüyorum.

Başkanlık, gerek dini nassların anlaşılması ve yorumlanmasında gerekse diğer yayın faaliyetlerinde kadın araştırıcıların katkılarına önem vermeye devam etmelidir. Meselâ hadis projesinin bu anlamda önemli bir örnek oluşturduğunu düşünüyorum. Aynı katkının, gerçekleştirilmesi planlanan konulu tefsir projesinde de devam ettirilmesini ümit ediyorum.

Değerli katılımcılar

Diyanet yayınları arasında, kadın konusunda çağdaş insanın zihnindeki istifhamları giderecek kapsamlı bir eserin bulunmasına ihtiyaç vardır. Çünkü konu, son iki asırda Müslümanların başını ağrıtan en temel konulardan biridir.

Bu ve benzeri çalışmalarda, Kur’an ve sahih hadislerdeki verilerin ve nebevi uygulamanın, çağdaş insanın dünya görüşü, yine insan hak ve hürriyetleri göz önünde bulundurularak değerlendirilmesi gerekir.

Yine bu tür çalışmalarda Kur’an ve hadis metinlerinin anlaşılmasında tefsir ve fıkıh usulü metotlarını olabildiğince kullanmak, böylece klasik ve modern İslam kültüründe kadın bağlamında yer alan pozitif değerleri insanlığa sunmak temel hedef olmalıdır.

Bu çalışma, kadın konusunda bir zihniyet değişikliğini hedeflemelidir. Ancak bu, “Feminizm” ve “Kadın hareketi’nin kavramları’ tarihe bakış açısını yansıtmayan bir metotla kaleme alınmalıdır. Bu tür yaklaşımlara hem gerek yok, hem de böyle bir yaklaşım doğru değildir. Çünkü İslam kültür ve medeniyeti kendini yenileyecek dinamik ve yöntemlere sahiptir.

Yapılması gereken, bir taraftan insanlığın iki eşit parçasından biri olan kadını önemsemeyen, hatta onu erkeğe göre daha alt seviyede gören örf, âdet ve anlayışların bir tarafa bırakılması, diğer taraftan da kadın ve aile konusunda Kur’an’ın öngördüğü, Hz. Peygamberin de uygulamaya koyduğu ezeli hikmet ve temel amaçların dikkate alınmasıdır.

Bu bağlamda, modern düşünceye ait “kadın-erkek eşitliği”, “kadın özgürlüğü” gibi bazı terimlerle ilâhî kelâmın içerdiği hakikatler arasında paralellikler kurma aşaması, oldukça dikkat isteyen bir konudur. Bu itibarla, batı kültürüne ait temel söylem ve semboller, dayandığı varsayımlar itibarıyla ciddi bir eleştiriye tâbi tutulmadan, yüzeysel bir yaklaşımla Kur’ân yorumlarına mal edilmemelidir.

Bu eserin telifinde, insanlığın iki eşit parçasını oluşturan kadın ve erkeğin ailede “merhamet” ve “sevgi”, toplumsal hayatta da “velayet” kavramını esas alan beraberlik ve dayanışmaları temel ilke olarak benimsenmelidir.

Ayrıca tarih ve İslam kültürü konusunda genellemeci yaklaşımlardan sarfı nazar ederek, yanlışların tasfiye edilmesi, pozitif değerlerin ise öne çıkarılması hedeflenmelidir.

Böylece kadına hem özgürlüğünü, insanlık onurunu iade edecek, hem de insani ve İslami kişiliğinin gelişmesinin yollarını açacak bir dilin ve metodun kullanılmasıdır.

Değerli misafirler

Son olarak şu hususu da belirterek sözlerimi noktalamak istiyorum: Kadın da erkek gibi toplumsal hayatın değişik sahalarında kendi yetenek ve potansiyelini ortaya koyma hakkına sahiptir. Bu noktada dini metinleri daraltıcı ve sınırlandırıcı yorumlardan kaçınmak gerekmektedir. Eğer bir sınırlama olacaksa, bu zaten kadın tabiatı ve yaratılışının ortaya koyduğu farklılığın doğal bir sonucu olarak gerçekleşmektedir.

Dolayısıyla kadının eğitim vb. sosyal hayatını sınırlandıracak, kısaca bir beşer olarak sahip olduğu yetenek ve potansiyelini ortaya koymaktan alıkoyacak sınırlamalara gidilmemelidir. Bu bağlamda dini nassların temel ilkeler çerçevesinde yoruma açık bir nitelik ortaya koydukları da ehli tarafından bilinen bir husustur. Sözlerimi bitirirken tekrar hepinize selam ve saygılarımı sunarım.

Saygılarımla arz ederim.

Oturum Başkanı: Teşekkür ediyorum Hilmi Karslı Bey’e.

Doğrusu güzel bir özet yaptı bütün bu konuşmalar çerçevesinde. Klasiklerin tercüme edildiklerinde dipnotlarla tercüme edilmesi gerektiğini söyledi. Tesbihat kitaplarında kadının şerrinden koru gibi duaların kaldırılması gerektiğini söyledi. Kadın araştırmalarında hadis projesi gibi tefsir projesini önerdi. Daha kapsamlı bir kadına ilişkin klasik ve modern İslam kültürünün pozitif değerlerini öne çıkaran bir yayın, tabii feminizm ve kadın hareketinin yaklaşımını yansıtmayan bir yayın temenni ettiğini söyledi. İnsanlığın iki eşit parçasından birisi olan kadını aşağılayan ayet ve hadislerin bir tarafa bırakılarak yorumlanması konusunda aslında geniş, bence sonuç bildirgesine de girebilecek önemli noktalara değindi.

Teşekkür ediyorum.

Şeyma Hanım buyurun.

DEĞERLENDİRME:
Prof. Dr. Şeyma GÜNGÖR

İstanbul Üniversitesi Türk Halk Edebiyatı Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi

Hayırlı bir gün diliyorum, saygılarımı sunuyorum.

Önce bir müşahedemi dile getirmek istiyorum. Şeyhülislam Baki’nin mısralarına yansıyacak kadar önemli olan bu çatık kaşlı din adamı portresinin değişmiş olmasını, onun yerini beyefendi ve hanımefendilerin aldığını ve özellikle de bilgili ve ilgili beyefendilerin ve hanımefendilerin aldığını görmek doğrusu beni son derece mutlu etti. Zaten öyleydi diyebilirsiniz ama doğrusu ben pek karşılaşmıyordum. Bu zarafet şu dizayna kadar yansımıştır, bence çok güzel bir çizgi.

Ben birkaç noktaya temas etmek istiyorum. Bir kere bazı tebliğleri çok kapsamlı buldum. İslam literatüründe kadın vb.… Yani bunlar küçük değil oldukça geniş bir kitapta anlatılacak şeyler. Tebliğ konularının, daha dar kapsamlı olmasının daha faydalı olacağı görüşündeyim.

Bir başka teklifim “Osmanlıdan Cumhuriyete Belgeler Işığında Kadın Dönüşümü” zannediyorum bu başlıkta bir tebliğ var. Fakat Osmanlıya kadar kadın ile ilgili bir tebliğ konusu ile karşılaşmadık. Hâlbuki Müslüman kadın algısıyla ilgili ana kültür kalıpları Osmanlıdan önce teşekkül etmiştir. Bu konu son derece önemli zannediyorum.

Ben kongrenin düzeni, akışı ile ilgili bir şeye temas etmek istiyorum. Bu müzakere sistemi çok yaygınlaşmaktadır. Bu müzakere sisteminde dinleyiciye ya hiç söz verilmemekte veya şimdi söz verilmekte. Bunun kongrenin veya seminerin sağlığı açısından ne derece isabetli olduğu meselesinde ben şahsen şüpheliyim. Bu konuda anket yapılabilir dinleyiciler, katılımcılar hangi sistemi tercih ediyorlar. Müzakere olsun ama katılımcıların da dinleyicilerin de konuya iştirakleri veya soruları da gündeme getirilsin diye düşünüyorum.

Tekliflerle ilgili Sayın Emine Eroğlu’nun tekliflerine gönülden katılıyorum. Yalnız bir meseleye ışık tutmak istiyorum. Bu da tercüme meselesidir. Biz dünya literatüründen bu tercümenin ne kadar önemli olduğunu biliyoruz. Mesela, benim çok beğendiğim bir Rus araştırıcı var. Zavallı ölmüş gitmiş, elli sene sonra birisinin dikkatini çekmiş, çalışmasını İngilizceye aktarmış. Birdenbire dünya literatürünün halk bilimi alanında en önemli yöntemlerinden biri olarak kabul ediliyor ama kendisinin haberi olmadı maalesef. Bu husus çok önemli.

Ayrıca bunun önemini ben şahsım dolayısıyla da yaşıyorum. Şahsım derken eşimi kastediyorum kendimi değil gayet tabii ki. Eşimin kitaplarının bir kısmının Arapçaya ve İngilizceye tercüme edilmesini çok arzu ediyoruz ama kaliteli bir mütercim bulmak, bastırmak ve de ilgili yayınevlerine gönderme konusu çok ciddi bir problem. Bunu bizzat yaşayan bir insan olarak söylüyorum, bu konu kârlılık amacı güden müesseselerin yapacağı bir iş değil.

Diyanet İşleri Başkanlığı’nın bu konuya dikkatini çekmek istiyorum.

Son olarak eleştiri müessesesine temas etmek istiyorum. Eğer Diyanet İşleri Başkanlığı’nın böyle bir eleştiri alanı açarsa vatandaşlarımıza artık, dergide mi olur bir web sitesi mi olur nasıl olur bilemiyorum yayınlarının kalitesi ve ihtiyacı karşılama açısından çok faydalı olacağını düşünüyorum, çünkü barika-i hakikat müsademe-i efkârdan doğar.

Ayrıca pek alışkın olmadığım bir tabloyu da ifade etmek istiyorum. Kongre ve seminerlerde protokol daha ilk konuşmadan sonra veya açılıştan sonra çok önemli işleri olduğunu söyleyerek salonu terk ederler. Sayın Başkanımızın üstelik eşiyle birlikte bu kongreyi baştan sonra kadar takip etmesini doğrusu bir katılımcı olarak iftiharla karşıladım. Çok müteşekkir olduğumu ifade etmek istiyorum.

Ben şahsen çok faydalandım, çok şey öğrendim. Tanıştığım özellikle müftü yardımcısı hanımların kalitesini gördüm, çok sevindim. Bütün kalbimle teşekkür ediyorum. Daha nice başarılı kongreler temenni ediyorum.

Teşekkür ederim.

Oturum Başkanı: Türk edebiyatının özellikle Türk halk edebiyatında değerli eserleriyle tanıdığımız Şeyma Güngör Hocamıza teşekkür ediyorum. O da başından beri izleyen ve kritik eden birisi.

Doğrusu Diyanet İşleri Başkanımızın kongreyi iki gündür izlemesini herkes büyük bir takdirle karşıladı. Genellikle böyle işlerde protokol hemen ayrılır ve asıl tartışmaların içinde bulunmaz. Kongreyi Twitter’den naklen yayınlıyorum, bunu da söylemiştim- yazınca erkekler kıskanmışlar. Bir iki imam hatip müdürü hocaları falan bizi de dinlesin tam gün şeklinde hemen twitler geldi. “Niye kadınları bu kadar çok dinliyor iki gün?” Hani kadınları iki gün bulunup dinlemenizi çok bulan bir erkek cemaat de var onu söyleyeyim. Böyle bir farklılığın da burada altını çizmiş olalım.

Evet, değerlendirmelerde bulunmak üzere buyurun Zekiye Hanım.

DEĞERLENDİRME:
Dr. Zekiye DEMİR

Diyanet İşleri Başkanlığı Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü Eğitim Uzmanı

Ben de iki gündür çok faydalandım ve organize eden herkese, emeği geçen herkese teşekkür ediyorum.

Aslında Diyanet kadın çalışmaları açısından hem kurum olarak çok şanslı hem de Diyanette çalışan kişiler çok şanslı. Çünkü kadın konulu çalışmalarda malzeme çok. Nasıl diyeceksiniz? Diyanette çalışanlar Hafize Hocam başta olmak üzere doktorasını kadın konusunda yapmış birçok arkadaş tanıyorum. Personel olarak kadın konusunda toplumsal boyutunu, dinî boyutunu çalışacak istatistiksel çalışmalar yapacak personele sahip. Aynı zamanda hangi birimde çalışırsa çalışsın Diyanette çalışanlar da kadın konusunda çalışmak istiyorsa malzeme bolluğuna sahip. Çünkü Diyanetin her faaliyeti, her birimi bir şekilde kadın konusuyla çakışıyor. Umreye gidenlerin çoğu kadın. Dinî Yayınlar, kadın konusunda ekler çıkarıyor. İşte, bu program onların eseri. Dış İlişkiler 2007’den bu yana yurt dışında görevlendirdiğimiz görevlilerle kadın konusunda Avrupa’da kadın, aile sorunları eğitimleri veriyoruz. Yine yurt dışından gelecek personelden istediğimiz dört başlıkta raporun birincisi kadın konulu yani kadın konusunda orada ne yaptınız diye.

Kısaca kadın konusunda malzeme de çok çalışmak isteyenlere personel de çok. O zaman un var, yağ var, helva var mı? Helvanın ben var olduğunu ama çok yetersiz olduğunu düşünüyorum. O zaman bunu yapacak bir ekip öneriyorum Diyanete veya kurumumuzun Başkanı burada. Her birinden ilgili kişilerden oluşacak kadın konulu çalışmalar yapacak bir komisyon oluşturmak. Bu komisyon kadın konulu telif eser olabilir, çeviri eserler olabilir, ihtiyaçları belirleyecek kütüphane oluşturulabilir.

Emine Eroğlu Hanımefendi’nin dünkü konuşmasını ben de az önceki hanımefendi gibi çok önemsedim. Bu konuda kütüphane oluşturabilir.

Bunun dışında ne yapılabilir? Yine sanal ve siber âleme gerçekten el atılıp kol kaptırılabilir çünkü kitap ve dergi yeterince ulaşılamayan yere maalesef de diyebiliriz internet aracılığıyla ulaşılıyor. Onun için Diyanet acil bir şekilde bir web sitesi hazırlayabilir kadın konulu. Alt başlıklar sonradan düşünülebilir.

Başka ne yapabiliriz? Aile dergisinin müjdesini aldık. Bu aile dergisini bir şekilde kadın konusuyla da birleştirip sadece aile değil kadın ve aile -başlığı bu olmayabilir farklı bir başlık da olabilir- konulu bir dergiye çevrilebilir.

Bu kadar söyleyeceklerim.

Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Dinî yayınlar, dergi, kitap bütün bu çalışmalar kalıcı ve kaynak oluşturucu ama bir internet sitesi veya farklı yeni mecralar kullanılarak dinî bilgilerin yaygınlaştırması meselesi özel bir çalışmayı mutlaka gerektiriyor.

Yazılarımdaki bir iki husustan dolayı bana hakaret ettikleri vesilesi ile haberdar olduğum siteler biliyorum. Bu sitelerin sanırım editörleri erkek ve sahiden son derece klasik ve hoşgörüsüz bir dil kullanıyorlar. Bu yüzden daha kadın bakış açısını yansıtan bir internet sitesinin ben kadınların editörlük yaptığı yani her şeyin kadın olması gerekmiyor ama o bakışı verebilecek birisinin olduğu bir internet sitesinin de doğrusu önemli olduğuna inanıyorum.

Çağımız bir şekilde hızlı öğrenme veya öğrendiğini zannetme süreçlerini içeriyor. Bu noktada televizyon ve diğer mecralar daha etkin ve aktif kullanılmalıdır. Dinî bilgilerin popüler araçların içinde kullanılması formatını elbette etkileyecek ama onun çok kontrollü bir şekilde, yaygın bir şekilde sunulmasını da doğrusu faydalı olduğunu düşünüyorum. Mesela, TRT’nin veya diğer devlet kurumlarının dinî yayın ve görüntülü yayınlar üreten birimlerinde ben ekiplerin içinde çok az kadın gördüm. Genellikle o programların yapımcıları, editörleri erkek. O da ister istemez daha buna ilişkin bir duyarlılığın erkeklere fazla sirayet etmediğini düşünmek de doğru değil, bu salonda birçok erkek, bu konudaki duyarlılıklarını bize çok güzel izah ettiler. Yine de o süreçlerin içinde mutlaka belki bir danışma kadrosunda Diyanetten kadın çalışmalarının içinde olan birisinin olmasının doğru olduğunu sizin konuşmanız çerçevesinde ben de ilave etmek istiyorum.

Evet, buyurun.

DEĞERLENDİRME:
Bedriye YILMAZ

Diyanet Vakfı Kadın Aile Gençlik Merkezi

2011’de yeni yapılandırılan bir merkezdir merkezimiz. İnşallah web sitemiz “kadın aile gençlik merkezi” olarak birkaç gün içinde yayına başlayacak.

Kadın aile konulu bir kütüphaneyi de oluşturmaya başladık. Çok kısa bir süre içerisinde onun da açılışını yapacağız inşallah.

Burada sorduğumuz soru genel olarak şuydu: 19’uncu yüzyılın başlarından bu yana hep şu soruyu sorduk kendimize: Ne yaptık da biz geri kaldık, ne yaptık da yenildik, ne yaparız da düzeliriz ve yenilmişlik psikolojisinden, yenilmişlik durumundan kurtuluruz? Bu soruyu aslında şu geldiğimiz aşamaya rağmen hâlâ kendimize soruyoruz. Bilinçaltımızla o soruyu fark etmesek bile bilincimizde bu soruyu hâlâ soruyoruz.

Aslında ileri geri kavramları fizik açısından düşündüğümüz zaman nötr kavramlardır, sadece zamanda ve mekanda yer belirler. Modernlik nosyonlarını ortaya çıktığı yerde aradık genellikle cinsiyet kavramlarının yaslandığı yeri. Peki, İslam’da cinsiyet kavramı nereye yaslanıyor, bu kongrede bu sorunun cevabını aradık.

Peki, bunun için tefsir, hadis, fıkıh metinleri yeterli midir, yeterli olur mu, oldu mu şimdiye kadar? Çünkü uzun yıllardır bu metinler üzerinden konuyu tartışıyoruz.

Bazı tefsir hocalarımız, Paçacı Hocamızın özellikle belirttiği gibi bu metinlerin hatta Kur’an’ın, doğdukları ortamın dilinden, paradigmasından tamamen bağımsız olması düşünülemez. Kaldı ki söz konusu klasik metinler Kur’an metnine sadık kalma derdini hep yaşamışlar, hissetmişler ve bunu taşımışlardır. Peki, o dönemlerde karşılaştıkları yeni problemleri farklı durumları nasıl çözmüşlerdir. Makâsıd, istihsan gibi kavramlar niçin ortaya çıkmıştır? Bunun için kazai durumlara, uygulamalara bakmak gerekmektedir.

Yine Emine Hanım’a çok atıf var ama ben de atıfta bulunacağım. Emine Hanım’ın da hocamızın da söylediği gibi olumlu örneklere bakmak, sadece olumlu değil olumlu ve olumsuz örneklere bakmak gerekmektedir, yaşanmışlıkları ortaya koymak gerekmektedir bu bağlamda. Metinlerden kaynaklanan yaşanmışlıkları ortaya koymak gerekmektedir.

Değerli Başkanımızın verdiği bir örnek vardı: 13’üncü yüzyılda bir hanım Endülüs’ten kalkıyor İspanya’ya kadar ilim yolculuğu yapıyor. Benzer örnekler çok aslında.

Halep’te emlak ve arazi alışverişlerinin 1770’de yüzde 59’u, 1800’de yüzde 67’si, 1840’ta yüzde 53’ü alıcı veya satıcı olarak kadınlarla ilgilidir. Bu rakamlara dünyada hiçbir yer henüz ulaşmamıştır inceleyecek olursak.

Mısır’da kadınların aktif ekonomik hayattaki yerleri –Memlükler döneminden bahsediyorum- sömürgeci Avrupa’nın merkeziyetçi sisteminin girişiyle son bulmuştur. Aynı dönemde Mısırlı kadın hekimler erkek hekimlerin hemşiresi ve yardımcısı ilan edilivermişlerdir.

Diyebilirsiniz ki İslam tarihinden hep olumlu örnekleri mi seçeceğiz. Olumsuz örnekleri çok sayabiliriz, nitekim sayıldı da. Örnekler sürekli veriliyor lakin toplumsal bir bilinçaltı tedavisine ihtiyacımız var.

Hipnoterapi ile bilinçaltına inen terapistler geçmişin olumsuz etkilerini silmek için olumlu telkinler verirler. Yani bilinçaltı tedavisinde hep olumlu telkinler kullanılır. Buna ihtiyacımız olduğunu düşünüyorum. Hafızalarımızı, perspektifimizi bir dengeye kavuşturalım, ondan sonra doğru bakışla eğri olanları değerlendirelim.

Dinî yayınların kadın bakışı, affınıza sığınıyorum, zenci bakışı bilumum bilmem ne bakışı diyelim bakışlarla hazırlanmasının çok sağlıklı olduğunu düşünmüyorum. Salimen bakabilen erkek ve kadın bakışı ile yani Müslüman bakışı ile hazırlansın diyorum. Yani ben babamla, oğlumla özellikle de eşimle aynı yerden bakmak istiyorum. Kategorize ettikçe zıtlıklar ortaya çıkıyor ve zıtlıklar üzerinden nemalananlara da fırsat doğuyor. Zıtlıklar her zaman gerçekten birilerinin işine yaramıştır.

Bu bağlamda Diyanet İşleri Başkanlığı çatısı altında biz yeni yapılandırılan Kadın Aile Gençlik Merkezi olarak bu konuları masaya yatırmaya karar vermiş bulunuyoruz. İnşallah toplumsal cinsiyet algıları ve din konulu iki yıla yayılan çalıştaylar düzenleyeceğiz ve bunların da yayına dönüşmesi için çalışacağız. Yayına dönüştüreceğiz inşallah. Buradan da bunun sözünü vermiş olalım.

Hepinize çok teşekkür ediyorum. Bu kongreyi hazırlayanlara çok teşekkür ediyorum, dinleyenlere teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Kadın Aile Merkezinin çok modern, gelişmiş bir merkez olduğunu görenler anlattı. Ben gitmedim ama umarım güzel çalışmalara bu merkez vasıtasıyla biz de kavuşuruz.

Buyurun Raşit Küçük Hocam.

DEĞERLENDİRME:
Prof. Dr. Raşit KÜÇÜK

Din İşleri Yüksek Kurulu Üyesi

Bismillahirrahmanirrahim. Elhamdülillah vesselatü vesselamü âlâ resulillah.

Sayın Başkan, çok kıymetli misafirler; aslında benden önce konuşan hanımefendi gerçekten benim tasavvurlarımın birçoğuna sözcülük etti. Çok teşekkür ediyorum.

İslam’ın bizatihi kendisinden veya temel referans kaynakları olan ve sahih sünnet metinlerinden kaynaklanmayan ayrımcılıkları, mutlaka bizim gerçekçi bir biçimde ortaya koyan eserler meydana getirmemiz gerekiyor.

Mesela, benden önce konuşan Hilmi Karslı arkadaşımızın dualarda söylendiğini ifade ettiği metinlerin hiçbirine me’sur dualarda rastlamamız söz konusu değildir yani İslam’ın geleneğinde böyle bir şey yoktur. Bu yöreseldir. Onun için şunlara dikkat çekmemiz gerekiyor: İslam ile özellikle İslam’ın temel metinleri ile İslam ülkelerinin her birinin geçmiş tarihleri, kültürleri ve bunların etkisi ile hayatlarına dâhil ettikleri yöresel veya küresel yanlış veya doğru gelenek ve görenekleri birbirinden ayırmak gerekiyor. Din olan nedir olmayan nedir? Elbette kültürün içinde her şey vardır yani bunları reddedelim anlamına bunu söylemiyorum. Çünkü sadece dinî metinler bir kültür oluşturmaz, kültürün oluşumunun temelini teşkil eder ama ona birçok şey katılır. Bu bir büyük nehre katılan sular gibi bir şeydir. Küçük sular. Bir kısmı bulandırır fakat onu neticede o nehir arındırır. Onun için doğru olan şeyi ortaya koymamız gerekiyor.

Gelenek, görenek ve örften arınmış bir kültürden bahsetmemiz söz konusu değil. Bize düşen görev bunlardan hangisinin din olduğunu, hangisinin dine uygun olduğunu, hangisinin uygun olmadığını ayırt etmek.

Mesela, İslam medeniyeti nasıl bir insan inşa etmek istiyor ve bu insan için de nasıl bir erkek, nasıl bir kadın inşa etmek istiyor, bunu beraberce her ikisini birden düşünerek ortaya koymamız icap ediyor.

Hakikaten şunu hepimizin görmezi lazım, önümüzde bir Kur’an metni var ve bu Kur’an metnini hayat hâline getirmiş bir Peygamber (s.a.s.) örneği var. Bu Peygamber örneğine neler uyuyor neler uymuyor, Kur’an ayetleri ile Resulü Ekrem Efendimiz (s.a.s)’in yaşadığı hayat sahih sünnet dediğimiz olay ve bunların yazılı ifadeleri olan hadisler bize bu konuda neler söylüyor?

Cazip gelen bir uydurmayı alıp toplumun önüne getirip bunu sanki sünnetin bir parçasıymış gibi takdim etmek çok kere ne yazık ki isabetsiz olmasına rağmen burada örneklerini gördük, kitaplara kadar yansımış bir durumdur. Fakat bu sadece bizim kültürümüzde değil bütün toplumların kültürlerinde vardır. Hâlâ en medeni dediğimiz toplumlarda bile en çok okunan kitaplar yıldız falı vs. kitaplardır. Bunu biliyoruz.

Bütün dinler için kurallar vardır yani kuralsız bir din olmaz, olamaz. Onun için kuralları mı açmak, böyle bir şey mi teklif edeceğiz yoksa hakikaten hikmet-i teşri üzerinde durarak bir hüküm konulmuşsa ve bu hüküm kati ise bunun hikmetini mi konuşacağız? Bunu da düşünmek icap ediyor.

Onun için ben Kur’an, sünnet geleneği ölçeğinde kadın konusunu ele almamız gerektiğini ve bunları ayırmamız gerektiğini ama hakikaten toplumu inşa eden kadın ve erkeğin bütünlüğünü mutlaka sağlamamız gerektiğini, akşam dinlediğimiz Nevzat Tarhan Hocanın biyolojik farklar ona yansıyan psikolojik farklar ölçeğinde de olayı düşünmemiz gerektiğini ifade etmek istiyorum.

Umarım bunlar güzel çalışmalarla Diyanet İşleri Başkanlığı başta olmak üzere hayatımıza bundan sonra daha çok yansır. Çünkü artık, Türkiye’nin gerçekten bu yönde iyi yetişmiş ilahiyatçıları da var diğer bilim dallarında yetiştirdiği insanlar da var. Bunların edebiyata yansıması da elbette çok önemlidir.

Katılan herkese teşekkür ediyorum. Sağ olun.

Oturum Başkanı: Biz teşekkür ediyoruz değerli yorumlarınız için.

Evet, biraz hızlanalım çok az da vakit kaldı diğer değerlendirmelerle ilgili salonda bulunan değerli katılımcılardan.

Buyurun.

DEĞERLENDİRME:
Cansever DOĞUZ

Kayseri İl Müftü Yardımcısı

İki gündür ben tefsirle ilgilendiğim için tefsirle ilgili yapılan konuşmalar daha çok dikkatimi çekti. Kur’an-ı Kerim’in kadın konusunda ataerkil bir görüntü sunduğu şeklinde yorumlar oldu.

Şimdi, Kur’an-ı Kerim’e kadın hakları konusunda kadının haklarını erkeğin üzerinden değerlendirerek, kadını erkekle eşitleyerek, eşitlemek isteyerek baktığınız zaman bu yorum doğru olabilir. Hâlbuki Kur’an-ı Kerim’in kadın ve erkeği eşitlemek gibi bir kaygısı yoktur. O çeşitlilikten yanadır.

“İnnâ halaknâkum min zekerin ve unsâ ve cealnâkum şuûben ve kabâile li teârefû.”

Şu anda eski Kur’an-ı Kerim yorumları kadının insan olup olmadığını tartışan yorumlar son zamanda da hızla kadın ve erkeği eşitlemeye çalışan yorumlar. Hâlbuki bir uçtan bir uca giderken öbür uca kaymak yerine Kur’an-ı Kerim’in baktığı şekilde kadın şakik olan, biyolojik ve fizyolojik psikolojik yapısı farklı olan bir varlık ve bu çeşitliliği kesinlikle yok etmeme, kadını erkekleştirmeden kadının haklarını erkek üzerinden aramadan bu şekilde psikoloji biliminin de verileri ışığında yapılacak yeni tefsirlere çok ihtiyaç olduğunu ben burada anladım. Onu dile getirmek istedim.

Oturum Başkanı: Peki, teşekkür ediyoruz.

Tabii, burada eşitlik kavramı aslında hak ve hukuk olarak eşitlik. Yoksa aslında bir erkek de diğer bir erkeğin, bir kadın da diğer bir kadının eşiti değil. Doğanın hiçbir yerinde mutlak eşitlik tanımı değil. Ama hak hukuk bazında yani hukuk noktasında bir eşitlikten söz ediliyor. Yoksa eşitlik aynılık demek değil.

Sonuçta fakirle zengin arasında, sınıflar arasında eğitim durumları farklı. Herkes arasında bir eşitlik istiyorsak, burada bu eşitlik de o noktada, hak hukuk noktasında bir eşitlik tanımı.

Eşitliği doğrusu uzun süre hepimiz çok tartıştık. 1980 sonrasında İslami hareketin özellikle kadın hareketinin içinde olan birisiyim. Biraz da tabii farklı noktalarda duran birisiyim. O noktada bu tartışmaların çok içinden geldiğimiz için halen eşitlik meselesinin böyle bu kadar fazla tartışılmasını doğrusu çok gereksiz buluyorum.

Kur’an zaten adalet ilkesini temel olarak getiriyor. Aslında burada eşitlik dediğimiz şey adalet ve hukuktur. Aynılık değildir yani kimse bir erkekle aynı olmayı, bir erkek gibi olmayı, eşit olmayı istemez veya bir erkek bir kadınla aynı olmayı istemediği gibi. Ancak toplum nezdinde bizler eşit kurallarla, eşit hukukla kimsenin imtiyaz sahibi olmadan haklara sahip olmasını talep ediyoruz.

Bu benim yorumum tabii Oturum Başkanı olarak. Ben söz vermek istiyorum tekrar. Çok uzun konuştum.

Buyurun.

DEĞERLENDİRME:
Emine ERAVCI NOYAN

Kur’an Kursu Öğretmeni

Keçiören Müftülüğünde Kur’an Kursu öğretmenliği yapıyorum. Ayrıca mezuniyet tezim de yüksek lisans tezim de kadındı, aileye de dokunuyordu.

Kongre yararlı oldu. Arkadaşların bir kısmı ilk gün katıldılar ama cumartesi, pazar çok fazla kişiyi göremedim. Az sayıda arkadaşım burada bulunabildi. Burada tartışılan konular bundan öncesinde ve sonrasında kadın konusunda kadınların hakları konusunda, kendini gerçekleştirmesi konusunda söylenen şeyler çok güzel ama bunları pratiğe aktarma konusunda nasıl bir kısa mesafe alacağız bu önemli.

Sadece kadın konusunda değil dinî konularda daha sağlıklı bir dinî anlayışa sahip olmak ve bunu pratiğe aktarmak konusunda yapılacak şeylerde bence erkek din görevlilerini yani en uçtaki din görevlilerini eğitmek lazımdır. Belki Başkanlıktakiler, üniversitedekiler bu konuda daha çalışmalarını yoğunlaştırıyorlar bunlara ama cami din görevlilerimizin eğitilmesi konusunda neler yapılabilir? Genel toplantılarda müezzinlere, imamlara seminerler veriliyor, bu tür şeyler yapılıyor ama ben bunu şuna benzetiyorum: Elinize bir avuç tohumu alıyorsunuz, toprağın verimi nasıldır, uygun mudur değil midir, demeden saçıyorsunuz ve ne kadarı çıkarsa oluyor. Oysa bunların içerisinde yaşantısıyla, ahlaki anlayışıyla, insan ilişkileriyle bu tür çalışmalarda faydalı olabilecek insanlar yani görevliler öncelikli olarak tespit edilerek bunlarla pilot çalışmalar yapılabilir. Arkasından bu kademe kademe yayılır zaten.

Camilerde hutbelerle bu yapılıyor deniyor. İki gün önceki seminerde bir hocamız dedi ki, hanımların hazırladığı hutbeleri okutuyoruz. Hutbeler de tamam bir eğitim aracıdır ama uzun süreli sonuç getirecek şekilde değil. İnsanlar geliyorlar o an için dinliyorlar ve gidiyorlar. Onun yerine görevliler, mahallesindeki oturan insanlarla birebir onlarla ilgili özel bir çalışma yapsa, kaygısı olsa öncelikle böyle bir niyeti olsa…

Bundan birkaç ay önce Başkanımız bizi kapalı spor salonunda toplamıştı. Orada çok güzel kriterler saydı yani bir cami din görevlisinde neler olmalı, nasıl olmalı bununla ilgili. Ben döndüğüm zaman ne kadar mutlu oldum. Dedim ki her ilçeden on görevli bunu dikkate alsa yani bu şekilde olmaya çalışsa herhalde epey bir mesafe alırız. Fakat bakıyorum yok.

Ben Keçiören’de oturuyorum ve oturduğum bölgeye Kur’an kursu öğretmeni olarak atandığım zaman, bu çevreye Allah beni gönderdi ve burada bir şeyler yapmalıyım, arkamda kalacak bir şeyler olmalı. Hepsi belki doğru oluyor olmuyor ama ben öğrencilerden bir şeyler öğrenebiliyorum onlar, benden öğreniyorlar.

Şimdi, Kur’an kurslarının fiziki imkânları çok güzel. Buraları bu şekilde eğitim almış cami görevlileri erkekleri eğitmek üzere kullanılabilir. Çünkü hanımlara verilen eğitimin karşılığı erkekler almadığı takdirde evde çatışmalar meydana geliyor. O nedenle onlara bu imkânlar tanınabilir.

Bir de ev hanımlığının aslında çok önemli bir görev olduğu, daha doğrusu iyi bir ev hanımlığı derken çocuğuyla, eşiyle olan diyalogunda başarılı bir ev hanımının, topluma çok şey kattığı, onlara anlatılırsa ev hanımlığını kimse küçümsemeyecek.

Çok fazla uzattım herhalde kusura bakmayın.

Oturum Başkanı: Teşekkür ediyorum.

Buyurun.

DEĞERLENDİRME:
Prof. Dr. Mustafa ÜNVER

19 Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

Bu çalışmalar çok sevindirici çalışmalar. Fakat bunlar yapılırken şöyle de bir sıkıntıyı ben görüyorum: Ben şahsen çok üzüldüm, kadını aşağılayan ayet ve hadisler filan gibi bu ifadeler belki maksadını aşan ifadeler. Bizim hepimizin bir kul olarak, Müslüman olarak Kur’an ve hadis metinlerine hayat kadar ihtiyacımız var, su kadar ihtiyacımız var. Örneğin, kadının Hazret-i Âdem’in kaburgasından yaratıldığını ifade eden ki Tevrat cümlesidir malum, aynı zamanda Peygamber Efendimizin de hadisi olarak ifade edilir, şahsen ben bunun çok doyurucu, çok tatmin edici yorumlarını biliyorum.

Bu yorumlar varken niye illa görünürde aşağılayıcıdır diye bunlara cephe almak, bunlarla alay etmek, bunları şahsım adına yanlış görüyorum.

Birtakım iyi şeyler yaparken birtakım aşırı şeylere de gitmemek lazımdır diye düşünüyorum. Modernite, neo-modernizm bunlar birtakım dayatmalar da diyebiliriz, birtakım fikir empozeleri de diyebiliriz. Bunların seyrine kapılıp bunlar mutlak doğrulardır, bunlar evrensel doğrulardır, bizim her şeyi buna çekmemiz lazım. Kur’an’ı da buna çekmemiz lazım, tefsiri de hadisi de buna çekmemiz lazım diye böyle bir af buyurun kabalığa girilmemesi gerektiğini düşünüyorum.

Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Peki, teşekkür ediyorum.

Bu arada modern dünyanın da getirdiği birtakım aslında yorumlanmaya ihtiyacı olan meseleler var. Ben tam üç yıl önce Malezya’da bir tartışmaya tanık olmuştum. SMS’li boşama olur mu yani bir koca SMS ile mesaj atarak eşini boşayabilir mi, işte onu Skype üzerinden boşayabilir mi ve burada ortaya çıkacak hukuk nedir, kadının itiraz hakları gibi bir konu güncel olarak tartışılıyordu.

Tabii, biz ister istemez küreselleşme ile birlikte modern dünyanın bir parçasıyız. Nazife Şişman, dün çok az müzakerede bulunabildi ama Yeni İnsan kitabında da vurguladığı bir şey var, özellikle biyolojik gelişmeler, genetik biliminde ortaya çıkan gelişmeler, sperm bankaları, annelik, ebeveyn hukuk vs. gibi aslında bizim ilk duyduğumuzda dehşete kapıldığımız ama önümüzde belki çocuklarımızın veya gelecek nesillerin önünde normal vakalar hâline gelecek meseleler konusunda da dinî yorumların aslında ne olması gerektiğine ilişkin fikir jimnastikleri de yapmamız gerekiyor.

Tabii, sizin sözlerinizde de katıldığım ve katılmadığım yerler var ama değerlendirmelerinizi elbette Yayın Komitesi dikkate alacaktır.

Buyurun Fatma Akdokur.

DEĞERLENDİRME:
Fatma AKDOKUR

Allah’ın selamı, rahmeti, merhameti, muhabbeti Allah’ın kadın ve erkek kullarının üzerine hep beraber olsun inşallah.

Ben oturumun yani bu programın aslında katılımcısı değilim ama kendim Ankara’da bulunduğum için geldim. Birinci gün izlemeye çalıştım, dün izleyemedim fakat bugünkü değerlendirmeler de yeniden o ilk günkü izlenimimi ciddi anlamda kuvvetlendirdi.

Değerlendirmeler ciddi bir zihin kargaşasının çok açık göstergesi. Bir yerde duruyoruz muhafazakârlık yaparak dinî malzemeyi, birçok şeyi korumak adına bir muhafazakârlık içine giriyoruz. Bilemiyorum zihindeki o muhafazakârlığı üreten ve durduğumuz yerdeki ana materyaller nedir? Gerçekten beni çok rahatsız eden şeyler duydum burada. Tabii ki bunu duyacağız, biz sözün her türünü dinleyip en doğrusuna uymak konusunda kendimizi kodlamaya çalışan kadınlarız veya insanlarız.

Arkadaşıma sondan başlayarak bir şey söylemek istiyorum. Evet, bunu anlayabilmek için o eleştirileri veya o yaklaşımları anlayabilmek için biraz kadın olmak ve kadına dair yaklaşımlarla boğuşmak gerekir. Karslı Hocamın dualar konusunda söylediği şey Raşit Hocam onu eleştirirken hemen burada genç bir arkadaşım eğildi kulağımıza biz tesbihatta her gün bunları okuyoruz dedi… Sahih kaynaklarımızda da yer etmeyebilir ama dinî pratiklerimizde ciddi anlamda önümüze sürülen şeyler. Dolayısıyla, zihni kaygıları veya zihni karmaşalarımızı tanımlarken, anlatırken din diye karşımızdaki insanlara sunmayı bir haksızlık olarak görüyorum. Bilhassa fıkıh bağlamında sunulan tebliği ben doğrusu hocanın ne demek istediğini anlamadım. Bu benim yarım akıllılığıma havale edilebilir. Ama herhalde tebliği en iyi anlayacak kişi müzakerecisidir. Müzakereci orada bize bir şey söyledi, eğer özgürlüğünüzü istiyorsanız, ev işi yapmam diyorsanız özgürlüğün bir bedeli var. Evin işini yapmayıp eşinizden izinle sokağa çıkmak için olağan bir şeyi yakalayacaksınız… Her zaman yapılan gibi Allah ile kadın karşı karşıya yani niye razı olmuyor Allah’ın kendine biçmiş olduğu şu yarım akıllılığa, yarım pozisyona? Din ile İslam ile bizi tercih noktasında bırakan bir sürü söz duyuyoruz biz. Bir şey söylüyorsunuz ama bir cümlenin kastının, muhtevasının, hedefinin ne olduğu biz pratik olarak da kitaplardan gören yaşayan kadınlarız. Onun için söylenilen, kullanılan her sözün ne anlama geldiğini çok ölçüp biçmek ve gerçekten şu cinsiyetçi yaklaşımdan korunmak lazım.

Ben bunları dinlerken hep aklıma Yahudi kültürü geldi. Niye geldi? Yahudiler kendilerinin asıl ırk, bütün diğer ırkların onların hizmetkârı olduğunu söyleyen ırkçı bir dili savunuyorlar. Milliyette ırkçılık ama ciddi anlamda bu din dilini dinleyen de şunu duyacak: Erkek cinsi, üstün cins ve dolayısıyla kadın cinsi onların hizmetkârları olarak var edilmiş.. Bu algıları destekleyecek her türlü malzemeyi burada gördük. Mustafa Hocamın tebliğinde sanki panzehir gibi bir başka şey dinliyorsunuz ve dolayısıyla anlıyorsunuz bu kafa karışıklığı ne.

Ciddi anlamda bizi din ile İslam ile karşı karşıya getirmek yerine fıkhı yaşayan, örfe dayalı ve beşeri bir olgu olduğunu göz ardı etmeksizin mevcut fıkha alternatif bir adaleti üreten, eşitliği üreten –onun altını çiziyorum o rahatsız olunacak kavram değil- adil kadın ve erkek kullarına Allah’ın beraber dost ve veli kılacak yeni bir fıkıh üretmediğimiz sürece de bu eklektik yaşamın ve algının ürettiği çatışmayı yaşayacağız diyorum.

Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Peki, ben de teşekkür ediyorum ama elbette farklılıklar, fikir çeşitlilikleri ve yorumlar tartışılmalı. Tartışarak ancak doğru olan bulunabilir. Tabii bu da kendi zamanımız için, kendi dönemimiz için söz konusu olabilir. Belki daha sonraki kuşaklar bizim doğru bulduğumuza başka bir perspektifle başka bir bakış açısı geliştireceklerdir. Tarihi yargılarken de aslında o tarihi kendi koşulları içinde onların bir doğruluk payı olduğunu her zaman düşünmek gerekir. Biz bugünden bakarak onları söylüyoruz, gelecekler de bugüne bakarak onu söyleyecekler. Allah (c.c), İslam’ın temel ilkelerinin ruhunu koruyan dinî yorumlar yapmayı hepimize nasip etsin diyelim.

Değerlendirmelerle ilgili sanıyorum süremizin de sonuna geldik.

Bir sonraki oturumda yayınevi sahipleri arkadaşlarımıza yer vereceğiz herhalde.

Buyurun önce kendinizi tanıtın.

DEĞERLENDİRME:
Salih Zeki MERİÇ

Erkam Yayınları

Erkam Yayınlarından katılıyorum. Öncelikle organize için Başkanlığa çok teşekkür ediyoruz, Sayın Başkanımıza ve onun şahsında bütün Diyanet mensuplarına.

Ben işin teorik tartışmalarına girmek istemiyorum sadece yayınevi olarak bizim üzerimize düşen ve yapılması gereken şeyleri biraz daha somutlaştırılarak birtakım projeler çerçevesinde yayınevlerinin görevlendirilmesini ve somut neticeler doğuracak şeyler istenilmesini arzu ediyoruz.

Erkam Yayınlarının da -reklama girmesin tabii- hanımlarla alakalı birçok eser var, fakat bunlar sadece bizim kendi öngörümüzle hazırlamış olduğumuz yayınlar. Arzu ederiz ki Diyanet İşleri Başkanlığı bu konuda bize rehberlik yapsın ve somut projeler istesin veya bu konuda fikir alışverişinde bulunulsun.

Netice olarak hakikaten kadın konulu dinî yayınlarda bir proje çerçevesinde daha faydalı neticeler verecek çalışmalar yapılsın diye arzu ediyorum.

Çok teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Biz teşekkür ediyoruz.

Evet, yayınevi sahiplerinden söz almak isteyen…

Buyurun.

DEĞERLENDİRME:
Erhan GÜNGÖR

İnsan Yayınları

Öncelikle Sayın Başkan ve tüm konukları selamlıyorum. Ben burada kısaca birkaç önerim var onları sıralamak istiyorum. Gerçi bazı konuşmacılar üzerinde durdu ama özellikle klasik kaynakların bu yanlış kadın tasavvurlarına zemin teşkil eden yanlış yorumların iyi bir tahlil etme süzgecinden geçirilmesi gerektiği ve bu konuda gerçekten akademisyenlerimizin, bilim adamlarımızın yoğun bir faaliyete girmesi gerektiği düşüncesindeyim.

Yine özellikle bu yönde yanlış kadın tasavvuruna zemin teşkil eden bir diğer husus da özellikle Kur’an meallerindeki bazı yanlış anlamlar, tercümeler. Örneğin “kavvam” kelimesi bazı meallerde üstün olmayla izah edilmekte. O bile yanlış bir kadın tasavvuruna, anlayışına sahip olduğumuzun en açık belirtisi.

Yine yanlış kadın anlayışı, tasavvurunun önüne geçebilmek için bence yapılması gereken sağlam işlerden birisi de sembol kadın şahsiyetler üzerinde durulması. Özellikle Kur’an’daki sembol kadın şahsiyetleri göz önümüze getirdiğimizde bu kadını aşağılayan anlayışların aslında bizden ne kadar uzak olduğu da kendiliğinden ortaya çıkabilmekte. Örneğin bir Hazret-i Meryem olsun, Hazret-i Asiye olsun, Hazret-i Hacer olsun veya Hazret-i Peygamberin eşleri ve kızı olsun, bunlar üzerinde gerçekten çok az çalışmalar yapılmış ülkemizde. Sağ olsun Sibel Eraslan bizi bu sıkıntıdan kurtardı en azından birkaç çalışma ortaya çıkabildi.

Gençlere model kadın şahsiyetleri gençlerimize sunabilecek çalışmalar yok. Bu konuda biz yayıncılara gerçekten çok önemli vazifeler düşüyor.

Yine kadınla ilgili yanlış anlamalar noktasında en başta kadınlarımız vaizelerimiz tabii Diyanet teşkilatının özellikle vazifesi oluyor ve Kur’an hocalarımız tarafından aydınlatılmalı diye düşünüyorum. Çünkü günlük hayatta halkla en çok onlar muhataplar.

Kadının dinî hayatta aktif olması teşvik edilmeli. Bunun için de mesela en pratik örnek ülkemizde özellikle kadınların camilere, cuma namazlarına katılmadığı yönünde, katılmaması gerektiği yönünde bir yanlış anlayış oluşmuş. Böyle bir yanlış gelenek var. Bu yanlış anlayış, bu yanlış gelenek kırılmalı ve bu yönde Diyanet teşkilatımız özellikle kadın vaizelerimiz ve hocalarımız tarafından halka yönelik bu yönde bir eğitim, bir tebliğ faaliyetinde bulunması gerekir diye düşünüyorum. Ayrıca camilerin de fiziki yönde bu doğrultuda hazır olması, bu yönde düzenlemeler yapılması gerekir diye düşünüyorum.

Yine son olarak bir önerim daha var. Özellikle dün bir konuşmacı arkadaşımız da bahsetti, tarihte bizim için daha doğrusu bilim camiasında olsun, tasavvuf camiasında olsun çok meşhur kadın şahsiyetler var, ama bunlar nedense pek göz önünde değildir, çok az bilinir. Bunları ortaya çıkarabilmek için akademik bir kurul tarafından Müslüman kadın şahsiyetleri ele alan bir ansiklopedik çalışma yapılabilir diye düşünüyorum.

Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Peki, çok teşekkür ediyorum.

Buyurun Nevin Meriç.

DEĞERLENDİRME:
Nevin MERİÇ

İstanbul Müftülüğü Din Hizmetleri Uzmanı

Yayıncı değilim ama yayıncıların arasına girdim konuşma olarak.

Ben kadın yayınları üzerinden belki Diyanet Vakfı bunu destekleyebilir veyahut da Diyanet İşleri Başkanlığımız. Günümüz kadınlarından kimler var. Mesela, bir Doktor Ayşe Hümeyra Ökten örneğinden gördük bunun gibi daha bir yığın kadınlarımız var, sözlü tarih projeleri var. Tarih Vakfı bunu destekliyor. Böyle birçok proje olsa Diyanet Vakfı sponsor olabilir mi, bu projeleri destekleyebilir mi, yayınevleri ile birlikte çalışılabilir mi? Çünkü her şey tek kişiye kaldığı zaman çok yetersiz kalıyor. Özellikle yaşayan örnekleri bir an önce kayda geçirme konusunda bu projeleri Diyanet Vakfı desteklemeli diye bir teklif sunuyorum.

Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Teşekkür ediyorum. Yaşayan kadınlar üzerine bir çalışmanın olmasını doğrusu Diyanet İşleri Başkanlığımız da umarım destekler. Belki sadece Türkiye değil dünya çapında da böyle şahsiyetler üzerine bir çalışma yapılabilir.

Buyurun.

DEĞERLENDİRME:
Muhammet ÇİFTÇİ

Kaknüs Yayınları

Ben aynı zamanda Basın Yayın Meslek Birliği Yönetim Kurulu Üyesiyim.

Mesela, bu kongrenin bir çağrısının meslek birliklerine yapılmadığını, sadece burada bir kısım yayınevlerine yapıldığını gördüm.

Kongreye davet yayınevlerinin belli bir yayıncılık deneyimi olan yayınevleri olduklarını ve kadınlar konusunda bazı problemli metinlerin yayınlanmasında belli standartları olmayan bazı yayınevlerinin, metinleri kritik etmeden çeviriye verdiklerini, hasbelkader bir fuarda, bir kütüphanede eseri görerek çevirmeye karar verdiklerini düşünüyorum.

Bu noktada Diyanet İşleri Başkanlığı’nın, hassaten dinî metinler alanında yayıncılık yapan yayıncıları bir araya toplayarak onların bu konular üzerinde detaylı yani karşılıklı bir iletişimin meslek birlikleri üzerinden mutlaka yapılması gerektiğini düşünüyorum. Bu sıkıntıların daha da azaltılabileceğini düşünüyorum.

Hassaten yayıncıların da Diyanetten beklediği çok şeyler var. Mesela, bir imla kılavuzu meselemiz var.

Ben bu Kongreye dördüncü kez katılıyorum, Diyanet İşleri Başkanlığı’nın düzenlediği. Geçmiş kongrelerinde de bu konuları gündeme getirdik. Mesela, İslam Ansiklopedisi’nin kurum içerisine hapsettiği bir imla kılavuzu var, kurum dışına çıkmayan sadece ansiklopedide kullanılan. Fakat yayıncıların çokça işine yarayan. Biz açıkçası her versiyonunu kaçak yollarla elde ediyoruz ve yayıncılığımızda kullanıyoruz yer, şahıs isimleri noktasında bir bütünlük oluşturması açısından.

Şimdi size bir örnek vereceğim. Gazali’nin ismi yayınlanan kitaplar üzerinde en az altı türde yazar Gazali, Gazzali, İmam Gazali, İmam-ı Gazali gibi. Bunları mesela doğru bir çizgiye kim taşıyacak? Bu tip yayıncı mı taşıyacak yoksa bir kurum mu taşıyacak? Mesela, Diyanet burada bir sorumluluk taşımayacak mı? Buralarda niçin mesela bir eleştiri bölümü yoktur? Çıkan dergilerde mutlaka böyle şeyler olmalı diye düşünüyorum.

Meslek birlikleri davet edilmedi ama sonuç bildirgesinin en azından meslek birliklerine mutlaka gönderilmesi ve onların da üyelerine bunu mail yoluyla ulaştırması gerektiğini düşünüyorum.

Ayrıca dinî metinlerdeki problemlerden bahsediyoruz ve yayıncılık sektörüne dinî alanlarda editörlük yapanlar istihdam edilmelidir. Diyanetin hiçbir çalışması yok. Diyanetin ilahiyat fakülteleri ile bir koordinasyon içerisinde belki lisans pozisyonunda olmayabilir ama yüksek lisans pozisyonunda Arapça, Farsça, Urduca yani bizim dinî metinlerimizde bolca yararlandığımız karşılıklı etkileşim içerisinde olduğumuz hatta bunun içerisine bir tür Türk Cumhuriyetlerini de etkileyebiliriz, Rusçaya ve Türkçenin diğer lehçelerine, Balkan dillerine mutlaka çalışmalar yapılması gerektiğini düşünüyorum. Yoksa bataklıktaki sineklerle uğraşır, bu meseleyi çözemeyiz.

Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Ben teşekkür ediyorum.

Doğrusu önerilerinizi son derece yapıcı ve faydalı da buldum. Bu imla kılavuzu meselesi başta olmak üzere yayıncılara dinî yayınlarla ilgili bir editörün en azından danışmanlık yapacak bir ekibin oluşturulması üzerine oldukça önemli buldum. Çünkü hepimiz yazarken, çizerken birçok noktada acaba hangisi doğru tereddüdünü bir sürü yazıda yaşıyoruz, o mu bu mu noktasında.

DEĞERLENDİRME:
Sedanur SEZEN

Balıkesir İl Müftü Yardımcısı

Herkesi saygıyla selamlıyorum.

İki gündür bu programı ilgiyle ve beğeniyle izliyoruz. Herkese çok teşekkür ediyoruz.

Başkanlığımızın hizmet verdiği kesimin yarısı kadın. Bizler de çalıştığımız bölgelerde Aile İrşat ve Rehberlik Büroları vesilesiyle yaptığımız çalışmalarla bu alanın içerisindeyiz. Başkanlığımızın da bu konuda yapmış olduğu çalışmaların giderek ivme kazandığı ve başarılı olduğunu da burada ifade etmek isterim.

İlk günkü konuşmada Başbakan Yardımcımız Bekir Bozdağ, vaaz ve irşat çalışmalarının, özellikle camilerdeki vaazların kapsamlı bir yayın olduğundan bahsetmişti. Biz de buna gerçekten inanıyoruz ve gerek hutbe yoluyla gerekse vaaz çalışmalarında özellikle hutbe komisyonlarımızda ve diğer vaaz ve irşat kollarında bayan görevlilerimizin de yer alması münasebetiyle kadın konuları ve kadın adına üretilen yanlış bilgilerin düzeltilmesi konusunda çalışmalar yapıyoruz.

Az önce de ifade edildi, bazı hutbelerin bizzat kadınlar tarafından yazıldığı ve kadın söylemi ile en azından bazı bilgilerin erkeklere aktarıldığı yolunda çalışmalar var. Bu yönüyle gerçekten ilk adımlar olduğunu ve başarılı adımlar olduğunu da ifade etmek isterim.

Tabii ki kadın tarafından kadın adına üretilen bilgilerde belki doğruluklar olabilir. Ancak bunun dışında kadın adına hem ilmihal kitaplarında az önce ifade edildiği gibi tefsir, hadis kitaplarında yanlış bilgiler olduğu gibi bunların aktarımı konusunda da yine yanlışlarımız var.

Kadın konusunda ortak dil geliştirilmesini ben öneriyorum.

En basiti bu kongrenin imgesi veya simgesi olarak lale, zarifliği ve güzelliği ifade ediyor burada. Ben ilk etapta bunu görmüştüm davetiyeleri gördüğümde. Farklı düşünenler de oldu.

Oturum Başkanı: Hayal gücümüz çok çağrışım yapabilir. Bütün bu çağrışımları dikkate almak zor.

Sedanur Sezen: Kadın konusunda ortak dilin geliştirilmesi ve şu an kullanılan dilin düzeltilmesini önermek istiyorum.

Gerek Başkanlığımızın yayınlarında hâlâ bazı ilmihal kitaplarımızda kadınla ilgili bazı konuların tam ve net ifade edilmediği noktalar var. Bunun yanında diğer piyasada bulunan yayınlarda da kadın adına yapılan yayınlardaki düzeltmelerin yapılması için bir an önce çalışmaya geçilmeli. İnşallah bu kongre onun bir başlangıcı olur. Çünkü piyasadaki güllü Yasin’ler onların içindeki farklı dualara veya bir şeylere yöneltme kadınlar arasındaki bidat hurafelerin yayılması konusunda çok etken. Bu konuda yayıncıların daha dikkatli olmalarını ben öneriyorum.

Başkanlığımız adına yazan çizen personelimiz var. Dergilerimize gerek ilmî dergiye gerekse aylık dergilerimize yazan, makale gönderen arkadaşlarımız var. Zaman zaman bunların yayınlanmadığı oluyor. Tabii ki bazı eksiklikler, kusurlar olabilir ama bunlar en azından o eksik ve kusurlar ne ise arkadaşlarımıza belirtilerek geri dönülürse onların bu konudaki çalışmalarına biraz daha teşvik edilmiş olur. Kadın dilinden belki bazı konular daha farklı aktarılmış olur. Çalışmaların bu konuda değerlendirilmesi gerektiğini de önermek istiyorum.

İki nokta daha kongrenin sunumu ve işleyişi hakkında. Sunulan tebliğlerin katılımcılara daha önceden verilmesi… Çünkü burada biliyorsunuz çok kısa, on dakikada, on beş dakikada özetlemek zorunda kaldılar. Bazı konularda yanlış anlaşılmalara, eksikliklere neden oldu. O yüzden bunlar önceden verilmeli önerisinde bulunmak istiyorum. Tebliğ ve müzakerelerin sonucunda katılımcıların da, sorularla bu programın içerisine alınmasını o anda önermek istiyorum.

Teşekkür ediyorum.

Oturum Başkanı: Peki, ben teşekkür ediyorum.

Salonda değerli yazarlarımız da bulunuyor. Türk dilini en iyi kullanan yazarlardan birisidir Ahmet Turan Alkan. Aslında dün çok kısa konuştu bu süre tartışmalarının içinde hızlı bir tempoda.

Ben eğer lütfederse ondan da bir yorum dinlemeyi arzu ederim. Çünkü içerik kadar o içeriği nasıl aktaracağımız da, hangi sözleri kullanarak aktaracağımız da büyük önem taşıyor sanırım.

Buyurun.

Doç. Dr. Ahmet Turan Alkan: Efendim, çok teşekkür ediyorum.

Doğrusu burada bulunmuş olmak bana büyük tecrübe ve görgü kazandırdı. Onları dinlemenin daha kârlı olduğunu düşünmüştüm ve konuşmamaya karar vermiştim ama nazik davetinizi reddedemeyeceğim için teşekkür ederim.

Oturum Başkanı: Efendim, notlar alıyordunuz bu arada o notları mutlaka bizimle paylaşmanızın önemli olduğunu düşündüm.

DEĞERLENDİRME:
Doç. Dr. Ahmet Turan ALKAN

Gazeteci-Yazar

Teşekkür ediyorum.

İlk gün toplantıları problemleri çözmek için değil problemleri görünür hâle getirmek için yapılırlar. Hâlbuki genellikle insanlarda oluşan karar bilim adamlarının problem çözmeleri istikametindedir. Bu doğru bir beklenti değil, haklı bir beklenti de değil. İlim adamlarının böyle bir iktidarları da yok ne yazık ki. Keşke olsa idi.

Burada meselenin çok iyi, derin ve anlamlı hatlarla görünür hâle geldiğini gördüm. Bu beni çok memnun etti. Özellikle hanım tebliğcilerin, müzakerecilerin tebliğ ve münakaşa ederken gösterdikleri seviye, sergiledikleri seviye beni çok etkiledi. Kendilerine teker teker teşekkür ediyorum, isimlerini zikretmeme imkân yok.

Çözüm meselesinde benim söz sahibi olmam düşünülemez ama belki şunu söylemeden geçemeyeceğim, ben de eski bir hoca olarak bunu söylemeliyim: İslami vicdanın yükselmesi. Herhangi bir kimseye atıfta bulunmaksızın İslami vicdanın yükselmesi, İslami vicdanın kalitesinin artırılması için gösterilecek çabalar herhalde problemlerin aşılmasına yardımcı olacaktır diye düşünüyorum.

Tüm katıldığım, tüm dinleyebildiğim tebliğ ve müzakerelerde bir şey dikkatimi çekti: Benim öteden beri eleştirdiğim bir dil, bir retorik Diyanet yayınlarına ve dünyasına da hâkim olmaya başladı. Bunu hayretle fark ettim. Vaktiyle bir İslamcı topluluk öz Türkçecilik cereyanın başlangıcını şöyle desteklemişti: “Bizim bir davamız var, bizim bir derdimiz var ve biz bunu anlatmak derdindeyiz. Bunun hangi dille ve hangi üslupla anlatıldığı önemli değildir, biz kendi derdimizi anlatmak derdindeyiz.” Bunun doğru olmadığını düşünüyorum. Türkçe bizim için bizim anladığımız İslam’ı taşıyan bir karakter teşkil ediyor. Çünkü Türkçe aynı zamanda hadim-i İslam, bir mücahittir. Bunun tarihi kıymetinin ve bundan sonra da taşıyacağı fonksiyonel kıymetin nazar-ı itibara alınarak Türkçenin hatırasına da azami dikkat gösterilmelidir diye düşünüyorum.

Son olarak şunu söyleyeceğim: Bu camiayı seviyorum. Öteden beri sevmişimdir zaten. Mümkün olduğu kadar davetlerine icabete ve yayınlarında pek hafif ve sulu seviyede de olsa katkıda bulunmaya çalışıyorum. Bugünkü intibalarım beni bir kat daha memnun etti.

Beni sabırla dinlediğiniz için hepinize teşekkür ediyorum, saygılar sunuyorum.

Oturum Başkanı: Teşekkür ediyoruz katkı sunduğunuz için.

Emine Eroğlu’na çok atıf oldu aslında Timaş yayınlarından. Bir son değerlendirme yapmak ister mi? Göremedim ben içeride mi? Çıktı mı? Tamam, peki o zaman.

Şule Yüksel Şenler de dün bizleri izlemişti, bugün de aramızda. Arzu ederse eğer ondan da bir değerlendirme almak isterim, Diyanet İşleri Başkanımızın konuşmasına geçmeden önce.

DEĞERLENDİRME:
Şule Yüksel ŞENLER

Yazar

Çok manalı bulduğum bu güzel toplantı için Diyanet İşleri Başkanlığı’nı, Diyanet İşleri Başkanlık görevlilerini, programı hazırlayanları tebrik ediyorum. Katılan kıymetli misafirlerimize de saygılarımı sunuyorum.

Benim burada bu mevzularda söyleyeceğim fazla bir sözüm yok aslında. Neden yok? Çünkü maziye doğru baktığımda kırk küsur yıl öncesi biz tesettürlü hanımların, imanlı bir toplumun hasretini çekiyorduk ve hep beklenen nesil olarak sesleniyorduk. Bilhassa kadınlık mevzuu o derece ihmal edilmişti ki bu mevzua hassasiyetle ve önemle dokunan olduğum için de kanayan bir yaraya parmak basmışım ki bu derece rağbet gördü. Gerek hanımlarımız, kızlarımız arasında bir kompleksten kurtulma, cemiyet, aile içinde bir dik başla var olabilme özlemi ile kavruluyorduk. Ben naçizane bu duygularımı daha henüz üç beş arkadaşken bir kompozisyon hazırladım, kadın köşemde neşrettim. On, on beş kişilik kadın grubu Avrupa modellerinden kestiğim şapkalarını atıp saçlarını örttüm. Tesettürlü bir grup hanım hepsi istikbale doğru ümitle bakar durumda, öyle olanlarını seçtim ve bunu gazetede neşretmeden önce ellerimi açarak Rabbime dua ettim: “Rabbim, sen bu manzaranın hakikat olduğunu bize göster, göster. Rabbim, sen her şeye kadirsin ve bu âcizane ve öylesine ufuklar aç ki haddim olmasa da yapabildiğim kadar, duyurabildiğim kadar hizmet etmemi nasip eyle ya Rabbim.”

Bu duama o kadar yürekten olan duama öylesi bir icabet gördüm ki şimdi aradan geçen şu kırk küsur yıldan sonra, elli yıla yaklaşıyor aşağı yukarı gördüğüm toplum karşısında hâlâ sanki ayılamıyorum, inanamıyorum. Allah’ım, dua ettim ama bu kadar olabileceğini de tahmin etmedim, sen ganisin, gani olanı seversin. Bizler de inşallah sadece sayı olarak çoğalmak değil evsaf olarak da en mükemmel örnekler olarak nesillere aktarırız bu durumumuzu. Onun için ben bugün başka mevzularda konuşmak istemiyorum. Kariyer sahibi hanımlarımız, kariyer sahibi çeşitli mesleklerden beyefendiler, kardeşlerimiz çok güzel yetişmişler ve çok güzel her şeyi izah ediyorlar. Ben bunları görmekten ve buna şahit olmaktan şu ahir ömrüme yaklaştığım yıllarda gözüm açık gitmeyecek inşallah diyorum, son derece bahtiyarım.

Rabbim hepinizden razı olsun. Bu kervan inşallah kervanın yavaş adımlarıyla değil de bir füze hızıyla istikbale doğru yol alsın.

Hürmetler ediyorum.

Oturum Başkanı: Salonda bulunan herkes adına ve Türkiye’deki tüm dindar hareketindeki tüm dindar kadınlar adına Allah sizden razı olsun diyorum ben de.

Ayrıca bir nüvedir Huzur Sokağı romanı ve filmiyle. Mısır’da röportajlarım esnasında Keriman Hamza diye bir hanım Şule Yüksel Şenler’den etkilendiğini ve o dönem modern kentli dindar kadının kıyafeti ile ilgili gazetelerde yazmaya, modeller oluşturmaya, çizmeye başladığını da röportajımda söyleyince çok etkilenmiştim. Sadece Türkiye değil o dönem o gazetelerden bir şekilde haberdar olup oradaki yazıları çevirtip oradaki örtü modellerini görüp kendi ülkesinde tatbik eden bir hanımdı o da kendi döneminde Kahire’de. Halen de hayattadır.

Bir fikir sadece bir ülkeyi değil tüm dünyayı da aslında etkiliyor. O noktada bugünün kadınına ilişkin dindarlık algısı üzerine Şule Yüksel Şenler’in hizmetlerini tekrar hayırla yâd edelim. Kendisine de şahsında teşekkürlerimizi iletelim.

Efendim, değerlendirmelerin sonuna geldik. Diyanet İşleri Başkanımızı bir son değerlendirme konuşması yapmak üzere kürsüye davet ediyorum.

DEĞERLENDİRME:
Prof. Dr. Mehmet GÖRMEZ

Diyanet İşleri Başkanı

Bismillahirrahmanirrahim. Elhamdülillahi rabbi’l-âlemin vesselatü vesselamü âlâ resulina Muhammedin ve âlâ alihi ve ashâbihi ecmain.

Hasbelkader böyle bir toplantıya arkadaşlarımla birlikte ev sahipliği yaptığım için Allah’a hamd ediyorum. Sizlerle iki gündür birlikte olmaktan büyük bir mutluk duydum.

Aslında baştan zihnimi buna göre ayarlamıştım çünkü hakikaten ilk gün protokolde bulunup daha sonra diğer işlerimi yapmak üzere planlarımı öyle yapmıştım itirafta bulunayım.

Fakat ilk günden itibaren tebliğler peş peşe dolu dolu gelmeye başlayınca hele hele hanımefendi kardeşlerimizin o gerçekten hepimizin çok istifade ettiği tebliğlerini dinlemeye başlayınca bu toplantının sonuna kadar burada kalmayı ve istifade etmeyi kendime görev addettim. Dolayısıyla resmî bir görevi yerine getirmek için bulunmadım gerçekten istifade etmek için bulundum ve çok istifade ettim. Hepinize en kalbi şükranlarımı sunuyorum, hem tebliğ sunan kardeşlerimize hem müzakerelere, yayınevi sahiplerine, hanımefendilere ve beyefendilere, aramızda bulunan büyüklerimize, az önce dinlediğimiz Şule Yüksel Şenler Hanımefendi’ye ki biz hepimiz onu ablamız olarak biliyoruz. Allah uzun ömürler versin inşallah.

Her birinize ayrı ayrı şükranlarımı arz ediyorum.

Mısır’da burada yok ama şu anda Başkan Yardımcısı olan dostumuz Mehmet Emin Özafşar ile birlikte. Mısır’ın kitap fuarlarını, Kahire’nin kitap fuarlarını bilirsiniz bir yıllığına biz fakülteden sonra Kahire Üniversitesinde bulunduk. Bu vesile ile biriktirdiğimiz paralarla kucak dolusu kitaplar alıp sabahtan akşama kadar kitapçıları geziyoruz kitap fuarında. Akşam eve getirdiğimiz kitapları da birlikte müzakere ediyorduk.

Hiç unutmuyorum İbnü’l-Hâc El-Abderî’nin ‘El-Medhal’ diye bir kitabı var. Kitap hanımefendilerin bazılarının üzerinde çok durduğu yaşanmışlıkları bize naklediyor. O kitabın önce fihristine bakıyoruz, fihristinden dikkatimizi çeken bir başlık varsa onu okuyoruz.

Geçen kendisine hatırlattım, bir yerde nakletmiş, dedim ki nerede okuduğumuzu da söyleyeyim: Bir Hristiyanın evinde kiracı olarak kalıyorduk, onun damında birlikte müzakere ettik o kitabı.

Kitap, Said b. Müseyyeb diye meşhur bir âlimimiz var onunla ilgili bir kıssa bize naklediyor, yaşanmış bir hadise naklediyor.

Çok sevdiği talebelerinden ki daha sonra Hanefi âlimlerinin büyüklerindendir, bir müddet derslerine gelemez oluyor. Bir talebesini gönderiyor neden gelmedi diye. Öğreniyor ki evde hasta bir hanımı var, talebesinin evinde hasta bir eşi var ve artık, son demlerini yaşıyor onu bırakacak konumda olmadığı ve hanıma hizmet etmek için evde kalıyor. Bir müddet sonra da hanımefendi vefat ediyor.

Daha sonra hoca Said b. Müseyyeb kendisine diyor ki benim Fatıma’m –onun da ismi Fatıma- evlilik yaşına geldi eğer evlenmeyi düşünürsen sizi evlendirelim diyor ve kendi kızı ile talebesini evlendiriyor. Zifaf gecesinin sabahında talebe ayağa kalkıyor, kitaplarını toparlıyor. Nereye gidiyorsun diyor hanımefendi. Diyor ki, Said’in ilim meclisine gidiyorum. Said dediği Saib b. Müseyyeb, hanımefendinin babası. Hanımefendinin cevabı şu oluyor: “ukud ve allimeke ilme Said’in” Otur dizimin dibinde, Said’in sana öğreteceği bütün ilimleri öğreteyim.”

Bunu şunun için naklettim: Açılış konuşmamda ifade ettim, İslam ümmeti Resulü Ekrem’den itibaren özellikle ilim konusunda ulumu İslamiyye konusunda ve diğer alanlarda elbette şiirde, edebiyatta bizim hâlâ istifade ettiğimiz çok büyük insanlar var, ilim insanları var ancak ulum-u İslamiyyede her ne kadar baştaki konuşmada ifade ettiğim Nedvî’nin kırk ciltlik bir eser hazırladığını ve sekiz bin âlime hanımın hayatını kaleme aldığını ifade etmektedir. Belki en çok hadis ilminde biz hanımları görüyoruz. Ancak ulumu İslamiyyeyi inşa ederken hanımlarla erkekler Kur’an-ı Kerim’in ifade ettiği gibi birbirlerinin velileri olarak, birlikte marufu emretmek, birlikte münkiri nehyetmek ve birlikte bu ilimleri tahsil etme konusunda bazı eksikliklerimiz olmuş.

Eşim Hanımefendi yüksek lisans tezini Hazret-i Aişe’nin Kur’an ayetlerinin tefsiri üzerine yaptı. Hazret-i Aişe Validemizin Resulü Ekrem’in hayatında hem Kur’an’ın teviline ve yorumuna hem hadislerin doğru anlaşılmasına hatta Hazret-i Ebu Hureyre radiyallahü anh tarafından rivayet edilen bazı hadislere ve bazı sahabelerden bilhassa kadınlar hakkında ifade edilen bazı hadislerine yönelttiği eleştiriler bir kitap hacmindedir. İmam Zerkeşî bu kitabı bir araya getirmiştir. Kurul üyelerimizden Prof. Dr. Bünyamin Erul Hoca onu Türkçeye tercüme etti. Buradaki arkadaşlarımızın çoğu okumuştur.

Hazret-i Aişe Validemizi ailecek müzakere edince hep Allah’a hamd etmişimdir, iyi ki Aişe, validemiz olmuş aksi takdirde belki İslam risaletinin bazı yönlerinin sonraki nesillere doğru aktarılmasında birtakım problemler yaşayabilirdik. Ancak Hazret-i Aişe Validemiz, emsali âlime hanımlar tarih içerisinde çok fazla olmamıştır veya istisna olmuştur.

Şimdi iki gündür hep bir paradigmadan söz ediliyor ama hasbelkader Resulü Ekrem’in hadislerini çalışan, okuyan ve bilhassa bu konularda söylediği her sözü, her davranışı okumaya çalışan bir talebe olarak, bir kardeşiniz olarak söylüyorum, sonradan oluşturduğumuz paradigmayı Resulü Ekrem’in hiçbir tavrında gösteremezsiniz.

Evet, sonradan bir paradigma oluştu, ben şimdi o paradigmayı anlatmayayım ama Resulü Ekrem’in hayatındaki hiçbir işaretinde ben o paradigmadan bir izi bulamıyorum.

Dün Ayşe Böhürler Hanım’a da izah ettim, açılış konuşmasını hazırlarken bizim şimdi hazırladığımız altı cilt olarak tamamlanan, son okuması Medine’de Huzur-i Nebi’de bitirilen ve şimdi inşallah matbaaya gidecek olan hadis projemizin kadın ile ilgili maddelerini arkadaşlarımdan istedim. “Kadının Saygınlığı” diye bir madde yazılmış. Yazarı da zannediyorum şimdi aramızda olacaktır. Gözümden kaçmış okurken Resulü Ekrem’in hayatından çok muhteşem denilebilecek bir tablo ile karşılaştım. Yaşanmış bir hadise.

Nereden Medine’ye geldiği bilinmeyen bir zenci hanımefendi Mescid-i Nebevi’nin temizliği ile uğraşıyor.

Biz ismini bilmiyoruz. İsmi biliniyor mu dediler dün akşam biraz uğraştım ismini bulmadım, yok ismi. Belki bulursanız bana söyleyin.

Medine’de böyle bir ticaret merkezi olduğu için, bir ziraat merkezi olduğu için dışarıdan gelip yerleşen hizmetle uğraşan böyle birtakım insanlar var ki biz bazılarının isimlerini biliyoruz bazılarını bilmiyoruz. Ama bir hanımefendi Mescid-i Nebevi’nin temizliği ile uğraşıyor. Zenci bir hanımefendi. Bir müddet sonra Resulü Ekrem, hanımefendinin kaybolduğuna şahit oluyor. Etraftakilere soruyor, “Nerede o hanımefendi?” Efendim vefat etti diyorlar. Öyle bir üzülüyor ki. “Peki, neden bana haber vermediniz?” Rivayet detaylarını vermiyor ama rivayetin satır aralarından şu anlaşılıyor: Haber verecek kıymette bulunulmamış olabilir.

Hazret-i Meryem’in annesi, “Ya Rabbi! Ben söz verdim karnımdakini mihraba adayacaktım ama kız doğurdum. Ben bunu vaat ederken erkek düşündüm ve kız da erkek gibi değil.” diyor. Ama Cenab-ı Hak ona cevap veriyor: “Fe tekabbeleha rabbüha bi kabulin hasenin”. “Allah onu en güzel bir şekilde kabul etti.” Siz farklı görmüş olabilirsiniz ama ben öyle görmedim buyuruyor Rabbimiz ve tıpkı onun gibi Resulü Ekrem (s.a.s) bu durum karşısında ne yapıyor biliyor musunuz? Derhal kalkıyor ve mezarının başına gidiyor. Mezarının başında tekrar cenaze namazını bizzat kendisi kılıyor, eda ediyor.

Dolayısıyla sözlerinde ve davranışlarında ben Resulü Ekrem’in dünyasında daha sonra ümmet olarak oluşturduğumuz paradigmanın izlerini bulamadım şahsen.

Musa Carullah’ın Hatun diye biraz da zamanında radikal denilebilecek bir kitabını neşrettim ben, yazdım, tercüme ettim, Türkçeleştirdim daha dorusu. Kitap yazıldığında şeyhülislam makamı tarafından yasaklanıyor Türkiye’de. Hatta Tamim Gazetesinde, o zaman resmî gazetedir, neden yasaklandığı yazılıdır, belge olarak bende vardır. Ben de şahsen o paradigmanın bir parçası olarak bu kitabı neşrederken Carullah’a bazı itirazlarımı dipnotlarımda yazmak için epeyce hazırlık yaptım fakat sonra yine Resulü Ekrem (s.a.s)’in hayatında kadınla ilgili bize çizdiği çerçeveyi bir nebze de olsa anladığımda, vakıf olduğumda bundan vazgeçtim. Bunu açıkça ifade edeyim. Bazı arkadaşlarımızın ihtilafları oldu. Elbette farklı bakış açıları olacaktır.

Bütün bunlardan hareketle şunu ifade etmek istiyorum: Bugün aslında İslam dünyasının bir âlim ihtiyacı var. Âlim derken âlime ile birlikte âlim ihtiyacımız var.

Gerçekten ulumu İslamiyye son asırlarda sürekli seviye kaybetmiştir. Hep ifade ediyorum, fakülte hocalarımız bana çok kızıyorlar: Profesörlerimiz çoğaldı, doçentlerimiz çoğalıyor, doktorlarımızın sayısını artık bilemiyoruz ama âlimlerimizin sayısı azalıyor. Bu bir hakikat dostlar. Tabii, âlimeye olan ihtiyacımız en az âlime olan ihtiyacımız kadar fazla.

Bununla birlikte bu toplantı bilhassa hanımefendi kardeşlerimizin bu yönde nasıl bir çaba içerisinde olduğunu gösteriyor. Ben Diyanet İşleri Başkanlığı’nda hasbelkader bunu görüyorum. Göreve başladığımda sekiz sene önce iki bin beş yüz, iki bin altı yüz görevlimiz vardı, şu anda on üç bin, on dört bin, yeni alımlarla on beş bini geçecek. Hizmetlerini, gayretlerini, çabalarını gördüğümde gerçekten umudum artıyor. Bununla birlikte hâlâ bizim ilim mihrabına adanacak kızlarımıza ihtiyacımız var. İlim mihrabına adanmış, adanacak olan insanlara bizim çok ihtiyacımız var.

Kadın, erkek Âdem’in oğulları, Havva’nın kızlarının Allah’ın vahyini birlikte anlamaya çalışmaları, Resulü Ekrem’in hadislerini birlikte anlamaya çalışmalarını ben önemsiyorum. Birimizin diğerine anlatması yeterli değil, ikimiz birlikte anlayalım. Çünkü en başta yine açılış konuşmasında ifade ettiğim gibi buna bizim ihtiyacımız var. O bakış açısını birlikte yoğurmaya, birlikte hakikatin peşine düşmeye bizim hepimizin ihtiyacı var.

Sözü çok fazla uzatmak istemiyorum ama bir iki husus: Özellikle yayıncı kardeşlerimize ben teşekkür ediyorum. Zaman zaman Diyanet İşleri Başkanlığı’nın bazı çabaları oldu ama bir sansürcülük olarak algılanabileceği için doğrusu biz teşebbüs etmeye cüret edemedik. Başkanlığı’n da bazı politikalarında zaman zaman gelgitler yaşandığı için ben şahsen ona cüret edemedim doğrusu. Eğer o politikalarda hiçbir gelgit olmayacaksa ki inşallah bundan sonra olmayacaktır diye umut ediyorum. O takdirde onlarla birlikte ilmî heyetler oluşturmaya ve bu heyetlerle birlikte yayınlayacağımız eserleri değerlendirmeye, gözden geçirmeye biz hazırız.

Yeni kanuna şöyle bir madde derç edilmek istendi, ben engelledim ve değiştirdim. Madde şöyle: Din İşleri Yüksek Kurulumuzun görevleri arasında aslında şöyle bir madde vardı daha önce: Türkiye’de yayınlanan bütün dinî yayınların tetkiki, incelemesi söz konusu idi. Tabii Din İşleri Yüksek Kurulumuzun bunun altından kalkması mümkün değildi ve uygulayamadı da. Sadece Başkanlığı’n yayınlarını inceleme imkânı oldu. Ancak yeni kanuna bu madde derç edilmek istendiğinde ben bunun ihtiyari bırakılmasını istedim. Dedim ki, herhangi bir yayınevi yayınlayacağı bir eserin Din İşleri Yüksek Kurulu tarafından incelenmesini ve tıpkı Mushafları İnceleme Kurulumuz gibi yayınlanan Mushaflara damga bastığı gibi eğer bir damga basmasını istiyorsa hatta buna bir sembolik de olsa bir ücret ödesin, getirsin müracaatını yapsın Din İşleri Yüksek Kurulumuz da oluşturduğu komisyonlar marifeti ile bu kitabı incelesin mütalaalarını, mülahazalarını yayınevine bildirsin ve mülahazalar dikkate alınarak yayınlandığında da çok rahat bir şekilde kitabın ilk sayfasına iç kapağına “Bu kitap Din İşleri Yüksek Kurulu Heyeti tarafından incelenmiştir.” diye bir yazı yazılsın dedik ve oraya yazdık.

Ancak biz onlarla birlikte yani arkadaşlarımızla birlikte o maddeyi bir tarafa bırakarak, bir araya gelerek bu konuda yardımlaşmaya hazır olduğumuzu müessese olarak ifade etmek isterim. Fakat burada önemli bir şey var: İmam Taberi’nin tefsiri biliyorsunuz ilk tefsirlerimizdendir. Her ne kadar rivayet tefsiri dense de ben bir okuyucu olarak onu hep dirayet tefsiri olarak görmüşümdür. Dirayet yönü de olan bir tefsirdir Taberi. Çok müstakil bir mezhep sahibidir ve çok önemli içtihatları vardır malumunuz.

Taberi, tefsirinin mukaddimesinde çok önemli bir şey söyler. Der ki, “Benim bu kitabımda yer verdiğim bilgiler ilmi emanete riayet olsun diye, benim çağımda benden önceki nesillerin söylediklerini, onlardan duyduklarımı, yazılı olarak onların aktardıklarını benden sonraki nesillere aktarmayı ilmi emanet olarak kabul ettiğim için yer verdim yoksa hepsine katıldığım için değil.”

Buna rağmen bizim akademisyen arkadaşlarımız hâlâ Taberi’den zaman zaman bir cümle bularak görüyor musunuz Taberi ne diyor tefsirinde diye İmam Taberi’yi yerden yere vurarak, o içinde yer verdiği bir İsrailiyattan dolayı, bir kıssadan dolayı yahut çok garip bir rivayetten dolayı İmam Taberi’yi mahkûm edebiliyorlar. Hâlbuki metodunu anlamak için mukaddimesini okumak lazım ve mukaddimesinde de bunu böyle ifade ediyor: “Ben ilmî emanet için benim zamanımda bana baliğ olan bütün ilimleri, bütün bilgileri, bütün bilgi kırıntılarını benden sonraki nesillere aktarmak istedim. Değerlendirmeyi onlara bırakıyorum.” Her yerde de değerlendirmiyor.

Onun için bu kitapları böyle birer ilmihal gibi gerçekten her birisinin her musannifin ayet ve hadis gibi müstakil bir metin kabul ettiği kitaplar olarak algılamak yanlış zaten.

Diyelim ki Din İşleri Yüksek Kurulumuz bir araya geldi. Biz bu hadis kitabımızla ilgili defalarca… Batı’da, Doğu’da şöyle bir haber yapıldı: Diyanet hadis ayıklayacak. Aslında tenkih kelimesi bir hadis kelimesidir eğer tenkih kelimesinin tercümesi olarak ayıklama tabiri kullanılıyorsa doğrudur. Çünkü tenkih nedir? Sahih ile zayıfı, sahih ile uydurmayı birbirinden ayırmaktır. Zaten hadis ilminin gayesi de budur. Ancak onlar bunu nasıl aktardılar? Onlar zannediyorlar ki biz bir araya geleceğiz bir konsül oluşturacağız ve bu konsül karar verecek bütün hadis kitaplarımızdan zayıf ve uydurma hadisleri tamamen atacak ve sonra yeniden bunları matbaaya götürerek basacak. Böyle bir şey olmaz.

Biz ümmet olarak en şaz görüşleri en zayıf, en uydurma haberleri dahi kaynaklarımızda yer almıştır. Hatta ben arkadaşlarıma dedim ki bu maddeleri yazarken her maddenin sonuna bir de şöyle diyelim: Ümmet tarihin belli bir noktasına geldiğinde sapma göstermiş ve bu konuda şöyle bir hadis uydurmuştur diyelim. Dolayısıyla o uydurma hadisler bile bizim tarih içerisinde nasıl bir sapma gösterdiğimizi bize anlatan belgelerdir. Biz onları bir tarafa atamayız.

Evde eşine söz geçiremeyen bazı zevatın hanımların itaatini icbari kılmak için hadis uydurduğunu biz biliyoruz artık. Bunu ben söylemiyorum hadisçiler söylüyor. O aşırı mübalağalı birtakım ifadelerin onlar tarafından uydurulduğunu biliyoruz.

“Şâviruhunne hâlifuhunne” , “İstişare edin ama onun tersini yapın.” Bunun uydurma olduğunu Resulü Ekrem vahyi aldığı gün aslında ilan ediyor. Çünkü vahyi ilk istişare ettiği insan Hazret-i Hatice Validemiz.

Enteresandır, Sultan Sencer gibi bir zat Siyasetname’sine bu hadisle başlayacaktır. Biraz giriyorsun, bakıyorsunuz ki Nizamülmülk’ün eşi Terken Hatun diye Araplar okuyor biz Türkan Hatun diyoruz, Türkan Hatun her şeyi belirlemeye başlamış, Nizamülmülk her şeyi ona istişare etmeye başlamış. Sultana da bir şey diyecek ama diyemiyor bu söz üzerinden sultana mesajını vermiş oluyor, “şaviruhünne halifuhünne” diyor. Her birisinin böyle bir arka planı var. Dolayısıyla böyle ayıklamak falan olmaz. Hilmi Karslı Hocamızın ifade ettiği gibi dipnotlar koymak gerekiyor.

Bir örnek vereyim. İmam Gazali’nin İhya’sı. İhya, muhalled bir eserdir ve gerçekten de hele hele din hizmeti ile cami hizmeti ile vaaz ve irşat hizmeti ile uğraşan bir insanın onsuz yapamayacağını söyleyebilirim ben.

Arkadaşlarıma diyorum ki dört küçük kitapta özetlesek adat, ibadat, mühlikat ve münciyat diye ve bütün arkadaşlarımıza bunu dağıtsak ve herkes okusa yahut Makdisî’nin çok güzel bir ihtisarı var, o ihtisarı tercüme etsek diye talepte bulundum doğrusu. Ancak bir yönü var içinde zayıf ve uydurma hadisler var.

Allah rahmet eylesin İbrahim Canan Hocamız bir oturumda bunu naklettiğimde arkasından da İmam Gazali’nin Kanun-u Tevil diye bir risalesi var. Kanun-u Tevil’de diyor ki, son cümlesidir, “Bidati fi ilmi’l-hadisi muzcatün”. “Benim hadis ilminden nasibim azdır.” diyor.

Ben cümleyi bitirir bitirmez Canan Hoca, Allah rahmet eylesin, dedi ki, “Gazali’nin tevazu olsun diye söylediğini niye aleyhine kullanıyorsun?” Ben de dedim ki, “Hocam bu sözün delili İhya’daki hadislerdir.”

İbnü’l-Hacer gibi bir âlimi yetiştiren Irâkî gibi bir âlim kırk yıl emek vererek –çünkü bu kitabın değerine inandığındandır- kırk yıl emek vererek Gazali’nin İhya’sındaki hadisleri tetkik ediyor. Bize gelen bilgilere göre on bir ciltlik aslında bir kitap yazıyor sonra o on bir cildi iki cilde ihtisar ediyor. Bizim elimizde o iki cildi var. Her hadisi tetkik ediyor, araştırıyor, isnat bakımından inceliyor, metin bakımından inceliyor.

Halebî baskısında yani Mısır’da basılan Arapça ilk baskılarından birisinde Irâkî’nin yaptığı bütün bu değerlendirmeler altına yerleştirilmiştir. Hadis yukarıda, aşağıda diyor ki, “Haza la asla lehu, revahu et-Tirmizi ve la aslelehu. Tirmizi bunu rivayet etmiştir ama bu hadisin aslı yoktur.” diye hepsinde var.

Türkçeye tercüme edilirken bu kitap herhalde tercüme heyeti baktı… Hatta Allah rahmet eylesin ben mütercimden naklen bir bilgi aldım: Mütercim aynen tercüme ediyor, yayınevinin sahibi olmaz böyle şey diyor. Böyle şey olmaz, Gazali gibi bir âlim yukarıda hadis diye verecek sen altına not düşeceksin efendim bu benim notum değil, bu hadis ilminde en büyüt otoritemiz olan İbnü’l-Hacer’i yetiştiren Irâkî’nin notları, olmaz, bunların hepsini sileceksiniz diyor. O notların hepsi çıkarılıyor. Hatta o notlar bir de tahrif ediliyor.

Nasıl tahrif ediliyor? “Revahut Tirmizi ve la asle lehu.” La asle lehu siliniyor orada, tercüme edilmiyor.

İşin garibi bir de bu kitaba yüz sayfalık bir mukaddime yazılıyor. Yayınevinin sahibi yazıyor mukaddimeyi. Mukaddimede diyor ki, “Gazali’nin İhya’sında zayıf hatta uydurma hadis olduğunu iddia eden naylon müçtehitler türedi.” Neyi anlatmaya çalışıyorum? İlim çizgisinden uzaklaşıldığı zaman bu böyle olur.

Biz ne Irâkî üzerinden Gazali’ye vurmaya hakkımız var, bu da su-i edep olur, ne de İmam Irâkî’nin o kırk yıllık emeğini yok saymaya hakkımız var. Böyle bir şeye hakkımız yok.

Dolayısıyla yayınevi sahibi olan dostlarımıza ben bu öneriyi -burada Din İşleri Yüksek Kurulu hocalarımız da var- gerçekten önemli buldum. Birlikte bazı çalıştaylar yaparak özellikle bu muhalled eserlerimizin neşrinde nasıl bir yöntem takip etmemiz gerektiği ile ilgili bir prensip kararına vardık.

Şimdi öğrendim biz imla kılavuzumuzu da esirgemişiz Ahmet Turan Hocam. İmla kılavuzumuzu da esirgemişiz buna üzüldüm tabii. Dil çok önemli. Bu kitaplardaki dil ve üslup çok önemli.

Hep öyle ifade ediyorum bizim dilimiz çok eskidi ve yeni kuşak bizim dilimizi anlamıyor. Biz yeni kuşağımızın dilsizliğine varalım demiyorum ama onların da kullanabileceği, onların bizi çok iyi anlayabileceği hikmetli bir dil ve üslup bulmak zorundayız.

Önemli bir hususu daha ifade ederek sözlerimi bitiriyorum. Yayınevi sahibi olan arkadaşlarımıza ve tabii ki kendimize biz Türkiye’de yayınlarımızı planlarken artık, sadece Misak-ı Milli sınırları içerisindeki Türk vatandaşlarını düşünme hakkına sahip değiliz. Dünyada kimliklerini yeniden inşa ile uğraşan milyonlar var. Rusya’nın içerisinde yirmi milyon Müslüman var. O bağımsız ülkeler diye bağımsız Türk cumhuriyetleri diye bildiğimiz o ülkelerde en küçük bir ilmihal bilgisine henüz sahip olmamış itikat, inanç, ahlak konusunda bu bilgilerini yeniden inşa etmeye çalışan büyük topluluklar var. Biz yayınlarımızı planlarken bütün bu dünyaları düşünmek zorundayız. Bizim yayınlarımızın, burada ürettiğimiz bilgilerin bütün dünya dillerine tercüme edilmesini düşünerek planlamak zorundayız ve inanın bütün bu dünyalar bizden bekliyor. Bu yayınları. Onun için maalesef biz hâlâ bu konularda çok mahalliyiz. Onun için sadece belli bazı kitleleri düşünerek kitap yayınlıyoruz ama o kitaplar bazen birilerinin eline geçiyor ve hemen susamışçasına birine veriyor tercüme ettiriyorlar ve bizim burada bir satırda meydana getirdiğimiz hayal kırıklığını Türkiye’de telafi etmemiz mümkün ama o hayal kırıklığını başka dünyalarda telafi etmek mümkün değil. Orada çünkü yeni kimlikler inşa ediliyor. O kimlikler inşa edilirken doğru bilgilere dayanmak zorundadırlar. Biz oralara yanlış bilgiler ihraç etmek durumunda kalmamalıyız. Onun için her yayınevi sahibini ben bu kültürümüzün bir elçisi olarak görüyorum. Bu işbirliğimizi önemsiyorum.

Diyanet İşleri Başkanlığı olarak da her ne kadar şimdi Dinî Yayınlar Genel Müdürlük oldu… Aslında baştan itibaren sürekli kitap yayınlamaktan çok Türkiye’deki dinî yayıncılığa daha çok yön veren, öncülük yapan, katkı sunan, proje üreten bir bilim olmasını murat etmişimdir. İnşallah o öyle olur.

Bir şeyi ihmal ettim: Özellikle Ayşe Böhürler Hanımefendi’nin sunumu bilhassa medyadaki dinî yayınlar, görsel medyadaki dinî yayınlar sonra Hümeyra Hanım’ın sanal ortamdaki dinî yayınlarla ilgili söyledikleri bizim hepimizin bu konularda ne kadar geride olduğumuzu ortaya koyuyor. Belki bu bizim elimizde olan bir şey değil. Her ne kadar Mesut Uçakan dostumuz serzenişte bulunuyorsa da senaryosuyla, tarzıyla, dili ve üslubuyla henüz üretimlerimiz çok az o konuda. Onun için elbette bu alanlarda da pek çalışmaya çok ihtiyaç var.

Ben tekrar hepinize çok çok teşekkür ediyorum. Bu cumartesi, pazar gününü, tatil günlerini bize ayıran Ankara’nın içerisinden dışarıdan gelen bütün kardeşlerimize, bütün hanımefendilere beyefendilere en kalbi şükranlarımı sunuyorum ve toplantımızın hayırlara vesile olmasını yüce Allah’tan niyaz ediyorum.

Hepinize saygılar sunuyorum.

Oturum Başkanı: Efendim, Sayın Görmez’e çok teşekkür ediyorum. Doğrusu söylenir mi bilmiyorum hikmetli bir sempozyum oldu. Allah, bu sempozyum vesilesi ile ve tüm hayatımız için de ilim sahibi insanların ilmini, fikir sahibi olanların fikrini, gayret sahibi olanların gayretini artırsın diyorum. Adalet ve vicdan üzerine bir toplumun inşasına hepimizi memur etsin.

Çok teşekkür ediyorum.

SEMİNER:
KADININ EĞİTİM SORUNSALI

Yard. Doç. Dr. Emine KESKİNER

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

Aslında konuşmanın başlığı güncel bir meseleye işaret ediyor: Kadının Eğitim Sorunsalı ama buna geçmeden ister istemez biraz meselenin geçmişine bakmak gerekiyor.

Her ne kadar bir önceki oturumda özellikle Yıldız Ramazanoğlu tarafından kadın eğitiminin tarihine yönelik bazı konular üzerinde durulduysa da; ben konunun bütünlüğünü bozmamak adına, daha doğrusu ne değişti ne değişmedi, değişen fazla bir şey oldu mu görmek adına geçmişe biraz değinmeyi düşünüyorum. Süremizin daralması nedeniyle planladığımdan daha kısa keseceğim.

İslamiyet’in öncesine girmek istemiyorum. İslamiyet’ten önce kadınlar şöyle idi, İslamiyet ona hak ettiği değeri verdi vs. den çok, İslamiyet geldikten sonra ne değişti? Konusu üzerinde biraz durmak istiyorum. İslamiyet geldikten sonra Hatemi’nin ‘Kadının Çıkış Yolu’ eserinin ön sözünde de yer verdiği gibi, uygulamaya onun geldiği coğrafyadaki kültürlerin etkisi yansıdı. Arap kültürü, Bizans kültürü, İran kültürü, Türk kültürü bunların kendi kattığı yorumlarla birlikte ortaya İslamiyet’in verdiği değerin uygulamadaki karşılığı bu kültürler arasında ne kadar yer bulduğuna, yer verildiğine bağlı olarak gelişti. Buradaki grubun malumudur ki Orta Çağ boyunca aslında hem Batı dünyası, hem Doğu dünyası kadının eğitim öğretiminde çok mesafe almadı. Hemen hemen bakış açısı aynıydı. Örneğin; Orta Çağ İngiltere’sinde de bir babada kızının belli bilgiler, sınırlı bilgiler öğrenmesi, evini yönetecek, evini idare edecek şeylere öncelik verilmesi şeklinde bir düşünce vardı.

İslamiyet’in gelişiyle, tabii ki sabah Mehmet Görmez Bey’in de bahsettiği gibi birçok alanda âlime yetişmiştir. Gerek başkanımızın zikrettiği kaynaklarda, gerekse Tayyib Okiç’in İslamiyet’te Kadın Öğretimi vb. eserlerde ilmî alanlarda yetişmiş birçok kadından bahsedilmektedir. Bu verilen rakamların kadınların genel nüfusuna oranı konusunda elimizde veri bulunmasa da, tefsirde, hadiste, fıkıhta, şiirde, edebiyatta öne çıkmış kadınlar olduğu bir vakıadır. Kadınların erkeklerle Kur’an alanında rekabet ettiği görülmektedir. Bu rekabet tefsir alanında değil de özellikle hafızlık alanındadır. Evliya Çelebi, Seyahatname’sinde o dönem İstanbul’daki dokuz bin hafızın üçte birini kadınların teşkil ettiğini söylemektedir. Manzara bu haliyle iç açıcı gibi görünse de, genel olarak kadın eğitiminin ihmal edildiğini söylemek yanlış olmayacaktır. O dönemde dünyanın hiçbir yerinde olmadığı gibi İslam dünyasında da kadınlar için ilköğretimin üstünde bir öğretim kurumu bulunmamaktadır. Medrese yaptıran kadın var ama medreseye devam eden kadın yoktur. Kadın eğitimi genel olarak ilköğretimle sınırlı tutulmuştur.

Bu durum o dönemde kadının cahilliği anlamına mı geliyor? Kadının cahilliği anlamına gelmese de, büyük bir kısmının cahil bırakılması anlamına geliyor. Sınırlı sayıda kadının eğitimine devam edebildiği görülmektedir. İlköğretimin dışındaki kadın eğitimi özel hocalar vasıtasıyla ya da otodidakt olarak gerçekleşmiş, varlıklı belli başlı ailelerin kızları bu suretle dinî ve edebî bilgiler edinmişlerdir. Ömer Seyfettin’in Bahar ve Kelebekler hikayesinde, bir büyükanne Meşrutiyet döneminde yetişmekte olan genç kız torununa bu eğitimin içeriğine yönelik olarak şunları söylemektedir: “Biz de okurduk. Kibar zengin efendiler kızlarına farisî öğretir, cami dersleri gösterirlerdi. Tuhfe-i Vehbî’yi okuturlardı. Fuzûlî’nin, Bakî’nin gazellerini ezberlerdik. Mesnevî’yi anlardık. Mükemmel seciler, kafiyeler yapar, hocalarımızla müşâare eder, hafızamıza, zekamıza, nüktelerimize onları hayran ederdik. O vakit bir kadın için en büyük medih, fâzıla, edibe, şâire, âkile hanım olmak idi. Şimdi siz Frenk mürebbiyeler elinde büyüyor, kendi lisanımızın güzelliklerini tanımıyor, başka memleketlerin şeylerini öğreniyorsunuz. Onlara benzemek istedikçe kendi benliğinizden uzaklaşıyorsunuz.”

Bu büyükanne, o dönemdeki Batı’nın etkisiyle açılmış kurumlardaki eğitimin kızları bir şekilde dejenere ettiğini düşünmektedir. Osmanlı’nın son döneminde genel olarak Batı’ya bir özenme olduğunu biliyoruz. Burada kozmetik batılılaşması denilen, gardrop batılılaşması diye de eleştirilen bu özentiye bir serzeniş var.

Ancak alınan eğitimin her zaman bu özentiye sebep olmadığı da bir gerçek. Mesela, benim şaşırdığım şeylerden birisi şudur: Yüksek lisans tezimde eserini çalıştığım Ayşe Sıdıka Hanım, kendisi Rıza Tevfik Bölükbaşı’nın ilk eşidir, bizde Batılı anlamda ilk pedagoji eserinin yazarı olarak bilinen Satı Bey olsa da, aslında bu hanımefendidir. Ulemadan Mustafa Efendi’nin kızı olmasına rağmen kendisinin mezun olduğu okul, yabancı okul da değil azınlık okulu: Rum Zapyon Lisesi. Bu eğitim her zaman Batıcılığa mı sebep olmuştur, yani bu sonucu mu doğurmuştur? Sorusunun cevabı evet değildir. Çünkü Ayşe Sıdıka Hanım çocuklarımıza mürebbiye seçiminde dikkat etmemiz gereken hususlarda, özellikle o dönem çok moda olan Fransız mürebbiyeleri eleştirir ve bunların kendi kültürlerini empoze edeceğine işaret ederek eleştirel bir duruş sergiler. Ancak ulemadan birinin, bir zatın kızını Rum Lisesi’ne göndermesi, o günün şartlarında bile olsa benim çözebildiğim bir şey değil!

Diğer taraftan sarayda kadınların eğitimine gelince, harem dairesinde, câriyelerin kalfalar tarafından eğitildikleri, bunlara terbiye, nezaket, büyüklere saygılı olma yanında, okuma yazma, özellikle İslamî bilgiler ve Kur’an öğretildiği bilinmektedir. Padişah kızlarına da saraylarda okuma yazma öğretildiğini kanıtlayan en önemli belgeler, Emel Doğramacı’nın Türkiye’de Kadının Dünü ve Bugünü eserinde de belirttiği üzere, arşivlerde saklanan, sultan hanımların kendi el yazma mektuplarıdır. Keykavus’un Kabusnâme adlı bir eseri var malumunuz. Bu eser II. Murat zamanında dilimize çevriliyor ve saray çevresinde çok okunan kitaplardan birisi. Doğramacı diyor ki, bu kitap kadın öğretimine engel olmamıştır. Zira Keykavus, kitabın başka bölümlerinde katıldığımız birçok görüşü savunmakla beraber, kız eğitiminde oldukça sınırlayıcı bir bakış açısına sahiptir. Ona göre “kız çocukları da bir kadın öğretmen elinde Kur’an okumayı, İslam esaslarını öğrenmelidir. Fakat onlara yazı yazmak öğretilmemelidir; çünkü arzu ve duygularını yazı ile başkalarına bildirebilirler. Kız iyiden iyiye büyürse hemen evlendirilmelidir.”

Aslında kızlara yazı öğretilmemesi tavsiyesi o dönemde Batı’da da karşılaşılan bir argüman. Ancak bizim için üzücü olan durum, 2001 tarihli bir araştırmada günümüzde bile “kadınlara yazmayı öğretmeyin” şeklinde bir sözün hadis olarak imamlar tarafından aktarılmasının tespitidir.

Kınalızade’nin Ahlak-ı Alâi adlı eserini hepimiz biliriz. Kendisi kız eğitimine dair şunları söyler: “Kızlara uygun bir eğitim vermek gerekir. Onlara haya, iffet, erkeklerden sakınma, utanma, ev işleri konusunda daha çok bilgi verilmelidir. Bazı Müslüman yazarların söylediklerinin aksine okuma yazma öğrenmeleri yararlıdır. Büluğ çağına gelince hemen evlendirmek iyidir.” Görüldüğü üzere, burada da kız erkek eğitimi arasında yapılan ayrım dikkat çekmektedir. Kızların okuma yazma öğrenmesi savunulurken kullanılan cümle o zaman buna karşı çıkan bir söylem olduğuna işaret etmektedir. Hem Keykavus’ta hem Kınalızade’de, hem de Yusuf Has Hacip’te kızın büluğa erer ermez yani evlenme çağına gelir gelmez bir an önce evlendirilmesi tavsiyesi bulunmaktadır. Bu metinlerde belli bir yaşa geldiğinde kızların evlendirilmesi konusunda ısrar edilmektedir.

Eğitim-öğretimin ayrı mekânlarda mı yoksa karma mı olduğu konusuna gelince, sıbyan mekteplerinde kız erkek beraber okuduklarına dair rivayetler var. Bunu savunanlardan biri Osman Nuri Ergin. İslam coğrafyasındaki bazı ülkeler için de böyle rivayetler var. Ama Ahmet Çelebi İslam’da Eğitim ve Öğretim Tarihi kitabında bunun pek mümkün olmadığını düşünmekte, İslam dünyasının genelinde kız çocukları ilk mektebe devam etmekle birlikte, câri olan âdete göre, kız çocukları öğrenimlerini evlerinde yapmışlardır demekte, erkeklerle birlikte eğitim görenlerin cariye kızlar olduğunu söylemektedir.

Biraz daha yakın zamanlara gelecek olursak, Tanzimat Fermanı sonrası kadın eğitimiyle ilgili gelişmelerin Batı’yla paralel gittiğini görmekteyiz. Dolayısıyla kadın eğitimi konusunda bir geri kalmışlıktan söz edemeyiz. Batı’da da kadın eğitiminin geliştiği dönem de bu dönem: 1800’ler. Bunu tetikleyen olaya baktığımızda neden olarak sanayileşmenin gösterildiğini görüyoruz. Aslında kadın hep çalışıyordu, ancak tarım toplumundaki çalışması adeta çalışmadan sayılmamaktadır. Sanayileşme ile beraber Batı’da ne olmuştur? Yuvanın ekonomik ve toplumsal işlevlerinin çoğu kaybolmuş, bunlar artık kadından devlete devredilen yükümlülükler hâline gelmiştir. Kadın ev işlerinin büyük bir bölümünden kurtularak hayatın içine atılmıştır.

Asıl kadının eğitimindeki gelişme olarak değerlendirilen kısım ise kadınların üniversiteye devam etmeleri hakkını elde etmesidir. Batı’da hangi yıllara rastladığı ile ilgili tarihleri vermiyorum. Bize gelince bazı kaynaklarda ilköğretim kurumu olarak da geçen ancak kızlar için ilkokulun üstünde bir tahsil imkânı sunan ilk kurum, 1859’da Sultanahmet’te açılan Cevri Kalfa Kız Rüştiyesi. 1869’da Safvet Paşa’nın Maarif Nazırlığı sırasında çıkarılan Maarif-i Umumiyye Nizamnâmesi”nin 9. Maddesi 6-11 yaş arasındaki kız çocuklarına da sıbyan mekteplerine devam zorunluluğunu getirir, ancak bu zorunluluğa pek uyulmaz. Sultanahmet’teki rüştiyeyi başka kız rüştiyeleri takip eder. Ancak o tarihte pek kadın öğretmen bulunamadığı için yer yer öğretim kesintiye uğrar. Isparta’daki rüştiye yıllarca bu sebeple eğitim öğretim faaliyeti gösteremez. Kadın öğretmen ihtiyacını karşılamak üzere 1869’da Darü’l-Muallimat yani kadın öğretmen okulu açılır.

1880’de Münif Paşa’nın Maarif Nazırlığı döneminde günümüz lisesine tekabül eden ilk kız idadisi açılır. Okulun programına genel kültür, Türkçe, üç Batı dili, musiki, el ve ev işleri dersleri de alınmış, okula başlangıçta üç öğrenci kaydolmuş, ilgisizlik yüzünden iki yıl sonra bu okul kapanmıştır. Basında o zaman da bugünkü “Baba beni okula gönder” kampanyası gibi, babaların kızları okula göndermeleri, kızları olmayanların bile bu harekete yardım etmelerinin istenmesi vb. hususların yer alması da dikkat çekicidir.

Yüksek öğretime gelince, 1914’te Dârü’l-Muallimat-ı Âliye’ye bağlı olarak İnas Darü’l-fünunu, yani kadınlar için ayrı bir üniversite açılıyor ve ilk mezunlarını 1917’de veriyor. İnas Dârü’l-fünun’u 1920’de kızlar erkeklerden ayrı sınıflarda ders görmek üzere İstanbul Dârü’l-fünun’u ile birleştiriliyor. Bir müddet sonra kızların ayrı sınıflarda ders görmeyi boykot etmesi üzerine üniversitede karma eğitim başlamıştır.

Kadınların o dönemde yöneldiği mesleklere gelince, uygun bir eğitim almış bulunan pek çok kadının ebelik, öğretmenlik, hemşirelik gibi meslekleri yürüttüğü görülmektedir. Asıl olarak yönelinen meslek ise öğretmenlik olmuştur. Bu alandaki etkinliği ve etkisi giderek sürekli artmıştır. Balkan Savaşları’ndan sonra, bazı ilkokulların, hatta idadîlerin müdürlükleri verilmiş, bayan müfettişler bile atanmıştır. Yukarıdaki üç meslek grubunun, doktorluğu da benzer bir iş olarak düşünürsek, bugün de kadınlara uygun görülen işlerin başında geldiğini görüyoruz.

Burada Cumhuriyet dönemine geçecek olursak önceki dönemde başlayan okullaşmanın artarak devam ettiğini görüyoruz. Ama Cumhuriyet’in ilk yıllarında da belli kesimin kızlarını okula göndermediklerini, kayıtlarda geçmese de şifahî söylemde geçtiği üzere okula giderse kızının ahlakının bozulacağını, dinî açıdan dejenere olacağını düşünerek bir şekilde kızını cahil bırakmayı okula göndermemeye tercih eden aileler olmuştur.

En çok tartışma konusu olan öğretim kurumlarımızın başında gelen İmam Hatip Liseleri’nin kadın eğitimine katkısına bu bağlamda değinmek istiyorum. Zira bu okullara kız öğrencilerin alınmaya başlamasıyla yukarıda söylediğim endişeler kırılmaya başlanmış ve o düşüncedeki aileler de kızlarını okula göndermeye başlamışlardır, demek yanlış olmayacaktır. Başörtüsü konusu zaman zaman kesintilere yol açmışsa da; ben nerdeyse tüm öğrenim ve öğretim hayatı bu konudaki gelgitlere şahit olan biri olarak burada bu konuya girmek istemiyorum.

Kadın eğitiminde bugün geldiğimiz noktaya bakacak olursak, Başbakanlık Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü tarafından 2003’te yapılan bir araştırmada okullaşma konusunda kadınların istenilen noktaya gelmediği vurgulanmaktadır. Bunun başlıca nedeni olarak da yaklaşık yirmi yıldır sıkça kullandığımız geleneksel yapıdaki toplumsal cinsiyet rolleri gösterilmektedir. Araştırmaya göre geleneksel kültür kız çocuklarının okullaşmasının önündeki en önemli engellerden birini teşkil etmektedir. Geleneksel düşünce kalıpları ailelerin kızlarını evde tutmalarına ve okula göndermemelerine neden olmaktadır, denilmektedir. Türkiye İstatistik Kurumu’nun 2010 yılı verilerine göre, okullaşma oranlarına baktığımızda; her iki cins için de ilköğretimde % 98’lerden bahsediyoruz. Orta öğretim düzeyinde liselere devam eden erkek öğrenci oranı % 72, kız öğrenci oranı % 66. Bu oran üniversitede oldukça birbirine yaklaşmış durumda: % 31 erkekler, % 29.55 de kadınlar. Yalnız meslekî yönelimler açısından az önce bahsettiğim yönelimlerin etkisinin burada da devam ettiğini görmekteyiz. Ancak az önce bahsettiğim raporda nüfusa kaydedilmeyen kızların olduğu tespitini de unutmamak gerek!

Bu arada okul eğitiminin önemli bir parçası olan ders kitapları ile ilgili insan hakları açısından yapılan araştırmalarda kadınlara yönelik ayrımcılığa işaret eden birçok bulguya yer verilmekte ki, bu da düzeltilmesi için çaba sarf edilmesi gereken hususlar arasında.

Kadın eğitimiyle ilgili mevcut durumu ana hatlarıyla bu şekilde aktardıktan sonra, konuşmamın bu kısmında kadın eğitimi açısından problem olmaya devam ettiğini gördüğüm iki hususa dikkat çekmek istiyorum:

Birincisi; kadının eğitimi tartışılırken geçmişten bugüne bir vurgu var. O da şu: Kadının eğitimi gerekçelendirilmek istenmiş. Kadın niçin eğitilmeli? gibi sorulmaması gereken bir soruya cevap aranırken, kadının kendini gerçekleştirmesi, var olan potansiyelini kullanması vb. gibi insan eğitimi için ileri sürülen argümanlar yerine farklı kesimlerden içerisinde ayrımcılık barındıran benzer gerekçelerin öne sürüldüğünü görmekteyiz.

Namık Kemal tarafından kadınların cahilliği ailenin ve giderek ulusun çöküş nedenlerinden biri olarak gösterilerek, kadının eğitilmesi gereği ispatlanmaya çalışılmış.

Şemsettin Sami de kadınların insan fabrikası hükmünde olması sebebiyle eğitilmesi gerektiğini söylemiş, çocuğunu eğitebilsin diye. Benzer vurgu Atatürk’te de var. Atatürk de kadının başlıca vazifesinin analık olduğunu söyleyerek anaların eğitilmesi gereğine dikkat çekmiş. Tabii bu söylemlerde kadının eğitimine karşı çıkanları ikna için de bir çaba söz konusu olduğunu göz ardı etmemek gerek.

Kadıoğlu, Cumhuriyet’le birlikte İslam ataerkilliğinin yerine Batı ataerkilliğinin konduğunu belirterek, kadınların eğitiminin, kadınları özgürleştirmek için bir araç olarak değil, gelecek kuşakların, özellikle erkeklerin daha iyi yetiştirilmesinin yöntemi olarak savunulduğunu ifade eder. Kadının en önemli görevi analıktır. Son zamanlarda kadın eğimi ile ilgili yapılan çalışmalarda da bir kadını eğitmenin bir aileyi eğitmekle eşdeğer olduğu ve bir erkeği eğitmeye göre daha önemli olduğu vurgulanmaktadır.

Bunları niye vurguluyorum? Çünkü burada bir indirgemecilik söz konusu. Bir tarafı ile korumacılık, bir tarafıyla da indirgemecilik. Bir de kadın eğitimi söz konusu olduğunda gerekçelendirme ihtiyacı yani bir gerekçesi olmak zorundaymış gibi bir bakış açısı söz konusu. Bu durumun altını çizmek istiyorum.

İkinci dikkat çekmek istediğim husus ise; “kadının yeri evidir” anlayışı…

Yakın zamanda fakültemiz tarafından Gazzali Sempozyumu düzenlendi. Sempozyum vesilesi ile İhya’ya tekrar göz gezdirirken aklıma takılan bir hususu sizinle paylaşmak istiyorum. İkinci ciltte, kocanın karısına olan görevleri arasında öğretme, talim görevi sayılıyor. Bu başlık altında da kocanın kadınların özel durumlarına ait yani ibadetlerine engel olabilecek özel durumlarına ait bilgilerin öğretilmesi ilmi, istihâze ilmini bilmesi gerektiği yazılı. Erkek bunu niçin bilmelidir? Sorusunun cevabına gelince; çünkü erkek bunu bilmezse kadın gidip bu konuları dışarıda öğrenebilir, yani istihâze ilmini. Ama erkek gidip sorup öğrenebilecekse yine kadının gitmesine gerek yoktur. Erkek aktarabilecek durumdaysa aktarır. Aksi takdirde kadın kocasından izin almadan dışarı çıkabilir. Bu ilim dışında zikir meclisine gitmek veya fazlasını öğrenmek için ancak kocasının rızasıyla evden çıkabilir. Konuyla ilgili Hazret-i Ayşe’den şöyle bir söz rivayet eder: “Eğer Allah’ın resulü kendisinden sonra kadınların yaptıklarını bilseydi, onları evden çıkmaktan men ederdi.”

Gazzalî’den asırlar sonra Birgivî’nin halk tarafından çok okunan eserinde de benzer ifadeler görmekteyiz. Kendisinin Gazzali’den etkilendiği açıktır. Birgivî’ye göre de; kocanın izni olmadan kadının ilim meclislerine çıkması doğru değildir. Bir âlimden sorulması gereken bir mesele olduğunda kocanın bunu öğrenip hanımına bildirmesi mümkünse kadının çıkması caiz değildir. Koca sorup öğrenmek istemezse kadın çıkabilir, kocanın rızasına bakılmaz. Fakat abdest ve namaz gibi konularda kocanın öğrenip hafızasında tutması mümkünse karısına izin vermeyebilir. Müsaade etmediği takdirde kocaya bir şey lazım gelmez. Kadın da dışarı çıkamaz.

İslam Toplumunda Kadın diye 1981’de yayınlanmış bir eser var. Orada da kocasından izin almak şartıyla dinî tasdik yapmasına ve sosyal hizmetlere girmesine izin var. Fakat bu yabancı erkeklerle karışık ise olamaz denilmektedir. Buna da gerekçe olarak Hazret-i Peygamberin hanımlardan biat alırken onların ellerini sıkmaması gibi bir gerekçe gösterilmekte ki; ben buradaki mantığı anlayamadım. Bu kitapta, kadın ne zaman evden çıkabilir? Ev çökecekse izinsiz evden çıkabilir gibi garip ifadeler var! (Gülüşmeler) İş bu noktaya varınca insan şaşkınlığını gizleyemiyor doğal olarak.

Yalnız bakın gülüyoruz ama yakın çevremizde bu zihniyete sahip insanların olduğu gerçeğini unutuyoruz sanki. Örneğin benim rahmetli dedeciğim müderris. Annem fıkıh kültürünü ona borçlu ve benim annemden en sık duyduğum şeylerden biri kadının günahından evlenmeden önce babasının, evlendikten sonra kocasının sorumlu olması. Günahı ya babaya ya kocaya yazılır yani. Kur’an-ı Kerim’deki “Hiç kimse kimsenin günahını yüklenmez” ayetinin hükmü yok sayılır adeta.

Günümüzdeki İslamî internet sitelerinin çoğunda da kadınların evde durmasının önemi, evde durduğunda hak ettiği değeri bulacağı şeklinde benzer bakış açısının sürdürüldüğünü görüyoruz.

Şimdi bunları niye zikrettim? Bunları zikretmemin nedeni genelde hep kadının eğitimi bizde güneydoğu ve doğu ekseninde biraz tartışılıyor. Aslında büyük şehirlerde de kadın eğitimi sorunu söz konusu. Çok fazla kulağımıza gelen şeylerden birisi şudur: İnsanlar yavaş yavaş artık kızlarını evde eğitmek yani uzaktan eğitim vs. yönünde karma eğitimden uzak tutma arayışı içinde. Burada antiparantez şunu söyleyeyim: Sistem aslında insanlara alternatifler sunabilmeli, yani tek tipi dayatmamalı. Az önce mesela kız liselerinden bahsedildi, kız liseleri 28 Şubat sürecinde kalmadı. Erkek liseleri de kalmadı (bazı meslek liseleri hariç). Bu uygulamalar da kızın yerinin evi olması gerektiğini düşünen insanların ellerini güçlendiriyor bir yerde diye düşünüyorum.

Yıldız Hanım Nevin Meriç’e atfen bizde her kesimden kadının İslami hassasiyetine dikkat çekti. Yapılan araştırmalara baktığımızda Batı’daki çalışmalarda kadın dindarlığının erkek dindarlığına oranla yüksek çıktığını görüyoruz. Ancak bizdeki yakın tarihli araştırmalarda, biri 2006, biri 2004 yılında yapılan iki araştırmada kadının tahsil düzeyi yükseldikçe dindarlık oranlarında bir düşüş tespit ediliyor. Araştırmaların sıhhatini tartışmak durumunda değiliz. Veysel Uysal’ın çalışmasında da, Ahmet Onay’ın çalışmasında da böyle bir veri ile karşı karşıyayız. Bunun dışında kadının pratik dinî yaşantısında artış olduğu zaman az önce bahsettiğim ve eleştirel tarzda değindiğim din anlayışına bir yakınlaşma var. Dinî pratikleri olan kadınlar, yukarıda eleştirdiğimiz söylem doğrultusunda bir hayat kurmaya dikkat ediyorlar. Ama tahsil düzeyi yükselen, farklı kaynaklardan beslenen kadınların belki de İslami bir siteye gireyim, bir İslam içerikli yayına bakayım dediğinde, yukarıda bahsettiğim söylemlerle karşılaşınca çelişki yaşaması normal diye düşünüyorum. Bu söylemin düzelmesi için yüksek din öğrenimi görmüş kadınlara daha çok iş düşüyor. Ancak yüksek din öğretimi yapılan kurumlarda da kadın eğitimini gerekçelendirme anlayışının örneklerini görebiliyoruz. Örneğin, bayan bir akademisyen alındığında, erkek akademisyen için gerek duyulmayan şu tarz gerekçelendirmelere girildiğini, kız öğrenci sayımız çoğalıyor, kız öğrencilerle ilgilenir gibi sözlerin sarf edildiğini duyabiliyoruz. Burada hem bayan hocalar hem de kız öğrenciler açısından rahatsız edici bir üslup söz konusu. Kız öğrencileri korumacı bir yaklaşımla, ilgilenmeye muhtaç olarak göstermenin yanında hocanın da akademik potansiyelini geri plana itme söz konusu.

Kadının annelik görevinin kutsallığı tartışılmaz. Ancak meseleyi tek annelik açısından kurgulamanın anne olmayan, olamayan kadınları dışlamak gibi bir anlamı da içerdiğini düşünmek gerek. Ancak feministler karşı çıksa da 1980 sonrası dünyada da kadını anne olarak görme ve annelik vazifesini merkeze koyma yaklaşımının çoğaldığını görüyoruz. Elisabeth Badinter’in Kadınlık mı Annelik mi adlı eserinde Batı dünyasında yapılan bir araştırmada kadınların üç kategoriye ayrıldığını görüyoruz: % 20 kadınlar ev merkezli, % 20 iş merkezli, % 60 da uyum sağlayabilen kadınlar: Bunlar evi de işi de götürmeye çalışanlar. Yukarıdaki söylemi destekleyen birileri sizi bu külfetten kurtarıyoruz diyebilir ama Yıldız Ramazanoğlu’nun da dediği gibi hayatta niye varız? Bütün potansiyeli kullanmak için varız ve bu potansiyeli kullanmayı biz göze almışsak birilerinin bunun üzerinden yorum yapması anlamsız diye düşünüyorum. Çalışan kadına “kreş eken huzurevi biçer” gibi sözlerle yapılan psikolojik baskıları acımasız buluyorum.

Bundan sonra karşılıklı konuşabilmek adına burada sözlerimi bitiriyor, hepinize teşekkür ediyorum.

Fatma Melek Karabulut: Akyurt Müftülüğünde Kur’an kursu öğreticisiyim. Veysel Uysal’ın ulaştığı sonucu söylemiştiniz, öğretim düzeyi arttıkça dindarlık azalıyor şeklinde.

Yard. Doç. Dr. Emine Keskiner: Ahmet Onay’ın çalışmasında bu sonuç daha belirgin.

Fatma Melek: Evet, ben tezimde de kullanmıştım bunu ben de okumuştum. Ama şöyle bir baktığımızda dindarlık algımız dindarlığın tanımı bu konuda çok önemli diye düşünüyorum. Dindarlık çok ibadet etmek mi, çok özümsemek mi, anlamak mı, neyi ne için yaptığını bilmek mi? İbadeti fazla yapabilir ama ne şekilde yapıyor, ne kadar biliyor, ne kadar özümsüyor diye düşünüyorum?

Yard. Doç. Dr. Emine Keskiner: Dindarlık bir bütün aslında. Bizde dindarlıkta da maalesef öyle bir sıkıntı var: Ya vicdana hapsetmek ya da sadece pratiğe hasretmek şeklinde.

Ben aslında onu konunun imanî boyutunu tartışmak için değil ama dinî pratiklikleri dışlama noktasındaki tavırda bu söylemlerin etkili olduğunu düşündüğüm için zikrettim. Çünkü beslenilen kaynaklar belli. Zaten İslam karşıtı bir yazın var: Şeriat ve Kadın gibi İslam aleyhinde beslenebilecekleri. Ama din adına yazılan bazı eserlerde de kadınla ilgili birtakım sıkıntıların varlığına işaret etmek adına paylaştığım bir şeydi. Teşekkür ediyorum.

Gülsüm Sezen: Pursaklar Müftülüğü

Başörtü ile ilgili konuya girmeyeceğim dediniz ama başörtü ile ilgili konuya bence girmek gerekiyor çünkü bizde özellikle Cumhuriyetten beri kadının eğitim görmesi için belli bir şeyler dayatılıyor. Sürekli dayatılıyor. Bilhassa 28 Şubattan sonra da iyice artan bir şekilde işte başını açarsan okuyabilirsin, açmazsan okuyamazsın. O zaman bu şartları kabul etmeyen ama okumak isteyen insanlara da engel olunmuş oluyor. Sistemi de eleştirmek lazım bu noktada diye düşünüyorum.

Yard. Doç. Dr. Emine Keskiner: Evet, Gülsüm Hanım’a teşekkür ediyorum. 1982’de İmam Hatip Lisesi’ne başlamış ve başörtüsü ile ilgili kırılmalara şahit olmuş biri olarak hakikaten artık insan konuşmak da istemiyor. Sadece kamu hizmeti alanın değil verenin de bir gün bu konuda hürriyete kavuşmasından yanayım. Çünkü insanlar doğal olarak aldıkları eğitimin gereğini de yerine getirmek istiyorlar.

Ben o anlamda size katılıyorum. Sadece Türkiye’de böyle içinden çıkılamaz, ipleri karışmış bir yumağa dönüştüğü, dönüştürüldüğü için, bu konuya girmek istemedim yoksa bu konuda bir duruşum olmadığından değil.

Bir Katılımcı: Hocam, öncelikle çok teşekkür ediyorum. Gerçekten güzel bir seminerdi.

Ben de şöyle bir soru sormak istiyorum: Yakın zamanda uluslararası bir eğitim sempozyumunun sonuçlarını okudum, tebliğleri okudum. Orada Almanya’dan katılmış olan bir profesörün şöyle bir açıklaması vardı: Diyordu ki; “Artık Avrupa’da ve özellikle Almanya’daki üniversite camiasında gençlik özellikle seçmeli dersler içerisinden en çok dünya dinlerini tercih ediyorlar. Bu bizim açımızdan çok sevindirici bir şey. Çünkü çocuklarımızın ve gençlerimizin Ateist söylemler içerisinde olmaktansa en azından hiç olmazsa okuyup öğrenip araştırıp bir din tercihi etmeleri çok güzel.”

Şimdi, Türkiye’de ise ben kendi gözlemim olarak şunu dile getirmek istiyorum: Böyle üniversite camiasındaki gençlerle bir arada bulunduğumuz zaman özellikle çocuklarda, gençlerde daha çok eğitim noktasında, kendini yetiştirme noktasında Batı kültürü ile ilgili bilgiler üzerinde yoğunlaştıklarını, yazarlar, kitaplar veya onların geçmiş tarihi hakkında oldukça bilgiye sahip olmalarına rağmen kendi kültürümüz, kendi tarihimiz hakkında çok fazla bilgiye sahip olmadıklarını gördüm, çeşitli tartışma ortamlarında. Çok şaşırdım.

Bu eğitim düzeyi arttıkça dindarlığın azaldığına ben de aynı şekilde katılıyorum. Burada biz nerede yanlış yapıyoruz? Niçin Avrupa’da o noktada hiç olmazsa gençlikte bir meyil var? Serbest bırakıldıkları için mi veya tercih hakkı verildiği için mi? Nedir? Niçin bizim gençliğimiz daha çok Batı’nın kültürüne ve tarihine merak salıyor da, kendi kültürünü, kendi tarihini ikinci plana itiyor?

Yard. Doç. Dr. Emine Keskiner: Gençlik derken, gençliğin içindeki çevrenin bir yerde ürünü olduğunu yani sistem ona neyi empoze etmeye çalışıyorsa, sistem tarafından ne özendiriliyorsa onu sahiplendiğini unutmamak gerek.

Bir Katılımcı: Çok özür diliyorum yani şunu söylüyorum: Yabancı müzik dinliyor olmak, yabancı kitaplar okuyor olmak yani bu onu daha bir elit, daha aydın gösteriyor sanki. Onun için öyle bir merak var ama dinle ilgili bir şeyler bildiği zaman sanki daha yobaz, daha geri kafalı gibi algılanır korkusuyla mı bilmiyorum artık ilgi alanlarına girmiyor bir türlü?

Yard. Doç. Dr. Emine Keskiner: Şöyle bir durum var: Biz rotayı Batı’ya çevirmiş bir toplumuz. Bu Osmanlı’da kozmetik Batılılaşması, gardırop Batılılaşması olarak başlamış bir süreç. Bu uzun süreç, bizde komplekse sebep olmuş. Bu kompleks maalesef kendisini dindar olarak adlandıran çevrede de var.

Bakıyorsunuz daha mütefekkir görünmek için Batılı kavramları kullanmak, Batılı kavramlar üzerinden konuştuğunda kendini daha bir bilgin gibi hissetme ve insanların da böyle algıladığını düşünme yönünde bir temayül var. Bu kökü çok eskilere dayanan bir şey. Bir de, sistem bir bütündür sadece formel programa bakmamak lazım yani açık program değil de örtük programa da bakmak lazım ve bizde örtük program dediğimiz program, dolaylı söylem Batı’yı özendirici, sadece okul için demiyorum genel çevre koşulları açısından da durum böyle.

Yalnız dünya dinleri ile ilgili ben çoğulculuk vb. konulara da ilgi duyan biri olarak şunu söyleyeceğim: Bu dünya dinlerine duyulan ilginin altında dindarlıktan çok, dini yeniden dizayn etme, inanç, ibadet boyutunu değil de sosyal ve kültürel tezahürlerini öne çıkarma gibi bir arayış da söz konusu. Meseleye daha çok beraber yaşama kültürü açısından bakılıyor.

Bir Katılımcı: Evrensel bir din oluşturma noktasında…

Yard. Doç. Dr. Emine Keskiner: Dünya dinleri olayı aslında bir proje. Samimi bir yönelim midir yoksa bir sosyal projenin bir ürünü müdür? Tartışılır. Pozitivist sosyologların öngörüsü gerçekleşmeyince, yani din öyle veya böyle varlığını devam ettirince, bu defa Batı dünyası varlığını devam ettirecekse biz buna bir şablon biçelim, amaçlarımız doğrultusunda şekillendirelim gibi bir arayışa girdi diye de düşünebiliriz.

Bir Katılımcı: Özellikle şunun için örnek verdim: Batı’da gençlik dinle alakalı olduğu zaman onlarda küçümsenecek bir şey değil bilakis takdir edilirken bizde tam tersi. Hatta çok dindar ailelerin çocuklarında da bunun yaşandığını bizzat aileler anlatıyor ve duyuyoruz. Kültürlü seviyeli ailelerin çocuklarını farklı okullarda meslek sahibi olsun diye İmam Hatibe göndermedik tamam ilahiyata göndermedik ama şimdi de çocuğun eline bir kitap verdiğim zaman bunları geç anne, bunları ben okuduğum, öğrendiğim zaman arkadaşlarımın içerisinde bir yer edinemiyorum, onların paylaştıkları şeyleri bilmem lazım. O yüzden mecburen merak alanını değiştirmek zorunda kalıyor gençlik.

Yard. Doç. Dr. Emine Keskiner: İşte, hakikaten sizin sorunuz belki onu kapsamıyor ama bu dinî yönelişin, bu seçimlerin vs.nin bildiğimiz dindar tipinden ziyade dinin bir kültür olarak bilinmesi, dinin bir kültür olarak öğrenilmesini kapsadığı. Biz din eğitiminden tam da onu kastetmiyoruz yani din eğitimi almışlıktan kastımız onu davranışlara yansıtmak aynı zamanda. Sadece bir entelektüel dindarlık değil! O da doğru, bu da doğru. Bugünkü konseptimiz bu değil ama çoğulculukla ilgili düşünmek gerek…

Konsept tabirini de kullanmam iyi oldu değil mi Hidayet Hanım? Az önceki eleştirimin üstüne güzel gitti.

Bir Katılımcı- Konsept artık Türkçeleşti.

Yard. Doç. Dr. Emine Keskiner: Türkçeleşmiş yine de sayılmaz diyeyim.

O nedenle hani tam da öyle görmemek gerekiyor. Bir dindarlaşma eğiliminden ziyade dinin yeni bir bağlamda tekrar ele alınışı, bu şekilde özendirilişi, bir arada yaşama kültürüne vurgu var. İşin merkezinde de Batı’daki Müslümanlar var. Bir taraftan İslamofobia üretiliyor, bir taraftan dinlerin ortak yönleri vb. gibi barışçıl söylemler kullanılıyor. Ortada çelişkili bir durum var yani….

Elif Arslan: (Diyanet İşleri Başkanlığı)

Hocam, ben sizin sözünü ettiğiniz “kreş eken huzurevi biçer” tırnak içinde özdeyişinden yola çıkarak bir şeyler söylemek istiyorum, daha doğusu bana çağrıştırdıkları ile ilgili birkaç kelam. Bu hukuk fakültesi öğrencisi bir kız çocuğunun profesör annesini öldürmesinden sonra beraber aynı iş yerinde çalıştığım bir arkadaşım gazetelerin bu konu üzerine yaptığı bir haberin çıktısını alarak doğruca benim odama geldi. Oturdu Elif Hanım biraz sohbet etmek istiyorum dedi ve elindeki fotokopiyi bana uzattı. Görüyorsunuz işte kariyer vs. güzel ama sonuçta olan bu şeklinde bir şey söyledi.

Tabii, burada kız çocuğunun bir babası olduğu ve o babanın nasıl bir baba olduğu konusu üzerinde hiç durulmuyor da ve sadece odaklanılan annenin nasıl bir anne olduğu, çok hırslı bir anne olduğu vs. Anne de kendisini bu şekilde ilerlettiği zaman kendi eğitim üzerine, kendi gelişimi üzerine bu derece odaklandığı zaman ailede işte böyle facialar meydana gelebiliyor cinsinden bana kardeşçe bir uyarıda bulundu.

Tabii, ben buradan yola çıkarak şöyle diyorum: Kız çocuklarının okutulmasını isteyen aileler bile belli bir noktada dursun diyor. Bilgili olsun, kültürlü olsun ama hocamın da belirttiği gibi evinde dursun, yeri sadece evi olsun, her şeyden önceki görevi o olsun.

Tabii ben burada o malum feminist söylemle konuştuğumu düşünmüyorum, bilmiyorum öyle algılanıyor mu ama.

Bir Katılımcı: Sizin böyle diyeceğinizi biliyordum gene de söyledim. Sizin bu konuda müdahale edeceğinizi biliyordum ama yine de söyledim.

İster istemez evde duran bir kadın istediği kadar okusun, sadece çoluğuyla çocuğuyla, eviyle, yemek yapmakla, temizlik yapmakla uğraşan bir kadının o noktadan itibaren kendini geliştirmek için uğraşması, okuması bence çok zor. Çünkü çocuklarımı yetiştirdiğim süreç içerisinde de bunu tecrübe etmiş biriyim. Neredeyse dünyadan soyutlanmış oluyorsunuz. Dolayısıyla Faruk Beşer Hocamız da eğer yanlış anlamadıysam “fakih olmanızı kim engelledi? ” gibi bir şey söylemişti. Hocamız burada yok ama ben ona katılmıyorum. Babalarımız. Gerçi benim babam da beni okuma konusunda çok destekledi, babama da çok yüklenmeyeyim, kulağına da gidecek.

Benim babam beni her yönde desteklemiştir diye sözü bitireyim. Ama babalarımız, babalarımızdan sonra eşlerimiz aslında engelledi, bu söylediğim bakış açısından dolayı.

Yard. Doç. Dr. Emine Keskiner: Ev içi rollerimiz diyelim.

Bir Katılımcı: Evet, Hocam hoş geldiniz. Ben teşekkür ediyorum.

Doğrusu konuşmanızın yarısına ben iştirak etmiş oldum. Tam da böyle hanıma nasıl izin verilir, evden çıkar çıkmaz ifadelerinize denk gelmiş oldum. Kızların eğitimi, kadınların eğitim konusu asırların sürüklediği bir konu. Ama hamd olsun özellikle Türkiye şartlarında bunu önemli ölçüde aşmış bulunmaktayız.

Ben bir iki hususa işaret edeceğim. Bu konuda coğrafi şartlar, kültürel şartlar her zaman etkili olmuştur. Kitaplarda daha sonra belki şu şartlarda evden çıkabilir denmiş ama sahabe hayatına baktığımızda çok daha aktif olduğunu görüyoruz gerek peygamber hanımlarının gerekse sahabelerin. İlim meclisleri var, Hazret-i Ayşe’nin iki yüz talebesi var. Bunlardan yüz elli tanesini erkek, elli tanesini kız olması tersinden düşündüğümüzde bir hanımın yüz elli erkek talebesinin olması önem arz ediyor.

Özellikle hadis sahasında pek çok muhaddise icazet veren hadis hoca hanımlar olmuştur. Bu sadece yedinci asırda Şam’da verilen icazetlere baktığımızda orada bir sürü bahçelerde, meclislerde, mescitlerde hoca hanımların kız talebeleri yetiştirdiklerini falan görürüz. Bunlar istisna gibi de düşünülebilir ama şu anda müstakil birkaç tane kitap çalışması yapıldı doktora tezi. Hadiste böyleyse bunun fıkıhta da, tefsirde de bir benzer durum söz konusu olabilir.

Endülüs’te mesela kadının durumu ile Hicaz’da yahut Mısır’da, Bağdat’ta, Kufe’deki durumu farklılık arz ediyor. Dolayısıyla kültürel ve coğrafi kodları belki burada dikkate almak lazım.

İki hususa işaret etmek istiyorum: Bunlardan bir tanesi kadın eğitiminde dindarlık meselesi dile getirilince Cuma namazı meselesini hep biz atlıyoruz. Ben öğrencilerime özellikle kız öğrencilerime Cuma namazı kılmalarını ısrarla tavsiye etmeme rağmen. Bunu sadece dindarlık ayağı olarak değil, bu bir eğitimdir aynı zamanda.

Şu anda hamd olsun Diyanet İşleri Başkanlığı’ndan bazı hanım meslektaşlarımız hutbe yazıyor. Bir hanımın yazdığı hutbe bütün Ankara’da dinleniyor. Ben merak ediyorum mesela, şu anda tek erkek benim, kaçımız cuma namazı kılıyor, ne kadarınız namaz kılıyor veya eğitim süreci olarak bunun sizler tarafından desteklenmesi gerekmiyor mu? Hutbe yazan hanımlar olsun, vaazda vaizimiz çıktığında cemaatinin üçte biri en azından hanımdır ve vaiz o hanımları da dikkate almak zorunda hissedecek kendisini.

Eğitim açısından bunu biraz dikkate almamız lazım.

İkinci olarak da yüksek tahsilde şu anda ilahiyat fakültelerinde öğrencilerimizin yüzde 70’i bayan. En başarılı talebelerimiz bayan, mastırda, doktorada başarılılar fakat sonradan buharlaşıyor. Niye kaybediyoruz bu öğrenci arkadaşlarımızı? Burada belki istihdam, erkeklerin engellemeleri diyebilirsiniz ama ben meselenin sadece görev ve istihdam olduğunu düşünmüyorum. Biz modern asrın bize dayattığı illa unvanlar. İlla resmi görevler, illa bir titr sahibi olmamız gerektiği kanaatinde oluyoruz. Mesela, şu kongrede akademisyen olmayan kaç tane hanımefendi tebliğ sunuyor, müzakereci olarak davet ediliyor.

Sormak istediğim soru şu: Tamam, başörtüsü meselesi, görev, babanın izni, kocanın izni bütün bunları biliyorum, sivil inisiyatif olarak neden biz bu en zeki talebelerimizi kitap yazsın, makale yazsın yani bir kadın araştırmacı olarak, bu meselelere kafa yoran birisi olarak eğitime katkıda bulunsun, neden kaybediyoruz? Bu soruyu sormak istiyorum.

İkincisi de cuma namazı meselesinde ne diyorsunuz? Teşekkür ediyorum.

Bir Katılımcı: Erciyes ilahiyat mezunuyum, orada da bizim hocalarımız tavsiye ederdi, camide bir kat bize aitti kılabiliyorduk rahatlıkla. Ama şu an toplumun içine girdiğimizde camilere erkekler sığmıyor dışarıya serip kılıyorlar. Cuma haricinde kadınlara aittir diye yazıyor bayanlar bölümünde kapılarda. Nasıl girip kılabiliriz yer bulamıyoruz kendimize.

Bir Katılımcı: Ben de ona bir cevap vermek istiyorum Bünyamin Bey. Ben cuma namazına gitmeye korkan bir insanım. Niye? Ne hutbe okunacağını bilmiyorum ki orada. Ben bilsem ki bugün Sevda Hanım’ın yazdığı hutbe okunacak koşa koşa giderim o cuma namazını kılmaya. Her zaman o kadar kadın dostu hutbelerin okunduğunu düşünmüyorum açıkçası.

Bir Katılımcı: Kadın dostu hutbe mi istiyorsunuz?

Bir Katılımcı: Evet, kadın dostu hutbe istiyorum. En azından kadın düşmanı hutbe istemiyorum.

Doç. Dr. Hatice K. Arpaguş: Türkiye’de gerçekten artık şu anda camiler kadınlara açıldı deniyor, hiç bilmiyorum yani gitmek ve yorulmak istemiyorum.

İlk imam hatip öğrencisiyim. Edirne’den de ilk sayılabilir. İlahiyatta alanımda ilk akademisyenim, ama bu ilklerin yaşadığı faturalar; ailede ilk yani bu ilklerle birlikte sırtımda o kadar büyük bir yük var ki ve yoruldum gerçekten.

Zamanında Fayda Hoca’ya camide Cuma kılma meselesini söyledim, dedi ki “kızım git, savaşarak git, açtır kapıyı kıl orada”. Erkekler savaşarak namaza gitmiyor toplumda.

Bu konuda İngiltere’de yaşadığım çok acı bir tecrübedir. Arap camilerine gittiğimde çok güzel namaz kılıyordum fakat Araplarda da asgari bir sisteme alışmışım gittiğimde huzur, sükûnet istiyorum yani cami deyince bana sükûnet vermeli. Kodlarımda ben Türk’üm onu hissettim. Londra’ya geldiğimde Türk camiine gideceğim dedim gittim fakat çiğnenecektim. Merdivende nereden çıktı bu ucube gibi bir tavırla karşılaştım. Yurt dışında bayram camide hissedilir başka türlü hissedilme imkânı yok. Ben oradan nasıl çıktığımı hatırlamıyorum. Kendim bunu çok iyi yaşadım.

Arap ülkelerine gittiğimizde yine çok rahat. Mesela, Arapça’yı ilerletmek için gidip gayet güzel vaaz ve hutbeyi dinliyorduk. Sonra bizim fakülte camiinde bayram namazı denemek istedim, başörtüsü olayları zamanında. Böyle yıkık dökük bir yer verildi bize ve erkekler hurra girdi. Türk havzasında öyle diyeyim, henüz mekân uygun olsa zihniyet uygun değil. Şimdi yeni müftü Rahmi Bey de geçen yıl bizi topladı ve bu konuda siz öncü olun, dedi.

Biz hayatta hep bir şeylerin öncüsü olmak, bir şeyin yükünü kaldırmak durumunda bırakılıyoruz. Türkiye modernleşecekse, Türkiye İslamlaşacaksa bu hep kadın üzerinden yapılmaya çalışılıyor. Akademisyensen biraz önce Emine Hanım dedi, erkeklerle eşit olarak aynı şekilde yarışmıyoruz. Emine Hanım’ın dediği gibi ya kızlara bekçilik yapmak veya hocalara hizmet etmek düşüncesi ağır basıyor.

Bir Katılımcı: Sekreterliğini yapmak diyelim.

Bir Katılımcı: Yani hep yarışmak zorundasın. Bir hanım olarak yeri geldiğinde ağlamamak, duygulanmamak zorundasın, bütün bunları yaşayacaksın ve sonra dönüp baktığında dediğim gibi… “Git kızım yarış orada, kov birilerini git namaz kıl.” Ben dediğim gibi camiye gittiğimde huzur ve sükûn arıyorum. Şu anda bence henüz Türkiye’de camiler buna hazır değil. Aslında iş bizden ziyade Diyanet’e düşüyor.

Tabii ileriye yönelik bir aşama bu, ama nasıl hallolur, o anlamda henüz daha ışığı göremiyorum cami ve cuma konusunda.

Bir Katılımcı: Bu bahaneleri.

Bir Katılımcı: Bahane değil bu gerçekten bahane değil.

Bir Katılımcı: Namaz kılınacak yer olduğu hâlde, bu tür sıkıntılar olmadığı hâlde bir türlü o alışkanlığı kıramayan, Cuma namazını kendisine bir türlü yakın görmeyen kızlarımız var.

Bir Katılımcı: Niye acaba Hocam?

Yard. Doç. Dr. Emine Keskiner: Bünyamin Bey yalnız bir şey söyleyeyim, hepimizin doğduğu ortam, yetiştiği çevre belli...

Siz şimdi bir alışkanlığı kırmaktan bahsediyorsunuz. Ortada bir alışkanlık var. Böyle bir pratikle büyümedik. Annelerimiz hadi cumaya gidiyoruz kızım gibi bir şey demedi bize, siz kadınlar evde iyi rahatsınız dendi. Biz cumaya gidiyoruz siz rahatsınız, oh siz çay için dendi. Fakültede böyle oluyor mesela, siz yemeğinizi yiyin biz cumaya gidiyoruz diyor hocalar yani siz rahatsınız gibi. İnsan dediğimiz varlık tek kendisiyle açıklanamaz. O çevrenin de bir ürünü. Alışkanlığı kırmak zor. Bir de teşebbüs ettiğinizde bu tarz sıkıntılarla karşılaştığınızda gerçekten örseleniyorsunuz ve bu şartlarda buna çabalamak anlamlı değil gibi bir anlayışa kapılıyorsunuz ister istemez.

Bir Katılımcı: Bir camiyi sadece kadınlara tahsis edin cuma günleri gelmiyorsa kadınlar o zaman hesabını sorun. Ama dediği gibi erkeklerle orada yani sinir bozukluğu pahasına cuma namazını kimse kılmak istemiyor.

Bir Katılımcı: Sabri Hizmetli Hoca, “Cuma Namazı Kadınlara da Farzdır” diye bir kitap yazdı, yayınladı. Ankara İlahiyatta yine kızlara namaz kıldıramadı.

Bir Katılımcı: Çünkü sadece onu Sabri Hizmetli Hoca söyledi o zaman. Başka kimse desteklemedi ki.

Bir Katılımcı: Ben katılmıyorum, farzdır demesine de katılmıyorum ama ısrarla kılmasından yanayım hanımefendilerin. O alışkanlıkları kıramıyor…

Sadece eğitim ve dindarlık açısından iyi bir örnek olduğu için cuma namazı.

Emine Eravcı Noyan: Hocam, ben bu konuda bir şey söyleyebilir miyim bir tecrübe anlamında? Kur’an Kursu öğretmeniyim.

Cuma namazı değil de, sabah namazı ile ilgili bazı duyumlar aldım ben. Hacıbayram’da cuma günleri sabah namazı kılınıyor güzel bir program eşliğinde, Kur’an-ı Kerim okunuyor, dua ediliyor. Bir de Başyazıcı Camisinde diye duymuştum. Hacıbayram’da tadilat olunca, önceki yıl Başyazıcı Camisine götürdüm ben öğrencilerimi sabah namazına. O kadar mutlu oldular ki hocam dediler niye bizim burada olmuyor?

Geçen yıl da hem hanımları, yaz döneminde kız öğrencilerimi Hacıbayram’a götürdüm sabah namazına. Cuma namazına da gidebilirdik ama vakit açısından bizim biraz sıkıntımız vardı ders saati olması, servis ayarlama, gitme, gelme o nedenle cuma namazına gidemedik. Ama ben hanımlara hep onu söylüyorum. Diyorum ki cuma namazı, vakit namazları özellikle cenaze namazları bunlara muhakkak iştirak etmeye çalışın.

Umreye gittik bir kısmıyla orada o şekilde.

Birkaç gündür benim kafamda hep bu var yani uzun zamandır var da oturup bir şeyler bu konuda yazsam ne yapılabilirle ilgili bir görüşsem birileri ile diye.

Aslında pilot bölgeler oluşturulabilir. Bu konuda cami görevlileri özellikle iyi seçilmeli. Onların cemaati karşılaması, cemaati bilinçlendirmesi, erkek cemaatle arasının diyalogunun çok iyi olması ve onun neticesinde bu tür talepler getirmesi neticesinde olabilecek bir şey. Ben şahsen kendi kursumda ve kendi camimde buna talibim. Ama cami görevlilerinin bununla ilgili herhangi bir kaygılarının olduğuna dair bir emare görmedim. Çocukları camiye götürün diye şey var, kampanyalar var, resimler var bütün camilerde nereye gittiysem, şehir dışına çıktıysam. Pratikte hiçbir şey yok.

Mesela, bizim Keçiören bölgesinde duyuyorum bir imamdan bahsediliyor çok güzel cemaati ile ilişkisi ve o camiye çocuklar koşarak gidiyor. Burada aslında en çok görev cami görevlilerine düşüyor. Onlar bir çaba sarf etseler, cemaati buna hazırlasalar. Tamam, Kur’an-ı Kerim öğretmenlerinin hepsinin böyle bir derdi var mı? Olmayabilir de ama insan haberi olmayan şeyden derdi de olmaz. Bunu yapabileceğini, buradan bir verim alabileceğini düşünürse çaba sarf eder. En azından ben bir beş, on ismi çıkartabilirim bu konuda. Keçiören bölgesinde böyle bir şey yapılmaya çalışıldığında projeye katkı sağlayacak arkadaşlar çıkartabilirim.

Ben hem mezuniyet tezimde hem yüksek lisans tezimde sahabenin durumunu az çok araştırmıştım. Oradan baktığımız zaman hem cuma namazları, hem vakit namazları, bayram namazları. Hatta mazeretli hanımlar biraz uzaktan da olsa hutbeyi dinlemeye mescide geliyorlar. Sonrasında engellemeler getirenlere Abdullah İbn-i Ömer karşı çıkıyor.

Bütün bunlar gösteriyor ki aslında o dönemde bu var. Bugün pratikte de mesela Mekke’de, Medine’de bu var. Giden öğrencilerimle şimdi bu sene ders yapıyorum, anlattığım zaman oraları, o heyecanı burada da yaşamak istiyorlar. Ben şahsen öyle bir şey istiyorum. Ama burada bizden çok erkek görevliler konusunda çok ciddi çalışma yapılmalı. Bırakın kadın cemaatini erkek cemaatine verimli olmak konusunda kaygısı olanı görevliyi tanımıyorum. Varsa bile ya ben görmüyorum ya da çok bilenler biliyor da ben bilmiyorum. O kadar üzülüyorum ki ben buna.

Bir Katılımcı: Geçenlerde Antalya’ya gittim. Antalya’da bir camide mahalle arasındaki bir cami, büyük bir cami, erkekler camiyi doldurmuyor. Her cuma yüz kadar hanım, mahalle sakini hanım alışmışlar. Ne erkeklerin tepkisi var ne görevlilerin. Kocatepe camiinin üçüncü katı rastgele tesadüfen ziyarete gelen hanımlar için hep müsaittir. Onun beş misli, on misli hanım gelse cuma namazını üst katta kılabilir. Eğer fazla olsa ikinci katı ayarlayabilirler. Çünkü alt katta bir sürü yer var. Ama inanın ısrarcı değilsiniz.

Bir Katılımcı: Peki, siz niye bu kadar ısrarcısınız Bünyamin Bey? Ben bunun hikmetini anlayamadım. Bu eğitim boyutunun ne olduğunu gerçekten anlayamadım. Buradan arkadaşlar da merak ediyor.

Bir Katılımcı: Camilere hanımlarımız devam etmiş olsa bu hutbeleri yazanlar hanım cemaati dikkate alarak yazacaklar, vaizlerimiz hanımları dikkate alarak konuşacaklar.

Bir Katılımcı: Dil değişecek, üslup değişecek.

Ülfet Görgülü Hanım’ın hutbeleri okundu Ankara’da, Huriye Martı Hanım’ın hutbeleri okundu. Sizlerin hutbelerinin de okunması mümkün.

Cuma namazını atlamayın diyorum. Efendim kadına baba izin vermiyor, koca izin vermiyor kitaplardaki. Öne çıkartıp eğitimin önündeki engeller olarak takdim ediyorsunuz, öbür taraftan Cuma namazının eğitim boyutunu ben sadece dikkatlerinize sunmak istedim… Aynı huzuru Türkiye’de de yaşatmalı. Ama ısrarcı değiller hanımlar. Israrcı değiller…

Bir Katılımcı: Çünkü alternatif şeyler yapıyorlar o saatte Hocam. Bir sürü alternatif şey. Ev toplantıları var. O ev toplantılarında zikir yapıyorlar, Yasin suresini okuyorlar.

Sadece camiye gitmek konusunda kadınlar sizin kadar rahat değiller. Benim için cami öyle o kadar koşa koşa gidilecek bir yer değil. İstanbul’da vakit müsaitse mesela gittiğim bir yer, gitmekten hoşlandığım bir yer.

Bir Katılımcı: Hocam, bir de bu camilerle ilgili giriş çıkışlarla ilgili. Hani burada eğitim seviyesi belli bir yere ulaşmış arkadaşlar var ama benim mesela öğrencilerimin içerisinde okuma yazma bilmeyenler de var ama bunlar da gitmek isterler. Anlatıldığında bu tadı aldıktan sonra gitmek isterler.

Ben şunu fark ettim: Mesela, Ramazan’da hiçbir sıkıntı yok, teravihlere gayet güzel gidiyorlar çünkü bu yerleşmiş olduğu için. Bir de akşam, kimse kimseyi dikkate almıyor. Bir Hacıbayram’da sorun olmaz, Kocatepe’de sorun olmaz da mesela Keçiören’de böyle bir şeye başladığım zaman ilk etapta sıkıntı olacağını tahmin edebiliyorum. Onun için en azından giriş çıkışlarda… Peygamberimiz döneminde de hanımların giriş çıkışlarında böyle düzenlemeler vardı. Yolda giderken mesela biraz kenardan erkeklerin ve kadınların farklı gitmeleri. Bu tip şeyler biraz dikkate alınabilir. Birbirlerini çok görmedikleri yerlerden girip çıkmalar olursa ilk etapta, bir de cami görevlileri bu konuda bilinçli olur, cemaati hazırlar ve giriş çıkışlara dikkat edilirse bence hem cumalar hem bayramlar, diğer vakit namazları da gerçekten gelirler ve çok da istekliler benimkiler. Biraz da tattıkları için. Cemaatle namaz kılmak çok fark ettiriyor.

Ben Kocatepe’de bir Cumaya rastladığımda kılınca kendimi Kâbe’de kılıyormuş gibi hissediyorum aşağıdaki cemaate bakınca. O kalabalığı bir arada görünce Mekke’de, Medine’de zannettim kendimi.

Yard. Doç. Dr. Emine Keskiner: Burada devreye girmek durumundayım, çok özür dileyerek. Bünyamin Bey eksik olmasın kadınların cuma meselesini bir seminer konusu hâline getirdi. Çok katılım oldu gördüğünüz gibi. Nabzı yoklamayı iyi biliyor yani.

Yalnız kendisi söyledi ben baştan yoktum diye. Ben zaten başta o kısma değindim, kültür ve coğrafyanın etkisi kısmını, söylediğiniz kısımları biraz geçmiştik.

Şimdi, ikinci sorunuza gelince niye yönelmiyorlar diye bir sorunuz vardı. Aslında daha çok tartışılması gereken oydu. Neredeyse soruyu unutacaktım da Hidayet Hanım sağ olsun hatırlattı ikinci soruya geçsek falan diye.

Şimdi, açıkça şunu söylemek gerekirse o buhar olup gidiyor dediğiniz, hani yüksek lisans, doktora vs.de buhar olup gidiyor dediğiniz konuda, bir kere kızların yaygınlaşması son yıllarda olan bir şey yani o sayısal artış. 28 Şubat süreci bizim fakültelerimizin öğrenci kontenjanını çok sınırlamıştı, şimdi de ciddi bir artış söz konusu. Ve biz bu sayısal artışın sonuçlarını gelecekte göreceğiz. Şu anda her alanda yüksek lisans, doktora yapan arkadaşlarda başa baş rakamlar var. Bazı alanlarda kız öğrencilerimiz daha fazla.

Ben buhar olup gideceğini bundan sonra pek düşünmüyorum. Buhar olup gider gibi gelmiyor ama şunun hâlâ izleri devam ediyor: Mesela, bazı öğrenciler geliyor, “Bize hocalarımız evlendiğimizde sizden ümidi kesiyoruz, çocuk doğurunca zaten gittiniz” gibi şeyler söylüyorlar diye serzenişte bulunuyorlar. Ben onlara iki çocuk doğurup doktorasını bitiren kızlarımızı örnek gösteriyorum. Şu an için çocuklarda bir problem olmadığını söylüyorum. İleride öldürür mü eder mi bilmiyorum ama onunla birlikte hayata devam eden örnekleri veriyorum ve diyorum ki bize erkek hocalar yıllardır böyle şeyler söyledi. Hiç kimseye hiçbir öğrencimize de evlenmeyin diye bir telkinde bulunmuyoruz. Çünkü bize bu dendi evlenirseniz işiniz biter. Doğurursanız gidersiniz gibi hep böyle gizli örtük bir söylem vardı.

Buna da sığınılmaması gerektiğini söylüyoruz. Bunlar tamam zamandan geri de koyabilir, bir iki yıl aksamalar olabilir, zordur, bu kadının kendinden vermesidir ama yapılamayacak bir şey değildir.

Bir de herkes tabii akademisyen olmak zorunda değil. Şu anda daha çok başörtüsü sorunundan dolayı Diyanetteki hizmetlere yönelen arkadaşlarımız daha çok. Ama Diyanet’in de şunu bilmesi gerek: Bu arkadaşlar oradaki cinsiyetçi -öyle şikâyetler geliyor kusura bakmayın- bazı davranış kalıplarından şikayetçi. Bundan rahatsız oluyorlar. Böyle de bir rahatsızlık da var ama kadınların müftü yardımcısı olması, vaize arkadaşlara bakıyorum yani gelen ev hanımlarının ilgisinden bahsediyorlar vs. iyi gelişmeler var. İllaki herkes akademisyen olacak değil. Nasıl her erkek için akademisyen olacak diye bir şart yoksa kadınlar için de yok.

Sivil hareket bizde genel olarak zayıf. Muhafazakâr çevrede daha zayıf. Erkekler açısından da zayıf olduğumuzu düşündürtüyorlar.

Bir de biz şunu hiçbir zaman yapmıyoruz: Gerçekten kızlara model oluyoruz, kızları yönlendiriyoruz gibi bir şeyi en azından Marmara İlahiyattaki arkadaşlarım adına söyleyebilirim. Her ne kadar bize kız himayesi verilse de biz öğrencimizi kız erkek olarak görmüyoruz. Kim kabiliyetli ise o alana o girsin. Bizim din eğitimi hani kadınlara uygun alanmış gibi düşünülüyor. Ama bizim böyle bir tasamız yok erkek mi gelecek, kız mı gelecek. Ehliyetli olan gelsin. Bu esas olmalı zaten.

Emaneti ehline veriniz ölçüsünde davranmak durumundayız. Teşekkür ediyorum.

Mürşide Uysal: Konya’dayken dört çocuktan sonra ben yazarlığa başladım. Daha önce öğretmenlik yapıyordum. Öğretmenlik hayatım malum sebeplerden dolayı bitince dördüncü çocuk da olduktan sonra evde kitap çalışmalarına başladım. Bu vesileyle başlangıç çalışmalarım çocuk edebiyatı ile ilgili. Çok güzel veya değil o tartışılır ama sonuçta ben evde bir şeyler üretmiş oldum. Böylece hem eşinize maddi destek oluyorsunuz hem de kendinizi boş bırakmamış oluyorsunuz. Gerek fikren gerek çevre olarak kendinizi koparmamış oluyorsunuz. Bir şekilde bu yolda devam ediyor. Bir şeyin ucundan tutmak gerekiyor. Hedef olacak. Hedef olduğu zaman ben ne yapabilirim bu şartlarda? Eyvah, beni şartlar öldürdü şeklinde değil ben bu şartlar altında bir çıkış ne arayabilirim? Evde dört tane çocuk, hepsi de malum. Hepimiz çocuk yetiştiriyoruz. Bunun haricinde ben neler yapabilirim? Kopmak da istemiyorum fikri ortamlardan ve çevrelerden. Bir çıkış kapısı bulursak eğer o hedef olursa hasbelkader bir şey olacağını düşünüyorum.

Bu arada Başak Şehir’de oturuyorum on bir senedir de, Başak Şehir’de çok güzel çalışmalar var. Müftülük güzel çalışıyor orada. Bazı camilerde cuma namazları kılınıyor ama bahsettiğiniz sebeplerden ötürü bu biraz zor oluyor. Ben de dâhil bildiğim hâlde cuma namazlarına gitmiyorum. Bazen oluyor. Bu var, yapılmış çalışmalar var, gidilmiyor. Nasıl kırılacak? Yine biz anneler belki çocuklarımızı, kızlarımızı, yakın çevremizi alıp alıştırmakla yine bir sürece ihtiyaç var. Bu nasıl süreçle unutturuldu. Bu kaç yüzyıl yani asırlardır olmuş bir şey. Hemen birkaç senede olabilecek bir şey değil. Çok uzun asırlardır bu unutulmuş bir emir madem bunun yapılması da kolay değil. Yeni bir oluşum içinde herhalde bu nesilden, bir sonraki nesil diye düşünüyorum. İnşallah bu da olacak ama kişisel çabalarla. Tamam, erkeklerin mutlaka suçu var ama biz hanımlar, anneler, çevrelerine, etrafına duyurarak kızlarımızı, yeğenlerimizi veya tanıdıklarımızı, talebelerimizi alarak hep birlikte camiye gitmelidir. Teşekkür ederim.

Yard. Doç. Dr. Emine Keskiner: Şimdi size söz veriyoruz eğer oturumu ben yönetiyorsam. Son olarak da Hidayet Hanım’a verip artık müsaadenizle kapatıyoruz.

Bir Katılımcı: Hocam ben camiler konusunda bir şeyler söylemek istiyorum. Evet, çok önemsiyorsunuz gerçekten de önemli bir konu fakat unuttuğumuz bazı şeyler var. Bunlardan en önemli olan konu ise zihniyet meselesi yani camilerde görev yapan kişilerin zihniyeti.

Buna şöyle bir örnek vereceğim: Ben etrafımdaki emekli olmuş veya müsait olan hanımlara camiye gidebilirsiniz, cuma namazını kılabilirsiniz diye telkinlerde bulundum. Hanımlar bir aşka geldiler ve cuma namazına gitmeye kalkıştılar ve dediğiniz tarzda öyle camiler falan da değil, kenar köşe mahallelerdeki camiler. Fakat imamlarımız şöyle demiş, hatta bir imamımız uyarmış, ne oluyor falan ne işiniz var sizin? Namaza geldik. Tamam, teravihe gelmenize izin veriyoruz yani bu teravih olabilir ama cuma sadece erkeklere demiş. Ama bizim hocamız falan demişler. Kim falan, olmaz demiş öyle bir şey yok. Siz o sosyete hocalarına –onun tabiri olduğu için söylüyorum- inanmayın, onların söylemleri doğru değil, sadece teravihe gelebilirsiniz ama cumaya gelemezsiniz, dedi.

Bir Katılımcı: Hocam, şimdi yıllarca o kürsülerden kalkıp oradaki erkek cemaate kadının yeri evidir, en güzel onun ibadet yapabileceği yer evinin bile en ücra köşesidir deyip onun arkasından da hadi bakalım kadınlar camiye dediğiniz zaman bir tezat oluşuyor. Önce o düşünceleri bertaraf etmemiz lazım veya yeniden inşa etmemiz lazım. Arkasından belki daha kolay olacaktır diye düşünüyorum. Teşekkür ediyorum Hocam.

Bir Katılımcı: Vallahi Bünyamin Bey’in gelmesi iyi oldu. Gerçekten ben buraya özel olarak geldiğini düşünüyorum. Hareketlendik. İkinci sorusu da tam böyle yarama bastı Bünyamin Bey’in. Niye? Kendisi ilahiyat fakültesine geldiğinde akademisyen olacağını büyük ihtimalle biliyordu değil mi? Olabilecektiniz.

Bir Katılımcı: Ümit ediyordum.

Dr. Hidayet Şefkatli Tuksal: Ümit ediyordunuz ama çok güçlü bir ihtimaldi.

Ben lise ikincisi olarak mezun olmuş, fen-matematik bölümü mezunu bir kız olarak ilahiyata geldim, öğrenci olarak geldim. Ben lisedeyken eğer başka bir yeri tercih etmiş olsaydım zaten başım açıktı… Benim için akademik çalışma yapmak en doğal şeydi. Hiç başka bir şey düşünmemiştim zaten. Ama buna rağmen ilahiyata gelmiş olmayı çok büyük bir lütuf olarak hissettim hayatımda. Elhamdülillah. Fakat ilahiyata geldiğim günden itibaren çok büyük şaşkınlıklar yaşadım. İlahiyat fakültesinin sınıfında bulunmak, koridorunda, birdenbire bedenimin örtülü olduğum hâlde marjinal bir şey olduğunu hissettim. İlk defa bedenimden utandım, kendimden utandım, sesimden utandım. Biz senelerce sınıfımızda konuşmadık yahu! Konuştuğumuz zaman ne oldu? İşte efendim kendini göstermek için konuşan bir kız olduk. Arkamı döndüm birisine soru sordum üç sene tepemden ayrılmadı. (Gülüşmeler)

Ben şunu düşündüm: Bir de hocalarımız falan son derece ciddi. Belli olmuyor yani zaman zaman tekrar ediyor bunlar.

Bir Katılımcı: Şimdi kızlarla erkekler birbirleri ile kavga ediyorlar.

Bir Katılımcı: Ben şimdi İlahiyatı görmüyorum ne durumda olduğunu bilmiyorum. Fakat şunu söylemek istiyorum: Ben şuna karar vermiştim. Tabii şöyle bir şey okuyorsunuz o dönemin hoca efendilerinin vaazlarına gidiyorsunuz onları duysaydım asla örtünmezdim. İmam Hatip eğitimine maruz kalsaydım Müslüman olmaktan vazgeçebilirdim. Fakat Allah’tan Şule Yüksel Şenler gibi kibar bir kadının anlattığı örtünme hikâyesi ile örtünmüş bir insanım.

İlahiyat fakültesinde ben şuna karar verdim: Burada benim akademik çalışma filan yapmam mümkün değil. Çünkü bir hocayla bir arkadaş konuşuyor yanına gidiyor başka bir abla diyor ki sen hocayla konuşurken gözlerine bakıyordun. O diyor ki hayır bakmıyordum. Hayır, ben size baktım sen bakıyordun onun gözlerine. Biz bunların hesabını verdik arkadaşlar. Ben dördüncü sınıfta bir seminer anlattığımda zavallı İsmail Cerrahoğlu öyle bekliyor ki acaba bir şey yapacaklar mı buna diye. Ondan sonra oh çok şükür kimse bir şey yapmadı dedi adam.

Şimdi, siz böyle bir yerde, böyle bir ortamda ne olmayı bekliyorsunuz?

Ben şunu istiyordum: Allah’ım benden daha dindar, daha akıllı iyi bir ilahiyatçıyla evleneyim, akademisyen olacak, onun çalışmalarıyla hiç olmazsa akademik hevesimi tatmin edeyim. O da olmadı yani çeşitli sebeplerden olmadı. Nasip değilmiş.

Yıllar sonra gördüm, benim kendi arkadaşlarım ilahiyatçı erkeklerle evlendiler ve aynı şeyleri tercih ettiler. İlahiyatçı erkeklerin hep şöyle bir şeyleri var: Siz işte hep doktor istersiniz, mühendis istersiniz, bizi beğenmezsiniz gibi laflar dolaşır. Buna rağmen ilahiyatçı erkeklerle evlenenler oldu.

Hep ortak duyduğum şikâyet şudur: Sanki biz o hocaları tanımıyoruz, sanki biz o konuları bilmiyoruz. Eve gelince ne var ne yok. Hiçbir şey yok. Hiç paylaşan, karısıyla bir akademik mesaide bulunan, karısının teziyle ilgilenen çok az insan var. İstisnalar var ama çok az var. Dolayısıyla onları görünce bir de kadınlar bir şey yapmaya kalkıştığında aman kocama laf gelmesin tasasına girince bir ilahiyatçı ile evlenmemiş olduğuma da çok şükrettim, hem kocamın sağlığı açısından hem kendi sağlığım açısından.

Sonuç olarak şunu söyleyeyim arkadaşlar: Doktoramı yapmaya karar vermem ayrı bir şeydi, doktoramı yaparken yaşadıklarım ayrı bir şeydi. Öğretmenlikten istifa etmek zorunda kaldım çünkü bir meslekle olmuyor, çoluk çocukla olmuyor. Çocuklarıma da annem baktığı için ben doktoramı yapabildim.

Akademik çalışma o kadar çok emek isteyen bir şey ki. Siz bir kadından hem yemek bekleyeceksiniz, hem çocuk bakmasını bekleyeceksiniz, hem akademik çalışma yapmasını bekleyeceksiniz. Bunlar imkânsız şeyler.

Bir akademik çalışmanın ortamı vardır. Bu ortamı kime sağlarsanız az çok bir şey çıkarır. Ama kadınlardan süper kadınlık bekleyerek her şeyi yapacak bir de akademik çalışma yapacak, böyle bir şeyin imkân yok. Onun için anneciğim sağ olsun, kocamdan da Allah razı olsun. Bir misafir odası aylarca bütün hadis kitaplarının açık olduğu bir yerdi arkadaşlar. Buna kaç tane erkek tahammül eder? Hem de ilahiyatçı olmayan bir erkek, İlahiyatçılıktan da bir şey anlamayan bir erkek. Allah’tan onun bu cehaleti yani onun bu alana ilgisizliği benim avantajım oldu. Çok şükür.

Şöyle de bir avantajım oldu: Mesela, eşim benim ilahiyatçılıkla uğraşmamı hiçbir zaman engellemedi, hiç şey yapmadı fakat ne zaman ki ben köşe yazarı oldum, Allah’ım, adamda bir değişiklik oldu. Birdenbire bir efelenmeler… Allah Allah dedim ne oluyorsun sen? Çünkü adamın önemsediği bir şey oldum, köşe yazarı oldum. Neyse sonra teskin ettim de rahatladık yani öyle söyleyeyim. Eşimin rakibi olmamam da benim ilahiyat doktorası yapabilmemi sağlamış bir şeydir onu demek istiyorum. Teşekkür ederim.

Yard. Doç. Dr. Emine Keskiner: Teşekkür ediyoruz.

Bir Katılımcı: Ben çok teşekkür ediyorum. Sonradan katıldım ama katıldığım süre içerisinde bile istifade ettim. Hepinize teşekkür ediyorum.

Şunu söyleyeyim: Türkiye tarihinde hiç olmadığı kadar şu an ilahiyat alanı, din eğitimi alanı kadınların elinde, kızlarımızın elinde.

Bir Katılımcı: Kaç tane akademisyen var?

Bir Katılımcı: Akademisyen demiyorum öğrenci olarak diyorum. Geleceğin akademisyenleri olacak inşallah.

Kur’an kurslarımızın yüzde 92’si şu anda kadınlarımızın elinde. Elhamdülillah. Biz buna şükrediyoruz. Hiç olmadığı kadar, tarihte hiç görülmemiştir.

İmam hatip liselerinde öğrencilerimizin yüzde 80’i kız öğrencilerimiz. İlahiyat fakülteleri de aynı şekilde. Bazı yerlerde yüzde 90’ı. Bizim fakültemizde Sakarya’da yüzde 80-90 arası kız öğrencilerimiz.

İnşallah sizleri anlıyoruz yani gelecek mutlaka akademisyen kadınlarımızın daha sayısının arttığı ve Türkiye’mizde biraz önce Bünyamin Bey’in gündeme getirdiği camilerde kadınların sorunlarının ileriye doğru daha da çözüme doğru yaklaşıldığı bir dönem yaşayacağız diye ben düşünüyorum. Bu gidişatın sonu oraya doğru gidiyor.

Ben hepinize çok teşekkür ediyorum. Kızlarımızı, öğrencilerimizi akademik çalışma yapsınlar diye teşvik ediyoruz. Niye bir fakültede yarı yarıya olmasın kızlarla erkeklerin sayısı. Hoca olanlar en azından niye olmasın. İleriye doğru olur diye düşünüyorum ve bunun da çok büyük verimler getireceğini düşünüyorum.

Yard. Doç. Dr. Emine Keskiner: Hepinize çok teşekkür ediyorum tüm katılımcılara.

SEMİNER:
KADIN CİNAYETLERİ VE KÜLTÜREL KODLARI

Prof. Dr. Yasin AKTAY

Stratejik Düşünce Enstitüsü Başkanı

Bismillahirrahmanirrahim. Esselamü aleyküm ve rahmetullah.

Kadın cinayetleri diye bir konumuz var bugün. Eskiden yoktu. Niye eskiden yoktu, eskiden hiç kadın cinayeti işlenmiyor muydu? Cinayetleri artık ayırıyoruz; kadın cinayetleri, erkek cinayetleri, düşman cinayetleri, dost cinayetleri. Cinayetler de uzmanlaşmış artık. Bıçakla işlenmiş cinayetler, ateşli silahlarla işlenmiş cinayetler. Sırf şaka olsun diye söylemiyorum bunu, bu yaşadığımız toplumun bir özelliği. Yaşadığımız toplumun özellikle işi istatistiğe döküyor. Biz bu istatistik içerisinden farklı toplumsal kimlikler, farklı toplumsal ilgiler kendi kimliklerini bu şeyler üzerinden buluyorlar.

Kadın cinayetlerini konu ediyor olmamız biraz kadın hareketinin yükselişi ile ilgili. Kadın toplumsallığının veya kadın kimliğinin biraz daha sosyologların tabiri ile kendi için kimlik hâline gelmiş olmasıyla ilgili bir şeydir.

Kendi için kimlik nedir? Kendi için kimlik belli temellerde insanların ortak özellikle siyaset sahnesinde, toplum sahnesinde yer bulma iddiasını taşımalarıyla ilgilidir. Normalde siyasete insanlar belli vasıflarıyla daha toparlayıcı vasıflarıyla girmeyi düşünürlerdi eskiden. Mesela, sosyalist hareket içerisinde insanlar kadın ayrı, erkek ayrı, şu bu ayrı diye girmeye kalkıştıkları zaman o bir fitne gibi görünürdü, çünkü kadınla erkeğin farkı yok.

Bütün sorunların kaynağı zaten kapitalizmden kaynaklanıyor. Kapitalizm kadına ayrı şiddeti uyguluyor, erkeğe ayrı şiddeti uyguluyor, çocuğa ayrı şiddeti uyguluyor ama sosyalist devrim gerçekleştiği veya gerçekleşeceği zaman bütün sorunlar toptan şekilde çözülmüş olacaktır. Onun için kadının ayriyeten yani bütün bir sistem içerisinde başka insanlardan farklı olarak ayrıca bir şiddete ve haksızlığa maruz kalıyor olması veya kadının toplum içerisinde tahsis edilmiş olan rolün kendisi için mutsuzluk üretiyor olması, hoşnutsuzluklar üretiyor olması ciddi bir problem oluşturmaması gereken bir şey idi. Çünkü bir şey oluşturduğu zaman bu biraz daha siyasetin içerisinde tabiri caizse fitne oluşturan bir şey oluşturmuş oluyor. Çünkü kol kırılır yen içinde kalır ve dolayısıyla siyasetin toplam söylemi belli bir merkez tarafından üretilir ve o merkez kimin için ne gerekiyorsa onu yapar. Bu biraz daha total bir siyasi hareket olarak sosyalist hareketin içerisinde feminizmin ilk kendini ifade etmesine ciddi bir baskı oluşturmuştur. Yani sosyalist feminist hareket bile sosyalist hareket içerisinde kendini meşrulaştırmakta uzun süre büyük bir sıkıntı çekmek durumunda kalmıştır. Çünkü sosyalist hareket içerisinde tam da fitne çıkarmakla suçlanmıştır.

Çünkü kadınların kapitalizm içerisinde işçilerden proleteryadan farklı onlardan ayrı bir sorunu dile getirmeleri onlar için söylemde bir ikilik oluşturuyordu. Söylemin merkeziliğini zedeledi. Söylemin merkezinde olması gereken şey emek olması gerekiyor. Dolayısıyla işçi hakları, proleteryanın hakları her şeyin üstünde idi. Onun altında başka şeyleri ifadesi sosyalist hareketin bütünselliğini zedeliyordu.

Bu sosyalist hareketin maruz kaldığı aslında bu şeyler sadece sosyalist harekette değil bütün siyaseti merkezden örgütlemek isteyen bütün hareketler için, bütün siyasi rejimler ve toplumlar için tipik bir tavırdır. Diyelim ki başka cumhuriyet döneminde de cumhuriyetin kadını özgürleştirmek gibi bir misyonunu her ne kadar kendine yüklem ifade etmişse hatta dünyanın her tarafında kadına seçme ve seçilme özgürlüğünü vermiş olduğu söylense bile kendini kadın olarak ayrıca ifade etmesi aslında çok da hoş karşılanmış bir şey değildir. Onun için feminist hareketin cumhuriyet döneminde maruz kaldığı ayrım Osmanlı döneminde kaldığı ayrımdan çok daha fazla olmuştur. Çünkü total bir hareket içerisinde total bir modernleşme projesi olarak Cumhuriyet döneminde kadına biçilen bir rol var. Bu rolü kim biçiyordu? Erkekler biçiyordu. Cumhuriyeti kuran bir özne var o biçiyordu.

Kadına düşen, yaratılmak istenen modern proje içerisinde yeni nesilleri yetiştirmek aynı zamanda da iyi bir vitrin görselliği oluşturmak, çağdaş bir görüntü oluşturmak. O çağdaş görüntü içerisinde kadının bedeni aslında kendisine ait olmaktan çoktan çıkarılmış bulunuyordu. Kadının bedeni ile bir şeyi temsil etmesi gerekiyordu ve kadının bedeni kendisine ait olmaktan çıkmış oluyordu. O bedenini varlığını nasıl bütün Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarını varlıklarını o varlığa armağan ediyor idiyse kadın da kendi varlığını o yeni varlığa, yeni ulusal kimliğe ait kılmak, adamak durumunda, bağışlamak durumunda kalıyordu. Eğer bağışlamaktan yana bir cimrilik sergiliyorsa bu çok da hoş gelen bir şey değildi.

Dolayısıyla Cumhuriyet döneminde feminist hareketin genellikle maruz kaldığı toplam siyasal şiddet, dışlanma ve Osmanlı ile karşılaştırılamayacak kadar fazla. Cumhuriyetin ilginç bir paradoksudur.

Aslında sadece kadın mı? Cumhuriyet döneminde aslında herkes birazcık daha şiddete maruz kalmıştır bu durumda. Çünkü bir beden, bedenin neyi temsil edeceği özgürlüğü bir bakıma bizim bedenimiz üzerinde kimin baskısını ne kadar hissettiğimiz üzerinden tasnif ve tavsif edebiliriz. Bizim bedenimiz kime ait ve bizim bedenimizi kime ait kılacağımız konusunda tabii ki özgürlüğe sahip olup olmadığımızla ölçeceğiz.

Biz kabul edelim ki bedenimiz hiçbir zaman tam anlamıyla bize ait değildir. Ne olursak olalım bir şekilde bizim bedenimiz bir şeyin taşıyıcısıdır. Bir şeyi hep taşır üstünde. Sembolleri taşır, kimlikleri taşır, olmasa cinsiyeti taşır, en olmazsa bir kültürü taşır. Bir kültür bizim bedenimiz üzerinden taşınır. Zaten bizim bedensel varlığımızın başka bir anlamı da yok. İş o ki bu taşıyıcılığı ister en modern şekliyle, en modern insanlar olalım, en özgür hissedelim, kendimizi ne kadar özgür hissedersek hissedelim en kötü ihtimalle veya en iyi ihtimalle öyle düşünebilirsiniz bakış açısına göre, hazlarımıza olan veya tutkularımıza olan, hazcı tutkularımıza olan bağlılığımızı üstünde taşır. Kendimizi çok özgür hissettiğimizi düşündüğümüz noktada da.

Bu da aslında yeni bir aşama. Ondan önceki aşamada bedenlerimiz işaretler taşır üstünde. İtaatimizi taşır. Neye itaat ediyoruz? Ya bir devlete ya bir kültüre ya bir şeye itaat ediyoruz, bir dine itaat ediyoruz.

Başörtüsü sembol müdür değil midir diye hep tartışılıyor ya tabii ki bir semboldür. Sembol olmayan, üstünde hiçbir sembol taşımayan kimse yok. Çünkü kültür dediğiniz şey bizatihi sembollerle zaten yürüyen bir şeydir, kültürel kodlarla yürüyen bir şeydir. Kültür dediğimiz kendi bedensel varlığımızı, hâl hareket tarzımızı sürekli kültürel birtakım kodlarla yükleyen bir şeydir. Yüklemeler yaparız.

Kültür bir anlam sistemidir ve insanı başka varlıklardan ayıran tek şey insanın yaptığı her şeye bir anlam yükleyerek var olmasıdır. Dolayısıyla, insanın varlığı bizatihi kültürdür. İnsanın bizatihi varlığı her hareketine bir anlam yüklemesidir.

Affedersiniz hayvan değiliz. Sadece hayvanlar hiçbir anlam gözetmeksizin hareketleri yaparlar. Hayvanların yaptıkları hiçbir harekette bir anlam gözetmeyiz. Hayvanlar içgüdüleriyle hareket ederler onun için onları sadece açıklarız. Deriz ki şu acıktı, şu refleksi gösterdi. Refleksleri, içgüdüleri ile hareket ederler. Oysa insan acıktığı zaman acıktığını ifade edişi bile bir kültürdür. Bir anlam yükleyerek yapar bunu. Yemek yerken açlığını giderme biyolojik bir ihtiyacını giderme esnasında da bunu bir anlam sistemi çerçevesinde yapar. Gidip her şeyi abur cubur ne bulursa yemiyor değil mi? İnsan olarak abur cubur ne bulursak yemiyoruz. Bunun içerisine ya dinî hassasiyetleri, kültürel hassasiyetleri ya da sınıfsal hassasiyetleri sokuyoruz. Gidip lahmacun yediği zaman biraz kıro sayılacağını düşünerek... Yeni trendler artık kebap yemek konusunda. Kebap yiyenler biraz kıro sayılır. Onun için ne yiyelim, ne yiyelim, gidip suşi yiyelim.

Trend bu şimdi. Suşi yediğiniz zaman kültürel olarak biraz daha yeni sınıfsal trendleri takip eden, üst makamlara tırmanan birisi olarak görülmüş oluyorsunuz. Onun için suşi yemeyi tercih edersiniz kendinize eziyet çektirme pahasında. Çünkü suşi hakikaten lezzetli bir şey değil. Bizim damak tadımıza hiç uygun bir yiyecek değil. Ben defalarca denedim. Anlamak için denedim. Japonlar, belki damak tatları ona uygun olabilir ama bir Türk suşiyi yiyorsa kesinlikle kimse bana bunu zevk alarak yediğine inandıramaz. Ama zevk almadığı hâlde bunu yiyorsa orada kültürel bir anlam aramalıyız. O eziyeti insanlar niye çekiyor?

Dolayısıyla, bedensel varlığımız, hareketlerimizin hepsi birer kültürel anlamla yüklüdür. Bir defa giyinmek suretiyle kültüre başlıyoruz, adımımızı atıyoruz. Neyi giyeceğimiz ise birazcık da kendimizi neye ait hissettiğimiz ve bedenimizin neyi taşıyacağı, bedenimizin kimin sembollerini, hangi kültürü, hangi anlam dünyasını, hangi dinin, hangi siyasi ideolojinin anlamını taşıyacağına verdiğimiz kararla ölçülen bir şeydir.

Burada tartışma neyle çıkıyor? Aslında bütün dinler, bütün siyasi rejimler, bütün siyasi otoriteler bedenimiz üzerinde bir rekabet hâlindedirler. Herkes bizim bedenimizi kapmaya çalışır. Bunun erkeği kadını yok. Herkes bizim bedenimizi kapmaya çalışır. Kim bizi giydirebiliyorsa biz onunuz, ona aidiz. Onun için başörtüsünü taktığımız zaman biz kime ait olduğumuz konusunda kararımızı ibraz etmiş oluyoruz ve bu karar çıldırtıyor birilerini. Siz bize aitsiniz nasıl başkasına ait olmaya karar verirsiniz? Allah’a ortak koşma boyutu var dolayısıyla. Sen bana kulsun nasıl başkasına kul olmaya kalkışırsın? Firavuni bir şey var orada.

Türkiye’de ulus devlet yapısı kurulduğu zaman beden üzerindeki rekabet bambaşka bir boyuta taşındı. Beden üzerindeki rekabet Osmanlı döneminde bu ölçülerde değildi. Bedenimizi kime tahsis edeceğimiz konusunda anlayışlı bir düzen vardı. Bilgece bir anlayış daha doğrusu kadim bir bilgelikle aslında bilgeliğin içine sinmiş olduğu bir anlayışlılık hâli vardı. İnsanlar tabiidir ki istediklerine bedenlerini tahsis edebilirler. Ama beraber bulunmanın tabiidir ki birtakım şartları vardır, birtakım şeyleri beraber bulunmanın hatırına hep beraber o kültürel koda saygı anlamında… İnsanlar birbirileri ile karşılaştıklarında verdikleri selam, yaptıkları jestler mimikler hep anlamdır, hep kültürel kodlardır. Bunu tabii ki talep eder beraber yaşamanın hatırı, beraber yaşamanın hukuku ve raconu. İsterseniz öyle de diyebilirsiniz.

Bütün bunlar bunu gözettirir insana. İnsanlar bir araya geldikleri zaman kamusal alan dediğimiz o zeminde birbirlerine karşı hukuklarını gözetirler. Onun için bu açıdan bakmış oluyoruz. Bedenimizin kime ait olduğu bakış açısından baktığımız zaman Osmanlıda hatta bütün imparatorluklarda böyle bir anlayışlılık söz konusu.

Tabii, siz Müslümansanız bedeninizi Allah’a tahsis etmek konusunda bir karar vermişsiniz demektir. Hristiyan iseniz yine Allah’a ama tanıdığınız başka bir şekilde tavsif etmediği Allah’a. Bu da anlayışla karşılanabilecek bir şeydir. Dolayısıyla, din ve vicdan özgürlüğü aynı zamanda bedenimizi kime tahsis ettiğimizle ilgili bir şeydir. Bedenimizi oraya tahsis etmişiz, buraya tahsis etmişiz falan.

Cumhuriyet döneminde beden üzerindeki bu tartışma aslında çok ilginç yeni bir kültür getirdi. Bu bir kültürel paradigmada belki de büyük bir devir de diyebiliriz. Bu artık devletin bireyin her çeşit davranışına müdahale edebileceği, onun giysisine, giyimine, kuşamına müdahale edebileceği yeni bir şey getirdi.

Dikkat edin mesela bir dönem yaşadık. Bugün inşallah o dönemi biraz daha atlatmış oluyoruz, daha da kalıntıları var o dönemin ama Türkiye’de kadını özgürleştireceği düşünülen Türkiye’nin modernite projesi aslında kadını halen tamamıyla erkeğine bağlı ama giysisiyle, kuşamıyla, diniyle de erkeğine bağlı bir varlık olarak, bir yarı vatandaş olarak inşa ediyor.

Bırakınız kültürel kodunu, siyasal kodunda kadının erkeğinden bağımsız bir şey yapamayacağı anlayışı vardır. Bunu nereden anlıyoruz? Subayların eşlerinin bir resepsiyon olduğunda mutlaka kocalarına eşlik etmesi zorunluluğu diye bir şey var. Kocanın kadını temsil etmesi gibi bir şey yok. Kadın da eğer eşit bir vatandaşsa o da ayrı bir varlık olarak değişik resepsiyonlarda, kabullerde kendini temsil edecek. Erkekler onunla beraber… Böyle bir şey varsayılmamış. Aksine erkek gerçek merkezî vatandaştır ve onu karısı resepsiyonlarda falan temsil edecektir. Karısı onu uygun bir şekilde temsil edecektir.

Uygunluk nedir? Uygunluk çağdaş bir görüntüdür. Peki, kadın buna direnme hakkına sahip midir? Asla değildir. Kadın buna direnmeye kalkıştığı zaman cezasını kendisi çekmiyor. Kocası çekiyor ama kocası çektiği zaman da bunu da karısını döverek gösteriyor ve bunun acısını çıkartmış oluyor. Bu çok açık bir şekilde o söylemlere şu yansımıştı: Mesela, birçok subay savunmasında yazdıkları karım bana itaat etmiyor ne yapabilirim? Karın sana itaat etmiyorsa sen disiplin suçu işlemişsin. Çok açık bir şekilde hep böyle nitelendirildi. Karısı kendisine itaat etmeyen koca disiplin suçu işlemiş oluyor ve cezasını çeker. Yer yer bazı görevlerden atılma şeklinde yapılıyor bu, yer yer de bazı görevlere getirilmeme suretiyle yapılıyordu. Onun için kadının zaten başörtüsü takmaktan dolayı uğradığı dışlama yetmiyormuş gibi bir de kendi karısından dolayı başı örtülü olan eşinden dolayı birçok görevlere atanmayan insanlar söz konusu oldu. Bundan dolayı da başörtülü eşini boşamak, onu dışlamak, zorla hanımının başını açmaya çalışan erkekler de ayrı bir istatistiğe konu olacak kadar oluştu.

Burada kadına yönelik şiddetin bir şeyi, kadın cinayetleri bugün böyle bir şey işleniyor ve bunun kültürel kodlarını çözmeye çalışıyoruz.

Ben işe buradan bakılması gerektiğini düşünüyorum birazcık da. Bugün ne kadar bu kültürü değiştirmeye çalışırsak çalışalım daha devletimizin kurulma aşamasında bu kültürel kodlar içine işlemiş durumda yani erkek kadını dövebilecek, kadını itaat ettirecek, kadını kendisine diz çöktürebilecek bir şey olarak resmediliyor. Dolayısıyla, bu sistem içerisinde, böyle bir yasal söylem içerisinde kadının maruz kaldığı bu şiddetin kökenlerini başka yerlerde aramamak lazım. Kuşkusuz başka yerlerde arayacağız. Yaşadığımız sosyolojik bir dönüşüm de var biraz da ona bakmak lazım.

Nedir bu sosyolojik dönüşüm? Bir yandan da kentleşiyoruz, bir yandan kadın hareketi. Sadece kadın hareketi değil aslında yaşamakta olduğumuz bu kentleşme, küreselleşmedir bu. Dünyada bir yandan kültürün tamamen birbirine benzeşmesi gibi bir trendi beraberinde getiriyor ama bir yandan da bütün kültürler benzeşip küresel bir ortaklık, bir nevi ortak kültüre doğru bizi götürürken aslında bir tür kültürsüzlüğe doğru götürüyor bizi. Bu kelimenin anlamını çok fazla sevmiyorum ama oraya doğru götürürken öbür tarafta yerel veya tikel başka kimliklerin kendini ifade etme arayışına girmesine yol açıyor. Onun için bir şekilde kendini daha farklı, daha özel, daha başka türlü bir anlam dünyasının içerisinde hisseden herkesin bu kimliğini farklı iletişim ve yeni sosyalleşme alanlarıyla bulmaya çalıştığını görüyoruz.

Hemşeri dernekleri yetmiyor, hemşeri dernekler içerisinde aynı köyden olanların dernekleri, o da yetmiyor aynı soyadını taşıyan insanlar o da yetmiyor başka başka trendler; bu anlamda aşırı bir kültürel çoğalma, aşırı bir kültür çeşitlenmesi, farklılaşma ve bunun bir var oluş iddiasına sahne oluyor yaşadığımız dünya. Bu dünyada yeni yeni talepler, siyasal talepler falan ortaya çıkıyor. Bu insanın kendini ifade etme arzusu gibi çok evrensel, aslında çok tabii bir duygudan da kaynaklanıyor. İnsan kendisini ifade etmek istiyor. Bu ta eski filozofların da çok çok üzerinde durduğu, biraz kurcalarsak İslam filozoflarının da mutlaka değinmiş olacakları bir sürü tarafı vardır bu işin.

İnsan bilinmek istiyor, tanınmak istiyor, fark edilmek istiyor. Bu bazen bir grup olarak grup kimliği ile fark edilmek istiyor, bazen bireysellikle fark edilmek istiyor. Siyasetin veya toplumsal yapımızın buna cevap verebilecek şekilde örgütlenmesi gerekiyor.

Özgürlüğün nihai anlamı budur. Toplumsal özgürlük ufkumuz bu tür taleplere cevap verecek şekilde organize olmak durumundadır. Aksi takdirde bunu bastırmaya dönük her çeşit çaba gerçekliği ıskalar, dünyadaki değişimi de ıskalar. Onun için toplumdaki ve insandaki bu tabii fark edilme, tanınma arzusunu tanımaya dönük bir şey yapmak gerekiyor, bir şekilde örgütlenmek gerekiyor. Onun için yeni siyaset teorileri çatışmayı veyahut da farklılığı hatta çatışarak var olma yöntemini neredeyse başkalarını hasım gibi husumet üzerinden inşa ederek var olmak iddiasındaki grupları da tanımayı öngörür. Onları tanıyıp, onların da taleplerini hazmedebilecek bir siyasal yapılanmayı öngörüyor. Antagonistik demokrasi deniyor yani antagonizmaları yani çatışma alanlarını tanıyan, kabul eden. Çünkü toplumdan insanlar bazen kimliklerini nasıl oluyorsa başkalarıyla hasımlık üzerinden kuruyorlar, başkalarını ötekileştirerek kuruyorlar.

Yıllarca biz şunu çok fazla söyledik durduk, ağzımızda çiklet hâline getirdik hatta: İnsanları ötekileştirmeyelim. İyi de insanları ötekileştirmeyelim de insanlar ölsün mü, insanlar ne olsun? Başkalarını ötekileştirmeden bir kimlik…

Dünyada nasıl bir iddiaya sahip olduğunuz ötekilik kurarken o ötekine ne vaat ettiğiniz tabii ki sizin kalitenizi ortaya koyar, tabii ki sizin başka insanlara nasıl bir şey vaat ettiğinizi gösterir. Müslümanlar da ötekileştirir mi? Tabii ki Müslümanlarda ötekileştirir ama en azından kültürel olarak Müslümanlar ötekileştirir ama takip edersek İslam’ın temel kodlarını İslam’ın temel kodlarının bize tavsiye ettiği ötekileştirme bir şey değildir. Belli bir müşahhas, belli bir kitlenin ötekileştirilmesi. Eylemleriyle tanımlanmış daha ziyade…

Fatiha Suresi’nde her gün okuduğumuz şey gaflet ve dalalet içinde olanlardan olmamak üzerine kurulu. Gaflet ve dalaleti ötekileştirmek. Ötekileştirilen belli bir grup, Hristiyanlar, Yahudiler, müşrikler veya belli bir grup değil gaflet ve dalalettekiler ve bu gaflet ve dalalette pekâlâ Müslümanlar da duçar olabilir, dolayısıyla bizi onlardan kılma. Ötekiliğimiz bunun üzerine kuruludur. En nihai ötekimiz şeytandır.

İşte, Müslümanlığın farkı budur. Ötekilik vardır, ötekiliği tanıyacağız, insanların kendi kimliklerini kurarken ötekilik üzerinden kurmalarını anlayışla karşılayacağız. Mesela, feminist hareket kimliğini erkek ötekiliği üzerinden kuruyor. İyi bir şey mi yapıyor? Kötü bir şey yapıyor çünkü problem hiç de erkek değildir. Problem asla erkek değildir.

Ağustos ayında, Ramazan Ayı’nda Diyanetin Kadın Kollarının yaptığı bir toplantıda hocamdan dinlediğim çok güzel bir formül vardı. Aslında bu tam da işin özünü ortaya koyan, işin teşhisini net bir şekilde ortaya koyan bir şeydi o. Problem aslında bir güç problemidir yani kime güç yetiriyorsanız. Bir iktidar meselesidir.

Güçlü olduğunuz zaman aynı zamanda bir sorumluluk da yüklenmiş oluyorsunuz. Sahip olduğunuz güçler kadar, o güç kadar, o güç ölçüsünde bir sorumluluğa da sahipsiniz. Siz gücünüzü sadece size ürettiği avantajları ve imkânların sarhoşluğu içerisinde veyahut da onun üstünlük duygusunu hissederek yaşarsanız ahlaksızlık yapmış oluyorsunuz. Bu ahlaksızlıktır. Ötekileştirmemiz gereken şey budur, ötekilik yaratan. Bu ötekilik tam da bu eylem biçimine, bu ahlaki şeye karşı yapmamız gereken bir şeydir.

Bir miktar edindiğimiz sahip olduğumuz her güç bizim sırtımıza daha büyük bir sorumluluk yükler ve bu sorumluluk aynı zamanda bizden daha az güçlü olanlara, karşı merhamet, şefkat duyguları içerisinde ve adalet duyguları içerisinde yaklaşmamızı gerektiriyor. Müslümanların bu dünyada biraz daha farklı kılacak olan kimlikleri aslında ta ezelden beri Hz. Âdem’den bu yana hep farklı kılmış olan kimlikleri budur. Gücü kendine sorumluluk yükleyen bir şey olarak görürler ve bu sorumlulukla insanlara hükmederler.

Tüm bunlar biraz daha normatif şeylerin ne olması gerektiğine dair ama yaşamakta olduğumuz şeyleri teşhis etmek açısından kadın cinayetlerine baktığımız zaman tabii ki işin üç boyutu var.

Yaşadığımız kültürel bir değişim var. Küreselleşme diyoruz, modernleşme diyoruz. Modernleşme kadının konumunu da statüsünü de bir hayli değiştirdi. Hepimiz bunu her geçen gün biraz daha fazla hissediyoruz.

Bu geldiğimiz noktada eski kültürel kodlar çözüldü. Kültür dediğimiz bir defa kültüre bazen böyle çok metafizik anlamlar yükleniyor. Oysa kültür dediğimiz biraz tarladır, ekindir. Kelimenin tam anlamıyla aslında ekindir. Kültürün Avrupa dillerindeki anlamı da Osmanlıların son zamanlarında bu kelimeyi karşılamak üzere buldukları kelime de aynıdır. Kültür hars anlamına geliyor ve bir ekin anlamına geliyor. Bunun toprağı insandır. İnsan kendisine ekilen her şeye karşılık veren, ona tepki veren bir varlıktır.

Bizim mesela öz kültürümüz diye bir şey var mıdır diye baktığımız zaman benim biraz o konularda çok cesur davrandığım söylenir. Öz kültürümüz diye bir şey yok. Biz tercihlerimizle kültür oluşturmayı daha ziyade ananelerimizden, örflerimizden, geleneklerimizden gelen bir şeye baktığımız zaman orada bir kültür var, bir şey ekilmiş ve bir şey çıkmış ortaya. Bugün bize rahatsızlık veren şeylerin bir kısmı da orada zaten. Orada bir şey ekilmiş, ataerkil kültür ekilmiş, magandaca bir kültür, maçoca bir kültür ekilmiş, değerler ekilmiş. Onların semerelerini bugün hepimizi acıtacak şekilde yaşıyoruz.

Peki, bu kültürü değiştirebilir miyiz? Tabii ki değiştirebiliriz. Kültür değişen bir şeydir. Kültür hiçbir şekilde sabit kalmayan bir şeydir. Bizim şu anda yaşamakta olduğumuz ile daha on sene önce yaşamakta olduğumuz kültür aynı kültür değil. Çok fazla farklılaşmıştır. Sürekli değişim hâlindedir kültür. Onun için kültürel kodlar dediğimiz zaman sanki genetik kodlara falan gidiyoruz. Hiç de öyle değildir yani genetiğimizde bir şey var değildir.

Eğer genetikse mesele Avrupa’ya baktığımız zaman Avrupa’nın genelinde kadını aşağılayan, kadını insan bile saymayan kesinlikle bizim kültürümüzün tarihinden -kültürümüzün özü demiyorum yani kültürümüzün tarihi süreç içerisinde değişen boyutlarını da hesaba katarak- çok çok daha feci manzaralarla karşılaşıyoruz. Kadını hiçbir şekilde insan saymayan Hristiyanlığın içinde de böyle...

Orada eğer kadına yönelik şiddeti bir şekilde bugün daha az katlanılabilir bir noktaya gelmiştir. Karşılaştırdığınız zaman bizim kültürel kodlarımız kadının bir şahsiyet sahibi olması, kadının kendine ait bir şahsiyet, Allah karşısında kendi sorumluluğunu taşıyan bir varlık olması noktasında İslam’ın ilkesel kodları çok daha müsaittir.

İslam’ın ilkesel kodları, onun kültürel kodlarını ne kadar belirliyor, ne kadar etkiliyor? Buna dair bence İslami feminizm veya Müslümanların bu konudaki hassasiyetleri ile kadını da gözeten hassasiyetleri ile oluşturacakları eleştirel geleneklerin çok önemli bir katkısı olacaktır ve olmaktadır da nitekim.

Ben buraya gelmeden kadın cinayeti örnekleri inceledim. Kadın cinayetlerinin basına yansıyan şekliyle. Hatta bugün bile bir kadın cinayeti vardı. Kadın cinayetlerinin işlenme sebebi şu: Seviyorum, sevdiğimi söyledim, karşılık vermedi öldürdüm. Bu kadar. O kadar fazla ki bu tür şeyler. Veyahut da aldatma cinayetleri gibi büyük çoğunluğu. Veyahut da aldatma olduğu zaman hemen bir öldürme hakkı da görüyor kendisinde.

Aldatanı öldürmeyen erkeğin üzerinde başka erkeklerin hatta başka kadınların baskısı var. Orada kadın erkek ayrımı da yapmak çok adil olmayabilir. Sorun erkek sorunu değil. Sorun gerçekten bir güç sorunudur.

Her kadın cinayetinin arkasında biraz kurcaladığın zaman başka kadınlar da olabiliyor. Kadına yönelik her şiddetin arkasında başka kadınlar da olabiliyor. Böyle bir tarafı da var. Aile içindeki şiddeti düşündüğünüz zaman kayınvalide şiddeti. Hepimiz potansiyel olarak hem gelin hem de kayınvalideyiz. Aile içerisindeki şiddetin bile böyle bir boyutu var. Kadına yönelik en büyük şiddet kayınvalideden geliyor. Kayınpederden gelmiyor mesela.

Bir Katılımcı: Niçin Hocam? Çünkü kadın erkek yolu üzerinden güç elde ediyor. Çünkü erkek gücün temsilcisi, odağı, gücün merkezi ve üstünlük erkek üzerinden icra ediliyor. Erkek çocuk sahibi olunca güç elde ediyor kadın. Onunla itibar buluyor.

Prof. Dr. Yasin Aktay: Doğru.

Bir Katılımcı: Böyle bir zihniyet dolayısıyla.

Burada ben şu ifadeleri rahatsız edici buluyorum. Bunların içinde kadınlar da var, bunları, şiddeti yönetenlerin içinde kadınlar da var derken bir paratoner gibi o şiddeti kadın cinsi üzerine de yaymak gibi bir şeyden ben rahatsız oluyorum.

Bir Katılımcı: Ama bu bir hakikat. Kayınvalidelerin yaptığı şiddet. Belki erkek fiziksel şiddet uyguluyor ama kayınvalide gelinine psikolojik şiddet uyguluyor sözle, ifadeyle.

Bir Katılımcı: Kadınlar da erkeklere sözel şiddet uyguladığı için belki de…

Bir Katılımcı: Mesele iktidar meselesi. Erkek fiziksel şiddet uygularken kadın da diliyle şiddet uyguluyor.

Bir Katılımcı: İstanbul’dan geliyorum… Zaman gazetesi Yeni Bahar dergisinden muhabir olarak.

Kadın erkek meselesini, aile kavramlarını ve aile içi problemleri dergimizde işlemeye çalışıyoruz. Bu meseleye dair mesela kayınvalide, problemler, kadın erkek ilişkisi aile meselelerini işlediğimiz zaman inanılmaz dönüş oluyor. Mailler erkeklerden geliyor. Kitle olarak belli bir okur kitlemiz, hedef kitlemiz var. Kadın takipçilerimiz, kadın okuyucularımız daha çok olmakla beraber inanılmaz bir şekilde erkekler de o metinlere, o yazılara, yapılan haberlere ilgi gösteriyor.

Özellikle yazdığımız zaman bu tarz meseleleri aile içi problem, şiddet ya da çocuklar. Aslında çok geniş kapsamlı. Sanırım sadece erkeğin şiddeti, Hocamız da değindi çok önemli bir mesele. Orada iktidar meselesi var ve yaşadığımız modern çağ yenidünya çatışmaya itiyor kadın ve erkeği. İktidar meselesi olduğundan dolayı baktığımız zaman bu kadın cinayetlerinde hep kadın boşanmak istediği için daha özgür olmak için direkt cinayet, öldürme, sonu ölüme gidiyor ya da farklı şekilde olumsuz neticeleniyor.

Bu noktada evet dediğiniz gibi iktidar meselesi ve yaşadığımız çağdaki erkek de belki bu reddedilmeyi, boşanmayı kabul etmiyor. Kadının dili de durmuyor açıkçası. Biz bunu kabul etmiyoruz. Az önce dediğimiz gibi kayınvalide yani çift taraflı mesele çözülecekse bu noktada karşılıklı irdelenmeli mesele.

Prof. Dr. Yasin Aktay: Gayet güzel bir katkı oldu.

Tabii, sonuçta aile içerisinde kadının kayınvalide olarak erkeğin otoritesi üzerinden bir şey kurmaya çalışıyor olması aslında bir erkeği kapma yarışı o. Bir yandan erkeğin iktidarı üzerinden iktidar üretilmeye çalışılıyor, bir yandan da erkek üzerinde iktidar kurma mücadelesi.

Bir Katılımcı: Evet, oğlu ve eşi üzerine.

Prof. Dr. Yasin Aktay: Bu ahlak sorununa gelmiş oluyor.

Bütün bu feminist eleştiri mutlaka çok değerli bir eleştiridir. Buradakileri feminist saymıyorum ama ben feministlere değer veriyorum. Sosyalizme değer verdiğim gibi. Sosyalizm bazılarının çöplüğü diyorlar ya. Marks mesela dünyada teorisi çöktü, hiç başarılı olamadı, doğru çıkmadı gibi şeyler söylüyorlar. Hâlbuki Marks’ın bence dünyada emeğin kazandığı prestijin. Belli bir hukuka ulaşmış olması söz konusuysa bunda Marks’ın çok önemli bir katkısı olduğunu kabul etmek gerekiyor. Marks bence bir rol icra etmiştir.

Aynı şekilde feminist eleştiri de bu anlamda kulak verilmesi gereken bir şeydi. Çünkü bir rahatsızlık var bir yerde. Topyekûn haksız olamaz hiç kimse. Biz herkesin haklı olduğu kısma dikkat etmek zorundayız. Çünkü Müslüman olarak adil olmak zorundayız. Müslüman olarak bir yerde bir rahatsızlık varsa o rahatsızlığa kulak vermek durumundayız. O anlamda feminist eleştiri dikkate alınmak durumunda ama feminist eleştirinin aşırıya gittiğini de kabul etmek gerekiyor. Sonuçta bütün suçu erkeğe yüklediğiniz zaman kadın her halükarda haklıdır sonucu çıkmış oluyor. Toplum beraber inşa edilecek ve hakkaniyetli, adil bir çözüme de gidilmemiş olacak diye düşünüyorum.

Prof. Dr. Şeyma Güngör (İstanbul Üniversitesi): - Bu konuda yapılan akademik araştırmalar hakkında bilgi rica edecektim ve ne derece bir objektif tutum sergiliyor bu çalışmalar. Teşekkür ediyorum.

Prof. Dr. Yasin Aktay: Bu konuda yapılan bir sürü araştırma var...

Bir Katılımcı: Araştırmanın ne kadar objektif olduğu tartışması. Ben objektif araştırma diye bir şey tanımıyorum.

Bir Katılımcı: Efendim anladım gayet tabii ki öyle de. Bunun bir ölçüsü var. Bir de istatistikî neticeler var bu konuda. Mesela, bu o kadar ileri gidiyor ki bazen diyorlar ki dünyada en çok kadın cinayeti Türkiye’de oluyormuş. Mesela, bu ne derece doğru? Siz ilgilendiğiniz için size sormak istedim.

Bir Katılımcı: Bu afakî konuşuluyor o gündeme göre. Birazcık da Türkiye’deki feministlerin katkısı ile oluyor… Ben kadın intiharlarını çalışıyordum Batman’da. Bir araştırmam yoksa doğrusu konuşmak istemem bu konuda ama tahminimi de söyleyebilirim sadece. Tahmin olduğunu söyleyerek söyleyeyim. Batman’daki kadın cinayetlerinde benim net bir şekilde gördüğüm bir şey vardı, bir kopya intiharı söz konusuydu. Kopyalama intiharı. Bu örneği başka yerlerde de gördüğüm için üçüncü, dördüncü, beşinci örneği olarak bir teoriyi destekledi sadece.

O teori de şu: İntihar eğilimine sahip olan insanlar intihar vakalarını duydukları zaman intihar arzuları daha da pekişiyor ve intihar ediyorlar. İntihar oranları böylece artıyor.

Mesela, Batman’da bakıyoruz intihar olayı için ciddi bir sebep yoktu, çok ciddi sebepler yoktu. Aşiretler çözülüyor da, aşiret baskısı. Baktık orada intihar eden kızların hiçbirisi aşirete mensup insanlar değil. Birçoğu gayet şehre gelmiş… Batman ortamı da alabildiğine açık bir ortam yani. Kızların özgürlüklerini biraz daha fazla hissettikleri, yaşadıkları bir ortam var.. Batman’ı çok iyi biliyorum çünkü Batman’da yaşadım da. Buna rağmen intiharlar niye oluyor? Her intihar olayının akabinde öyle bir intihar olayının üzerine haberler yayınlanıyor ki intihar eden kişi bir anda iki günlük bir kahramanlık yaşıyor. O bir iki günlük kahramanlık onu özenilen bir figür hâline getiriyor ve bir başka intiharı tetikliyor diye düşündüğüm oldu.

Bir örneği şuydu: Marilyn Monroe’nin Amerika’daki ölümü, intiharının hemen akabinde Amerikan tarihinde kaydedilmiş en yüksek intihar oranları ve aynen kadın intiharları.

Bir Katılımcı: Gothe’nin eseri için de aynı şey söz konusu yani o kitap çıkınca arkasından intiharlar artmıştı.

Bir Katılımcı: Murat Kekilli’nin bir şarkısı var “bu akşam ölürüm beni kimse tutamaz”… Bu sadece intihar için değil, birçok suç biçimi için böyle bir model alma yaklaşımı var. Münevver Karabulut cinayetinden hemen sonra birkaç tane böyle vaka yaşandı. Bu da fazla basına yansımadı, çünkü o cinayeti biraz daha ilginç kılan o ailenin zengin olması, ailenin de işin içerisinde olması, bir sürü esrarengizliğin de işin içerisinde olması olayı medyatik hâle getiriyor ama birçok cinayet işlendi. Benzer cinayetler işlendi.

Bu tür haberlerin yayılma biçimi aslında kültürümüze bir katkı yapıyor, o da farklı bir kültür geliştiriyor.

Bir Katılımcı: Sorumu sorma gayem buydu zaten. Sizler de cevap verdiniz. Demek ki gerçekle yansıyan arasında çok ciddi fark var değil mi efendim? Hâlbuki biz yansıyanı gerçek alıyoruz.

Bir Katılımcı: Türkiye’de üçüncü sayfa cinayetleri diye bir şey vardır mesela. Üçüncü sayfa cinayetlerine baktığınız zaman veya üçüncü sayfa olaylarına baktığımız zaman Türkiye’yi oradan ibaret zannedersiniz ve işiniz hakikaten çok… Feci bir şey!

Baktığımız zaman Türkiye öyle bir yer değil.

Bazen sınıfta öğrencilerime şöyle bir test yapıyorum. Şehirleşmenin yarattığı kaos ve anomi durumu diye bir kavramımız var ya bu nasıl oluyor? Diyorum ki mesela köyde yaşamış olanlar. Zengin bir örneklem bulamıyorum çünkü artık kimse köyde yaşamıyor. Beş on sene önce daha kolay yapabiliyorduk bunu yirmi sene önce zaten daha kolay ama hakikaten kentleşen bir toplum olmaya doğru gidiyoruz. Diyorum ki yaşadığınız köyde yaşadığınız süre içinde kaç tane hırsızlık vakası olmuş? Mesela, hiç hırsızlık vakası hatırlamıyoruz. Kaç tane cinayet olmuş? Çok azı vallahi hocam bizde olmuş ama ben hatırlamıyorum, anlatıyorlar. Bir tane cinayet olmuş. Kaç tane zina vakası olmuş yani zina diye adı konulan bu toplumda bir sorunu oluşturan. İşte, birçoğu ya hatırlamıyor ya bilmiyor veya çok istisnai. Bir köyde bir insanın ömrü boyunca bir defa duyduğu bu tür olaylar şehir içerisinde bir günde birkaç tane çıkıyor ve herkesin hayatında öyle sıradan bir hâle geliyor.

Üçüncü sayfada ise bunlar hayatımızın içinde sanki her gün olan şeyler gibi. Dolayısıyla bunlar bizde bir kültürel etki oluşturuyor, kültürel bir etki, psikolojik bir etki yapıyor. Bu işe yatkın olan insanlarda bu işe biraz daha reklam etkisi yapmadığını söyleyemeyiz. Ne kadar yapıyor olduğunu da söyleyemeyiz. Buna dair araştırma da öyle kolay sonuçlanabilecek bir araştırma değil.

Biz bu konuları çok kolay konuşabiliyoruz ama bunun ne kadar bir nedensellik ilişkisi olduğu çok da fazla bilinmiyor. Şunu rahatlıkla söylüyoruz: İşte, Marilyn Monroe olayı medyada yansıyor ve istatistiklere bir anda intihar olayları yansıyor. Bir etki var orada bu etkiyi tespit edebiliyoruz. Bu olaylarda ne tür ne kadarlık bir etki yaptığını henüz tam anlamıyla tespit edebilmiş değiliz ama tahmin edebiliyoruz. Böyle bir reklam etkisi ve tetikleyici bir etkisi olduğunu söyleyebiliriz.

Bir Katılımcı: Hocam, o Batman olayı benim hatırladığım kadarıyla kamuoyuna medyaya yansıması bu ilk Hizbullah operasyonuydu. Onunla bir ilinti kurdular zaten.

Prof. Dr. Yasin Aktay: Yok, hiçbir ilgisi yoktu onunla.

Bir Katılımcı: Ondan sonra böyle bir dalgalar hâlinde geldi.

Prof. Dr. Yasin Aktay: Aynı dönemlerde hem Hizbullah üzerinde hem de intihar vakaları üzerinde birtakım incelemeler yaptım. İkisinin arasında hiçbir bağlantı yoktu. Hizbullahla bağlantılı biri daha intihar etti o dönemde. Bazen diyorlar işte bunlar şey sorunları yaşıyorlar. Genellikle işin içerisinde bir aşk oluyor. Şöyle bir vaka vardı aslında tespit ettiğimiz. O zaman özel harekette olan uzman çavuşlarla falan ilişkileri olan kızlar oluyordu. Dolayısıyla cinayet kuşkusu da vardı yani intihar süsü verilmiş cinayet olma ihtimali de çok yüksekti ve ailesi onu intihara zorluyordu… İşte, o uzman çavuşlar evlenme vaadiyle aslında iğfal ediyorlar ve bırakıyorlar yani hiçbir zaman evlenme düşünceleri olmuyordu. En az kırk, elli tane böyle vaka oldu orada. O vakanın birisinde bile böyle ortak bir şey kurulamıyordu. Biraz bir yoğunlaşma ama o da o kadar fazla değil, çok az bir yoğunlaşma olayı netleştiriyor bu tür vakalarda ama hepsi öyle değildi tabii ki.

Tetiklenme olayı çok daha büyük bir sebep. Tetiklenme vardı. Tetiklenme için de elverişli bir ortam vardı. Aşırı hızlı bir kentleşme ortamı var. Aşırı hızlı kentleşme ortamında insanlar birbirlerini tanımıyorlar ve o bunalım durumu biraz daha fazla oluyordu.

Saliha Bilgiç: Adana Müftü Yardımcısı.

Hocam, kırk, elli, altmış veya her ne ise bu rakam ciddi anlamda bir rakam. Genel olarak bir yaş ortalaması aldınız mı? Onu ben merak ettim.

Prof. Dr. Yasin Aktay: Genellikle on üç yaşından yirmi beş yaşına kadar insanlar vardı. Nerede yoğunlaştığını doğrusu bilmiyorum ama on sekiz yaş civarında yoğunlaşıyor.

Bir Katılımcı: Nasıl bir değerlendirme yaptınız Hocam sonuçta?

Prof. Dr. Yasin Aktay: İşte, bunlardı problem.

Sonradan Kastamonu’da benzer bir vaka yaşandı…

Bir Katılımcı: Kastamonu değil Karasu, Sakarya’nın Karasu ilçesinde.

Rahime Beder Şen (Aile ve Sosyal Politikalar Genel Müdürlüğü): Merhabalar.

Biz Aile ve Sosyal Araştırmalar Genel Müdürlüğü iken Karasu’da kaymakamın ricasıyla iki uzman istendi ve ben psikolog olarak, eşim sosyolog olarak gittiğimizde beş günlük bir çalışma yaptık. Genç kızların her biriyle görüştük. İntihar girişimlerini inceledik.

Biliyorsunuz işte yine sosyokültürel değişimin hızlı yaşanması... Karasu turizme açık bir yer. Kışın sayı dört kat azalırken yazın turizm nedeniyle, deniz kenarı olması nedeniyle artıyor ve orada aileler bir ilçe görüntüsünde bir gelişmişlik gösterirken birden çocuklar, genç kızlar özellikle de sosyal değişmeden etkileniyorlar. Biz bu sonuca varmıştık. Çok hızlı bir artış yaşanmış. Kimisi internetten arkadaşlıklar ediniyor o nedenle bu sorunu yaşıyor.

Biz hazırladığımız ankette soru kâğıdında kesinlikle intihardan bahsetmeyip onların sosyoekonomik ve sosyokültürel yapılarını öğrenmeye ilişkin bir çalışma yaptık. Hepsini de yanımıza aldık. Türkiye çapında yapılan bir gençlik araştırmasında sanki örneklemimizde çıkan genç kızlarmış gibi davrandık. Daha sonra aileleriyle görüştük. Mesela, baba ilgisizliği ön planda idi.

Kesinlikle yanlış anlaşılmasın bir din görevlimizin kızı böyle bir şey yaşamıştı. Din görevlimizi ve ailesi çok iyi insanlar fakat baba kızıyla iletişim kurmuyor. Sakin bir insan olduğu için belki kurmuyor. Yine bir başka baba kahvehane işletiyor, kesinlikle kızı yattığında o eve geliyor, sabahleyin kızı okula giderken baba uyuyor yine iletişim kurmuyor.

Biz bilerek: Kendinize örnek aldığınız ya da dizi kahramanlarından kimi daha çok örnek alıyorsunuz? Sormuştuk. Yaprak Dökümü’nün babası. Neden? Çünkü o baba çocuklarıyla çok iyi iletişim kuruyordu. Hem diziyi izliyorlar ve en önemli model aldıkları ve beğendikleri kişi Yaprak Dökümü’ndeki babaydı.

Bizim son sorumuz şuydu: Son beş yılda yaşadığınız önemli bir olay oldu mu? Hepsi ağlayarak intihar ettiklerini kendileri açıkladılar. Pişmanlıklarını dile getirdiler. Zaten intihar girişimleri aslında dikkat çekme yöntemidir. Psikolojik olarak ailenin dikkatini üzerine çekme. Birisinin ağabeyi kıyafetine karıştığı için gitmiş hap almış. Bir diğeri internetten tanıştığı kişi sahtekâr çıkmış yani kendini tanıttığı gibi biri olmadığı için intihar girişiminde bulunmuş.

Bunların her biri kesinlikle dikkat çekme olgusuydu. Karşılığında da ben kendi adıma hani psikoloji eğitimi aldığım için baba ilgisizliğinin çok önemli olduğunu vurgulamıştım.

Bir de tam tersini burada söylemek istiyorum söz almışken affınıza sığınarak.

Güldünya Töre cinayetinde de Sayın Bakanımız Güldal Akşit beni ve iki arkadaşımı göreve göndermişti. Aileye baş sağlığı dilemek üzere biz Bitlis’e gittik. Aileye direkt gittik ve ağabeyle –tabii cinayeti işleyen değil diğer ağabey- anne, baba ve halayla görüşmeler yaptık. Orada Yasin Hocamızın söylediği gibi kesinlikle baba da anne de kızının öldürülmesini istememişler. Kesinlikle çevre baskısı. Aylarca. Hatta baba eliyle kaçırıp İstanbul’a kendi amcasının oğluna, yani Güldünya’nın amca dediği baba amcasının oğlunun evine teslim edilmiş. Çocuğa da hatta kıymak istemedikleri için çocuğu orada doğurması sağlanmış. Sosyal hizmetlere verilmiş çocuk. Ağabeyle görüşmemizde de buydu.

Biz gerçekten bire bir görüştüğümüz için ne derece yalan söylendiğini de anlıyorduk. Orada azmettiren kesinlikle çevreydi. Çünkü ne babayı ne erkek kardeşleri ki erkek kardeş de psikolojik olarak tam böyle yetişkinlik çağında, tam delikanlı çağında. Ne cenazelere sokmuşlar insanları bir yıl boyunca ve bir yıl sonrasında gerçekleşti bu cinayet. Suçlu olan, akraba olan kişi geçenlerde de o öldürüldü. Büyük ihtimalle baba öldürdü. Çünkü baba çok ağlıyordu yani kızına yanıyordu. Halanın bize söylediği şuydu: Toprak temizledi.

Hâlâ da ailede kesinlikle kızın bir suç işlediğini, karşı taraf da erkeği hiç suçlamayan bir yapı sergiledi. Kesinlikle o öldü ve temizlendi öyle olması gerekiyordu. Oysa gerçek suçlu orada erkekti belki. Burada örnek olay üzerinden gittim belki ama gerçekten kadının kadın üzerindeki etkisi çok önemli. Ben önemsiyorum. Gelin kayınvalide probleminde de bu çok açık olarak ortaya çıkıyor. Gücü yetenin gücü. Kim kime gücünü yetiriyorsa şiddet olaylarında bu önemli. Psikolojik olarak da böyle bir açıklama.

Şimdi devamı da geliyor. Mesela bugün benim bir arkadaşım Ardahan’a kadın intiharları için çalışmaya gitti. Aynı şekilde Polatlı ilçesinde genç kız intihar girişimleri. Girişimler genelde ölümle sonuçlanmıyor. Bu kesinlikle gencin ailesiyle uyum ya da çevreyle uyum süreci ya da genç çevreye hızlı uyum sağlıyor da anne baba eğer onu kontrol edemiyorsa, anne internet kullanamıyorsa, baba değişime açık değilse o zaman sorun yaşanıyor.

Çok teşekkür ederim.

Bir Katılımcı: Yirmi iki yıllık Diyanet İşleri Başkanlığı merkez vaizesiyim. Toplumdan çok veriler alıyoruz. Gözlem yapmayı da kişilik olarak seviyorum. Yapmak zorunda da kalıyoruz. Aile merkezlerimizde, alo fetvalarda, çalıştığımız hastane hapishane ortamlarında… Özetlemeye çalışacağım. Korku ve güven kültürü var. Korku kültüründe hanımlar güçlü ise beyler intihar ediyor. Bölge bölge bu değişiyor ve kimse ona acımıyor. Ben kendim şahit oldum gözlemledim… Ama eğer beyler güçlü ise hanımlar intihar ediyor. Taşkın bir hareket yaptıklarında onlara ödetiliyor. Kim yaparsa zayıf tarafa ödetiliyor.

Eğer güven kültürünü oluşturursak oluşturabiliriz önce inanmamız lazım. Önce saygı lazım. Bu gelin kaynana muhabbetini çözmenin güzel bir yolu hanımlar birbirine tutkun olacak. Kayınvalide anne gibi sevilirse. Annen yalancı da olsa tutarsın. Çoğu annesini saklıyor kaynanasına yüklüyor.

Mesela, geçen biri vardı kardeşi ona eziyet etmiş, eniştesine yükleniyor. Hep birilerini kayırma var bizde. Tam gerçeği söylemiyoruz o zaman. Söyleyelim, ifşa edelim iyi tarafımızı da kötü tarafımızı da. Ben iyiyim de kötüyüm de. İkisiyle yüzleştiğimizde sorun yok. Kötü tarafımla o zaman baş edebilirim.

Toplumda böyle bir yansıtma var, suçu birilerine yükleme var. Aslında bu bir batılı sözü ama herkes Allah’a suç atıyor, tanrı diye söylüyor tabii kitapta, tanrıdan başka suçlayacak kimse yok. Aslında biz gizli gizli Allah’a da darılıyoruz. Açıkça söyleyelim.

Rabbimiz diyor ki, Kur’an-ı Kerim’de, “Ben zalim değilim, ben izzetliyim.” Neden söylüyor? Şöyle anlıyorum: Yapılan şeylerde biz onu yadırgıyoruz. Neden bunu yarattı, adamı niye yarattı, kadını niye yarattı?

Helalleri biz mesela kabullenemiyoruz. Kur’an-ı Kerim’de anlatıyor. İnsan eşi helaldir ve kimse bunu ayıplayamaz diyor ama edebinden kapalı anlatır bunu. Çünkü edebe çağırırken edep dışı bir anlatım yapamaz, yapmaz. Biz anlamak istesek anlarız aslında. Zaten güç konusunda başta konuştuk. Güç Allah’ın gücü. “Ben mülküme ortak istemem.” diyor. Biz Allah’ın mülküne ortak olmak için kavga ediyoruz.

Türkiye’de şu kelimeyi kullanmasınlar: Beyler kötülük yapar. Onu dediğin zaman aklına düşürürsün. Bunu demesin hanımlar. Hiç hoş bir şey değil. Hanımlara da bu savunma kelimeleri bile hoş değil. Ben mesela o dayak lafını hiç sevmiyorum. El kaldırmak, hanıma dayak. Ne öyle? Hayvana yapılmaz. Hayvanın da hakkı var. Bitkiler de dâhil. Haddini aşmadan ekini bozmadan ihtiyacın kadar kullanacaksın, doğayı bozmadan yeni nesle bırakacaksın. Döküp saçmadan israf etmeden.

Ben korku kültüründe yirmi iki yıl bizzat yaşadım. İliklerime kadar da güven kültürüyle beslendiğim hâlde hissettim. Direkt iffetinize laf gelebiliyor kadın olarak. Başka kadın da yapıyor, başka adam da yapıyor. Adamlar da çok da bilmiyor. Hanım öğretiyor ona.

Adam direkt kabahat ediyor ama hanımlar cin biraz. Kendim çektim o da çeksin. Bunu yapmayalım. Ben de çekmeyeyim, o da çekmesin. Geçmiş geçmiştir, bugünü arındıralım, yarına güzel şeyler taşıyalım.

Müşerref Ekinci (Ankara Müftülük Murakıbı): Hanımefendi biraz önce kadın ölümlerinin en çok Türkiye’de olduğunu söylemişlerdi.

Bir Katılımcı: Gazete haberi idi ama isim veremiyorum şimdi.

Bir Katılımcı: Türkiye’de bunun daha çok medya tarafından önemsendiği için bayanlar arasında da bunun çoğaldığına ben inanıyorum.

Ben bir Kuzey Afrika ülkesinde üniversite okudum, orada beş sene kaldım. Küçük bir ülke, Türkiye’nin onda bir kadar nüfusu var. Yüzölçümü Türkiye’den çokça büyük. Her sene burada dört beş kadının ölümünün özellikle namus cinayetinden olduğunu gördüm. Bunu bizatihi orada gördüm.

Bunda etkinin Türkiye’deki medyada fazla haber konusu olmasına ben bağlıyorum. Bulunduğum ülkelerde özellikle kadın ölümleri medyada hemen hemen hiç yer almaz. Orası hadi demokrasi değil söylersek Avrupa’da önemli haber kanallarında kadın ölümlerinden hiç söz edilmiyor. Teşekkür ediyorum.

Bir Katılımcı: Bu işin şu anda aslında medyaya yansıyan kadın şiddeti birazcık da satıyor yani iyi satıyor. Neden iyi satıyor? İki şeyden dolayı iyi satıyor. Bir: Avrupalılara satıyor. Biraz da bizim belli bir kesim medyamız halen kendi halkına biraz oryantalistçe bakıyor, kendi kültürünün etkisi altında. Töre cinayetleri diyor. Töre cinayetleri diye baktığımız olayların büyük çoğunun altında ne töre var ne bir şey. Bir kıskançlık cinayeti var…

Kıskançlık cinayeti Avrupa’da da fazla. Avrupa’daki birçok yerde, bizde adı namus cinayeti olan cinayetler Avrupa’da kıskançlık cinayeti olarak geçiyor ve karşılaştırıldığı zaman çok da büyük bir uçurum yok aslında.

Avrupalılar da Türkiye’de genellikle insanların dinî inançlarından dolayı kendilerinden geçip hemen kendi inisiyatiflerini alıp şiddet uyguluyor olma haberini çok seviyorlar. Bizim medyamızın önemli bir kısmı da bunun acenteliğini yapıyor.

Şu kısım da tabii ki var: Kadının kadına uyguladığı şiddet, erkeğin kadına uyguladığı şiddetin kaynağı eğitimsizlik. Eğitim şart diyoruz. Eğitimin de en önemli sorumlusu kadınlardır aslında çünkü aile içerisinde kadın çocuğu yetiştiriyor.

Hâlbuki ortaya konulacak olan kültürün bizim İslami ilkesel kodlarımızla, kültürel kodlarımızla değil bezenmesi çok önemlidir.

Bir Katılımcı: Bir töre cinayeti yoktur, fikrine asla katılmıyorum. Üç yıl önce on iki tane töre nedeniyle karısını öldüren bir röportajı çekmiş birisiyim ve hepsinin söylediği şey şuydu: Toplum karımı, kız kardeşimi –çoğu küçük zaten- öldürmeseydim veya annemi o mahallede kimsenin yüzüne bakamazdım, kimse beni adam yerine koymazdı, kahvede kimse benimle oturup oyun oynamazdı, ben o bulunduğu toplumda adam olmazdım. Bu bir gelenektir ve bu bir töredir. Benim bunu yapmam gerekiyor, toplum bana bunu söyledi, pişmanım vs.

Bunu yok sayamayız. Bir defa bir toplumun iyi geleneklerini ve kötü geleneklerini ayırmak zorundayız. Geleneği savunacağız diye kötü alışkanlıklarını da savunamayız.

Bunu hep örnek olarak da söylüyorum: Pakistan’da gelin yakma diye bir gelenek var. Çeyizi beğenmeyince gelini çeyiziyle birlikte yakıyorlar. Buna fetva veren din âlimleri de var, Hazret-i Fatma’nın çeyizinden yola çıkarak. Bu bir gelenek ama kötü bir gelenek. Geleneğin iyisini ve kötüsünü, törenin iyisini ve kötüsünü mutlaka ayırt etmek lazım. Ayrıca İslami referanslarla oluşmuş olanlar var. Bugün Mustafa Öztürk’ün tebliğinde de vardı. Kültürel kodlarla gelen şeylerde vahşice oluşmuş o kadar çok kadın davranışı var ki işte Yemen örneğinden yola çıkayım. Son derece dindar bir toplum ama diğer taraftan kadına miras vermeyecek kadar dindar bir toplum. On bir yaşında kadını hiç görmeden birisi ile evlendirecek dayağa, şiddete mahkûm edecek kadar dindar bir toplum.

Burada kriter ne onu bilmiyorum. Fitne kavramını sorgulamadan İslam’ın, erkeğe namusunu korumak için kadını öldürme hakkı dinî bir hak mıdır değil midir. Allah erkeğe bu hakkı veriyor mu veya anneye babaya, kardeşe bu hakkı veriyor mu’yu sorgulamadan, bunun toplumdaki etkisini sorgulamadan da bu meselenin konuşulması mümkün değil.

Diğer taraftan bunca Müslüman toplum içinde hemen hemen gitmediğim yer neredeyse çok az kaldı, toplum içinde merhamet ve şefkat niye anlatılmıyor ve erkeğe öğretilmiyor? Merhamet ve şefkatin olmadığı yerde elbette şiddet olur. Kişilik bozuklukları var, psikolojik sorunlar var, hasta adamlar var. Bu cinayetlerin hepsi elbette dinî saikler veya toplumsal sorunlarla olmuyor. Adam psikolojik hasta yani sonuçta.

Olayları tetikleyen birtakım sebepler var. Medyanın bunları görmediği zamanlar oldu. Medya yıllarca bu cinayetleri hiç görmedi. Yeni görüyor bu cinayetleri. Yeni kadın cinayeti olarak rakamlara geçtiği için istatistiklerde biz kaç kişinin öldürüldüğünü biliyoruz. Aslında hep olan şeylerdi bunlar. Artan bir şey yok ama biz şimdi bu vakanın ne kadar ciddi ve önemli bir vaka olduğunu biliyoruz. Aşk cinayeti demek küçümsemektir meseleyi. Elbette Avrupa’da da oluyor, İngiltere’de, dünyanın her yerinde oluyor ama biz Müslüman bir toplumuz. Karıncayı dâhi incitmememiz gereken bir dini anlatıyoruz. Yolda giden taşı bir başkasına eziyet etmemek için yoldan kaldırmayı anlatıyoruz ama diğer taraftan ne yapalım işte Müslümanlar karılarını da öldürüyorlar, olabilir falan mı diyeceğiz? Bunu biraz dinin söylemi biraz merhameti, biraz şiddeti dinin eğitim anlayışı üstünden de konuşmak lazım.

Prof. Dr. Yasin Aktay: Benim söylediğimden öyle bir şey mi çıkarıyorsunuz?

Bir Katılımcı: Biraz öyle, biraz öyle. Bırakın öldürsünler değil. Anlıyorsunuz ve izah ediyorsunuz, töre cinayeti yoktur aşk cinayetidir diyorsunuz. Anlaşılacak bir tablo yok yani güneydoğu Batman intiharlarında da anlaşılacak bir tablo yok. İşin içindeki tecavüzlerden tut da birçok vaka var.

Anladığımız an evet yani insanoğlu döver de sever de dediğimiz an çözüm için çareler üretemeyiz. Anlayacağız niye yapıyor? Sen nasıl yaparsın veya sen bir Müslüman olarak karını nasıl döversin, sen bir insan olarak kız kardeşini nasıl döversin, erkek olmak sana bu gücü vermiyor demeyi öğrendiğimiz an bu meselede belki çözüm için adım atılacak. Onun haricinde anladığımız an, analiz ettiğimiz zaman oh güzel yani tabii şiddet duygusu insanın içinde var, fıtrat, Allah böyle yaratmış… Bir sürü şey önerebiliriz, bir sürü gerekçe bulabiliriz. Dinde de zaten bir ayet var azıcık da olsa dövün diyor. O ayet öldürmeyi kapsıyor mu mesela niye bunu hiç konuşmuyoruz.

Prof. Dr. Yasin Aktay: Burada Ayşe Hanım’ın söylediği her şeye katılıyordum ki bana sanki bir şeyi anlatmaya çalışıyor olmanın bir şeyi kabul etmek anlamına geldiğini sanki söyleyerek topu bana atmış oldu. Ben sadece teessüf ederim, öyle düşünmem.

Tabii ki anlamaya çalışırız yani cinayeti anlamaya çalışmak onu kabul etmek anlamına mı geliyor? İnsan cinayeti neden işlemiştir? Anlayışla karşılamak ile anlamak belki de sosyolojiyi veyahut da bilimi anlama tarzımız veyahut dünyayı anlama tarzımız anlamayı dışlayan bir şey olarak düşünmüyorum ki. Caniyi de anlamaya çalışırım ama caniyi yaptığı şeyden dolayı asla haklı görmek gibi bir düşüncem yok.

Yaptığım bir ayrım var ilkesel ayrım, ilkesel kodlarla kültürel kodlar. Kültürel kodlar gerektiğinde yerin dibine geçsin derim yani kültürel özümüz diye bir şey yoktur derim. Kültürel kodumuz yoktur demek töre diye bir şey yoktur demektir. Olabilecek en eleştirel yaklaşımı da barındıran bir yaklaşım sergiliyorum aslında ama sanki benim söylediklerim bu anlayışla ele alınıyor…

Bazıları cinayet işleyebilir, bazıları şiddet uygulayabilir, İslam izin verir mi hiç? Aldatma karşısında bile erkeğin insan öldürme hakkı yok. Mahkemeye verme hakkı var en fazla. Çok fazla ilerleyemedim orada ama benim düşündüğüm şey tamamen bu. Hiçbir şekilde cinayet, şiddet benim buradaki anlatımlarımda meşrulaşan bir şey olmadı.

Bir Katılımcı: Hocam, siz zaten başta dediniz kültürel kodlarımız çözüldü.

Prof. Dr. Yasin Aktay: Bir de zaten kültürel kodlar çözülmüş. Şunu söylemek de mümkündür. Ben sizin töre cinayetleri konusundaki çalışmalarınızı takdirle izledim. Törelere en şiddetli eleştiri yapmak da gerekiyor. Ben bu konuda hatta modernist olmakla suçlanacak kadar da şeyimdir. Birtakım törelere dinî birtakım anlamlar yüklemek, hayır. Olabilecek en büyük, en radikal eleştirileri yapalım törelere.

Biliyorum ki bir yandan törelere yapılan saldırıların daha doğrusu bu işin arkasında bir töre faili yerleştirmenin bir tarafı da İslam’a yönelik bir şeye uzanıyor. Bir tür duygularını ifade etmeye doğru uzanıyor. Bu işin arkasında İslam varmışa götürüyor, hâlbuki İslam falan yok. Töre yoktur derken aynı zamanda İslam da yoktur demiş oluyoruz. Daha doğrusu o törelerin töre de olmadığını söylemiş oluyoruz yani töre diye bir şey kalmamış.

Orada töre değil aksine şunu ben geçen hafta yazdım da böyle bir şey, şunu söyledim o zaman: Bugün bize töre diye sunulan şeyler zaten çözülmüş durumda. Yeni bir şey oluşmuş orada. O çevre baskısı dediğimiz şey töre değil ki, çevre baskısı. Hayvanca yeni bir şey oluşmuş, yeni bir duygusal paylaşım biçimi oluşmuş. Çok farklı bir şeydir o. Yepyeni amorf ortaya çıkmış durumda. Aslında bu yaşadığımız modernliği anlamaya çalıştığımız zaman başka bir şey çıkıyor ortaya. Bu anlayışla karşılamak anlamına gelmiyor asla.

Bir Katılımcı: Bu evlerde din dersleri veren hocalarımız var. İşte hanım hocalar vaazlara vs.ye gidiyorlar. Ben tesadüfen iki üç tanesinde bu din derslerinde bulundum. Kocaya itaat etmekten tutun da, kocanın uyguladığı şiddeti hoş görmeye, kayınvalideyi idare etmeye yani o kadar ve bunların hepsi Gazali’den tutun da işte bütün o yalan yanlış bildiğimiz hadislere, hadis diye bildiğimiz kadınla ilgili bütün ayrımcı hükümleri içeren şeyler evlerde o kadınlara anlatılıyor. Bunu o hoca dediğimiz veya vaize, resmi görevli değil elbette ama o referanslarla anlatan kadınlar anlatıyor. Bu kadınların birçoğu da eğitimli kadınlar dinleyenler de. Kimse de itiraz etmiyor kardeşim işte. Peygamber ve Allah kuluna böyle bir şey reva görür mü yani bu İslam’ın mantığına aykırı, Allah böyle bir eziyeti kuluna reva görür mü diye kimse de sorgulamıyor.

Bu bir kabullenme. Erkek şiddetini kabullenen bir dinî bakış var. Bu bakışı mutlaka eleştirmemiz lazım. Sen hoş gördün demedim yani genel olarak bunlara daha anlayışlı yaklaşan bir sunum yaptın. Bir sosyolog olarak bir analiz yaptım. Ben de diyorum anlamayalım.

Prof. Dr. Yasin Aktay: Anlamadan nasıl çözeceğiz?

Bir Katılımcı: Anlayarak nasıl çözeceğiz? Anladık aşk cinayeti dedik, basit gördük hadi çözelim nasıl çözüyoruz?

Prof. Dr. Yasin Aktay: Hocam, eğitimin birinci şartı anlamaktır.

Bir Katılımcı: Hocam, hastalığı tedavi etmek için sebebini öğrenmek lazım yani böyle bir şey olabilir mi?

Prof. Dr. Yasin Aktay: Anlamadan hiçbir şey değiştiremezsiniz.

Bir Katılımcı: Ama sen zihniyetini anlatmıyorsun ki. Diyorsun ki töre cinayeti yok aşk cinayeti var. Bir defa inkâr ediyorsun. Aşk cinayeti çok Batılı bir kavram. Töre cinayeti çok Doğulu bir kavram.

Prof. Dr. Yasin Aktay: Kıskançlık cinayeti dedim.

Bir Katılımcı: Töre kelimesi ne kadar yanlış oturtulmuş bir kelime.

Prof. Dr. Yasin Aktay: Biraz daha farklı.

Bir Katılımcı: Müsamahadan söz ediyoruz belki. Analiz etmek değil. Çünkü bu verilerin hiçbirisi resmî araştırmalar değil. Biz bununla ilgili yapılmış ciddi bilimsel araştırmalara sahip değiliz.

Prof. Dr. Yasin Aktay: Bütün Türkiye’de namus cinayeti işlemiş olan hepsiyle teker teker görüşülsün.

Bir Katılımcı: Hepsi kıskançlık mı?

Prof. Dr. Yasin Aktay: Ağırlıklı şeydir o. Erkeğini öldürmüş kadınlar var yani kıskançlıktan erkeğini öldüren kadınlar da var. Ondan dolayı hapiste.

SEMİNER:
MODERNİZMİN DAYATTIĞI CİNSİYET KİMLİKLERİ

Prof. Dr. Nevzat TARHAN

Üsküdar Üniversitesi Rektörü

Değerli misafirler;

Hepinizi saygıyla selamlıyorum.

Düzenleme Kuruluna da daveti için özelikle teşekkür ediyorum. Benim için mutluluk verici, onur verici, sevindirici bir hitabetti. Bu konuda katkım olursa olacağım.

Kadının toplumsal kimliği ile ilgili konular biraz mayınlı arazide dolaşmak gibidir.

Bazı önyargıların, bazı toplumsal algılamaların sinir uçlarına basıyoruz. Bunu bilmekte fayda var ama doğrular için kimi durumlarda da tahta kılıçları çekmek gerekiyor. Kimsenin canını yakmayacağız ama doğruları da söyleyeceğiz muhakkak diye düşünüyorum.

Kadının toplumsal kimliği cinsel kimlik değil sadece. Kadının mesela anne olarak bir rolü var, rol model olarak. Eş olarak rolü var. Diğer taraftan toplumda mesleki olarak kariyerin temsil ettiği bir rolü var. Bütün bu rollerin hepsini ayrı ayrı değerlendirmek gerekiyor. Bunu yaparken modernizm teorik temellerde değişiklik yaptı. Özellikle pozitivizmle birlikte insanlık tarihinde teorik temellerin değiştirilme hareketini görüyoruz.

Bu teorik temellerdeki değişim daha önce kadınla ilgili konularda pagan kültürde de olmuştur. Tarihte bu değişimler hep olagelmiş fakat bunların hiçbiri ‘Güdülemek’ adına olmamıştır. Bunlar hep bilgisizlik, eğitimsizlik adına olmuştur. Mesela, pagan kültürde yirmi beş yaşına kadar kadınların ve erkeklerin elbise giymeyecekleri yönünde tamamen bilimsel temellerin dışında bir anlayış vardır. Eski Yunan medeniyetinde cinsellik, cinsel kimliklerle ilgili sınırlar olmadığı için ‘Oidipus Kompleksi’, ‘Elektra Kompleksi’ gibi tanımlamalarla ifade edilecek olaylar ortaya çıkmış, ensestler yaşanmış. Ensest bir bakıma o kültürde mitoloji hâline gelmiştir. Bunun nedeni de yirmi beş yaşına kadar kadın ve erkek çocukların çıplak dolaşmalarını öneren kültürdür. Kadın erkek ilişkilerinde bu durumu Sparta’da görürsünüz. Kadının ve erkek rolleri sanki sadece hayvansal dürtülerden ibaret gibidir. İnsani özelliklerin ikinci planda olduğu görülür. İyi yetiştirilmiş bir köpekle bir gladyatörün farkı yoktur, değer ve değerlilik açısından bu kültürde.

Antik çağdaki, pagan kültürdeki yaklaşım kadının değerliliğini sadece cinselliğine indirgemiştir. Bu yaklaşım daha sonra semavi öğretilerle değişmiştir. Fakat eski Yunan’daki pagan kültürünün bu öğretileri Darwin ve Freud ile birlikte tekrar modernizm adı altında sunuldu. Farklı olan şey burada bilimsel gerekçelerle sunulması oldu. Bilimsel gerekçelerle sunulduğu için de tüm dünyada kabul gördü. İnsanlık neslinde pagan kültüre ciddi bir dönüş sağladı. Bu gidiş hâlâ devam etmektedir. Bunun en canlı örneğini Kaliforniya’da görüyoruz. Hatta popüler psikolojide ‘Kaliforniya Sendromu’ diye bir tanımlamadan bahsedilir. Bu Kaliforniya sendromu pagan kültürün tekrar doğuşunun bir belirtisi, önemli bir örneğidir. Kaliforniya sendromu nedir? Bunu değişik vesilelerle sık sık anlattık, vurguladık. Bilmeyenler için tekrar bir özetlemek istiyorum.

Kaliforniya sendromunun dört tane ana özelliği var:

Birinci özellik bu kişilerin hedonistik olmalarıdır. Hedonizm, zevki yaşam amacı olarak görmektir. Bu kişilerde yaşam amacı olarak zevk peşinde koşmak ego ideali olarak seçilir. Konuya bir örnek verelim. Diyelim ki, ortalama bir Amerikalı şu anda beş gün çalışır, iki gün ise eğlenir. Eğer zevklerini gideremezse, isteklerini karşılayamaz onu o anda mutlu edecek şeyleri yapamazsa kötü hisseder kendisini. Modernizm işte böyle bir insan tipi tanımlaması yaptı. İnsanlık tanımındaki değerlilik ölçüsünü değiştirdi. Bunu yaparken yani değerlilik ölçüsünü değiştirirken hedonizmi yaşam amacı gibi gördü. Zevk peşinde koşmayı birinci hedef olarak ortaya koydu.

Bahsettiğimiz bu zevkçiliği, ego ideali olarak, yaşam amacı olarak seçen kişilerde ikinci bir özellikle daha var. Bu ikinci özellikle de bu kişilerin benmerkezci, egosantrik ve bencil olmalarıdır. Bu özellikler nedeniyle bu egosantrik kişiler kendi çıkarını, stratejik ve hiyerarşik düşünce içerisinde en tepeye oturttu. Bunu Nietzsche’den başlayarak modernizm bilim adına sundu. Bu “Toplum çıkarları peşinde koşan bireylerden oluşmuştur. İdeal birey, üstün insan kendi çıkarı için çabalayan insandır” diyerek yaptı.

Hitler üstün insan, üstün ırk tanımlamasını yaptı biliyorsunuz. Üstün insan tanımlamasını Nietzsche de yaptı. Freud de etkilendi ondan. Üstün insan olarak çıkarı peşinde koşan, kendini kutsallaştırmış, egosunu bir bakıma yüceltmiş bir insan tipi tanımlaması getirildi. İnsan tanımlaması bir bakıma değiştirilmiş oldu. Bunun yüz, iki yüz sene sonra oraya çıkan sonuçları da Kaliforniya sendromu gibi durumlar olmuştur.

Sosyal Darwinizm ne demişti? Tesadüfî var oluş vardır, Tanrıya ihtiyacımız yoktur dedi. İkincisinde ise; varlıkların yaşam mücadelesi vardır, büyük balık küçük balığı yutar dedi. Üçüncü olarak; doğal ayıklanma vardır, güçlü olan ayakta kalır dedi. Bu dört doktrini oluşturdu. Bu doktrin biyolojideydi. Darwin’in bu tezini daha sonraki yıllarda psikolojiye de uyguladılar. Bununla yetinmediler, toplum bilimlerine ve politikaya uyguladılar. Mesela Hitler bunu politikaya uyguladı. Biz üstün ırkız, bunu devam ettirebilmemiz için zayıf ırkları yenmemiz lazım dedi. Hitler’in meşhur ‘Kavgam’ kitabında Yahudilere mantar ırklar, mantarlaşmış olan ırklar denir. Fransızlara zencileşmekte olan bir ırk, Türklere ve Japonlara ise kültür taşıyıcıları denir. Bunu derken Hitler’in Darwin’in terminolojisinden faydalandığını görüyoruz. Anlaşılan o ki, oradan hareketle biz üstün ırkız diyerek ırklar hiyerarşisini oluşturdu. En tepeye kendini koydu ve diğerlerini yok etme hakkını gördü. Bunu doktrin hâline getirdi. Bu kitabı o toplumda her evlenen çifte vererek Alman toplumunu savaşçı yapmaya çalıştı.

Mesela faşizm kelimesinin sembolü antikçağdan kalma bayta’dır. Onun sembolüdür. İnsanlık endüstri devrimi ile birlikte tekrar Pagan kültüre geri dönmeye başladı. İnsan tanımlamasını değiştirdi. Bunu yaparken insanın doğal bir özelliği olan bencilliği kullandı. Sadece kendini düşünmemesi, başkalarını düşünmesi verici olması, fedakâr olması, yardımsever olması unutturuldu. Mesela, Nietzsche’nin tezlerinden birisi alçakgönüllülük ve yardımseverliliğin zayıflık işareti olduğu düşüncesidir. Bu teze göre üstün insanın ortaya çıkması için başkalarına yardım edilmemelidir. Zayıf olanlar elenmeli, ölmeli, insanlık ayıklanmalıdır. Yardımseverlik kapitalizmde işlem maliyetini artıran bir unsur olarak görülür. Maliyeti artırdığı için yardımseverlilik yapmayalım, zayıflar elensin tarzında yıkıcı bir rekabeti teşvik etmektedir kapitalist sistem. Kapitalizm sosyalizmle dengelenerek yumuşatıldı. İlk hâliyle kalsaydı kapitalizm çok daha şiddetli ve acımasız olacaktı.

Başa dönersek eğer Kaliforniya Sendromu’nun ikinci belirtisi ‘Benmerkezcilik’ demiştik. Benmerkezciliği olan, kendi çıkarı peşinde olmayı yücelten bir kimse bu söylenen tezleri bilim adamları, hekimler ve sosyologlar söylediği için daha kolay kabul etti. Yani daha önceki insanlık değerleri için bunlar yanlışmış diyerek yeni tezleri kabul etti. Buna inandı ve yaşamını buna göre şekillendirmeye başladı. Benmerkezciliği hakkı ve doğal gibi gördü. Bu tezlere inanan evli olan bir kişiyi düşünelim. Evlilik hayatında eşi hasta olduğunda onunla ilgilenmek yerine, “Yahu ben dünyaya bir defa geldim, niye onun kahrını çekeyim” diyor. Boşanıveriyor hemen. Çocuğu problem çıkarmaya başladığında yine “Ben dünyaya bir defa geldim niye zahmet çekeyim” diyor ve fedakârlık yapmıyor.

Bu şekilde benmerkezci, kendi egosunu kutsallaştırmış kişilerin çoğaldığı bir toplumda da üçüncü ana belirti olarak yalnızlık ortaya çıkıyor. Kaliforniya sendromunun üçüncü basamağı da yalnızlık. Çünkü kişi zevk peşinde koşarsa, sadece kendi çıkarını yaşama amacı olarak görürse, bencil olursa bir müddet sonra gücü ve parası varsa o kişi değerli oluyor. Gücü gittiği zaman ise değersizleşiyor. Mesela, kadınsa fiziksel görünümü bozulduğunda, yaşlandığı zaman, erkekse parası gittiği zaman birdenbire yalnız kalıyor ya da etrafında ona katlanan kişiler oluyor. Birçok özelliğini kaybettiğinde yalnız kalıyor.

Bugün Amerika’da baktığınızda büyük arabaların içerisinde tek başına dolaşan insanları görürsünüz. En büyük psikososyal sorun yalnızlık... Hatta Alzheimer’in sebeplerinden birisinin de bu yalnızlığın olduğu söyleniyor. İleri yaşta sosyal temasın azalması, yalnızlaşmanın olması bir zihinsel uyaran, beyin uyaranlarının azalması, çocukların, torunların sesinin, hareketinin olmaması beyni tembelleştiriyor. Demansa, erken bunamaya sebep oluyor. Bu tarzda görüşler de var. Üçüncü belirti olarak zikrettiğimiz yalnızlık ortaya çıkıyor. Bu modernizmin sonucu olarak ortaya çıkan bir durumdur.

Dördüncüsü de mutsuzluktur. “Her şeyim var niye mutlu değilim” diyen insanlar ortaya çıkıyor. “Evim, arabam, spor arabam, havuzlu villam, pırlantalarım var ama mutlu değilim” diyen kişileri görüyorsunuz. Mutluluğu şöyle tanımlıyorlar: Evim olsun mutlu olayım, arabam olsun mutlu olayım, şu eşyaya sahip olayım öyle mutlu olayım derken kişiler mutluluğu hep dış nedenlere bağlıyorlar. Eşyaya, paraya, güce bağlıyorlar. İnsanın kontrol edemeyeceği şeylere bağlıyorlar mutluluğu. Hâlbuki ideal mutluluk kişinin kendi zihninde soyut bazı değerler koyarak orada mutlu olmasıdır. Çünkü herkes varlıklı, herkes güzel, herkes ünlü olamaz ama herkes iyi insan olabilir.

İyi insan olmak gibi soyut bir ideali yoksa bir kimsenin, kendini mutlu etmek, insanlar için iyi şeyler yaparak onları mutlu etmek gibi bir ego idealini koymaz hedef olarak kendine. Bunun sonucunda kişide bir hastalık olup sağlığı gittiği zaman müthiş paniğe kapılıyor ve depresif oluyor. Hasta olma ihtimali bile o kişiyi allak bullak edebiliyor. Çünkü doğaya hâkim değiliz, hayata hâkim değiliz. Kontrol edebileceğimiz ve edemeyeceğimiz şeyler arasındaki sınırı iyi bilmemiz gerekiyor. Kontrol edemeyeceğimiz şeylere sahip olmak istersek acı çekeriz. Elimizde durmayan şeylere, elimizden kayıp giden şeylere yatırım yaparsak yine sorunlar yaşarız.

Bütün bunlar insanın kendini doğru tanımlamamasıyla ilgilidir. Modernizm daha önce ifade ettiğimiz insani değerlerin tanımlamalarını değiştirdi. Bunun sonucunda depresyonun arttı diyorlar. Acaba depresyona sebep olan bir virüs mü var sorusunun cevabı araştırılıyor. Derinlemesine baktığımızda depresif durumların artmasında en büyük nedenin kişinin yaşam felsefesi ve yaşam stilinin değişmesi, mutluluk tanımlamalarının değişmesi olduğunu görürüz.

Mutluluk bu nedenle ekonomik bir değer gibidir. Ekonomik değer biliyorsunuz menkul veyahut gayrimenkul para, ev, mülk gibi bir sermayedir. Bu sermaye önce üretilir sonra tüketilir. Kaynak yönetimi gibidir. Psikolojik ve sosyolojik sermayeler de aynen bu şekildedir. Bu sermayeler önce üretilir sonra tüketilir. Mutluluk da önce ekonomik değer gibi üretilip sonra tüketilmesi gerekiyor. Üretmeyi bilmek gerekiyor.

Her mevsimde, her şartta yetişip çiçek açan bazı bitkiler vardır. Her mevsim şartında meyve veren bitkiler de vardır. Mutluluk da böyle olmalıdır. Senede bir gün açıp giden çiçek gibi olursanız mutluluk çok kısa sürer. Her şartta meyve veren ağaç gibi olmayı başarırsanız mutluluk kalıcı olur. Bunu başarabilmek için formülünü bulmak gerekir. Bu formül hiç de zor değildir aslında.

Modernizmin insani değerlerin temelini değiştirdiğini vurgulamıştık. İnsanda değerlilik ölçüsünün tanımlaması değiştirildi. Peki değerlilik olarak neyi kabul edeceğiz? Modernizm değerlilik ölçüsü ve ego ideali olarak parasal idealleri, seksüelizasyonu, erotizmi ön plana çıkardı. Bütün bunların sonucunda da kişilerin yaşam felsefesini değiştirmiş oldu. Bedelini de insanlık varlıklı ama daha mutlu olmayan toplumların üremesi, boşanmanın artması, uyuşturucu kullanımının artması şeklinde ödendi.

Diğer taraftan baktığımızda bu yaklaşımlar insanlardaki birçok psikiyatrik rahatsızlıkların azalması gerekirken artmasına sebep oldu.

Bilimin burada yaptığı yanlış yönlendirmelerden birisi de şudur: Freud ve Darwin içgüdüleri serbest bırakmayı önerdi bilimsel gerekçeler öne sürerek. Hatta Freud’un meşhur tezi hedonizmi tek amaç, cinselliği de tek hayat enerji olarak gördü. Libido dediğimiz cinsel enerjiyi insanın tek yaşam enerjisi olarak sundu. Nevrozların sebebi olarak cinsel enerjinin bastırılmasını gösterdi. Onun için cinsel özgürlük olursa ruhsal hastalıklar kaybolur, ruhsal hastalıklar düzelir diye bir tez geliştirdi. Cinsel özgürlüğün psikiyatrik hastalıkları azaltacağı tezi psikiyatri ofislerinde söylendi. Bunun bir sonucu olarak 1970’li yıllarda ABD’de açık evlilikler ortaya çıktı.

Bu ne demektir? İki taraf da evli fakat iki tarafın da sevgilisi var. Bununla ilgili kitap yazıldı, teşvik edildi. Yine açık sınıf politikaları oluşturuldu okullarda.

Bütün bunların hepsi özgürlüğün abartılı ve yanlış yorumlanmasıyla ilgilidir. Daha sonra açık evlilikte faturanın çocuklara çıktığı görüldü. Hem cinsel özgürlük hem evli olmanın bir arada yürümediği görüldü. Genellikle insanın biyolojik ve psikolojik doğasına aykırı olduğu için yürümedi, dağıldı.

İçgüdüleri serbest bırakmak tarzındaki daha önce bilimin önerdiği tez de 1990’lardan sonra yeni farklılıklar gösterdi. Beynin duyguları, proses eden alanları anlaşıldıktan sonra, duyguların fiziksel kanıtları anlaşıldı. Bundan sonra da asıl özgürlüğün kişinin cinsel içgüdülerini istediği gibi yaşaması değil, cinsel içgüdülerinden kişinin özgür olması olduğu ortaya çıktı. Bu duyguların da kaynak yönetimi gibi yönetilmesi, frenlenmesi gerekir. Vahşi bir atı eğitir gibi bunu da eğitip belli bir amaca yönelik kullanmak gerekiyor. Bu bir enerjidir. Bu enerjiyi doğru amaç için kullanabilmek gereklidir.

Bu bilimsel tezin destekleyicileri halen çok yaygın olarak var. 1994’lü yıllardan sonra ‘Dekartes’in Yanılgısı’ adıyla bir sinirbilimci olan Damasio’nun çıkardığı bir kitap var. O kitapla oluşturulan statüko değişmeye başladı. Çok ciddi bir statüko oluşmuştu ve bu statükoyu değiştirmek hiç de kolay değildi. Sosyolojik değişimler fazlar hâlinde gerçekleşir. Bunlar 30-60-90 senelik fazlar hâlindedir. Tekrar insani değerlere ulaşmak zaman alacak bir şeydir. Hiç olmazsa biz kendi evimizin önünü, kendi sahamızı, kendi alanımızı bu bozulmuş anlayıştan uzak ve temiz tutmamız gerekmektedir. Bahsedilen ve dikte edilen o yanlış sistemin bilimsel gerekçelerinin ortadan kalktığını bilmemiz önemlidir. Bu gerçekleri gelecek kuşakları koruyabilmek, kurtarabilmek için anlatmamız gerekir.

Modernizmin sunduğu diğer bir görüş de şu oldu: Seksüelizasyon. Her şeyi seksüelize etmeyi bir modernlik unsuru saydı. Libido enerjisi ve çekicilik gibi kavramlar üzerinden yapıldı bu sunumlar. Bu yaklaşımla kadında erotizmi, romantizmin önüne geçirdi. Bu yaklaşım aslında erkek feminizmin bir uygulaması idi. Erkek feminizmin uygulanmasına kadın feministler de burada farkında olmadan alet olmuş oldular. Seksüelizasyonu baskın iletişim biçimi hâline getirildi. Toplum yaşamında cinsel özgürlükle birlikte kadın erotize edildi. Bahsini ettiğimiz bu düşünce değişimleri bir bakıma insanın iç dünyasını da etkiledi. Diyelim ki, kişinin içsel bir problemi var. Bu bir erkek de olabilir, bir kadın da. İçsel problemini, bir sıkıntısını giderme ile ilgili strateji olarak seksüalizasyonu kullandı. Bir bakıma seks yaparak rahatlamaya çalışan bir akım oluştu.

Cinselliğin yaşam ideali gibi bir önceliğe oturtulması veya stres azaltma tekniği olarak teşvik edilmesi riskleri beraberinde getirdi. En çok da kadın ve aile zarar gördü.

Modernizm rastgele cinselliği teşvik etmesi ile yemek içmek ve cinsellik zevkleri gibi somut zevkler müzik, sanat, edebiyat gibi her alanda hâkim oldu. Huşû, tefekkür, şefkat, muhabbet, merak, yeni deneyimlerden zevk almak, özgün eser üretme, yardımsever olmaktan zevk almak gibi sosyal duygular zayıfladı. Böylece sonuçta somut zevkler soyut zevklerin yerini aldı. Bunun sonucu cinselliğin yüceltildiği toplumlarda ensest, cinsel şiddet, seks bağımlılığı gibi marazi durumlar yaygınlaştı.

İnsanlık tarihinde ilk defa ‘Cinsel bağımlılık’ başlığı altında bir bağımlılık türü tarif ediliyor. Bu yaklaşım bu sene psikiyatri kitaplarında sınıflandırma sistemlerine girdi. Davranışsal bağımlılık adı altında sınıflandırılıyor. İnternet bağımlılığı da aynı şekilde… Kumar bağımlılığı ile birlikte uyuşturucu, kokain, eroin kullanmadan beyindeki ödül ceza sisteminde yer alıyor. Bu durum beyinde ödül yetersizliği sendromu diye tarif ediliyor. Kişi bir türlü o ödülle tatmin olmuyor. Sürekli daha fazlası, daha fazlası diyor.

Bu biraz teknik bir terim olacak, nasıl söyleyeceğim bilemiyorum ama deneyeyim. Hani jigololar vardır yaşlı kadınlarla beraber olmak isteyen. Bir nevi paralı işçi olarak çalışırlar. Bu erkekler normal yolla uyarılamadıkları için esrarla ancak uyarılırlar. Çünkü düzenekleri değişmiş, cinsel uyarılma ile ilgili kavramları bozulmuştur. Modernizm cinsel hislere, cinselliğe karşı aşırı önem atfetti. Bu atfetme sonucunda da her gün gazetelerde gördüğümüz cinselliklerle ilgili çılgınlıklar yaşanmaya başlandı. Yaşanan kötü ve zararlı sonuçlardan sonra ‘Güven ve sadakate dayalı bir ilişki’nin önemi artık dile getirilir oldu. Ünlü bazı feminist aktivistler bile bu sonuca vardılar. Bu anlamlıdır. Deneme yanılmayla yoluyla bunu hissettiler. Kadının konforunun güven ve sadakate dayanan bir ilişkide olduğunun deneme yanılmayla bile olsa anlaşılmış olması da bir kazanımdır. Bunu bilmek gerekir. Cinsel kimliğin oluşumunda ailenin rolü çok önemlidir. Cinsel kimlik oluşumunda özellikle anlattığım Kaliforniya sendromunu hatırlayınız. Kaliforniya’nın bir özelliği de var. Amerika’nın batı şeridindedir. En önemli özelliği (Bizim Türkiye’deki Antalya gibi) en varlıklı kişilerin olmasıdır. En eğlence kültürünün yoğun yaşandığı Hollywood’un olduğu yerdir. Buranın diğer bir özelliği de eşcinsel kimliğin yaygın olmasıdır. Neden orada yaygın olduğu bilimsel psikiyatri çevrelerinde ve insan psikoloji ile uğraşanlarda bir tartışma konusu oldu.

Cinsel kimliğin nasıl oluştuğu konusundaki tartışmalar 2010 yılında Scientific American Mind dergisin’de bir rapor olarak yayınladı. Burada kadın ve erkeğin cinsel kimliğinin yanı sıra üçüncü cinsel kimlik var mı konusu tartışıldı.

Buradaki tanımlamada daha önce şöyle söyleniyordu: Eşcinsel kimlik var. Bu kimlik genlerin gerektirdiği bir kimliktir. Bir çocuk böyle doğmuşsa onu zorla erkek yapmak ya da kadın yapmaya, illa kendi seks karakterinize uygun olması için zorlamayın. Nasıl istiyorsa öyle yaşasın, karışmayın tarzındaydı yaklaşım. Bunun genetik eğilim olarak düşündüğü, öngördüğü için.

Üç tane değişkeni var cinselliğin. Birincisi biyolojik seks, ikincisi cinsel kimlik, üçüncüsü cinsel yönelim. Biyolojik cinsiyet genlerle, cinsel kimlik sosyal öğrenme ile, cinsel yönelim cinsel tercihle ilgilidir.

XX kromozomu varsa kadın, XY kromozomu varsa erkek. Buna bağlı genetik kodlar kadın ve erkek şeklindedir. Bu genetik kodlara bağlı vücut protein üretiyor. Mesela, östrojen proteini, testosteron proteini üretiyor. Östrojen üretirse, daha çok östrojen varsa daha çok kadın seks karakterlerini geliştiriyor, vücut yapısı ona göre oluyor. Eğer testosteron cinsiyet hormonunu üretirse küçük yaştan itibaren erkek cinsiyet karakterleri geliştiriyor. Bir hastalık olup da hormonlar karışırsa, yanlışlıkla karşı cins gibi o hormonları ürettiği için bu yanılgı olmaktadır. Deney hayvanlarında yapılıyor. Annelikle ilgili oksitosin hormonu erkek maymunlara verildiğinde yumuşak objelerle daha çok oynamaya başlıyorlar. Yavrularıyla daha çok ilgileniyorlar. Annelik hormonu, daha şefkatli davranmaya iten bir hormon var demek ki. Bunun gibi erkeklik, kadınlıkla ilgili hormonlar var. Hatta menopozda bu hormonları vererek menopozu geçiştirmek mümkün olabilmektedir. Kadının genç görünmesi, kasvetli olmaması, cildinin bir bakıma yaşlanmasını durdurmak gibi bu hormonların kullanıldığı biliniyor. Bu hormonların uzun kullanılması halinde kanser yapma riskleri de bulunmaktadır.

Biyolojik bir ritim vardır vücutta. Genetik olarak kodlanmıştır. Hangi yaşta ne kadar salgılanacağı bellidir. Ergenlikte mesela aşırı salgılanmaya başlıyor. Ergenlik geçtikten sonra tekrar az salgılanmaya başlanıyor. Yaşlılıkta menopoz döneminde salgılanması duruyor, azalıyor. Erkek kadın eşit gibi oluyorlar. Genetik olarak bunlar programlanmıştır. Hız ve ritmine göre vücut o proteini salgılıyor.

Ameliyat olup cinsiyet değiştirenler, mesela erkek cinsel kimliğini değiştirenler östrojen hormonu alarak göğüslerini büyütüyorlar. Kaslarını, yağ dokusunu geliştirdiğini görüyoruz. Enjeksiyon şeklinde verilirse bu değişiklikleri yapıyor. Biyolojik seksle ilgili değişkendir bu. Birinci parametre cinsellikle ilgili biyolojik seksin varlığıdır.

İkinci parametre, cinsel kimlik kavramı değişkenidir.

Üçüncü parametre ise cinsel oryantasyon yani cinsel yönelimdir. Bu üç parametreyi birlikte ele almak gerekir, üçüncü cinsel kimlik var mı yok mu tartışmasını yaparken.

Biyolojik olarak, genetik olarak doğuştan kodlanmıştır bu yönelimler. Diyelim ki Anayasa Mahkemesi bir toplantıda kadınları erkek, erkeği kadın yapıyorum şeklinde karar verdi. Yapamaz. Hiçbir kanun, dış müdahale bunu yapamaz. Hatta hiçbir diktatör de bunu yapamaz. Bir insanı öldürebilir ama yasa ve kanunlarla kadını erkek, erkeği kadın yapamaz. Ancak genleri değiştirecek bir şeyler yapılabilirse bu yapılabilir. Biyolojik seks genetik olarak da tanımlanmış ve sınırlanmıştır. Cinsel kimlik öyle değildir.

2003 yılında büyük ‘Genom Projesi’ bitti, gen haritası çıkarıldı insanın. İnsanın ilk gen haritasının maliyeti ise iki buçuk milyar dolardır. Şimdi bir insanın gen haritası iki ay içinde on bin dolara çıkarılabiliyor. Bir insanın bütün genetik kimliği çıkarılabiliyor. Genetik risk taşıyan hastalıklar nelerdir? Genetik olarak saçının rengi, kaşının rengi gibi her şeyle ilgili genetik haritalaması ölçülebiliyor.

Bu yapılırken hastalıklar da araştırılıyor elbette. Mesela, Alzheimer hastası olmuş binlerce insanın genlerine bakılıyor. Bu gen nasıldır, ortak bir gen var mı sorularının cevapları aranıyor. Alzheimer hastalığında bulunmuş genler var. Ortak genler, otizmde de bulunmuştur. Şizofrenide bazı risk genleri var ama bu henüz tam bulunamadı. Mesela, bir kişinin kırk yaşında akciğer kanseri olacağıyla ilgili genetik kod var. O kişi kırk yaşına geldiği zaman bu gen eğer kozatif gen ise atipik kanser hücreleri üreyebilir. Genetik olarak kesin kodlanmışsa o kişi sağlıklı da beslense, sigara içmese de, her şeyi doğru da yapsa o gen başlıyor hatalı protein üretmeye. Bu kişide hücreler çoğalmaya başlıyor. Ama yatkınlık geni varsa o kişi sigara içmezse, sağlığına dikkat ederse o gen aktif hâle geçmiyor yatkınlık geni olmasına rağmen. Bu nedenle yaşam biçimi de önemlidir burada.

Bu şuna benziyor: Bir bina düşünün. Binayı taşıyan kolonlar, kirişler vardır. Taşıyıcı sistemlerdir bunlar. Bu binanın iskeletidir. Binayı bina yapan temel yapıdır. Framework dedikleri çerçevedir, iskelettir. Bu, bina maliyetinin yüzde otuz kırkıdır. Binanın diğer maliyeti değişebilir bir maliyettir. Boyası, sıvası, elektronik, su donanımı vs. gibi kalemleri binanın çatısını, iskeletini değiştirmeden değiştirebilirsiniz. Ama iskeletini değiştirdiğiniz zaman artık bina bina olmaktan çıkar. İşte bunun gibi insanın da değişmeyen genleri vardır. Bu oran yüzde 30-40’tır. Önceden yüzde 50 deniliyordu ama şimdi yüzde 30-40 olarak tahmin ediliyor. Yüzde 60-70’i daha sonra endofenotip veya epigenetik denilen bu gen yaşam biçimiyle değişiyor. Fenotip olarak değişiyor ve genlere de kaydediliyor ama bunlar çocuğa aktarılmıyor.

İşte, cinsel kimlik de bunun gibidir. Bu nedenle eşcinsel kimliği olan çocuklara baktığımızda gördüğümüz şey böyle zayıf bir baba karakteridir. Mesafeli, soğuk, zayıf bir baba motifini, figürünü görüyoruz. Diğer taraftan da güçlü, dominant, baskın bir anne modeli var. Bir özelliği de erkeklere karşı bir negatif tepkisi olan, onları sevmeyen bir kadın tipidir. Eğer böyle bir kadın tipi varsa çocuğa fazla sevgi veren, dominant, baskın, aşırı koruyucu ve erkeklerden nefret eden birisi varsa çocuk büyük ihtimalle cinsel kimlik olarak anneyi seçiyor babayı seçmiyor. Anneyle özdeşim kuruyor ve model alıyor. Ona özenmeye çalışıyor.

Geçenlerde yayınlamayı düşündüğümüz şöyle bir olay oldu. On sekiz, on dokuz yaşlarında Üniversite birinci sınıftaydı bu gencimiz. Anne baba ayrılmış, çocuğu anne büyütmüş. Baba silik ve zaten yok. Görüşmüyorlar çocukla. Anne de çalışıyor, iş kadını. Başarılı, baskın bir karakter. Çocuk da efemine davranışlar görülüyor küçük yaştan itibaren. Bir psikiyatriste gitmiş iki sene kadar. Bu uzmanlar çocuğun eğilimi böyle, bırakın o cinsel tercihi ne ise onu yaşasın demişler. Fakat çocuk bunu istemiyor. Ben böyle olmak istemiyorum diyor. Anne de bu durumdan rahatsız. Onun üzerine biz tedaviye aldık. Anneye öğrettiğimiz bir yöntemden sonra çocuk süratle değişti. Çocukta anneye karşı hem sevgi, hem öfke var. Anneye karşı bu öfkesi nedeniyle onun önem verdiği konularda tersini yapıyor. Mesela anne çocuğunun erkek gibi olmasını istiyor. Bunun üzerine çocuk ona karşı çıkarak ters kimlik geliştirmiş. Anneye karşı efemine, kadınsı gözükerek onu kızdırıyor. Bundan zevk alıyor ve bu davranışı bilerek yapmıyor. Ne zaman çalışmalarımızdan sonra anne “Sen nasıl olursan ol ben seni her hâlinle seviyorum” dedi bundan sonra değişti. Ne zaman ki, anne bu konudaki davranışlarını değiştirdi, “Niye öyle davrandın, niye böyle davrandın, niye kadın kıyafeti gibi şeyler giydin” demekten vazgeçti bundan sonra ‘Anne çocuk savaşları’ bitti. Ardından genç de terapilerde kendini düzeltmeye başladı.

Anlattığımız durumda ters kimlik geliştirme, ters rol edinme dediğimiz durum ortaya çıkıyor. Bu davranışa, ne yazık ki farkında olmadan da olsa anne baba sebep oluyor.

Bunu şunun için anlattım: Cinsel kimliğin oluşmasında ailenin, anne baba tutumunun çok ciddi rolü vardır. Model almasının rolü vardır. Yanlış tutum ve yanlış rol model ciddi şekilde çocuğun cinsel kimlik gelişimini etkiliyor. Bu küçük yaşta çocuğun gelişen ruhuna nasıl davrandığımız, ne öğrettiğimizle çok yakından ilgilidir.

Ben biraz daha toparlayayım ardından eğer sorularınız olursa onları alayım.

Modernizmin sonuçlarından bir tanesi de bekâr annelerin yaygınlaşmasıdır. İngiltere’de 15-19 yaş arası genç kızların yüzde üçü ergen annedir. Bunu anlatan gazete kupürünü kestim. 14, 16, 18 yaşında üç tane kız çocuğunun haberi vardı. Anne, üç kız çocuğu var. Üç kız çocuğunun kucağında birer tane bebek var. Bu bebeklerin babası kızlarımın erkek arkadaşı diyor. İlgilenmiyorlar, devlet sahip çıksın bu bebeklere tarzında bir haberdi bu.

Bunun üzerine cinsel kimlikle ilgili, cinsel algılamalarla ilgili rastgele cinsellikle ilgili kampanyalar başladı. O kampanyalardan birisi de “true love is wait” yani “Gerçek aşk bekler hareketi” başlatılmış. Kadın erkek ilişkilerinde kadın erkek arkadaşlığı var fakat cinselliği yok. Gerçek aşk bekler tarzında ABD’de kilise öncülüğünde kampanyalar başlatıldı. İngiltere’de de var bu kampanyalar. Bu kampanyalarla cinselliğin olmadığı bir kadın erkek ilişkisini teşvik eden bir hareket başlatıldı.

Chicago’da yine bir gazete haberinde bir lisede aynı anda yüz elli tane gebe genç kızın tespit edilmiş olduğunu okudum. Bu ciddi tartışılması gereken bir konudur.

Modernizmin sunduğu özgür kadın üstün kadındır tezinin sonuçlarını düşünmemiz gerekiyor. Özgürlüğün tanımlamasının, sınırlarının, cinsel özgürlüğün ne anlama geldiğinin çok iyi tanınması, bilinmesi gerekir. Modernizm kadın erkek ilişkilerini olumsuz etkiledi. Kadının biyolojik doğası ile erkeğin biyolojik doğası farklı olduğunu düşünmedi. Kadın erkek eşit değil, farklıdır. Eşit yaratılmamış farklı özelliklerle yaratılmıştır.

Kadın erkek özelliklerinde, kadın erkek tanımlamasında biyolojik farklılıklar vardır. Mesela, beyinde yön hafızasıyla ilgili daha doğrusu haritalama ile ilgili beyin bölgesi erkeklerde farklı kadınlarda farklı gelişmiştir. Yine araba kullanma ve park etme konusunda kadınların erkeklere göre daha fazla zorlukları var. Aslında ilk yaratılışta avcı özellikler erkeğe, annelik özellikleri kadına verilmiştir. Böyle olması biyolojik genetik alt yapıyla ilgilidir.

Korkuya direnci daha azdır kadının. Kadın yılandan, çıyandan, böcekten korkacak ki çocuğunu koruyabilsin, ona annelik yapabilsin. Bu özellikler nedeniyle kadın erkeğin biyolojik doğası farklı olmuş.

Konuşma da aynı şekildedir. Konuşma yeteneği konusunda da kadın erkek farklıdır. Dikkat konusunda da durum böyledir. Bir fotoğraf görmüştüm. Bir yerde arabalar gayri muntazam park edilmiş bir görüntü. Duvarda ise ‘Kadınlar Kongresi’ yazıyor. Yön bulma konusunda kadınlar erkeklere göre biraz daha geridedir. Fakat empati konusunda kadınlar erkeklerden daha öndedirler. Kız çocuklarıyla erkek çocukları üzerinde yapılan bir deneyden bahsetmek istiyorum size. Çocuklar koşarken gözlemleniyorlar. Bir çocuk düşüp yaralandığı zaman erkek çocuklar oynamaya devam ederken, kız çocuklar devam etmiyor gidip o yaralanana yardım ediyorlar. Buradan şunu anlıyoruz. Empatik algılama kız çocuklarında erkeklere göre beyinsel olarak daha gelişmiş, daha ön planda. Bu özellikleri nedeniyle annelik yapabilmeleri, koruyucu olma gibi özellikler daha fazladır. Bu genetik olarak tanımlanmış bir bilgidir. Kadın ve erkeğin biyolojik farklılıkları vardır. Bu biyolojik farklılıklar kendisini konuşmada da aynı şekilde gösterir.

Erkek bencilliği hususuna bakalım biraz. Biraz önce söylediğim örnekteki gibi. Erkek çocuk koşarken düşen arkadaşıyla nasıl ilgilenmiyorsa bu özelliğini başka alanlarda da ortaya koyuyor. Bu olay erkek bencil midir tarzındaki bir tartışmada bize bir görüş getiriyor. Bizler terapilerde eşinin bencil olup olmadığını anlamak isteyen bir kadına şöyle bir ipucu verebiliriz. Erkeğin eşine aldığı hediyeye dikkat etmesini söyleriz. Erkek eğer bencil yapıda birisi ise hediye aldığı zaman, aynı zamanda kendi işine de yarayacak bir hediye alır. Mesela, eşine bir kutu çikolata alır, kendisi de beraber oturur afiyetle yer. Erkekler kendi işine de yarayacak hediye alabilirler. Kadınlar bunu bencillik testi gibi kullanabilirler.

Konuşma konusunda da kadın erkek farklılıkları var demiştik. Kadın sözel ifade konusunda erkekten bir adım daha öndedir. Konuşmaya yatkınlık konusunda daha öndedir. Bu, kadının çocuğa konuşmayı öğretebilmesi için yapısına genetik olarak kodlanan bir bilgidir. Ama bazı durumlarda bu davranış kaygılı annelerde çok fazla artabiliyor. Bir defa terapiye gelen böyle bir çift ile görüşürken erkek şöyle demişti: Doktor Bey benim hanım hani futbolcular top ceza sahasına girip gole yaklaştığı zaman sunucu nasıl durmadan konuşuyorsa benim hanım bütün gün böyle konuşuyor. Bu derece aralıksız konuşma durumu da kaygılı zamanlarda olabiliyor.

Kadının biyolojik eğilimi ile erkeğin biyolojik eğilimi birbirinden farklıdır. Bu farklılık cinslerde avantaj hâline geliyor. Çocukla ilgilenebilme, konuşabilme açısından avantaj ama bir taraftan da kadın erkek ilişkilerinde risk oluşturabiliyor.

Kadın ve erkek ilişkilerine de biyolojik farklılıklar yansımaktadır. Erkek sıkıldığı, bunaldığı, kaygılı olduğu zaman zihinsel bir sığınağı vardır. Oraya çekilir ve susarak çözüm üzerinde düşünür. Kendini bu sığınakta rahatlatmaya çalışır, korumaya alır.

Kadın kaygılı olduğu zaman yukarıda anlattığım gibi çok konuşur. Ben bunu bir konuşmamda dile getirdiğimde dinleyen kadınlardan birisi “Mecburen çok konuşuyoruz hocam, ne yapalım erkekler anlamıyor ki!” demişti. O da kendi açısından haklı görüş tabii ki.

Kadın kaygılı olduğunda beyni yalnızlığı gidererek onu rahatlamaya çalışıyor. Erkek ise bu durumlarda yalnızlaşarak rahatlamaya çalışıyor. Kadın yalnızlığını gidermek için paylaşmak istiyor, konuşmak istiyor. Fakat erkek beyni bunu bir türlü anlamıyor. Eşinin çok konuşmasını erkekler gevezelik olarak görüyor, dırdır olarak değerlendiriyor. Hâlbuki kadının çok konuşmasının anlamı şudur: Beni duy, beni anla, bana değer ver.

Burada erkeğin ne yapması gerekir? Eşi çok konuştuğu zaman elini omzuna atsa, sevgi dolu bir bakış, bir tebessümle beraber birkaç güzel söz söylese, eşini rahatlatsa o konuyu çözmüş olacaktır. Kendisine değer verildiğini, sevildiğini anlayacak ve konuşmaya ihtiyaç kalmayacaktır. Erkek eşinin konuşmalarına karşı sürekli “Bu işi halletmedik mi ya niye on defa anlatıyorsun?” diyor. Burada kadının beklediği şey işin halledilmesi değil, yalnızlığın giderilmesi, paylaşılmasıdır.

Başından beri vurgulamaya çalıştığımız erkek ve kadın beyninin farklılıkları ile ilgili bir durum. Son yıllarda erkek ve kadın arasındaki biyolojik farklılıklar anlaşıldıktan sonra çift terapilerinde metot değişiklikleri yapıldı. Daha önce kadın erkek eşittir anlayışından hareketle ikiniz evde her şeyi ortak yapacaksınız, deniyordu. Kadın ve erkeğin psikolojik önceliklerini, psikoloji farklılıklarını, biyolojik farklılıklarını göz önüne almadığınızda bu yaklaşım biyolojik ve psikolojik doğaya uymadığı için evlilikler yürümüyordu. Boşanmalar oluyordu. Hatta Amerika’daki çift terapistlerine ‘Boşanma terapisti’ de diyorlar. Yani danışanlara dünyaya bir defa geldin, bu adamdan ayrıl, hayatını yaşa diyerek rahatlıkla evliliği bitirtiyorlardı. Terapiler evliliğin devamını sağlamaktan daha çok sağlıklı boşanmayı sağlamak tarzındaydı.

Modernizmin ortaya çıkardığı bir başka sonuç da unisekstir. Uniseks kadın ve erkek açısından cinsel kimlik sınırlarını kaybettirdi. Kadın fiziksel görünümü ile birlikte kıyafetini de değiştirdi. Çalışan kadın erkek gibi olmalı tarzında bir algı oluşturuldu.

Cerrahpaşa’da kadın doğum kliniğinde bütün hocalar erkekti. Arkadaşlar, hocam hiç bayan öğretim üyesi niye yok kadın doğum kliniğinde, diye sormuşlardı. Hocalar da, yahu çocuklar kadın doğumcu alırsak bütün hastalar ona gider, demişlerdi. Hakikaten bir ortak ittifakla orada hiçbir kadını öğretim üyesi yaptırmıyorlardı. Sonradan bir tane oldu ve korktukları başlarına geldi. Hastalar ona gitti. Bu cinsiyetçiliktir, ayrımcılıktır. Bunu üniversite hocaları bile çıkar için yapabiliyorlar. Burada bir ilkesizliğin olduğunu görüyoruz.

Cinsel kimliği ile çalışan kadın, erkek egemen olan bir işe giriyor. İşe girdikten sonra kendisine sen burada yapamazsın. Bu kadın işi değil, ben girerim yaparım diyorlar. Seneler sonra o işe giren mühendis kadın orada başarılı oluyor. İlerliyor ve orada müdür pozisyonuna geliyor. Yıllar sonra kendisine bu işi yapamazsın diyen o genel müdüre, siz bana kadınlar bu işi yapamaz demiştiniz. Bakın ben başardım yaptım diyor. Eski müdür ise, ben seni kadın olarak görmüyorum ki, sen erkek gibisin diyor ona.

Bu şekilde bir anlayış var. Erkek gibi olursan ancak yapabilirsin tarzında düşünülüyor. Kadınların aynen erkek gibi ‘Vurdu mu oturtan, kafasını gözünü yaran’ bir yaklaşımla başarılı olabileceği algısı var. Çalışma hayatında bu derece sınırların kaybolması, erkek egemen mesleklerde kadının farkında olmadan maskülenize olmasına sebep olmaktadır. Bunlar hep modelleme ile değişebilen durumlardır.

Bu arada sorularınız varsa alabilirim. Buyurun.

Bir Katılımcı: Nevzat Hocam öncelikle bilgilendirici ve akıcı sunumunuzdan dolayı çok teşekkür ediyorum, çok istifade ediyoruz.

Benim size bir sorum aynı zamanda da bir eleştirim var. Ben öyle olduğunu da düşünmüyorum. Her şeyi genetik olmaya bağladınız gibi geliyor bana. Korku genetik mi? Jean-Jacques Rousseau’nun eğitimle ilgili bir kitabını okumuştum, onun tespitlerini çok beğenmiştim. Korkunun da sonradan öğrenildiğini savunuyordu. Çünkü yetiştirme tarzı da çok önemli diyordu o kitabında. Hani biz erkekler hep korkmaz diyoruz. Fareden erkek korksa da bunu ifade etmez, köpekten korkan erkeği ayıplarız ama kadınlar korktu mu bunu çok normal karşılarız. Özetle korku öğrenilir mi genetik mi?

Prof. Dr. Nevzat Tarhan: Güzel bir soru teşekkür ediyorum.

Burada herhalde ben eksik ifade ettim. Her şeyi genetik gibi düşünmek indirgemeciliktir. Böyle bakarsak biyolojik indirgemecilik yapmış oluruz. Bina örneği vermiştim. Yüzde 30-40’ı nasıl taşıyıcı iskele, kolon, kiriş oluşturuyorsa bunun gibi insanı insan yapan unsurlar yüzde 30-40’ı genlerle ilgilidir. Yüzde 60-70’i hayatta öğrenmeyle ilgilidir. Buna sosyal öğrenme diyoruz. Çevreden ve toplumdan alıyor biyolojik aktarımı.

Hatta bunun bir örneği de II. Dünya Savaşı’nda yaşanmıştır. Aşağı yukarı elliye yakın literatürde yer alan ‘Vahşi çocuk olguları’ var. Kısaca anlatayım. Bebeklik döneminde kaybolan bu çocuklar ormanda bulunuyor. Ergenlik öncesi bulunan bu çocuklara konuşma öğretilemiyor, sevgi öğretilemiyor. Yemeği aynı yanında yetiştiği hayvanlar gibi parçalayarak yiyor. Hiçbir insani değer öğretilemiyor artık. Çünkü 0-6 yaş arasında bir insanın öğrendiği tüm bilgiler 6 yaşından sonra öğrendiği bilgilerden daha çoktur. Oturmayı, konuşmayı, yerçekimine karşı pozisyon almak gibi birçok şeyi insan görerek öğreniyor. Korkular da aynı şekilde öğrenilmektedir.

Hayatında hiç yılan görmemiş kimse yılandan, akrep görmemiş kimse ondan korkabiliyor. Yılan korkusu gibi bazı korkuların genetik olduğu biliniyor.

Tekrar vurgulamak gerekirse konumuz bakımından kadının korkuya direncinin az olması da yine bir genetik duyarlılıkla ilgilidir. Ama kişi bunu eğiterek değiştirebilmektedir. Erkek bunu daha kolay değiştirebiliyorken kadın daha zor değiştirebiliyor. Erkeklerin terapide on seans uğraşması lazımken kadının on beş seans uğraşması gerekiyor korkuyu yenmek için. Bu gibi farklılıklar var. Bunları dikkate almalıyız. Her şeyi genetik gibi düşünmek hatalı olur.

Bir Katılımcı: Hocam, teşekkür ediyorum öncelikle semineriniz için. Çok faydalı olduğunu düşünüyorum. Şunu sormak istiyorum: Bu tamamen sizin anlattıklarınızla belki ilgili de olmayabilir. Biz Müftülükte Aile İrşat ve Rehberlik Bürosunda çalışıyoruz. Bize başvuran hanımların çoğu kocasından dayak yediğini söyleyerek geliyor.

Böyle bir durumda ben ne yapmalıyım? Hani bazı boşanma terapistlerinden bahsettiniz ya. Biz onlar gibi öyle yaşanır mı niye bırakıp gitmiyorsun diyemiyoruz. Kala kalıyoruz. Bu insanlara şiddeti önlemek için neler öğretilebilir? Çünkü kocasını oraya da alıp getiremez. Benim elimdeki tek malzeme bana başvuran hanımın anlattıkları. Bu hanımı şiddeti önleme noktasında nasıl güçlendirebilirim veya ona ne tavsiye edebilirim?

Prof. Dr. Nevzat Tarhan: Şiddet konusunda ne yazık ki her gün gazetelerde haberler var. Töre ile bağlantı kuruluyor. Gerçekten bizim geleneklerimizde bu konuda değiştirilmesi gereken çok yön var. Özellikle namus kavramında bunu sadece kadına özgü gibi gören bir yaklaşım var. Kadın için namus ne derece önemli bir değerse, erkek için de aynı şey geçerlidir. Erkek namusa önem vermeyebilir ama kadın çok önem vermeli tarzındaki algı yanlıştır. Töre cinayetlerinin pek çoğunun altında bununla ilgili basit bir şüphe yatıyor olabilir. Bu ciddi cinayetlere sebep olabiliyor.

Kadına yönelik şiddetin pek çok boyutu var ama genellikle tartışma kültürü olmayan evliliklerde görülüyor. Sorun çözme stili ile tartışmayı öğrenen eşler evlilikte sorunu büyümeden çözebiliyorlar. Bu şuna benziyor: Vücuda bir virüs girdiğinde, hijyene dikkat ediyorsak, virüs de hemen kana karışmadan elimizi yıkayıp uzaklaştırabiliriz. Eve de böyle bir kötülük virüsü girdiği zaman böyle yapmalıyız. Kadın erkek arasında bir kavga, bir sorun çıktığı zaman biz o sorunu farkında olmadan kaşıyoruz. Bu soyut olduğu için de gözükmüyor. Öbürü somut bir yara, herkes görüyor. Ona herkes tedbir alabiliyor.

Kadın erkek ilişkisini pozitif üzerinden değil de negatif üzerinden götüren çok oluyor. Hâlbuki kadının erkekleri pozitif etkileme gücü Allah’ın kadınlara verdiği çok büyük bir özelliktir. Bu pozitif etkileme gücünü doğru kullandıklarında iletişim sorunları da düzelecek, şiddet azalacaktır.

Muhteşem Yüzyıl dizisini seyrediyorsunuzdur. Bu diziden önce de benim sık sık vurguladığım bir Hürrem Sultan örneği vardır. Oğlu idama mahkûm edildiği zaman Hürrem Sultan, ileri yaş döneminde olmasına rağmen Kanuni’yi “Yüksek ruhlarda kin barınmaz.” sözüyle ikna ediyor. Bunun üzerine evet ben yüksek ruhluyum şeklinde düşünen Kanuni çocuğunu affediyor.

Burada söylemek istediğimiz şey kadın kendi kimliğini yok etsin mesajı içermiyor. Önemli olan sonuç almaktır burada. Sağlıklı sonuç almak ve evliliği, aileyi iyiye götürmekse bunun bir formülü bulunuyor. Ama kadın erkek ilişkilerini ego savaşlarına dönüştürürsek doğru sonuç alamayız. Ben haklıyım sen haksızsın, benim dediğim senin dediğin, senin annen benim annem tarzındaki söylemlerle evliliği ego savaşlarına götürdüğümüz zaman tanık olduğumuz durumlar yaşanır. Evliliği iyi ve doğruya götürmek amacıyla değil de, üstünlük kurmak, güç çatışması, üstünlük kurma alanına taşırsak yürümez. Gerilim ortaya çıkar. Bu durumda da gücü fazla olan zayıf olanı eziyor ister istemez.

Dinozorları biliyorsunuz. Fiziksel olarak en büyük hayvanlardı. Niye yok oldu tarihte? Küçük beyin ama büyük zırh vardı. Onun için yok oldular. Erkekler de fiziksel olarak güçlü ama zihinsel olarak geriyse onlar da zaten ayıklanır. O erkekler de kontrol altına alabilir ama bunun için ikna edecek yöntemi bilmek gerekiyor. Savaş stratejisi şudur: Kavga bilen, dinozor gibi olan, kavgadan başka yöntem bilmeyen, sorun çözme ve hak arama yöntemi olarak şiddeti seçmiş birisi konuşurken muhatabı ona; ben seni anlamak istiyorum yavaş konuşur musun derse yavaş bağırmak mümkün olmadığı için bir anda durum değişir. Onun hisseden beynini değil de düşünen beyni bu şekilde harekete geçirilmiş olur. Düşünen beyni harekete geçtiği zaman o alışmadığı bir şey olduğu için ezberi bozuluyor. Artık o sizin savaş alanınıza gelir. Artık siz onu düşünce ile yönlendirebilirsiniz. Onun savaş alanına girerseniz, onun savaş stratejisini kullanırsanız böyle durumlarda kurban olunur.

Burada kullanılacak yöntem, ne istediğiniz değil nasıl istediğinizdir. Feministler şöyle söylüyor: O sana tabak fırlattıysa sen de ona fırlat. O bağırdıysa sen de ona bağır. Bunun sonucunda ne oluyor? Şiddet büyüyor, büyüyor en sonunda yaralamaya ve öldürmeye kadar gidiyor. Biraz argo olacak ama affediniz. Bazı erkeklerde adeta ayı geni var. Böyle birisine nasıl davranacağız diyorsunuz? Kişiye göre değişen metotları var. O metotlara uygun davranabilmek önemlidir.

Bazı kadınlar da erkekte kılıç çekme duygusu uyandırıyor. Böyle olursanız tabii ki savaş çıkar. Eş eve geldiği zaman onda kılıç çekme duygusu uyandıracak şekilde bir ilişki kurmamak gerekir. O zaman o evde kavgasız gün olmaz. Bunun için zihinsel esneklik gerekiyor. Bunu çalışmak, öğretmek lazımdır.

Kavgaların çoğunun arkasında bir gizli depresyon yatmaktadır. Aile içi şiddet olaylarında bunu da aramalıyız. Bu konuda bir tecrübemi paylaşmak isterim. Bir eczacı tanıdığım vardı. Bağırır çağırırdı. Eşiyle artık boşanma noktasına gelmişlerdi. İlaç verdim, kullandıktan sonra artık bağıramıyordu, öfkeleri dinmişti. Eski hali devam etmeyince bağırmaya devam edemeyince kendini iyi hissetmediğini, güçlü hissetmediğini belirterek artık ilacı almayacağını dile getirdi. Evliliğinin tehlikeye girdiğini gördüğünde istemese de buna katlandı.

Ailede şiddetin kültürel yönü çok fazla ama bazen gizli hastalıkların etkisiyle de olabilmektedir. Yine bildiğim bir bayan öğretmen vardı. Bağırdığı zaman sınıf inlermiş okulda. Bize geldi. Değerlendirdik baktık ki kendisinde gizli depresyonu var. Bu durum o kişide öfkelilik şeklinde ortaya çıkıyor. Tedavisini düzenledik, ilaç verdik. İlacı üç hafta kullandıktan sonra geldiğinde şunları söyledi: Doktor bey bu kadar da olmaz ki, öğrenciler sıranın üstünde dolaşıyor ben yine de onlara bağıramıyorum.

Eğer şiddet bu anlattığım örnekte olduğu gibi gizli depresyona bağlıysa tedavi edilebiliyor. Tedaviye yönlendirme imkanı yoksa eğer pozitif davranış üzerinden ilişki kurma tavsiyesi çok işe yarar. Yani kimse eşini düzeltmeye çalışmasın. Genellikle karşılaştığımız bir yanlış tutumdur bu. Kadın erkek ilişkilerine baktığımızda kadının erkeği düzeltmeye çalıştığını görüyoruz. Aynı şekilde erkek de kadını düzeltmeye çalışıyor. Bir insanın sorumluluğu eşini düzeltmek değil ki. Kişinin sorumluluğu kendini düzeltmesidir. Kendi davranışlarımıza odaklı düşünmeliyiz. İnsanlar eşinin davranışına odaklı yaşıyor. Eşini mükemmel görmek istiyor.

Hâlbuki kibrin bir türü de herkesin mükemmel olmasını beklemekmiş. İnsan kibirli gözükmese de, herkes mükemmel olsun, çocuğum mükemmel olsun, eşim mükemmel olsun diyorsa o insanda gizli kibir vardır. Bu nedenle bir insan kendisinde mükemmeli bekleyebilir ama diğer insanları mükemmel yapmaya çalışmak o insanın sorumluluğunda değildir. Zaten mükemmellik bu dünyaya ait bir kavram da değildir. Zıtların dinamik dengesi kanunu üzerine yaratılmış bu dünya. İyinin, kötünün, çirkinin, güzelin karşılıklı dinamiklerinin yaratıldığı bir evrendeyiz. Mükemmellik bu dünyaya ait değil. Onu hedeflemek gerçekçi olmaz.

Bir Katılımcı: Hocam ben de çok teşekkür ediyorum. Çok doyurucu bir seminer oldu. Benim iki sorum olacak müsaade ederseniz.

Birinci sorum: Siz az önce seminerinizde pagan kültürün veya antik çağda erkeğin savaşçı ruha indirgendiğini, kadının cinselliğe indirgendiğini söylediniz. Bu çok doğru. Şimdi, modernitenin de çocuk yaşta cinsiyet kimliklerinin oluşmasında bir indirgemeci tavrın olup olmadığı konusunda bir şeyler söylemek istiyorum.

Benim ikiz bebeklerim var. Kızım için alışverişe gidiyoruz her şey pespembe, taşlı, incili, süslü. Her şeyi böyle tozpembe görmesi sanki onun için kurgulanmış. Ama oğlum için alışverişe gidiyoruz. Onda da Süpermen’ler, Himen’ler, Betmen’ler. Yani savaşçı bir ruh sanki orada ona sürekli olarak giydirilmeye çalışıyor. Ama kız çocuğuna daha farklı. Kendini beğendirme sanki ön plana çıkartılıyor. Hâlâ günümüzde de aynı değil mi?

İkinci sorum: Çocuklarda bu cinsel kimliğin oluşması veya bunu fark etmeleri hangi yaşlarda başlar? Mesela, benimkiler dört buçuk yaşındalar çocuklarım ama hâlâ ben bu noktada bir şey fark etmedim. Acaba ben mi fark etmiyorum diye bir şaşkınlık geçiriyorum. Anne babanın çok büyük bir rolünün olduğunu söylediniz cinsel kimliklerinin oluşmasında. Hangi yaşlarda başlar cinsel kimliğin oluşması veya o farkındalık? Biz bu konuda nelere dikkat etmeliyiz Hocam?

Prof. Dr. Nevzat Tarhan: Cinsel kimliğin oluşması iki yaşından sonra başlıyor. Cinselliği çok yücelten bir anne davranışı varsa, cinsellikle ilgili konulara fazla vurgu yapılıyorsa çocuk bunu öncelemektedir… Çocuk cinsel tavırlarını annenin ya da babanın tavrına göre bunu devam ettiriyor ya da ettirmiyor. Mesela o anda anne esrarlı bir gülüş gösterirse, ya da aşırı tepki verirse, aşırı baskı yaparsa çocuk alışılmışın dışında bir tepki olduğu için bu çok önemli bir konuymuş şeklinde algılar. Bu çok kritik bir konudur. Annem hiçbir şeyde yapmadığı kadar bunun üzerinde bir tepki verdi diyerek onu kafasında bastırıyor. Korku nesnesi olarak tamamen bastırıyor. Yahut annenin ilgisini negatif de olsa çekiyor. Anneyi kızdıracak da olsa ilgisini çekmek için oynamaya başlıyor cinsel organıyla. Anne bu konuyla aşırı ilgilenir, oynuyor mu, oynamıyor mu diyerek kontroller yaptıkça, her oynadığında ilgilendikçe çocuk daha çok yapmaya başlıyor.

Annenin tutumu burada belirleyici oluyor. Çocuğun bu davranışını onaylamamak ama abartılı tepki vermemek gerekiyor öyle durumlarda.

Çocukta cinsellik kavramı önemlidir. Çocukta annelik kavramı yoktur, bakım veren kavramı vardır. Bakım veren anne yahut anne yerine geçen kişi burada kararlı ve tutarlı davranmalıdır. Cinsel kimlik açısından çocukta genellikle gerçeklik algısı altı yedi yaşında okul başlarken oluşuyor ama onun ilk tohumları çocuğun yürümeye başlaması ile atılıyor.

Kız çocuğunu kız kimliğine uygun, erkek çocuğunu erkek kimliğine uygun büyütebilmek toplumsal cinsiyet rollerinde önemlidir. Bu konuda sınırların net olması önerilen bir şeydir. Sınırlar net olmadığında çocuğun hormonları canlandığında kendi cinsel davranışını geliştiremiyor. Asıl kimliğini arama bulma dönemi ergenlik dönemidir. Ergenlik döneminde ben kimim, nereye yönelmeliyim, niçin sorularını sorar çocuk. Kendi kimliğini arayıp bulma dönemidir ergenlik. Bunların içinde cinsel kimliği de vardır. Erkek cinsel kimlik olarak erkek ama cinsel oryantasyon, cinsel yönelim olarak karşı cins mi kendi cinsi mi buna dikkat etmek gerekir! Bahsettiğimiz üç parametreyi öğrenmesi gerekir. Diğer ikisi ergenlikle birlikte oluyor. Biyolojik olan doğuştan geliyor. Cinsel kimlik küçük yaştan geliyor ama cinsel oryantasyon ergenlikle birlikte geliyor.

Japonların samuraylarında, savaşçılarında sadece cinselliği çocuk yapacakları zaman oluyor. Yoksa kendi cinsiyle yaşıyorlarmış. Yani eşcinseller. Cinsel objesi olarak, oryantasyon olarak kendi cinsine yöneliyor. Bu tarzdaki şeylerin kültürel yanları da vardır.

Bu nedenle Amerikan Psikiyatri Birliği eşcinsel tanımını değiştirdi. Ama kaldırmadı. Bu hep öyle zannediliyor. Eşcinsellik psikiyatri kitaplarında yok, kaldırıldı deniyor. Kaldırılmadı. Eşcinsellik ismi kaldırıldı ama onun yerine ‘Cinsel Kimlik Bozukluğu’ tanımı getirildi. Yani kendi cinsel kimliğinden rahatsız olmayı bir hastalık olarak görüyor. Mesela, genetik kimliği kadınsa niye kadın oldum, dünyaya tekrar gelseydim erkek olsaydım diyorsa bu kişi cinsel kimlik anksiyetesi, karmaşası yaşıyor demektir. Bu hastalıktır. Kitaplarda yeri vardır. Tedavi edilen bir durumdur. Aynı şekilde erkek çocuk kendisi için dünyaya kız olarak gelmeliydim diyorsa cinsel kimlik bozukluğu vardır. Biyolojik seksinden rahatsızsa eğer o kişide cinsel kimlik bozukluğu vardır. Transseksüel yani kendi cinsi gibi giyinmek istiyor. Kadın iç çamlaşırları giyiyorsa erkek çocuk, efemine davranışları oluyor. Kadınlar da erkek Fatma gibi oluyorlar mesela. Bunlarda kadın transseksüeldir. Erkek Fatma gibi oluyor ama lezbiyen olmuyor. Burada cinsel kimlik sorunu var ama cinsel oryantasyon sorunu yok böyle bir durumda. O kişi eğer ben cinsel kimliğimi değiştirmek istiyorum diyorsa değiştirebilir. Bunun için terapi alabilir. Bunun için cinsel davranışlarıyla ilgili çalışmalar yapabilir. Değişebiliyor yaşa göre.

Bir Katılımcı: Hocam, müftülüklerde, aile bürolarında çalışıyor olmamız sebebiyle aile bürosunun açılmasından bu yana psikoloji konusunda sizin kitaplarınızın aşağı yukarı şu anda mevcut olanların tamamını okudum. Sizi tanıyor gibiyim. Şu anda da Kadın Psikolojisi adlı kitabınızı ikinci kez notlar alarak okuyorum. Israrla vurguladığınız şeyin şu olduğunu görüyorum: Kadın, biyolojik ve psikolojik yapısı farklı bir varlıktır fakat modernite kadının haklarını erkek üzerinden, erkek hakları üzerinden savunmaktadır. Bu da günümüz kadınını biyolojik ve psikolojik farklarını hiç gözetmeden erkeğin dünyasına erkeğin şartlarıyla girmeye zorlamaktadır. Mesela üniseks dediğiniz olay. Kılığı, kıyafeti onunla yarışma şartları vs.si her şeyi erkek. Çünkü egemen dünya erkek dünyası ve kadın erkeğin dünyasına ancak onun şartlarıyla onun biyolojik, psikolojik özelliklerini belli ölçüde taklit ederek yaşaması mümkün değil ama taklit ederek girmesi mümkün. Bu da kadına pahalıya mal oluyor. Hem biyolojik hem psikolojik açıdan pahalıya mal oluyor.

Peki, bizim ülkemizde veyahut da bu işin ilmini yapan insanların kadının haklarını ki gerçekten üzülerek görüyorum, hani sarkacın bir ucu hep öbür ucunu şey yapar ya evet kadının bir konudaki ezilmişliği vs.si şimdi de yoğun bir şekilde hiç biyolojik, psikolojik farklılıklarını dikkate almadan öbür tarafa doğru bir gidişin olduğunu ben iki gündür burada görüyorum.

Bizim ülkemizde kadının hakları ilmî seviyede kadının kadın olarak yapısı dikkate alınarak tartışılacak mı bir gün?

Prof. Dr. Nevzat Tarhan:- Teşekkür ederim, çok güzel bir katkı ve soru oldu.

O kitabın yazılma sebebi aslında çok ilginçtir. 2003’te başlamıştık çalışmaya 2005’te yayınlandı. O dönemde 11 Eylül olmuştu biliyorsunuz. Kuleler bombalanmıştı ve bir İslamofobi ortaya çıkmıştı. O tarihlerde New York’ta bir kadın imam orada camide namaz kıldırmıştı. Bir baktım kadının üzerinden bir proje var. Müslümanların yumuşak karnı olarak kadın görülüyor. Bunun üzerinden bir çalışma var. Kadınlarla ilgili, kadın haklarıyla ilgili yanlış şeyler var diyerek İslam karşıtlığı bir hareket projesi başlatılıyor. Bu konunun bilimsel teorik temeli olmadığı söyleniyordu. İslamiyet’in kadına verdiği değer, kadın hakları, kadın erkek eşitliği, kadın özgürlüğü açısından Kur’an’ın tezlerinin bilime aykırı düşmediğini anlatmak gerektiğini düşündüm. Bu konudaki bilimsel veriler, biyolojik farklılıklar, modernitenin getirdikleri de ele alarak yazmanın bir ihtiyaç olduğuna inandım. Kadını İslamiyet’in ikincil görmediğini, ötekileştirmediğini, dışlamadığını hatta birçok haklar verdiğini anlatmalıydım. Bunların iyi anlatılabilmesi ve bu konuda toplumun sorularına muhatap olanlara teorik malzeme hazırlamak gerekir diye düşündüm. Kadın Psikolojisi kitabını böyle bir motivasyonla yazmıştık.

Birkaç cılız sesin dışında kitaba çok büyük bir tepki olmadı. Onu da bilimsel gelişmenin de desteklemesine bağlıyorum. Oradaki kanıtların güçlü olmasıyla ilgili bir durumdur bu. Kadın erkek eşitliği, kadının özgürleşmesi, kadının toplumsal hayatta var olması gibi konular mayınlı bir konudur. Bunu yaparken kadına zarar vermeden yapmak gerekir. Birinci öncelik kadının biyolojik doğasına uygun ortamın, kadının konforunun nerede olduğudur. Şu anda Amerika’daki popüler kavram kadının konforunun ekonomik olarak bağımsız ama evinin hanımı ve çocuklarının annesi olduğu kabul edilmektedir. Banka cüzdanı dolu olacak. Ekonomik olarak özgür olacak ama evinin hanımı, çocuklarının annesi olacak. Kadının konforu buradadır. Şu anda Amerika’daki kadın modelinde bu teşvik ediliyor. Erkeğin şiddetinden hegemonyasından kurtulabilmek için ekonomik olarak daha güçlü olması öngörülüyor.

Anneler Anadolu’da kız çocuklarını okutuyor, modernizmin bu hastalığının farkında olmadan. Çocuğum ileride boşanırsa elinde mesleği olsun diye düşünüyor birçok anne. Bunun için imam hatiplerin çoğu öğrencileri kız öğrenciler. Okusun da mesleği, sanatı olsun, bir yere girsin eğer kötü bir evlilik olursa ortam kötü gibi.

Bu şekilde bakıyorum annelerin kız çocuklarını okutmadaki genel motivasyonunun bu olduğunu görüyoruz. Böyle durumlar da sarkacın iki ucu gibi genellikle aşırı istek karşıtını besliyor. Bir konuda aşırı ısrar ettiğiniz zaman karşıtını farkında olmadan beslemiş oluyorsunuz.

Kadına karşı yapılan baskı ve zulüm vardı insanlık tarihinde. Hatta onu bırakalım Kanada’da bile 1929’da kadın erkek eşitliği kabul ediliyor. Hatta o meşhur “he” kavramından mahkeme yoluyla çıkıyor. Kadın erkek eşitliği ile ilgili ‘he’ ve ‘she’ diye kitaplarda geçiyormuş erkek ismi. Niye kadın ismi yok, kadın erkek eşitliğine uymuyor diye onun üzerine mahkemeye veriliyor. Hukuki metinlerde neden ‘he’ yazılıyor ‘she’ yazılmıyor diyerek mahkemeye gidiliyor. Bu gibi tartışmalar yaşanıyor.

Kadın erkek eşitliği kavramını, tartışmasını yaparken ifrat ve tefritlerden kaçınmak gerekir. Bir kadının ideal konforu evindedir. Bütün gün çalışan erkek, çalıştıktan sonra evde akşam televizyonun karşısına geçiyor, ayağını uzatıyor, çocuklarla, yemeklerle ilgilenmiyor. Kadın bütün gün çalışıyor akşam bir de hem çocuklara annelik yapıyor hem de kocasına eşlik yapıyor. Üç kariyeri bir anda yürütüyor kadın ve yıpranıyor.

Özellikle sosyal demokrat arkadaşlarımdan biliyorum. Belli bir yaşa geldiği zaman bir çiçekle bahar olmaz diye eşini genç bir eşle değiştirmek istiyor. Sadakatsizlik başlıyor. ‘Para’lanıyor, birçok şeye sahip oluyor. Paralanıyor, paralanıyor tabii boşanınca.

Bir Katılımcı- Paralanıyor mu pareleniyor mu?

Prof. Dr. Nevzat Tarhan: Pareleniyor.

Kadının kendini ezdirmemesi çok önemlidir. Hak arama yöntemi tek değildir. Kendini ezdirmeyecek ama bunu erkeğin fiziksel özellikleri, yapısı, kişilik özelliklerini göz önüne alarak yapmalıdır. Ne istediğimiz kadar nasıl istediğimiz de önemlidir. Bunları iyi yaparsak evlilikte problem çok ilerlememişse çözülebilir.

Bu konuda yapılmış araştırmalar var. Bilgisayarla şu kişilik bu kişiliğe uygundur diye yapılan evlilikler araştırılıyor. Yıllar sonra bakılıyor görücü usulü ile evlenenlerle tanışarak evlenenler, bilgisayarın tanıştırıp evlendirdiği kişiler arasında boşanma oranı fark etmiyor. Onun için evlilikte aşk evliliğin sebebi mi sonucu mu bu tartışılıyor. Bazıları aşk evliliğin sebebidir ben âşık olmadım mı evlenmem diyor. Altı ay sonra aşk buharlaşıyor ve boşanıyorlar. Mankenlerin hayatına bakın niye yürümüyor evlilikleri?

Aşk iyi evliliğin sebebi değil sonucudur. İyi iş birliği kurmanın sonucudur daha doğrusu. İyi evlilik iyi iş birliği kurmak demektir. Birbirine aşık olmak demek değildir.

Bu nedenle kadın erkek ilişkilerinde kadınlar kendini ezdirmiyorlar. Haklarını arayacaklar tabii. Toplumda da var olacaklar.

Ben şunu görüyorum: Bu Amerika’daki zenciler için de geçerli olan bir şeydir. Mesela, basketboldaki başarılı olan zencilere ayrımcılık yapılıyor mu yapılmıyor mu? Beyaz anne yanında çocuğuyla giderken zenci geldiği zaman çocuğunun elini sıkı tutuyormuş. Bir önyargı var, bir zihinsel algı var orada zenciden zarar gelir algısı ama bunu farkında olmadan yapıyor. Eğer zenci başarılıysa, eğitimliyse, ünlüyse o korku gidiyor. Bu nedenle kadın kendini geliştirmişse, oturmasını, konuşmasını, ifadesini temsil kabiliyeti varsa erkek saygı duyuyor böyle durumlarda. Bu ne demek? Kendini geliştirmek.

Dişilik değil kişiliğin ön planda olması dediğimiz yani kişilik olarak kendini geliştirdiğiniz zaman saygı duymayacak erkek yoktur.

Bir Katılımcı: Tekrar teşekkür ediyoruz geldiğiniz için. Şimdi, siz anlatırken şöyle kendi hayatımı gözümün önünden geçirdim. Çalışma hayatımı, evliliğimi, anne olmamı. Kendi haklarımı arama noktasında özellikle 28 Şubat süreci çok büyük bir dönem oldu benim için çalışma hayatımda. Yaşadığımız o süreç akabinde bizim kılık kıyafetimiz nedeniyle mağduriyetimiz ama aynı bizimle birlikte düşünen arkadaşlarımızın o mağduriyeti yaşamaması daha sonraki arayışlarımızda da yalnız kalmak açıkçası bizi farklı alanlarda kendi haklarımızı aramaya yöneltti.

Tabii bu bahsedilen sorunları yaşıyoruz kendi hayatımızda. Ben biraz şu konuya değinmek istiyorum: Özellikle eşcinsel kimlik oluşumunda baskın annenin çok yüksek diyorsunuz. Burada dönüyor dolaşıyor endişe ettiğim birçok şey sanki tekrar kadının üzerinden üretiliyor gibi geliyor. Bu biraz haksızlık değil mi?

Prof. Dr. Nevzat Tarhan: Tabii, biz burada tespitlerimizi söylüyoruz.

Sorunuzun birinci kısmında Türkiye böyle bir sıkıntılı dönem yaşadı. Bu toplumların geçmişinde her zaman olabilecek şeyler. Burada kıyafet, başörtüsü psikolojik savaş sembolü oldu ve siyasi anlam yüklendi. Hâlbuki siyasi değil sosyolojik bir olaydır örtünmek. Eğer sembolse dinî bir semboldür. Nasıl minare bir sembolse, ezan bir sembolse başörtüsü de dinî bir semboldür ama siyasi bir sembol değildir. Buna siyasi anlam yükleyerek belli bir toplumda bloklaşma oluşturmak istediler.

Kontrollü gerilim stratejisi vardır psikolojik savaşta. Kontrollü gerilim stratejisinin kontrolü kitlesel iç düşman algısı oluşması lazım. Yani toplumun bir kesimini düşman gibi toplumun diğer kesimine algılatmak lazım ki o toplum elimine edilsin, ona karşı dışlama yapılsın. Bunun için düşmanın dindar kesimini iç tehdit olarak tanımladıktan sonra bunu tanımlamak için bir sembol lazımdı, o sembol başörtüsü oldu. O sembol üzerinden, irtica, başörtüsü sözü üzerinden bir sembolle toplumun bir kesimini iç tehdit diye dostunu, düşmanını karıştıran bir toplumsal algı. Ama Türkiye iyi bir sınav verdi, büyük ölçüde o aşıldı. Bu toplumsal yaraydı. Tam çözülmedi ama çözülme yolunda son noktaya gelindi. Bu insanı kontrol edemeyeceği bir şey, kaçınamayacağımız bir şey. Bundan şikâyet etmek yerine bir sel geliyor, bu selden birkaç kütük kurtarmaya çalışmak gerekiyor.

Bunu yaparken tabii çocuğuma baskı uyguladım mı diyorsunuz. Bunun o şeyle sebep sonuç ilişkisini kurmak çok zor. İnsanın yaşadığı hayat olaylarıyla baskın olmak zorunda kaldım tarzındaki bir yaklaşım. Çünkü bu kişinin kendini değiştirebilme kapasitesi ile ilgilidir. Bir kimse ben çocuğuma baskı yaptım, onu fazla ezdim diye düşünüyorsa zaten yüzde elli hallolmuştur o.

Şimdi, baskın olmak derken çocuğa kontrolcü olmak. İşgalci anneler vardır böyle. Çocuk tuvalete girer kapıya vurur ne yapıyorsun diye sorar. Ahtapot anne de denir bunlara. O derece sıkar ki bundan çocuk boğulur. Bu tarzdaki annelik modeli çocuğun yeteneklerini köreltir, özgüvenini zayıflatır. Ya anneye düşman olur çocuk ya da pasif, ürkek ve korkak olur. Böyle durumlarda özgüven eksikliği yaşayan bir çocuk çıktıysa annenin yapacağı şeyler farklıdır. Protest bir kimlik geliştirdiyse anneye karşı, annenin davranışını değiştirmesi gerekir.

Burada genellikle anne baba tutumunu değiştirdiği zaman çocuk da hemen değişiyor. Onun için burada çocuğu değiştirmeye çalışmak yerine bu durumdan yüzde kaç ben sorumluyum, hangi davranışımı değiştiririm demek önemlidir.

Zaten psikolojik sağlığın birinci aşaması farkındalıktır. Hani Napolyon para, para, para demiş ya onun gibi farkındalık, farkındalık, farkındalık. Kişi güçlü yönlerinin, zayıf yönlerinin, zaaflarının farkına varırsa bunu düzelttiği zaman yakınlarıyla olan ilişki de hemen düzeliyor. İsterse çocuk otuz yaşında olsun hiç fark etmez.

Şu andan itibaren ben davranış kalıplarımı değiştireyim. Tepkimi, biçimimi, sorunları ele alış biçimimi değiştireyim deyin ve o konuda bir kendi kendinizi inceleyin geliştirmeye çalışın rahat sonuç alınır.

Bir Katılımcı: Ben de son soru olarak şöyle bir soru size yöneltmek istiyorum: Kadın ve erkek farklılığı, kadının farklılığı ve erkeğin farklı olması, yapısal farklılık erkekte bir değer, kadında antideğer gibi bir durum oluyor. Oluşturuluyor veyahut da. Buradan kadının çalışma hayatına gelirsek çalışan kadın yıpranıyor dolayısıyla çalışma hayatı kadını yaralıyor. O zaman evinde çocukları ve eşiyle nasıl ekonomik özgürlüğü olacak? Onu da tırnak içinde düşünmek lazım. Ama şöyle de bir şey var: Üçüncü bir yol yok mu? İlla çalışma hayatı, kapitalist sermaye üzerinden mi düşünmeli? Biz bunu mu beslemeliyiz? Biz üçüncü bir yol üretebilir miyiz? Neden biz kadının çalışmasını ta Hazret-i Peygambere kadar dayandırdık? Şifa Hatun’dan artık sapamayız yani. Artık bu noktaya kadar geldik. Dolayısıyla biz başka bir üretim modeli geliştirebilir miyiz? Belki o sermayeye de alternatif olur ve kendi özgürlüğümüzü ve özgünlüğümüzü inşa edebiliriz diye düşünüyorum.

Prof. Dr. Nevzat Tarhan: Bu da tabii önemli…

Geçenlerde cinsel istismarla ilgili bir sempozyuma katıldım, orada protokol hanımlar da vardı. Bu konu açıldı. Oradaki çalışan bir sanayici, üç bin tane tekstil işçisi çalıştıran bir hanımefendi ısrarla kadın çalışmalı, çalışmalı diyordu. Bir kadının üç bin tane işçi ile iyi bir müdür olması mı çok daha değerli, iyi bir çocuk yetiştirmesi mi daha değerli? Burada annelik yapıp iyi çocuk yetiştirmeyi ihmal mi etmesi? İkisinden birisini tercih etmek durumunda kalıyorsa işi mi tercih etsin çocuğu mu tercih etsin?

Ebeveynlik tutum ölçeği adında bir ölçek var. Burada sorulan sorulardan birisi şuydu: Annelik rolünden, kadın rolünden, erkek rolünden anne ve baba rolünden memnun mu diye bir soru var. O araştırılıyor. Çalışan anne, bu çocuk niye doğdu gibi, annelik nereden çıktı benim ne güzel kariyerim vardı diyorsa, annelik rolünü benimsemiyorsa o çocuğa annelik yapamıyor demektir. Sorun çıkıyor o çocukta. Çocuğa bakarken annelik rolünü, iş hayatında iş kadını rolünü, çocuğuyla ilgili annelik rolünü, eşiyle eşlik rolünü yapacaktır. Üç rolü aynı derecede yapmalıdır. İngiliz ile İngilizce, Fransız ile Fransızca konuşur gibi üç rolü de ayrı yaşayacak. Çok yüzlülük değildir bu. Duruma uygun davranmaktır. Bunu yapabilirse bir kadın hem iyi iş kadını da olabilir hem de iyi anne olabilir.

İkisini yapabilmeyi başarabilmek için kendini eğitmesi gerekiyor. Üçüncü yol budur bence çalışmak zorundaysa. Mesela çocuklar büyümüş, evde ben kapı kapı dolaşıp dizi seyredemem diyorsa, topluma bir şey üretmeye çalışması, sosyal faaliyetlerde bulunması, sosyal sermayeyi artırması gereklidir. Bir erkek yapamaz bunu. Gidip bir çocuk istismarıyla uğraşmak, yuvalarla uğraşmak bazı faydalı şeylerle uğraşılması gerekir. Birçok erkek yapamıyor bunu. Ancak meslekten olursa ilgilenebiliyor. Bunu, annelik tecrübesi olan, geçmişi olan bir kimse daha iyi yapıyor. Toplumun psikolojik sermayesini, sosyal sermayesini artırmak için annelere, kadınlara çok ihtiyaç var.

Bu yönden dizi seyretmek yerine, gün gün dolaşmak yerine bu gibi katkılar sağlanabilir. Hatta benim söylediğim şöyle bir şey var: Ev kadınları sigorta edilmeli. Devlet ev kadınlığını, ev hanımlığını işçilik olarak görüp onu ayrıca sigortadan ücretlendirmeli. Yani bir meslek olarak tanımlanmalıdır.

Annelik değersizleşiyor, toplumda çalışmayan kadın değersizleştiriliyor şu anda. Bu değersizleştirme yüzünden ihtiyacı olmadığı hâlde ben çalışıyorum demek için çalışan çok kimse var.

Hepinize teşekkür ediyorum. Sabırla dinlediğiniz için.

SONUÇ BİLDİRGESİ
(2-4 ARALIK 2011)

Kadın ve erkek insan varlığının iki temel yapı taşıdır. İnsan, İslam’a göre kadınıyla erkeğiyle eşrefi mahlûkattır. Kadının cinsiyet vurgusundan bağımsız olarak, erkekle birlikte sahip olduğu var oluşsal değer, geçmişten günümüze hem geleneksel hem de modern etkilerle sarsıntıya uğramıştır.

Kur’an ve Sünnet’te açıkça vurgulandığı gibi, İslam’ın kadın imgesi, kadın ve erkeğin birbirini tamamlayan iki asli unsur oluşunda odaklanmaktadır. Müslüman toplumlarda kadın algısı ve tasavvuruna ilişkin kendi zaman ve coğrafyalarıyla kayıtlı kimi örnekler, tâbi oldukları zaman ve mekânlar için anlamlı ve anlaşılabilir olmakla birlikte, bugün bu tecrübelerin yeniden okunmasına ve farklı açılardan yorumlanmasına ihtiyaç duyulmaktadır.

Günümüzde kadın gerçeğinin bir problematik olarak ele alınması ve bu bağlamda ortaya çıkan sorunların dini inanç ve uygulamalarla ilişkilendirilmesinde, İslam’ın evrensel kurucu ilkelerinin esas alınması gerektiği izahtan varestedir.

Küresel düzeyde ortaya çıkan kadın merkezli pek çok sorunun gerçekte tarihsel olduğu kadar, ekonomik, politik, ideolojik ve narsist saiklerle de acımasızca istismar edildiğini unutmamak gerekir. Günümüzde sıkça karşılaşılan cinsiyet ayrımı, taciz, aile içi şiddet, kadının eğitimden mahrum bırakılması gibi sorunların giderilmesinde, gerçekliğin üzerini karartmak yerine soğukkanlı bir duyarlılıkla hakikatin ortaya çıkarılması için çaba sarfetmek gerekmektedir. Ayrıca kadın haklarına ilişkin sorunları dillendirirken ve çözümler ararken bir bütün olarak insan haklarının içerdiği ilkelerin zedelenmemesi için özen gösterilmelidir. Küresel bilgi ağlarının ürettiği gerilimler vahşi kapitalizmin açığa çıkardığı dehşet karşısında mağdur duruma sürüklenen kadının, maruz kaldığı dolaylı ve dolaysız şiddetin sistematik yapısına karşı, insanlığın yüksek bir ortak duyarlılık geliştirmesi elzemdir.

Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından 45 yazar, akademisyen ve araştırmacı; 26 katılımcı ve 13 yayınevi sahibinin katılımıyla 2-4 Aralık 2011 tarihleri arasında Ankara’da düzenlenen ‘Kadın Konulu Dini Yayınlar’ başlıklı V. Dini Yayınlar Kongresinde; ‘kadın konulu yayınların tarihsel süreci, kadın konulu dini neşriyat, kadın konulu dini yayıncılığın sorunları, kadın konulu dini yayıncılıkta gelecek için perspektifler’ konuları ele alınmıştır. Ayrıca kadının eğitim sorunsalı, kadın cinayetleri ve kültürel kodları ve modernizmin dayattığı cinsiyet kimlikleri başlıklı seminerler gerçekleştirilmiştir.

Kongre sonunda aşağıdaki sonuçlara ulaşılmıştır:

1. Kur’an-ı Kerim’de ve Hz. Peygamberin Sünnetinde kadın, cinsiyet bağlamında değil insanlık düzleminde ele alınmıştır. Kadın ve erkek arasındaki cinsiyet ayırımı ve karşıtlığına ilişkin söylemlerin, İslam’ın temel metinlerine yansıtılması anakronik bir yaklaşımın ürünüdür.

2. Tarihsel süreç içerisinde kaleme alınan İslam kitâbiyatında, kadına dair eserler gözden geçirildiğinde, yerleşik kültür ve anlayışların etkisiyle yüce dinimizin genel prensipleriyle çelişen, yanlış, eksik, önyargılardan beslenen ve günümüzde kadın karşıtlığı olarak görülebilecek bazı yorumların yer aldığı bilinmektedir. Tefsir, hadis, fıkıh literatüründe kadına dair yapılan bu yorumların büyük bir kısmı, nassların sarih delaletine dayanmaktan çok dönemin sosyo-kültürel şartları içerisinde ortaya çıkan zihniyet yapılarını yansıtmaktadır. Bununla birlikte söz konusu yorumların kendi dönemlerinde ifade ettikleri anlam ve işlevler dikkatten kaçırılmamalıdır.

3. Özellikle popüler dini kaynaklarda yer alan kadının yaratılışına ilişkin mitoloji ve hurafe niteliğindeki tasvirler, kadına yönelik zayıflık ve eksiklik söylemi, fitne ve ayartıcılık ithamı, kadının erkek üzerinden tanımlanıp konumlandırılması İslam’ın özüyle bağdaşmamaktadır.

4. Fıkıh literatürü kadınların daha çok haklarına ve sorumluluklarına taalluk eden konular üzerinde yoğunlaşmıştır. Bu kaynakların, yazıldıkları dönemin şartları çerçevesinde oluşturulduğu gerçeği dikkatten uzak tutulmamalıdır.

5. Kadınla ilgili sorunlar, kadın hakkında oluşan yanlış düşünce ve telakkiler, sadece doğu toplumlarının ya da İslam toplumlarının değil, bütün insanlığın ortak problemidir. Kadim din ve kültürlerin Müslüman toplumlara tesiri, yerleşik kültür ve geleneklerin baskın çıkması, dinin ve dinî metinlerin yanlış anlaşılması ve yorumlanması, bu tür düşüncelerin yerleşip derinleşmesine zemin hazırlamıştır.

6. Bugün özellikle kadına ilişkin sorunlar, küresel ölçekte ve insanlığın ortak sorunları olmakla birlikte, bunların bir kısmının yerel şartlardan kaynaklandığı da unutulmamalıdır. Kadına dair yapılan çalışmalarda daha bütüncül bir bakış açısı sergilenmelidir.

7. Geleneksel literatürümüzde yer alan kadına ilişkin kıssa, menkıbe ve yorumların güncel edebi üretimlere katkı sunacak şekilde yeni bir okumaya tabi tutulmasına ihtiyaç vardır.

8. Kur’an-ı Kerim’in bugünkü kadın ayrımcılığına mesnet sayılabilecek biçimde ataerkil bir öze sahip olduğuna ilişkin yaklaşımlar hiçbir şekilde onaylanamaz. Müslüman kadınlar ve erkekler Kur’an-ı Kerim’i kendilerine sunulan ilahi bir hidayet ve rahmet kitabı olarak görürler ve böyle inanırlar.

9. Kadınla ilgili problemler bağlamında, İslam’ın temel kaynaklarının bizzat kendilerinin tartışma konusu yapılması ve bunun ısrarla sürdürülmesi anlamsızdır. Asıl yapılması gereken, sorunun gerçek temelleri üzerinde yoğunlaşmak, bu konuda sonuç alınabilir adımların atılabilmesi için uzun soluklu çalışmalara yönelmek, İslam’ın daha doğru bir şekilde anlaşılması için kalıplaşmış zihniyet yapılarını yeniden gözden geçirmek olmalıdır.

10. Kadın konusunda savunmacı bir yaklaşımdan vazgeçilmeli, bunun yerine geleneğin temel çizgilerini koruyan ve günümüzün algılarını da göz ardı etmeyen bir yaklaşım benimsenmelidir.

11. Sanal âlemde ve görsel medyada kadın bir tüketim ve reklam unsuru olarak istismar edilmektedir. Görsel medyada kadın imgesi, kadını gerçek kimliğinden çok bir tüketim nesnesi biçiminde sunmakta, bu sunumda kimi zaman kadının cinselliği, kimi zaman kadının duygusallığı, kimi zaman da zaafları ön plana çıkarılarak kadın bir meta şeklinde ticari istismar konusu yapılmaktadır.

12. Görsel medyada kadına karşı uygulanan cinsiyetçi ve ayırımcı dile karşı toplumsal ortak bir bilinç oluşturulmalıdır. Medyada kadın ile ilgili konular dar kapsamlı ve yalnızca bazı rolleri içine hapsedecek bir yaklaşımla ele alınmamalıdır. Görsel medyada kadın, potansiyel tüketici, cinsel obje, güzellik, mutfak kıskacı içinde değil, gerçek kimliği ve değerleri ile yer alabilmelidir.

13. Kadına karşı cinsiyetçi ve ayrımcı bir dilin kullanılması, kadının metalaştırılması ve tüketim nesnesi olarak kullanılması, namus cinayetleri ve her türlü şiddetin konusu haline getirilmesi hiçbir şekilde onaylanamaz.

14. Kadının hangi gerekçelerle olursa olsun, temellük edinilmesi, kimliksizleştirilmesi, toplumdan tecrit edilmesi yahut bir haz nesnesi olarak sunulması ve onurunun zedelenmesi asla kabul edilemez.

15. Son zamanlarda aile, özellikle medyadan beslenen popüler kültürün yol açtığı bir aşınmaya maruz bırakılmıştır. Kadın ve erkeğin aileyi kuran temel yapı taşları olduğunu destekleyen, ailenin erkek ve kadının ortak sorumluluk alanı olduğunu vurgulayan, aynı zamanda aileyi koruyan ve destekleyen yayınlara öncelik verilmelidir.

16. Dini programlar kadın izleyicinin televizyonda en çok görmek istediği programlar arasında ön sıralarda yer almaktadır. Bu programların içeriği belirlenirken kadın izleyicinin dini, kültürel ve eğitsel ihtiyaçları göz önünde tutulmalıdır.

17. 1980’lere kadar sinemada sunulan Anadolu kadınının, zaman zaman geleneksel dindar kadını yansıttığı söylenebilir. Ancak Türkiye’nin modernleşme tecrübesi esnasında yaşanan tez-anti tez çatışmasının bu gerçekliği kırarak resmettiğini unutmamak gerekir. Günümüzde her düzeyde yaşanan toplumsal değişimin kadın görünürlüğü üzerinde yoğunlaştığı ve bunun edebi ürünlere aksettiği görülmektedir.

18. Sanal âlemin sunduğu imkanların genişliğine rağmen, bu alanda henüz yeterince nitelikli bir kadın yayıncılığının gerçekleştirildiğinden söz edilemez.

19. Akademik ve popüler araştırmalarda hidayet romanları başlığıyla değerlendirilen edebi ürünlerin, çağdaş Müslüman kadın gerçekliğinin gelişimindeki katkısı küçümsenemez. Gerek romanların gerekse dindar kadın etrafında üretilen diğer edebi yazının Türkiye’nin yerel dinamiklerinden neşet ettiğini ve Türkiye’deki kadın hakları girişiminin görece olarak İslam dünyasındaki kadın hareketlerinden daha ileri bir aşamada olduğunu söylemek mümkündür. Bununla birlikte modern bir ideolojik söylem olarak feminizm ile ilahi bir din olan İslam’ın ve İslami değerlerin karşılaştırılamayacağı unutulmamalıdır.

20. Ülkemizde dini yayıncılık yapan kuruluşlar, yayıncılık alanında ortak hassasiyetler oluşturmalı ve karşılıklı işbirliğini geliştirmelidir. Diyanet İşleri Başkanlığı bu konuda sorumluluk üstlenmelidir.

21. Batı’da ve İslam dünyasında üretilen kadın konulu eserler takip edilmeli ve halkımızın istifadesine sunulmasında yarar görülen eserler tercüme edilerek dilimize kazandırılmalıdır. Aynı şekilde bazı Türkçe eserlerin de diğer dillere çevirisi yapılmalı ve bu konuda ortak bir çeviri dili geliştirilmelidir.

22. Diyanet İşleri Başkanlığı ve dini yayıncılık yapan yayın evleri, bilgi, düşünce ve başarılarıyla örneklik teşkil eden ilim kadınlarının biyografilerini araştırıp yayınlayarak halkımızın istifadesine sunmalıdır.

Kamuoyuna saygıyla duyurulur.